Skip to main content

Full text of "Formenlehre der lateinischen Sprache"

See other formats


^ 


Formenlehre 


der 


lateinischen  Sprache 


von 


Friedrich  Neue. 


Zweiter  Band: 

Adjectiva,  Nunieralia,  Pronomina,  Adverbia,  Präpositionen, 
Konjunktionen,  Interjektionen. 

Dritte,  gänzliehi  neu  bearbeitete  Auflage 

von 

C.  Wagener. 


^^'%t 


■c- 


LEIPZIG  1893. 

O.  R.  REIS  LAND. 


SEINEN  LIEBEN  FREUNDEN 


J.  H.  SCHMALZ 


IN    TAUBERBISCHOFSHEIM 


G.  LANDGRAF 


IN    MÜNCHEN 


DER  HERAUSGEBER. 


Inhaltsverzeichnis. 


Adjectiva.  Seite 

1—15.   Motion  der  Adjectiva 1 

Adjectiva  mobilia  auf  us  (os),  a,  um  (on)  und  is,  e  1  —  Femin. 
der  griech.  Adjectiva  auf  e  1,  2  —  Adjectiva  auf  er,  a,  um  2  — 
Adjectiva  auf  fer  und  ger  2  —  satur,  camur  5  —  Adjectiva  auf 
erus  (er),  a,  um  5  —  Adjectiva  ohne  Nomin.  Singl.  auf  us  8  —  dex- 
ter,  dextera  (dextra),  dexterum  (dextrum)  8  —  sinister  (sinistera), 
macer  (macera),  asper  (aspra)  15. 

Adjectiva  mobilia  auf  er,  ris,  re  15  und  auf  ris,  re  16  —  Fe- 
min, auf  er  19  —  Adjectiva  ohne  Nomin.  Singl.  auf  er  20. 

Griech.  zusammengesetzte  Adjectiva  nach  der  II.  Deklination  20. 

Adjectiva  immobilia  22  —  Adjectiva  immobilia  auf  er  24  — 
cicur,  sospes  26  —  Gentilia  auf  äs,  is,  ns,  rs  26  —  Griech.  Ad- 
jectiva auf  ites  29. 

Substantiva  adjectivisch  gebraucht  29  —  Subst.  verbalia  auf  tor 
(trix)  adjectivisch  gebraucht  35. 

16—23.   Deklination  der  Adjectiva  auf  ns,  a,  nm .    .      42 

Vocat.  Singl.  Masc.  42  —  Genit.  Singl.  Masc.  und  Neutr.  44 
—  Genit.  Singl.  Femin.  46  —  Dat.  Singl.  Femin.  47  —  Acc.  Singl. 

47  _  Ablat.  Sing].  48  —  Nomin.  Plur.  Masc.  48  —  Genit.  Plur. 

48  —  Dat.  und  Ablat.  Plur.  60. 

24—29.  Deklination  der  Adjectiva  auf  is,  e  und  er,  is,  e      51 

Ablat.  Singl.  52  —  Nomin.  und  Acc.  Plur.  60  —  Genit.  Plur.  64. 

30—49.  Deklination  der  Adjectiva  immobilia   ...     66 

Nomin.  Singl.  67  —  Genit.  Singl.  67  —  Dat.  Singl.  71  —  Ab- 
lat. Singl.  72  —  Nomin.  und  Acc.  Plur.  119  —  Genit.  Plur.  125. 

50.  Adjectiva  defectiva       146 

51.  52.  Adjectiva  abundantia 149 

Adjectiva  nach  der  III.  Deklination  mit  Nebenformen  nach  der 
n.  Deklination  149  —  Adjectiva  auf  us,  a,  um  mit  Nebenformen 
nach  der  III.  Deklination  163 

53.  Adjectiva  indeclinabilia 171 

nequam  (nequa)  171  —  potis,  pote  173  —  potine,  potin  177  — 
damnas  178  —  macte  178  —  necesse  181  —  necessum  182  — 
volup,  volupe  182. 

54—70.  Komparation  der  Adjectiva 184 

Komparat.  auf  ior,  ins  184  —  Superl.  auf  umus,  imus  184  — 
divitior  (ditior),  divitissimus  (ditissimus)   185    —    Komparat.  von 


—     VI     — 

Seite 

Adjectiva  auf  er  186  —  Superl.  von  Adjectiva  auf  er  187  — 
Komparat.  und  Superl.  von  vetus  188  —  Superl.  von  Adjectiva 
auf  erus  189  —  Superl,  von  maturus  190  und  von  purus  191  — 
Komparat.  auf  erior  mit  Superl.  auf  remus  191  und  auf  imus 
(ümus)  192  —  Superl.  von  Adjectiva  auf  ilis  199  —  Komparat.  und 
Superl.  von  Adjectiva  auf  dicus,  ficus,  volus  200  —  Komparat. 
und  Superl.  von  Adjectiva  auf  ius,  eus,  uus  202  —  Unregelmässige 
Komparation  207  —  Komparat.  und  Superl.  ohne  (gebräuchlichen) 
Positiv  209  —  Komparat.  und  Superl.  von  Particip.  Praes.  Act. 
214,  von  Particip.  Perf.  Pass.  219,   von   Particip.  Fut.  Pass.  241 

—  Komparat.  und  Superl.  von  Substantiva  242  —  Komparat.  und 
Superl.  von  Superlat.  243  —  zu  mehreren  Adjectiva  fehlen  der 
Komparat.  und  der  Superl.,  oder  eines  von  beiden,  oder  sie  kom- 
men nur  selten  vor  244  —  Umschreibung  der  Komparat.  und  Su- 
perl. 263  —  Komparative  mit  der  Deminutivendung  usculus  264. 

71—74.  Deklination  der  Komparativa 264 

Ablat.  Singl.  264  —  Nomin.  Plur.  269  —  Acc.  Plur.  269  — 
Nomin.  und  Acc.  Plur.  Neutr.  271  —  Genit.  Plur.  273. 

Numeralia. 
1-9.  Cardinalia 275 

unus  (Voc.  une,  Plur.  uui)  27.5  —  Deklination  von  duo  276  und 
von  tres  284  —  Cardinalia  von  vier  bis  hundert  285  —  Zehner 
289  —  Verbindung  der  Einer  mit  einem  der  Zehner  291  —  Hun- 
derte 296  —  Verbindung  der  Hunderte  mit  kleineren  Zahlen  299  — 
mille  301  —  Konstruktion  von  mille  302  —  milli  303  —  milia 
304  —  Konstruktion  von  milia  305  —  Verbindung  der  Tausende 
mit  kleineren  Zahlen  307. 

10-11.  Ordinalia 310 

Ordinalia  von  eins  bis  zehn  310  —  zusammengesetzte  Ordi- 
nalia zwischen  zehn  und  zwanzig  311  —  Zehner,  Hunderte,  Tau- 
sende auf  e(n)simus  313  —  Verbindung  der  Einer  mit  den  Zehnern 
von  vicesimus  an  316  —  Ordinalzahlen  mit  octavus  und  nonus 
zusammengesetzt  317  —  unus  (primus)  und  alter  (secundus) 
in  Zusammensetzungen  318,  319  —  Verbindung  von  Hunderten 
mit  kleineren  Zahlen  320  —  Verbindung  von  Tausenden  mit  klei- 
neren Zahlen  321. 

12—16.  Distributiva 321 

Distributiva  von  eins  bis  zehn  321 ,   von  elf  bis  neunzehn  325 

—  Zehner,  Hunderte,  Tausende  auf  eui  326  —  Verbindung  der 
Einer  mit  den  Zehnern  328  —  Verbindung  der  Hunderte  mit  klei- 
neren Zahlen  329  —  Genit.  Plur.  Masc.  und  Neutr.  der  Distribu- 
tivzahlen 329  —  Distributiva  an  Stelle  der  Cardinalia  331  — 
Distributiva  im  Singl.  332. 

17—20.  Zahladvcrbia 335 

Adverbia  von  eins  bis  vier  335  —  Adverbia  mit  der  Endung 
ie(n)s  335  —  totiens,  quotiens  337  —  Adverbia  von  elf  bis  neun- 
zehn 338  —  Adverbia  der  Zehner  auf  esies  339    —   Verbindung 


—     VII     — 

Seite 
der  Einer  mit  den  Zehnern,  der  Hunderte  mit  den  Zehnern  oder 

mit  den  Einern  340  —  Adverbia  mit  Distributiva  verbunden  341. 

21.  Numeralia  multiplicativa 342 

22.  Numeralia  proportionalia 343 

23.  Zahlzeichen 343 

Pronomina. 
1—10.  Pronomina  personalia 346 

Nomin.  der  1.  und  2.  Person  346  —  Pronoin.  der  3.  Person 
846  —  Genit.  Singl.  347  —  Dat.  Singl.  349  —  Acc.  Singl.  352  — 
Abi.  Singl.  354  —  meme,  tete,  sese  als  Acc.  und  .\bl.  354  —  No- 
min, und  Acc.  der  1.  und  2.  Person  359  —  Gcnit.  Plur  der  1. 
und  2.  Person  (nostri,  nostrum;  vestri,  vestrum)  359  —  Dat.  und 
Abi.  Plur.  der  1.  und  2.  Person  360  —  Pron.  person.  mit  den 
Suffixen  -met  361  und  -pte  366  —  sepse  366. 

11—16.  Pronomina  possessiva 366 

Ableitung  und  Deklination  der  pron.  possess.  366  —  mens  und 
mius  366  —  mi  und  auch  mens  als  Voc.  Singl.  Masc.  367  —  mi 
als  Voc.  Femin.  368  und  als  Voc.  Plur.  Masc.  369  —  Genit.  Plur. 
auf  um  370  —  in  der  Deklination  von  tuus  und  suus  wird  öfters 
u  in  der  Schrift  ausgestossen  371  —  einzelne  Kasus  von  mens, 
tuus,  suus  gestatten  die  Synizese  371  —  Pron.  possess.  mit  den 
Suffixen  -met  und  -pte  373  —  Abi.  Singl.  auf  d  375. 

17-47.  Pronomina  demonstrativa 375 

a)  is,  ea,  id  375  —  Nomin.  Singl.  375  —  Genit.  Singl.  376  — 
Dat.  Singl.  378  —  Acc.  Singl.  380  —  Abi.  Singl.  381  —  Nomin. 
Plur.  Masc.  381  —  Dat.   und  Abi.  Plur.  383  —  Genit.  Plur.  387 

—  einzelne  Kasus  von  is,  ea,  id  gestatten  die  Synizese  387  — 
Nebenformen :  sum,  sam,  sos,  sas  388  —  sumpse  388  —  is,  ea,  id 
mit  den  Suffixen  -pte,  -pse  und  -ce  389. 

b)  idem,  eadem,  idem  389  —  Nomin.  Singl.  390  —  Dat.  Singl. 
390  —  Genit.  Singl.  391  —  Acc.  Singl.  Masc.  und  Femin.,  Genit. 
Plur.  391  —  Nomin.  Plur.  391  —  Dat.  und  Abi.  Plur.  394  — 
einzelne  Formen  mit  Synizese  gelesen  396. 

c)  iste,  ista,  istud  396  —  Nomin.  Singl.  397  —  Genit.  Singl. 
397  —  Dat.  Singl.  398  —  iste  mit  -ce  398  —  iste  mit  -c:  istic, 
istaec,  istuc,  istoc  398  —  istic  mit  -ne  402  —  Abfall  des  i  in 
iste,  ista  istud  402. 

d)  ipse^  ipsa,  ipsiim  403  —  Deklination  des  ersten  Teiles  von 
ipse :  eapse,  eumpse,  eampse  etc.  403,  404  —  Nomin.  Singl.  Masc. 
ipse  und  ipsus  406  —  Nomin.  Singl.  Neutr.  ipsum  und  ipsud  408 

—  Genit.  Singl.  408  —  Dat.  Singl.  409  -  Nomin.  Plur.  409  -  Dat. 
Plur.  409  —  ipsissimus,  ipsimus,  isse  409  —  zusammengesetzte 
Formen:  ipsemet,  ipsippe,  ipsipsus,  ipsedem  410  —  ipsiusce  411. 

c)  hie,  haec,  hoc  4:11  —  hice,  haece,  hoce  411  —  Nomin.  Singl. 
Masc.  413  —  Genit.  Singl.  423  —  Dat.  Singl.  415  —  Acc.  Singl. 
416   —  Abi.  Singl.  416   —   Nomin.  Plur.  Masc.  416    —    Nomin. 


—     VIII     — 

Seite 
Plur.  Masc.  416  —  Nomin.  Plur.  Femin.  417  —  Genit.  Plur.  418 

—  Dat.  und  Abi.  Plur.  419  —  Acc.  Plur.  420  —  hie  mit  den 
Suffixen  -ne  421,  -dem  422  und  -piam  423. 

f )  nie,  illa,  illud  423  —  ollus  (olle)  423  —  illud,  illut  und  illum 
425,  426  —  Genit.  Singl.  426  —  Dat.  Singl.  427  —  Nomin.  Plur. 
427  —  Dat.  und  Abi.  Plur.  427  —  ille  mit  den  Suffixen  -  ce  427, 
-c:  illic,  illaec,  illuc  428,  -ne  und  -met  428  —  Abfall  der  ersten 
Silbe  von  ille  429. 

48—85.   Pronomen  interrogativum ,  indefinitum  und 

relativuin 430 

a)  quis  oder  qid,  quae  oder  qua,  quid  oder  quod  430  —  quis 
oder  qui,  quae,  quid  oder  quod  pron.  interrogat.  und  indefinit. 
430  —  qui,  quae,  quod  pron.  relat.,  archaisch  auch  quis,  quid 
430  —  interrogat.  wie  indefinit,  wird  im  Norain.  Singl.  Masc. 
quis  als  Substant.  und  quid  als  Adjekt.  gebraucht  431  —  als 
interrogat.  steht  in  indirekten  Fragen  quis  und  qui  substantivisch 
431,  in  indirekten  Fragen  und  in  Ausrufen  qui  und  quis  adjek- 
tivisch 437  —  als  indefinit,  steht  quis  und  qui  substantivisch  438, 
qui  und  quis  adjektivisch  440  —  in  der  ältesten  Periode  ist  quis 
geschlechtlos  441  —  als  pron.  indefinit,  ist  quis  von  einer  Frau 
selten  gesagt  443  —  qua  statt  quae  als  pron.  indefinit.  443  — 
interrogat.  und  indefinit,  wird  quid  substantivisch  446,  447,  quod 
adjektivisch  gebraucht  446,  449  —  quit  446  —  Genit.  Singl.  450 

—  Dat.  Singl.  453  —  Acc.  Singl.  455  —  Abi.  Singl.  455  —  qui 
455  —  quicum,  quocum,  quacum  461  —  Nomin.  Plur.  466  —  Acc. 
Plur.  468  —  Genit.  Plur.  469  —  Dat.  und  Abi.  Plur.  469  — 
quiscum  471. 

b)  cuius,  a,  um  471  —  Nomin.  Singl.  471  —  Acc.  Singl.  472 

—  Abi.  Singl.  472  —  Pluralformen  472  —  cuius  mit  nam  und 
vis  zusammengesetzt  473. 

c)  aliquis  oder  aliqui,  aliqua  oder  aliquae ,  aliquid  oder  ali- 
quod  473  —  Bildung  von  aliquis  473  —  aliquis  Substantiv.,  ali- 
qui adjekt.  475  —  aliqua  adjekt.  und  auch  Substantiv.  476  — 
aliquid  Substantiv.  476  und  adjekt.  478,  aliquod  adjekt.  und  Sub- 
stantiv 479,  480  —  aliquit  476  —  aliquid  mit  abhängigem  Genit. 
eines  Substantivs  oder  eines  Adjektivs  nach  der  11.  Deklinat.  477 

—  Genit.  Singl.  480  —  Dat.  Singl.  481  —  Abi.  Singl.  481  — 
Nomin.  Pliir.  481  —  Nomin.  und  Acc.  Plur.  Neutr.  481  —  Dat. 
und  Abi.  Plur.  481  —  zusammengesetzte  Formen:  aliqualibet, 
aliquolibet  481,  aliquispiam,  aliquipiam,  alicuiquam,  aliquocum- 
que,  aliquavis,  alicuiusdam  482. 

d)  ecquis  oder  ecqui?,  ecqua  oder  ecquae?,  ecquid  oder  ecquod? 
482  —  Bildung  von  ecquis  482  —  ecquis  Substantiv,  und  auch 
akjektiv.,  ecqui  adjektiv.  und  auch  Substantiv.  483  —  ecqua  ad- 
jektiv.  und  Substantiv.  483,  ecquae  adjektiv.  484  —  ecquid  Sub- 
stantiv., pcquod  adjektiv.  484  —  Dat.  Singl.  484  —  Acc.  Singl. 
485  —   Abi.  Singl.  485    -   Nomin.  Plur.  485    —    Acc.   Plur.  485 

—  ecquisnam,  ecquinam,  ecquidnam,  ecquodnam  485. 


—     IX     — 

Seite 

e)  quidam ,  quaedam .  qidddam  und  quoddaw  486  —  quid- 
dam  Substantiv.,  quoddam  adjektiv.  486  —  Deklination  von  qui- 
dam 486. 

f)  quivis,  quaevis,  quidvis  und  quodvis  487  —  quidvis  Sub- 
stantiv., quodvis  adjektiv.  487  —  Deklination  von  quidvis  487  — 
quiviscumque  487. 

g)  qtiüibet  (quilubet),  quaelibet  (quaelubet),  quidUbet  (quidlubet) 
und  qvodlibet  (quodlubet)  488  —  quidlibet  Substantiv.,  quodlibet 
adjektiv.  und  auch  Substantiv.  488  —  libet  von  qui   getrennt  488 

Deklination  von  quilibet  488. 

h)  quicumque,  qiiaecumque,  quodcumque  488  —  queicumque 
488,  quotcumque  489  —  quicumque  und  quicunque  489  —  cum- 
que  von  qui  getrennt  489  —  Deklination  von  quicumque  489. 

i)  quisnam  und  quinam ,  quaenam ,  quidnam  und  quodnam 
490  —  quisnam  Substantiv,  und  auch  adjektiv.,  quinam  adjektiv- 
und  auch  Substantiv.  490  —  quidnam  Substantiv,  quodnam  adjek- 
tiv. 490  "  nara  von  quis  getrennt  491  —  numquisnam,  numquid- 
nam  491. 

k)  quisque,  quaeque,  quidque  und  quodque  492  —  quisque 
von  einer  weiblichen  Person  gebraucht  492  —  quidque  Substan- 
tiv., quodque  adjektiv.  und  auch  Substantiv.  492  —  quicque  492, 
quique,  quitque  493  —  quisque  für  quisquis  oder  quicumque  ge- 
braucht 493  —  Deklination  von  quisque  497  —  Plur.  von  quis- 
que mit  einem  Superlativ  verbunden:  quique  497,  quaeque  (Fe- 
min und  Neutr.)  498,  quorumque,  quibusque,  quosque  500,  quas- 
que  501. 

1)  quispiam,  quaepiam,  quippiam  (quidpiam)  und  quodpiam 
501  -  Bildung  von  quispiam  501  —  quispiam  Substantiv,  und 
adjektiv.  501  —  quaepiam  adjektiv.  502  —  quippiam  oder  quid- 
piam Substantiv.,  quodpiam  adjektiv.  502  —  Deklination  von  quis- 
piam 502. 

m)  quisquam,  quicquam  503  —  Bildung  von  quisquam  503 
—  quisquam  Substantiv,  und  adjektiv.  503  —  quisquam  als  Fe- 
min. 505  —  quicquam,  quidquam  505,  quiquam,  quitquam,  quot- 
quam  506  —  Deklination  ven  quisquam  506  —  für  einzelne  Ka- 
sus von  quisquam  wird  uUus  angewandt  506. 

n)  quisquis,  quidquid  508  —  Bildung  von  quisquis  508  — 
quirquir  508  —  quaequae  508  —  quidquid  und  quicquid  509  — 
quodquod  510  —  quisquis  Substantiv,  und  auch  adjektiv.  511  — 
quisquis  und  quidquid  statt  quisque  und  quidque  511  —  Genit. 
Singl.  512  —  Dat.  Singl.  513  —  Acc.  Singl.  513  -  Abi.  Singl. 
513  —  Nomin.  Plur.  Masc.  514  —  Nomin.  Plur.  Femin.  515  — 
Neutr.  Plur.  515  —  Dat.  und  Abi.  Plur.  515  —  Acc.  Plur.  Masc.  515. 

86-115.  Pronominalia 516 

Pronominalia  516  —  Genitivbildung  516. 

a)  unus,  a,  um  518  —  Genit.  Singl.  518  —  Dat.  Singl.  519  — 
Abi.  Singl.  519. 

b)  ullus,  a,  um  519        Genit.  Singl.  519  —  Dat.  Singl.  520. 


—     X     — 

Seite 

c)  mtllus,  a,  vm  520  —  nullus  adjektiv.  mit  Sach-  und  Per- 
sonennamen verbunden  520  —  nemo  bei  Personennamen  520  — 
nullus  Substantiv.  522  —  Genit.  Singl.  522  —  nullius  für  neminis 
523  —  Dat.  Singl.  523  —  nuUi  für  nemini  524  —  Abi.  Singl.  524 

—  nuUo  adjekt.  und  Substantiv,  für  nemine  524  —  nullo  im  ab- 
lat.  absol.  524  —  nemine  im  ablat.  absol.  526  —  Abi.  Fem.  nulla 
bei  Sach-  und  Personennamen  526  —  Neutr.  Singl.  nullum  für 
nihil  526  —  Neutr.  Plur.  nulla  für  nihil  527  —  Genit.  Singl.  527 

—  Dat.  Singl.  528. 

d)  solus,  a,  um  528  —   Genit.  Singl.  528   —    Dat.  Singl.  529 

—  Voc.  Singl.  529. 

e)  totus,  a,  um  529  —   Genit.  Singl.  529  —   Dat.  Singl.  529. 

f)  alim,  a,  ud  530  —  aliut  530  —  alis,  alid  (alit)  531  —  Ge- 
nit. Singl.  532   —    für  alius  wird  gewöhnlich  alterius   gesagt  534 

—  Dat.  Singl.  535  —  Nomin.  Plur.  537    -  Dat.  und  Abi.  Plur.  537. 

g)  alter,  era,  erum  537  —  Femin.  altra  537  —  Genit.  Singl. 
538  —  Dat.  Singl.  539. 

h)  uter,  a,  um  539   —  relativ,  steht  uter  für  utercumque  539 

—  uter  indefinit.  540  -  Genit.  und  Dat.  Singl.  541  —  zusammen- 
gesetzte Formen:  deuter,  utervis,  uterlibet,  utercumque,  uterque, 
alteruter,  alteruterque  541  —  uterque:  Genit.  und  Dat.  Singl.  541, 
Genit.  Plur.  542  —  alteruter :  Deklination  542  —  alteruterque  544. 

i)  neuter,  a,  um  545    —    neuter  zweisilbig  und  dreisilbig  545 

—  Genit.  und  Dat.  Singl.  546. 

Adverbia. 

A.  Accusat.  Bildungen 547 

I.  Substantiv.  Accusat.  547  —  Adverb,  auf  im  548:  atim  549, 
etim  564,  itim  564,  otim  565,  utim  565,  ctim  565,  Itim  568,  ntim 
568,  ptim  568,  rtim  570,  stim  571,  xtim  571:  auf  sim  572:  asim 
572,  aesim  572,  isira  572,  osim  572,  usim  573,  Isim  573,  nsim  573, 
psim  573,  rsim  573,  ssim  574:  auf  xsim  575;  auf  rim  575;  auf 
lim,  vim  576. 

II.  Acc.  Singl.  Femin. :   Adv.  auf  am  576. 

III.  Acc.  Singl.  Neutr.:  Adv.  auf  um  579  —  auf  e  585  — 
Neutr.  der  Adjekt.  auf  um  und  e  591  —  recens  592,  repens  593, 
procul  594  —  adverb.  Komparativ,  auf  ius  594,  raagis  594,  uimis> 
satis  595. 

IV.  Acc.  Plur.  Femin.:    Adv.  auf  as  596. 

V.  Acc.  Plur.  Neutr.:    Adv.  auf  a  596. 

B.  Ablat.  Bildungen       599 

/.  Substantiv.  Ablat. :  Adv.  auf  o  599  -  auf  e  603  —  auf  is 608. 
//.  Adverb,  von  Adjektiven   und  Participien  gebildet  610  — 
Adv.  auf  e  610   —   auf  o  611    —   bald  auf  e  bald  auf  o  617  — 
auf  a  633  —  auf  i  636. 

C.  Lokal.  Bildungen 640 

/.  Substantiv.  Lokat.  640  —  auf  ae  640  —  auf  i  642  —  auf 
i  und  e  644  —  auf  i  und  u  650  —  auf  e  652  —  auf  is  654. 


—     XT     — 

Seite 
II.  Lokat.   von  Pronominalstnmmen   655     —    hie,   illic  655, 
istic,  sie  656,  ut  (uti,  utei)  657,  prei,   pri,  ibi,  ibidem,  ubi  658, 
alibi,  alicubi,  ubinam,  ubique,  ubicumque,  ubiubi  659,  ubivis,  ubi- 
libet,  utrubi,  utrubique  (utrobique)  660,  neutrubi  661. 

D.  Andere  Bildungen 661 

Adverb,  der  Trennung  auf  im:  illim,  istim  661,  alterim  662  — 
auf  e:  ante,  poste,  prae,  pone,  saepe,  prode  662  —  auf  er:  cir- 
citer,  praeter,  propter,  praeterpropter,  topper  663  —  Adv.  der 
Zeit:  tunc,  quom  (cum)  663,  quondam,  quoniam  quando,  quando- 
quidem,  quandocumque,  quandoque,  aliquando  662  —  cras,  ergo, 
haud  (baut)  664,  item  668,  simitu  668,  siremps,  susque  669,  vix, 
vixdum  670. 

E.  Zusammengesetzte  Adverbia 670 

Mit  vorgesetzten  Silben  670  —  mit  angehängten  Suffixen:  de 
676,  dem,  do,  dam,  dum,  fariam  677,  num,  per  678,  quam,  secus, 
679,  tenus  681,  ter  683,  tus  736,  intus,  subtus  742,  versus  (vor- 
sus),  versum  (vorsum)  743  —  ilicet,  scilicet  videlicet,  dumtaxat  751. 

Adverbia  als  Adjektiva  gebraucht  751  —  Quantität  der  En- 
dungen a,  0,  e  753. 

Komparation  der  Adverbia 756 

Komparat.  auf  ius,  Superlat.  auf  sime  (sume)  756  —  Super- 
lativendung ed,  e  756  —  Superlat.  von  crebro,  cito,  tuto,  merito 
757  —  Komparat.  von  Adv.  auf  im,  auf  ra  758  —  Komparation 
von:  pro,  post,  ante,  subter,  prode,  diu,  nuper,  ociter,  eomminus, 
impune,  temere,  temperi  758,  magnoper^  (magno  opere),  valde, 
paene,  satis  (sat),  repente  759  —  Komparat.  von:  secus  759,  pe- 
nitus,  mane,  sero  760  —  Unregelm.  Komparat.  von:  bene,  male, 
prope  761  —  Positiv  fehlt  zu:  magis,  minus,  potius,  deterius  761 
und  potissime,  deterrime  761. 

Präpositionen. 

A.  Adverbia  als  Präpositionen 762 

1  —  17:  ante  und  post  762  -  clam  769  —  clanculum  770  — 
palam  770  —  exadversus  und  exadversum  770  —  secus  771  — 
simul  771  —  procul  771  —  prope  772  —  circiter  773  —  usque 
773  —  versus  und  versum  780  -  intus  781  —  subtus  782  —  in- 
super  782  —  superne  782. 

B.  Präpositionen  mit  dem  Accusativ,  dem  Ablativ, 
dem  Accusativ  oder  Ablativ 782 

1—10:  ad  783  —  apud  813  —  uls  814  —  inter  815  —  ob 
815  —  per  820  —  trahs  822  -  ante  823  —  post  825  -  circum  825. 

11-15:  a,  ab  826  —  cum  856  —  e,  ex  868  —  pro  903  — 
sine  904. 

16  18:  in  (en,  endo,  indu)  904  —  sub  909  -  subter  918. 
Untrennbare  Präpositionen:  dis,  di  919  —  red,  re  923. 


—    xir    — 

Seite 

0.  Abweichende  Konstruktioneu  der  Präpositionen    .    924 

a)  Präpositionen  als  Adver bia  gebraucht  924. 

1—7:  praeter  924  -  ad  925  —  supra  926  —  prae  926  — 
pro  926  —  propter  927  —  trans  927. 

b)  Unregelmössige  Konstruktionen  927. 

1-25:  a,  ab  927  -,  absque,  ad,  apud,  coram,  cum,  de,  e, 
ex,  extra,  infra  928,  inter,  ob,  per,  prae,  praeter,  pro,  propter, 
sine,  super  929,  supra,  subter  931,  tenus  932,  trän-,  in  933  (in 
nach  pono,  loco,  statuo  und  deren  Kompositis  934),  sub  939. 

D.  Präi)Ositionen  vor  Adverbia  oder  vor  anderen  Prä- 
positionen       935 

a)  Präp.  vor  Adverbia  939. 

b)  Präp.  vor  anderen  Präpositionen  942. 

E.  Stellung  der  Präpositionen 942 

a)  Präp.  ztvischen  Nomen  und  Attribut  942. 

b)  Unregelm.  Stellung  der  Präp.,  besonders  bei  Dichtern  943. 

c)  Stellung  zwei-  und  dreisilbiger  Präpositionen  946. 

d)  Trennung  der  Präp.  von  dem  Nomen  949. 

Konjunktionen. 

1.  Koordinierende  Konjunktionen 953 

et,  atque  953  —  ac  955  —  at  958  —  sed  959  —  atqui  962  — 
equidem  962  —  utrum  966         cur  966. 

2.  Subordinierende  Konjunktionen 967 

uti,  utei  967  —  si,  nisi,  quasi  968  —  quin  969  —  ne  969  — 
donicum,  donec,  doneque,  donique  969  —  postquam  971  —  quod 
972  -  simul  972  —  quia  enim  972  —  sin  972  —  quamquam  ohne 
Nachsatz  972  —  licet  973. 

3.  Stellung  der  Konjunktionen      973 

enim  an  erster  Stelle  974  —  igitur  975  —  ergo  975  —  itaque 

976  —  namque  976  —  enim  an  dritter,  vierter  und  fünfter  Stelle 

977  —  autem  an  dritter  Stelle  980. 

Interjektionen. 

1.  Die  gebräucliliclisten  Interjektionen      981 

0,  heu  981  —  heia,  eia,  ehern,  hem,  em  982  —  ohe,  hui,  a,  ah 
984  —  pro,  vae  985  —  heus,  ecce  986  —  hercules  (mehercules),. 
hercuie  (mehercule),  hei-cle  (mehercle)  988  —  ne  992  —  eho,  eho- 
dum,  age,  agedum,  apage,  st  993. 

2.  Interjektionen,  welche  seltener  vorkommen  .    •    .    994 

atat,  attat,  au,  babae,  papae  994  —  bombax,  eu,  euge,  euge- 
pae,  euax,  evoe,  euhoe  995  -  fufae,  hehae,  iohia,  oiei,  phy,  fui, 
fu,  fue,  ]n-ox,  va,  vaha  996. 

3.  Interjektionen  als  Naturlaute 997 

aaha,  ahahe,  habe  oder  hahae,  hahahe,  hahahae,  bat,  butu- 
batta,  cuccuru,  mu  997  —  mutmut,  tax,  pax,  tuxtax,  trit  998 
—  malum  998. 


ADJECTIVA. 

Motion  der  Adjectiva.  sekenzahi 

der 
II.  Auflage 

!♦    Die  Adjectiva   mobilia,   d.  h.  diejenigen,    welche  die  i 
Verschiedenheit  des  Genus   durch  Verschiedenheit  der  Form  aus- 
drücken, gehen  theils  auf  us  a  um,  theils  auf  is  e  aus.    Z.  B.  bonus 
bona  bonum;  malus  mala  malum;  magnus  magna  magnum  —  gravis 
grave;    levis  leve;    mitis  mite;    facilis  facile. 

Für  US  und  um  nach  v,  u  und  qu  wurde  bis  gegen  das  Ende 
des  ersten  Jahrhunderts  der  christlichen  Zeitrechnung  wie  in  den 
Substantiven  so  in  den  Adjektiven  die  Endung  os  und  om  ge- 
braucht, welche  später,  wenn  auch  seltener,  in  der  Schriftsprache 
noch  vorkam;  in  der  Volkssprache  ist  sie  nie  erloschen.  So  divos 
divom;  flavos  flavom;  ^ae^os  laevom;  ?ioi'os  novom;  iparvos  parvom; 
saevos  saevom;  salvos  salvom;  vivos  vivom  —  adsiduos  adsiduom; 
arduos  arduom;  exiguos  exiguom;  ingenuos  ingenuom;  perpetuos 
perpetuom  —  aequos  aequom;  iniquos  iniquom;  antiquos  antiquoin; 
propinquos  propinquom ;  reliquos  reliquom;  ferner  octavos  octavom; 
tuos  tuom;    suos  suom;   mortuos  mortuom.    Vergl.  Substant.  23. 

Griechische  Adjectiva  auf  coq  la  tou  bilden  in  Versen 
das  Femin.  zuweilen  nach  Ionischer  Weise  auf  e.  Aonie  Aganippe 
Verg.  Ecl.  10,  12,  wo  freilich  in  mehreren  Hdschr.  und  in  den 
Anführungen  von  Grammatikern  theils  Aoniae  Aganippe,  theils 
Aoniae  Aganippae  gelesen  wird;  Ortygie  Arethusa  Sil.  14,  515; 
Paphie  und  PapUen  Colum.  10,  193;  Stat.  Silv.  3,  4,  82;  Mart. 
7,  74,  4;  Auson.  Id.  14,  21  (Anth.  Lat.  bei  Burmann  3,  292; 
Meyer  1023;  Riese  646);  Reposian.  de  concubitu  Martis  et  Veneris 
bei  Burmann  Anth.  Lat.  1,  72  v.  23;  50;  64;  80;  105;  136;  178 
(Meyer  559;  Riese  253;  Baehrens  P.  L.  M.  4,  420);  vielleicht  auch 
ipsa  Syracosie  patulos  urbs  incluta  muros  .  .  .  impleverat  Sil.  Ital. 
14,  277  nach  dem  Cöln.,  in  welchem  Syracosae  steht.  Vergl.  Lach- 
mann zu  Lucr.  6,  971. 

Neue -Wagener,  Lat-  Formenlehre.     11.     3.  Aufl.  1 


Eine  Femininalform  auf  e  findet  sich  auch  bei  einigen 
griechischen  Adjectiven  auf  og,  251,  ov.  So  DelpJdce  columna 
Varro  bei  Non.  S.  141  (Varr.  Men.  320  ed.  Bücheier);  Attices  philo- 
sophiae  alumna  ders.  bei  Non.  S.  86  und  243  (Varr.  Men.  121); 
chorean  antricen  ders.  bei  Non.  S.  451  (Varr.  Men.  269)  nach  Roths 
Verbesserung,  welche  von  Oehler,  Riese,  Bücheier  aufgenommen  ist; 
dagegen  gebraucht  die  lateinische  Form  astricam  coronam  derselbe 
Varro  bei  Non.  135  und  374  (Varr.  Men.  206).  Vergl.  L.  Müller 
de  re  metrica  S.  392.  Bücheier  schreibt  Varr.  Men.  144  sopkistice 
aperantologia ;  bei  Auson.  epist.  4,  88  findet  sich  bucolice  tome 
und  bei  Cass.  Felix  24  und  57  xanthen  cholen.  Leucen  Petran 
hat  Priscian.  carm.  2,  82  und  2,  357;  in  Coele  Syria  Liv,  33,  19,  8- 
de  Coele  Syria  ders.  42,  29,  5;  Coelen  (so  Weissenborn,  Coelem 
Hertz)  Syriam  ders.  42,  29,  7;  in  Coelen  Syriam  ders.  45,  11,  9; 
Syriae  Coeles  Fabretti  inscr.  10,  215;  Plin.  N.  H.  1,  5,  18;  in  Syria 
Coele  Ulp.  dig.  50,  15,  1  §  3;  Syriam  Coelen  Oros.  6,  6,  1  und 
Jul.  Valer.  3,  34  (ed.  Müller) ;  Coele  allein  ohne  Syria  Pomp.  Mela 
1,  11,  62;   Plin.  N.  H.  5,  12  (13)  QQ\  Curt.  Ruf.  4,  1,  4;  4,  5,  9. 

2.  Die  Adjectiva  auf  ms  und  erus  nehmen  im  Masc,  gleich 
den  Substantiven  derselben  Endung,  in  der  Regel  die  Apocope 
in  er  an.  Namentlich  kommen  vor  als  Verkürzungen  aus  rus: 
aeger  aegra  aegrum;  ater  atra  atrum;  creber  crebra  crebrum; 
dexter  dextra  dextrum;  glaher  glabra  glabrum;  integer  integra 
integrum ;  macer  macra  macrum ;  niger  nigra  nigrum ;  piger  pigra 
pigrum;  impujer  impigra  impigrum;  pulcher  pulchra  pulchium; 
ruber  rubra  rubrum;  sacer  sacra  sacrum ;  scaber  scabra  scabrum; 
sinister  sinistra  sinistrum;  taeter  taetra  taetrum;  vafer  vafra  vafrum, 
und  die  adjectivisch  gebrauchten  Afer  Afra  Afrum ;  Calaher  Calabra 
Calabrum.  Ferner  verkürzt  aus  erus:  asper  aspera  asperura; 
gihber  gibbera  gibberum;  lacer  lacera  lacerum;  liber  libera  libe- 
rum;  miser  misera  miserum;    teuer  tenera  tenerum. 

Auch   mehrere   aus   ferre   und   aus   gerere   zusammengesetzte 
Adjectiva  gehen  im  Nominativ  Singularis  des  Maskulinums  auf  er 
aus.    So  findet  sich  auf  fer:  aestifer  Cic.  Arat.  320;  Lucr.  1,  663; 
5,  613;  Verg.  Ge.  2,  353;  Stat.  Theb.  4,  692;  Auson.  Epist.  24,  100; 
Ven.  Fortun.  7,  8,  1   und  Maximin.  bei  Burmann  Anth.  Lat.  5,  34 
v.  3    (Meyer  486;    Riese  621;   Baehrens  4,    142   v.  33);    armifer 
Ovid.  Fast.  3,  681;    Stat.  Theb.  3,  420;    aurifer  Catull.  29,    19 
der  Nachahmer  des  libuU.  3,  3,  29  und  Priscian.  carm.  2,  792 
bipennifer  Ovid.  Met.  8,  391;    blattifer  Sidon.  Epist.  9,   16,  v.  22 
buxifer  Catull.  4,  13;  caelifer  Verg.  Aen.  6,  796;  Stat.  Theb.  5,  430 


—     3     — 

Avien  Arat.  575;  cestifer  Not.  Tir.  61;   cyparissifer  Sidon.  carm. 
23,  417;  ensifer  Ovid.  Fast.  4,  388  (Riese,  ensiger  Merkel);  Val.  2 
Fl.  3,  406    (vergl.  Anecdota  Helvetia  ed.  H.  Hagen  p.  164,    15); 
Gloss.  Lab.;  falcifer  Ovid.   Fast.   1,  234;  fatifer  Verg.  Aen.  9,  631 
im  Med.,  Rom.  und  Bern,  b  (in  anderen  Büchern  letifer);  fetifer 
Plin.  N.  H.  7,  3,  3,  (33);  flagrifer  Auson.  Epist.   14,   10;  flammifer 
Avien.  Arat.  v.  972;    1046;   frugifer  Liv.  28,  3,  3    (im  Med.  und 
Pal.  1  fructiferj ;  Lucan.  5,  378;  Avien.  Arat.  1807;  Ephem.  epigr.  5 
S.  354,  nr.  572;  fumifer  Lucan.  7,  193  (im  Voss.  2  fumiger);  Ennod. 
Epist.  5,  8  (224  ed.  Vogel)  v.  5  (Sirm.  schrieb  fumiger);    herbifer 
Ovid.  Fast.  4,  468;   horrifer  Acc.  bei  Cic.  Tusc.  1,  28,  68;    Ovid. 
Met.  1,   65;    ignifer  Lucr.  5,   459;   5,   498;    Florus  bei  Burmann 
Anthol.  Lat.  1,  17  v.  1  (Meyer  215;  Riese  247;  Baehrens  4,  414); 
imbrifer  German.  Phaenom.  567;    Colum.  5,  5,  4;    Stat.  Theb.  7, 
427;  9,  405;  Mart.  1,   61,  5;    Avien.  Arat.  787;   Prudent.  apoth. 
661  ;    largifer   führt  Paucker  (Addenda  lexicis  Latinis  p.  45)   aus 
Drepan.  Vulfino  v.  5  an;    legifer  Ovid.  Amor.  3,  10,  41;    Auson. 
lud.  VII  sap.  lud.  21;   Alcim.  Avit.  carm.  2,  295;   5,  67;   5,  372; 
letifer  Verg.  Aen.  3,  139;    10,   169;    Ovid.  Met.  5,  133;    German. 
Progn.  4,  40  (Baehrens  1  p.  190);  Colum.  7,  12,  14;  Lucan.  3,  500; 
Val.  Fl.  4,  525;    6,  342;  Sil.  7,  606;    Stat.  Theb.  1,  707;  5,  628; 
5,  737 ;  7,  709 ;  Claudian.  rapt.  Pros.  2,  203 ;   Auson.  Ephem.  3,  36 
(ed.  Peiper  p.  8);    Avien.  orb.  terr.   1242;    Coripp.  Job.  3,   347; 
4,  1050;  luctifer  Sen.  Herc.  für.  687  (691);  Val.  Fl.  3,  454;  7nellifer 
Claudian.  rapt.  Pros.  2,  127;  nuhifer  Tibull.  1,  4,  44  (andere  lesen 
nimbifer   oder  imbrifer  vergl.  Hiller  praef.  p.  X) ;  Ovid.  Met.  2,  226 ; 
Sil.   10,  323;    Stat,  Theb.  1,  193;   Claudian.  B.  Get.  185;    Avien. 
orb.  terr.  1110;   o/>^/e/•  Ovid.  Met.  1,  521;  15,  653;  pacifer  Ovid. 
Met.  14,   291;    Prudent.  psych.  805;   yestifer  Cic.  Phil.  3,   2,  3; 
er.   de    domo   32,  85;    post    red.    in    sen.    2,    3;    Cornificius   2, 
26,  41;    Ovid.  Met.  8,  477;    Val.  Max.  1,  8,  10;    Cels.  2,   6  im 
Münchn.,  und  4,  2,  1;  8,  11;  Colum.   10,  331;    Plin.  N.  H.  7,  50, 
51  (169);    11,  19,    21  (65);    11,  38,   90  (222);    Tac.  Hist.  5,   6; 
Claudian.  B.  Gild.  514;   Quint.  Declam.  12,  5;   Avien.  Arat.  728; 
Veget.  art.  veter.  3,  1,  2;   pinifer  Verg.  Ecl.  10,  14  und  Aen.  10, 
708;   Auson.  Id.  4,  21;  Avien.  ora  marit.  605;  plectrifer  Dracont. 
carm.    prof.    10,  285;    Orestis  trag.  86;    pomifer  Horat.  carm.  4, 
1,  11;  Prop.  5  (4),  7,  81;   Laus  Pisonis  151  (Baehrens  1  p.  231); 
Julianus    und  Vitalis    bei  Burmann  Anthol.  Lat.  5,   56    v.  3   und 
5,  63   V.  3  (Meyer  497  und  504;    Riese  571   und  578;    Baehrens 
4,  138  V.  19  und  47);    populifer  Ovid.  Amor.  2,   17,  32;    Met.  1, 

1* 


—     4     — 

578;  racemifer  Sidon.  carm.  2,  323;  22,  24;  salutifer  Ovid.  Met. 
2,  642;  15,  744;  Eumen.  Paueg.  Constantino  Aug.  21,  6;  Auson. 
Ephem.  orat.  27;  Lact.  Inst.  4,  12,  6;  sensifer  Lucr.  3,  272; 
sitjnifer  circulus  Vitruv.  9,  9  (8),  8;  Censorin.  8,  4;  Avien.  Arat. 
651;  719;  1034;  1353;  spicifer  Mart.  10,  74,  9;  spumifer  Ovid. 
Amor.  3,  6,  46;  Stat.  Theb.  5,  56;  9,  438,  und  nach  Conjectur 
von  Broukh.  Prop.  5  (4),  7,  81;  stellifer  Cic.  de  rep.  6,  18,  18; 
tridentifer  Ovid.  Met.  8,  596;  turifer  Ovid.  Fast.  3,  720;  Sidon. 
carm.  24,  64;   umhrifer  Avien.  Arat.  852;   1517;   uvifer  Stat.  Silv. 

4,  3,  64;  velifer  Publ.  Optat.  Porphyr.  18  (19)  13;  venenifer 
Euphorbus  bei  Burmann  Anthol.  Lat.  5,  39  v.  4  (Meyer  491; 
Riese  626;  Baehrens  4,  142  v.  64);  vitifer  Ennod.  carm.  2,  45,  8 
(164  ed.  Vogel)  und  2,  139,  1  (364^). 

Von  Adjektiven,  die  im  Nominativ  Singularis  des  Masculinums 
auf  g er  ausgehen,  kommen  folgende  vor:  öliger  Senec.  Hercul.  Oet. 
543  (546)  (in  den  geringern  Büchern  teliger);  Lucan.  9,  684;  Stat. 
Silv.  3,  3,  80;  Theb.  2,  1;  10,  302;  in  der  Anthol.  Lat.  bei  Burmann 
6,  89  V.  24  (Meyer  283;  Riese  941;  Baehrens  5  p.  423);  astriger 
Avien.  Arat.  275;  auriger  Avien.  orb.  terr.  996;  heiliger  Seneca 
Phaedr.  188;  Lucan.  6,  84;  Sil.  1,  38;  3,  398;  10,  315;  12,  748; 
15,597;  17,301;  17,491;  Stat.  Silv.  3,  2,  117;  4,3,159;  4,4,72; 

5,  2,  33  und  Theb.  7,  383;  12,  546;  Claudian.  Prob,  et  Olybr. 
cons.  74;  Mart.  spect.  6,  1;  Avien.  orb.  terr.  906;  Sedul.  epist. 
ad  Macedon.  ed.  Huemer  p.  6,  8;  Ennod.  carm.  2,  94,  1  (212 
ed.  Vogel);  Coripp.  Job.  2,  91;  4,  480;  corniger  Cic.  N.  D.  2,  43, 
110;  Verg.  Aen.  8,  77;  Catal.  6,  7;  Prop.  4  (3),  13,  39;  Ovid. 
Amor.  3,  15,  17;  A.  A.  3,  789;  Met.  5,  17;  15,  309;  15,  511; 
Fast.  3,  647;  German.  Phaen.  536,  Lucan.  3,  292;  9,  512;  Val. 
Fl.  2,  482;  Sil.  3,  10;  14,  572;  Stat.  Theb.  4,  831;  7,  m-,  Auson. 
Id.  10,  469;  Claudian.  IV  cons.  Honor.  143;  Sidon.  carm.  22,  41; 
Dracont.  carm.  prof.  7,  37;  Julianus  und  Vitalis  bei  Burmann  in 
der  Anthol.  Latin.  5,  29  v.  5  und  5,  35  v.  1  (Meyer  481  und  487; 
Riese  615  und  622;  Baehrens  4,  142  v.  5  und  37);  in  der  Anth. 
auch  noch  bei  Burmann  6,  89  v.  39  (Meyer  283;  Riese  941; 
Baehrens  5  p.  423);  criniger  Sil.  14,  585;  cristiger  Anecdota  Hel- 
vetia  ed.  Hagen  p.  164,  16;  ensiger  Ovid.  A.  A.  2,  56  im  Reg. 
und  in  anderen  Büchern  (sonst  qh'sMqv);  flammiger  Lucan.  1,  415; 
Stat.  Theb.  8,  675;  Avien.  Arat.  382;  604;  Ennod.  carm.  1,  1,  3 
(245  ed.  Vogel);  Coripp.  Job.  4,  1169;  Dracont.  carm.  prof.  8,  495; 
laviger  Avien.  Arat.  773;  Asclepiadus  bei  Burmann  in  der  Anth. 
Lat.  5,  32  v.  1   (Meyer  484;    Riese  618;   Baehrens  4,  142  v.   19) 


-     5    — 

im  Petav.,  Thuan.  und  Voss,  (sonst  corniger) ;  liniger  Claudian.  IV 
cons.  Honor.  573  in  den  Ausgaben  (in  den  Hdschr.  laniger) ;  ein 
späterer  Dichter  bei  Burmann  in  der  Anth.  5,  76  v.  2  (Meyer 
1042;  Riese  395,  18;  Baehrens  1  p.  207);  naviger  Auson.  Id.  3,  26; 
10,  27;  10,  367;  Avien.  ora  marit.  636;  piniger  Nb\.  Fl.  6,  393; 
pinniger  Plin.  N.  H.  11,  16,  16  (48);  Dracont.  carm.  prof.  2,  5; 
10,  280;  saetUjer  Ovid  Met.  8,  376;  Seneca  Med.  644  (647);  Mart. 
13,  93,  1;  Sedul.  carm.  5,  215;  in  der  Anthol.  bei  Riese  682,  3 
(Baehr.  3  p.  170)  und  730,  6  (Baehr.  5  p.  368  Anm.);  sceptriger 
Epit.  Iliad.  8;  sortiger  Imcqjü.  9,  512  im  Reg.  1  und  im  Boher  m. 
pr.  (im  Voss.  1  m.  pr.  certior;  sonst  corniger,  andere  lesen  sortifer); 
stelliger  Senec.  Herc.  für.  1204  (1211);  Claudian.  VI  cons.  Honor. 
175;  urniger  Hilasius  in  Burmanns  Anthol.  5,  30  v.  6  (Meyer  482; 
Riese  616;  Baehrens  4,  142  v.  12).  Composita  der  gleichen  Bildung 
sind  auch  als  Substantiva  gebräuchlich,  vergl.  Substant.  25. 

Die  gleiche  Apocope  zeigt  satur  (aber  saturus  in  einem  Schol. 
zu  Juvenal  3,  293  bei  Schopen  p.  22,  7)  und  camur^  von  dem  der 
Nominativ  camur  sich  erst  bei  Isidor  Orig.  findet:  12,  1,  35  camur 
enim  Graeco  verbo  curvum  significat  und  15,  8,  5  xdfjLoup  enim 
Graece  curvum  est.  Bei  dem  Compositum  insaturus^  welches  nur 
bei  Coripp.  Job  3,  369  vorkommt,  findet  die  Apocope  nicht  statt. 

3*  Die  volle  Endung  rus  nach  kurzem  e  behalten  ferus^  pro-  3 
perus^  praeproperus  und  praeposterics.  So  auch  semiferus  Augustin. 
civ.  Dei  19,  12,  2  p.  374,  27  ed.  Domb. ;  aber  statt  dessen  semifer 
Ovid.  Met.  2,  633;  Stat.  Silv.  2,  1,  89  und  Theb.  9,  220;  Claudian. 
nupt.  Honor.  145;  Prudent.  apoth.  216;  bei  Maximin.  in  Burmanns 
Anthol.  5,  34  v.  5  (Meyer  486;  Riese  621 ;  Baehrens  4  p.  142  v.  35) 
ist  das  handschriftliche  semifer  von  Burmann  in  semivir  berichtigt. 
Noch  in  einigen  andern  wird  zwischen  er  und  erus  geschwankt. 
Prob.  inst.  art.  S.  275  (83,  35):  Quaeritur,  ab  eo  quod  dixit  Ver- 
gilius  (Aen.  1,  279),  Quin  aspero,  luno,  hie  asprus  an  asperus  an 
asper  facere  debeat  ...  Ab  aepera  asprus  fieri  prohibetur;  at  vero 
ab  aspera  hie  asperus  an  asper  dicatur,  hoc  in  natura  syllabarum 
competenter  tractabimus.  In  desselben  append.  S.  445  (198,  26) 
wird  teter  non  tetrus  gefordert.  —  Lacerus  stellt  Prise.  10,  8,  44 
S.  901  (I  534,  7)  auf  ohne  Beleg.  Dasselbe  gebraucht  Venant. 
Fort,  vita  S.  Martini  1,  116;  1,  492.  Lacer  aber  billigt  Charis. 
1,  17  S.  109  (175,  20),  indem  er  sich  auf  Caesar  de  analogia  und 
Valgius  de  rebus  per  epistulam  quaesitis  bezieht  und  Ovid.  Met.  3, 
522  anführt.  Lacer  ist  ferner  bei  Lucr.  3,  403 ;  Ovid.  Ibis  535  und 
Her.  1,  36;  Sen.  Oed.  617  (630);  Amm.  Marc.  29,  2,  27;  Paul.  Festi 


-     6     — 

unter  lacerare  S.  118;  in  der  Anthol.  bei  Burmann  6,  89  v.  42 
(Meyer  283;  Riese  941;  Baehrens  5  p.  422)  und  als  Nom.  propr. 
C.  I.  L.  2,  761  V.  6;  8;  9;  semilacer  Ovid.  Met.  7,  344.  Lacer 
wird^von  Mart.  Cap.  3  §  298  mit  teuer  und  puer  verglichen,  — 
Frosper  vel  2^rosperus  stellt  Prise.  4,  3,  19  S.  628  (I  128,  3)  zu- 
sammen. Als  Beispiele  des  gegen  den  Nomin.  um  eine  Sylbe 
wachsenden  Genet.  verbindet  er  7,  4,  13  S.  736  (I  297,  1)  lucifer, 
armiger,  teuer,  miser  und  prosper.  Aus  Cic.  de  rep.  6,  17,  17 
führt  er  6,  7,  34  S.  693  (I  225,  12)  prosperus  an,  welches  daselbst 
auch  in  mehreren  Hdschr.  des  Cic.  und  des  Macrob.  in  somn.  Scip. 

1,  17,  3  gelesen  wird.  Dasselbe  ist  bei  Val,  Max.  3,  7,  1;  Sil. 
10,  201  (andere  lesen  prosper  in  ausis);  Schol.  Juvenal.  12,  67  und 
in  dem  späten  Gedicht  de  die  natali  in  ßurmanns  Anth.  Lat.  5, 
132  V.  5  (Meyer  531;  Riese  638;  Baehrens  4,  154)  im  Petav.  und 
in  einem  Voss. ;  Prosperus  als  Nom.  propr.  C.  I.  L.  2,  2805.  Für 
prosper  citirt  Prise.  (I  225,  10)  eine  Rede  des  Donatianus,  dasselbe 
haben  Prud.  cathem.  7,  173;  Sidon.  Epist.  8,  11  und  carm.  14,  1; 
Ennod.  Epist.  8,  39  (417  ed.  Vogel),  und  als  Nom.  propr.  C.  I.  L. 
6,  1964  und  Orelli  1583. 

Superus  und  inferus  bringt  Prise.  3,  3,  20  S.  606  (I  96,  7) 
aus  Livius  in  Odyssea  bei :  Inferus  an  superus  tibi  fert  deus  funera, 
Ulixes;  Baehrens  frgm.  poet.  Roman,  p.  40,  26  schreibt  infer.  In- 
ferus hat  auch  Venant.  Fort.  Carm.  3,  9,  79.  Dagegen  Cato  R. 
R.  149,  1    super  inferque  vicinus.    Aber  in  der  von  Voss,  de  anal. 

2,  25  angezogenen  Stelle  Lucr.  1,  648  si  partes  ignis  eandem  na- 
turam ,  quam  totus  habet  super  ignis,  haberent,  ist  super  eben- 
sowohl Adverbium,  wie  5,  762  cur  terra  queat  lunam  spoliare 
vicissim  lumine,  et  oppressum  solem  super  ipsa  teuere,  oder  6,  513 
rarescunt  nubila  ventis  aut  dissolvuntur ,  solis  super  icta  calpre ; 
oder  Verg.  Aen.  6,  787  omnis  caelicolas,  omnis  super  alta  tenentis, 
oder  10,  488  sonitum  super  arma  dedere,  oder  10,  893  effusum 
equitem  super  ipse  secutus,  oder  12,  301  super  ipse  secutus  cae- 
sariem  laeva  turbati  corripit  hostis ,  oder  Tac.  Ann.  3,  46  incensa 
super  villa  omnes  cremavit.  Als  Nomen  propr.  ist  Superus  C.  I. 
L.  5,  4840;  6^^^3,1002;  1095;  1096;  1154;  1221;  1474;  3272; 
5043;  61.50  Col.  1  Z.  18;  5,  1052;  2387;  5166;  6,  2502;  7,  1009; 
8,  2161;  10,  3699  Col.  2  Z.  21;  Or.  3555.  -  Exter,  non  extraneus 
sagt  Prob,  append.  S.  445  (198,  19).  Von  Caesell.  bei  Cassiod.  de 
orthogr.  S.  2135  wird  exter  zusammengestellt  mit  extrinsecus  und 

4  extrarium.     Es  ist  in  den  not.  Tir.  S.  85;  bei  Papinian.  Dig.  29, 
2,  84  zweimal;  31,  1,  69  §  1   und  49,  17,  15  §3;  in  dem  Gedicht 


—     7     - 

unter  Tertull.  oder  Cypr.  Namen  de  Jona  v.  101 ;  Paulin.  Nol.  21 
(13),  507;  816  und  C.  I.  L.  5,  1703.  Exter  bonos  citirt  Prise.  3, 
1,  4  S.  599  (I  85,  9)  aus  Stat.  Theb.  11,  429,  und  dies  ist  im 
Put.,  Gud.2,  Heimst,  und  Leid,  (im  Bamb.  und  in  einigen  anderen 
Büchern  externos,  in  einigen  Ausg.  nach  dem  Rande  des  Behot. 
alternos) .  In  dem  Verse  des  Enn.  bei  Fest,  unter  quadrata  Roma 
S.  258,  der  in  der  Ausgabe  von  E.  S(pangenberg)  p.  40  ecquis 
exter  erat,  Romae  regnare  quadratae?  lautete,  war  exter  Conjectur 
von  P.  Merula;  Vahlen  schreibt  (Ann.  158)  et  qui  sextus  erat; 
L.  Müller  (Ann.  120)  ecquis  se  sperat.  Exterus  Impp.  Arcad.  et 
Honor.  Cod.  1,  9,  9,  und  Impp.  Dioclet.  et  Maximian.  Cod.  8,  14, 
21;  Commodian.  instr.  2,  17  (16),  6.  —  Citer  giebt  Prise.  3,  1,  4 
S.  599  (I  85,  5)  und  14,  3,  33  S.  989  (II  40,  30)  aus  Cato 
(orat.  62  frg.  1),  desgleichen  3,  4,  22  (I  98,  7)  mit  Berufung  auf 
Aruntius  aus  Afranius  (Ribbeck  II  p.  195  v.  235*);  citerus  wird 
nicht  gefunden. 

Charis.  1,  17  S.  96  (120,  4)  fragt:  aestifer  an  aestiferus'?  und 
bemerkt  darüber:  Plinius  in  eodem  libro  VI  (sermonis  dubii) :  üt 
fatifer  et  aurifer  et  armiger  lucifer  furcifer  dici  debet,  quia  compo- 
sita  sunt,  nee  ut  quaedam  quasi  composita,  velut  Euander  Teucer, 
dici  de  beut  et  interdum  e  littera  carere.  Odorifer  masculino  ge- 
nere,  non  odoriferus,  sagt  Placid.  Gl.  S.  489.  —  Mortiferus  hat 
Cels.  4,  2,  1;  5,  26,  22;  Colum.  6,  17,  1;  Veget.  art.  veter.  4, 
21,  1  (3,  4,  33);  Augustin.  de  util.  cred.  36;  ders.  ad  frat.  erem. 
serm.  33;  Greg.  reg.  past.  3,  17.  mortifer  aestus  Lucr.  6,  1138 
in  der  Anführung  bei  Macrob.  Sat.  6,  2,  7  (in  den  Hdschr.  des 
Lucr.  mortifer  ae,  mortiferae,  mortiferai,  mortiferorum,  Lachmann 
hat  morti'  ferai  und  Bernays  morti'  fera  geschrieben) ,  mortifer 
auch  Claudian.  rapt.  Pros.  3,  237;  Prudent.  perist.  13,  79;  Pallad. 
9,  9,  1.  Pestiferiis  wurde  früher  bei  Celsus  2,  6  gelesen,  es  ist 
aber  nach  einer  Handschrift  in  pestifer  berichtigt,  vergl.  S.  3. 
StelliferuB  hat  Coripp.  Johann.  1,  232  und  infructiferus  Ps.  Augu- 
stin. ad  fratr.  erem.  serm.  3.  Nothwendig  aber  ist  morigerus, 
Plaut.  Capt.  5,  2,  13  (966);  Cure.  1,  3,  13  (169);  Cas.  2,  8,  29; 
Epid.  5,  1,  1  (607);  Pseud.  1,  2,  74  (208);  Apul.  de  mag.  74  S.  551 ; 
Amm.  Marc.  16,  11,  1  (Verbesserung  von  Petav. ,  im  Vat.  muri- 
gerum)  und  27,  12,  14.  So  auch  albigerus  Cloatius  bei  Macrob. 
Sat.  3,  20,  6. 

Nach  einem  langen  Vocal  wird  rus  immer  beibehalten:  serus^ 
verus,  austerus,  procerus,  severus,  sincerus,  purus,  maturus.  Jedoch 
wird  bei  Scribon.  Larg.  188  auster  geschrieben.  —  Rus  mit  vor- 


hergehendem  Consonanten  kommt  in  rubrus  vor  bei  Sohn.  40,  23; 
Isidor  orig.  19,  10,  3  und  in  robrus  bei  Oribasius  2,  28  ed.  H. 
Hagen;  ferner  in  dem  Nom.  propr.  Macrus  C.  I.  L.  3,  6010,  127 
und  in  der  untergeschobenen  Inschr.  5,  616*;  in  einer  angeblich 
in  Anagni  gefundenen  Inschr.  bei  Donat.  S.  293,  7  in  Dextrus  und 
in  den  Exe.  ex  Charis  arte  gramm.  S.  79  (343,  39)  in  Asprus. 

4»  Zu  mehreren  Adjectiven,  deren  Femin.  oder  Neutr.  auf  ra 
oder  era,  rum  oder  erum  ausgeht,  fehlt  der  Nomin.  Sing,  Masc.  So 
zu  cetera^  postera^  crepera^  perperiün,  denn  ceterus  ornatus  bei  Cato 
R.  R.  22,  3  gehört  zu  einer  Interpolation  und  ceterus  bei  PHn. 
N.  H,  28,  4,  9  (42)  ist  falsche  Lesart  für  ceteros.  —  Auch  nujje- 
rus  ist  nirgends  nachgewiesen,  sondern  wird  von  Prise.  3,  3,  20 
S.  606  (I  96,  4)  und  14,  3,  38  S.  992  (II  44,  9)  nach  dem  Vor- 
gange von  Caper  nur  angenommen  wegen  des  Acc.  nuperum  bei 
Plaut.  Capt.  3,  5,  60  (718).  Vergl.  Non.  S.  143,  welcher  nuperum 
pro  recenti  positum  von  dem  Adverb,  nuper  ableitet. 

Zum  Nomin.  und  Abi.  Sing,  bifera  Varro  R.  R.  1,  7,  6;  Co- 
lum.  10,  403;  Plin.  N.  H.  13,  22,  41  (121);  16,  27,  50  (114);  zum 
Nomin.  und  Accus.  Plur.  biferae  und  biferas  Colum.  5,  10,  11; 
Plin.  N.  H.  15,  18,  19  (71);  16,  27,  50  (114);  Suet.  Aug.  76;  zum 
Genet.  biferi  Verg.  Ge.  4,  119;  zum  Abi.  bifero  Manil.  4,  230  und 
zum  Neutr.  Plur.  bifera  Varro  R.  R.  1,  7,  6;  zum  Nomin.  Plur. 
5  triferae  Colum.  5,  10,  11;  Plin.  N.  H.  16,  27,  50  (114)  und  zum 
Abi.  trifero  Plin.  15,  18,  19  (71);  zum  Plur.  multigenera  PUn.  N. 
H.  11,  1,  1  (1);  multigenerum  Plaut.  Stich.  2,  2,  59  (383),  wie  nach 
den  Handschriften  Fleckeisen  und  Götz  lesen ,  während  Guyetus 
multigenera  vorschlug;  muitigeneribus  Plaut.  Capt.  1,  2,  56  (159); 
zum  Nomin.  Sing,  frilatera,  quadrüatera^  multilatera^  plurüatera, 
aequüatera,  zum  Nomin.,  Genet.  und  Accus.  Plur.  trilaterae,  qua- 
drilaterae,  plurilaterae;  trilaterarum,  quadrilaterarum ,  aequilate- 
rarum ;  plurilateras,  und  zum  Neutr.  quadrilaterum,  aequilaterum 
bei  den  Gromat.,  Balbi  ad  Geis,  expos.  et  ratio  mensur.  S.  105; 
106;  107,  und  (Boeth.)  EucHd.  S.  378—381  und  S.  390.  391,  ferner 
Mart.  Cap.  6  §  712  und  Isid.  orig.  3,  12,  2  (ein  Nominativ  aequi- 
latus  hat  Ausonius  Idyll.  11,  51)  ist  ebenfalls  kein  Nomin.  Sing. 
Masc.  vorhanden.  —  Zum  Plur.  bigeneri  und  bigenera  Varro  R. 
R.  2,  8,  1  und  Paul.  Festi  S.  33  findet  sich  ein  Nomin.  bü/ener 
nur  in  Gloss. ,  vergl.  Hildebr.  Gloss.  Paris,  p.  31  nr.  39,  ebenso 
auch  zu  ludicra  der  Nomin.  ludicrus  in  Gloss.  Labb. ,  während 
ludicer  sich  nirgends  nachweisen  lässt. 

5.    Für   dexlra  dexlrwii    hat  Plautus  beinahe   überall  dextera 


-     9     - 

dexterum;  in  den  neuesten  Ausgaben  von  Götz  und  Leo  ist  auch 
Amph.  1,  1,  177  (333)  nach  der  Verbesserung  von  Guy  et  (vergl. 
C.  F.  W.  Müllers  Plaut.  Prosodie  S.  6)  so  hergestellt:  mihi  vox 
dextera  auris;  Fleckeisen  schrieb  in  seiner  Ausgabe  dextra  mihi 
vox  auris  und  in  der  epist.  crit.  S.  16  mihi  dextra  vox  auris, 
vergl.  die  Anmerkung  von  Götz.  Doch  ist  dextras  Mercat.  5,  4, 
4  (965)  in  allern  Büchern;  aber  statt  ad  dextram  Mercat.  5,  2, 
37  (879) ,  was  in  einigen  Handschriften  und  in  der  ed.  pr.  steht 
und  auch  von  Ritschi  hier  geschrieben  wurde,  ist  von  Götz  ad 
terram  aufgenommen.  Plautus  hat  jedoch  immer  dextrovorsum, 
vergl.  Adverb.  3.  —  Bei  Terentius  ist  dextera  und  dexterum  Andr. 
4,  3,  19  (734);  4,  4,  12  (751)  und  Eun.  4,  7,  5  (775);  dextra 
Andr.  1,  5,  54  (289);  Heaut.  3,  1,  84  (493);  4,  4,  10  (772)  und 
Ad.  4,  2,  44  (583),  vergl.  Engelbrecht,  Studia  Terent.  p.  28.  —  En- 
nius  (Annal.  445  ed.  L.  Müller)  bei  Prise.  10,  5,  26  S.  891  (I  518, 
18)  in  einem  Hexameter  hat  dextra,  wofür  Merula  dextrum  schreibt, 
was  von  Vahlen,  L.  Müller  und  ßaehrens  (fragm.  poet.  Roman. 
v.  286)  aufgenommen  ist.  —  In  der  Stelle  des  Afranius  (528/529) 
bei  Prise.  5,  8,  44  S.  659  (I  171,  1)  steht  dextra  neben  laeva.  — 
Accius  (praet.  v.  36)  bei  Cic.  Divin.  1,  22,  45  hat  ad  dexteram 
cepit  cursum  ab  laeva  oder  nach  wahrscheinlicher  Vermuthung 
von  Voss  und  G.  Hermann  dexterum;  derselbe  (653)  bei  Serv.  zu 
Verg.  Aen.  1,  42  dextera  ingenti  nach  der  Conjektur  von  Bücheier, 
iu  den  Hdschr.  dextra,  dagegen  (v.  687)  bei  Varro  L.  L.  7,  2,  19 
ad  dextram  und  ein  ungenannter  Tragiker  (Ribbeck  I  p.  238  v.  28) 
bei  Sen.  Epist.  80,  8  hac  dextra.  --  Bei  Lucrez  ist  nur  dextera, 
sowohl  als  Fem.  Sing,  wie  als  Neutr.  Plur.,  2,  488;  4,  292;  4, 
333;  4,  337;  4,  430;  dextram  dextra  dextras  dextris,  1,  317; 
2,  25;  3,  651;  4,  276;  5,  1298  forderte  das  Versmass.  —  Ebenso 
bei  CatuU.  dextera  4,  19;  64,  312,  aber  dextram  und  dextra  (auch 
in  Phaläceen)  33,  3;  45,  9;  45,  18;  64,  230;  68,  143.  In  den 
Priap.  85  (86,  bei  Catull.  20)  v.  13  und  21  ist  in  Jamben  dex- 
teram und  dexterae.  —  Bei  Virgil  sowohl  dextera  wie  dextra, 
jenes  vorzüglich  als  Substant. ,  doch  Aen.  6,  541  auf  via,  und  9, 
469  auf  pars  bezüglich  (wenn  nicht  in  dieser  Stelle  mit  dem  Med. 
und  Gud.  m.  pr.  und  dem  Rom.  und  Bern,  b,  wie  mit  vielen 
Hdschr.  des  Prise.  7,  13,  68  S.  766  (I  345,  18)  dextra  zu  schreiben 
ist),  und  wiederum  dextra  als  Subst.  Ecl.  1,  35;  Aen.  4,  597; 
8,  169;  8,  567;  10,  610;  11,  118;  11,  385;  12,  97;  nothwendig 
aber  dextrum  dextram  dextrae  dextra  dextras  dextris.  Wotke  in 
Wiener  Studien  VIII  S.  139  bemerkt,  dass  Virgil  die  vollere  Form 


—     10    — 

17 mal  und  zwar  nur  in  der  Aeneis  anwandte,  während  wir  die 
kürzere  Form  in  allen  Gedichten  mehr  als  40  mal  finden.  —  Bei 
Horaz  als  Subst.  dexterä  Serm.  2 ,  1  ,  54  und  Epist.  2,1,  205 
dextera  Carm.  1,  2,  3  und  Epod.  7,  10;  dexteras  Carm.  3,  19,  21 
6  dexteris  Epod.  7,  1  ;  dexträ  Serm.  1,  8,  4;  dexträ  Carm.  2,  17,  29 
3,  3,  52;  dextram  Epist.  1,  6,  51;  1,  7,  94;  dextras  Carm.  4,  4,  21 
sonst  dextro  und  dextrum  Serm.  1,  2,  125;  2,  1,  18  und  Epist. 

1,  16,  6.  —  Bei  Ovid  wechseln  dextera  und  dexträ  innerhalb  des- 
selben Verses,  wie  Met.  3,  640  und  Epist.  ex  Ponto  4,  7,  43,  vergl. 
L.  Müller  de  re  metrica  S.  383.  Wie  Silius  11,  553  dextera  Naxos 
erat,  dexträ  mihi  lintea  danti  schreibt,  so  auch  der  Verfasser  der 
Ilias  Lat.  956  collatasque  haeret  pede  pes  et  dextera  dextrae. 
Derselbe  wendet  bald  dextera  v.  39;  451;  819;  822:  972;  1035 
bald  dexträ  an  wie  v.  85;  230;  275;  330;  380;  423;  449;  559; 
655;  689;  751;  774;  789;  881;  913.  -  Tibull  schreibt  nur  ein- 
mal dextera  3,  5,  10,  aber  dexträ  1,  4,  51;  3,  7  (4,  1)  95  und 
104.  —  Martial  gebraucht  gewöhnlich  die  kürzere  Form,  selten 
die  längere,  so  dexträ  1,  21 ,  1  ;  2,  11 ,  5;  6,  83,  3;  7,  20,  16; 
9,  43,  4;  11,  29,  1;  11,  99,  3;  12,  82,  3;  14,  208,  2;  dexträ  1, 
21,  7;  8,  30,  5;  dextram  spur.  18,  1;  2,  21,  1;  12,  29,  3;  dextera 
aber  spur.  13,  3  und  23,  2;  9,  61,  7  und  10,  92,  16.  —  Ebenso 
hat  Manilius  gewöhnlich  die  kürzere  Form  angewandt,  so  findet 
sich  dexträ,  dextrum,  dextri,  dextro  2,  273;  2,  284;  2,  285;  2,  293; 
3,  184;  3,  599;  4,  61;  4,  598;  4,  604;  5,  37;  5,  82;  5,  343;  5, 
506;  5,  539;  5,  684;  dextera  2,  286  und  5,  131.  -  Auch  bei 
den  späteren  Dichtern  kommt  im  Allgemeinen  die  kürzere  Form 
häufiger  vor  als  die  vollere.  So  lesen  wir  nur  dexträ  bei  Alcim. 
Avit.  carm.  6,  629;  bei  Ennod.  carm,   1,  9,  83  (43  ed.  Vogel)  und 

2,  14,  8:  bei  Sidon.  carm.  2,  133;  bei  Hosidius  Geta  392  und  406 
(in  der  Anthol.  Lat.  bei  Burmann  1,  178;  Meyer  235;  Riese  17; 
Baehrens  4,  207)  und  in  Maximian,  eleg.  3,  75,  aber  dextera 
in  dem  Gedichte  Aegritudo  Perdicae  281  (Baehrens  5,  124)  und 
Auson.  Epigr.  129,  10  (ed.  Peiper  p.  429;  ed.  Schenkl  p.  258; 
ed.  Baehrens  5  p.  102).  Beide  Formen  finden  sich  bei  Dracon- 
tius  und  in  der  Orestis  tragoedia:  dexträ  und  dextram  Drac.  carm. 
prof.  2,  127;  6,  38;  7,  57;  8,  83;  10,  159;  Satisf.  119;  Orest. 
trag.  686;  723;  756;  785;  840;  896;  944;  960,  aber  nur  Dracon. 
5 ,  270  dextera.  —  Bei  Avien.  Arat.  lesen  wir  dextri ,  dextro, 
dexträ,  dextrum  162;  192;  243;  437;  641;  647;  832;  885;  955; 
1137;  1179;  1258;  1281;  1848;  dextera  266;  389;  565;  627;  1214; 
1224  und  in  den  Gedichten  des  Priscian  dexträ,  dextrum  1,  55; 


-    11    — 

I,  283;  2,  100;  2,  395;  2,  542;  2,  563;  dextera  1,  101  und  2, 
148.  —  Commodian.  carm.  apolog.  359  steht  dexteram  substan- 
tivisch; Corippus  Joh.  2,  468;  4,  156;  4,  246;  4,  381  dextera, 
sonst  überall  dextra.  —  Auch  in  der  Anthol.  Latina,  deren  Ge- 
dichte aus  verschiedenen  Zeiten  von  verschiedenen  Autoren  herrüh- 
ren, herrscht  die  kürzere  Form  vor. 

Fabius  Pictor  hb.  XVI  (frgm.  7  ed.  Peter)  schreibt  dextera 
(seil,  manu);  Caelius  Antipater  (frgm.  22  ed.  P.)  dextimos  in 
dextris  scuta  iubet  habere;  Gornel.  Sisenna  (frgm.  57  ed.  P.)  armati 
dextera  ducti  magisque  in  latitudinem  discedunt;  Claud.  Quadri- 
garius  (frgm.  10  b  ed.  P.)  humerum  dextrura  und  (frgm.  56)  dex- 
trum  umerum.  —  Bei  Varro  L.  L.  5,  10,  68  modo  in  dexteram 
modo  in  sinistram  partem,  dagegen  5,  13,  79;  5,  32,  155;  7,  2,  7 
dextra,  und  in  der  Inschr.  eines  Tempels  7,  2,  8  dextrum;  bei 
demselben  R.  R.  1,  2,  15;  1,  20,  3  dextera  und  dexterum,  1,  47,  1 
dextra.  —  Cicero  gebraucht  gern  dextera  als  Substant.,  Verr.  5, 
40,   104  und  5,  58,  153;  Milo  28,  77;  Deiot.  3,  8;  Phil.  10,  4,  9; 

II,  2,  5;  13,  2,  4;  Att.  7,  1,  4;  Fin.  5,  2,  5 ;  doch  wird  Catil. 
1,  9,  24;  Flacc.  41,  103;  Sest.  63,  131  ;  post  red.  in  sen.  9,  24; 
Divin.  1,  28,  59  dextra  geschrieben,  und  dies  ist  herrschend  im 
Gegensatz  zu  sinistra  oder  laeva,  wie  Phil.  12,  11,  26  und  13,  9, 
19;  Att.  13,  52,  2;  Acad.  2,  40,  125;  Divin.  1,  7,  12;  1,  39,  85; 
Tim.  13.  In  adject.  Gebrauch  Fin.  4,  14,  36  si  laevam  partem 
neglegerent,  dexteram  tuerentur;  Divin.  1,  23,  46  dextera  manu; 
Verr.  4,  34.  74  sinistra  manu  retinebat  arcum,  dextra  ardentem 
facem  praeferebat;  4,  49,  110  in  manu  Cereris  dextra;  Tim.  7  in 
dexteram  partem  (es  folgt  ad  laevam);  Tim.  14  dextra  autem  vi- 
dentur,  quae  laeva  sunt,  .  .  .  respondent  autem  dextera  dexteris, 
laeva  laevis  ...  et  ita  dextera  detrusit  in  laevam  partem  oculorum 
laevaque  in  dexteram.  —  Bei  Caesar  kommt  dexter  an  23  Stellen 
adjektivisch  vor  und  zwar  überall  die  kürzere  Form.  Als  Sub- 
stantiv findet  sich  dextram  bell.  Gall.  1 ,  20,  5  in  allen  Hand- 
schriften, an  den  beiden  anderen  Stellen  schwankt  die  Ueberliefe- 
rung,  so  bell.  civ.  2,  15,  3  dextra  im  cod.  Dresd.  I,  Vindobon.  I, 
Ursinian.  und  Riccardian.,  dextera  im  cod.  Parisin.  II ;  im  bell.  civ. 
1,  69,  3  steht  ad  dextram  im  cod.  Dresd.  I,  Ursinian.  und  Riccar- 
dian. ,  ad  dexteram  im  Parisin.  II  und  Vindobon.  I.  —  Sallust 
sagt  ab  dextera  rupe  Cat.  59,  2;  in  dextero  latere  Jug.  49,  6; 
per  hanc  dexteram  Jug.  10,  3  und  ab  dextera  Hist.  2,  61  D.  (Kr. 
70,  G.  73),  aber  in  dextris  vestris  Cat.  58,  8 ;  Manlium  in  dextra, 
Faesulanum  quendam   in  sinistra  parte  curare   iubet  Cat.  59,  3; 


-     12     - 

inter  laeva  moenia  et  dextrum  flumen  Hist.  2,  18  D.  (Kr.  24,  G. 
44);  dextri  lateris  Hist.  2,  68  D.  (Kr.  82,  G.  67);  dextra  adsedit 
(zur  Rechten)  Jug.  11,3;  a  sinistra  ac  dextra  Jug.  50 ,  4  und 
dextra  sinistra  Jug.  101,  9  vergl.  Preuss,  De  bimembris  dissoluti 
apud  Script.  Rom.  usu  sollemni  p.  41.  —  Bei  Livius  ist  mehrmals 
dextera  als  Subst.  1,  1,  8  und  1,  41,  2  im  Par.;  1,  21,  4;  1,  58,  7 
und  3,  2,  3  im  Par.  und  Med.;  22,  29,  11 ;  30,  12,  13  im  Put.  und 
Bamb.;  30,  12,  18;  40,  46,  15;  auch  ab  dextera  5,  38,  2  im  Par. 
und  Med.,  und  dextera  im  Gegensatz  zu  laeva  21,  45,  8;  40,  6,  1, 
wogegen  1,  14,  5;  1,  18,  8;  2,  11,  9  in  dieser  Gegenüberstellung 
dextra  steht.  Auch  sonst  hat  Liv.  nicht  selten  dextra  als  Subst., 
besonders  ist  dextra  data  oder  dextrae  datae  1,  7,  11  ;  26,  14,  4; 
30,  13,  8  gleich  zulässig,  wie  an  anderen  Stellen  data  dextera. 
7  Wir  lesen  ferner  dextera  pars  und  dextera  parte  37,  30,  7;  37, 
39,  9;  39,  30,  10;  dextera  ala  27,  2,  6;  27,  2,  7;  34,  14,  8; 
dexterum  coruu  2,  6,  10  im  Par.  und  Med.;  30,  33,  16  im  Bamb.; 
37,  24,  3;  37,  29,  8;  37,  41,  1;  dexterum  latus  37,  40,  5.  -  Bei 
Nepos  kommt  nur  die  kürzere  Form  sowohl  adjektivisch  dextra 
manu  Datam.  3,  2  und  dextro  (seil,  oculo)  Hannibal  4,  3  als  auch 
substantivisch  vor,  dextra  Them.  8,  4  und  Datam.  10,  1.  —  Vitruv 
gebraucht  nur  die  kürzeren  Formen.  —  Val.  Max.  hat  dextera 
als  Substant.  1,  7,  5;  1,  7  ext.  2;  2,  6,  8;  2,  10,  2;  3,  2,  19; 
3,  2,  22;  3,  2,  23  (zweimal);  3,  3,  1;  4,  7,  3;  4,  7,  4;  4,  7,  5; 
5,  1,  3  und  ext,  1 ;  5,  2  ext.  4;  5,  3,  4  und  ext.  3;  6,  4,  3;  6,  6 
prooem.;  6,  8,  2;  6,  8,  4;  6,  9  ext.  7;  7,  3,  6;  7,  6,  5;  8,  1  absol.  1; 
8,  7  ext.  5;  9,  2,  1 ;  9,  6,  3;  9,  11  ext.  4;  doch  auch  dextera 
manu  5,  1,  8;  e  dexteris  manibus  9,  11  ext.  3;  dextera  in  parte 
5,  5,  3;  dextra  als  Subst,  1,  7  ext.  4;  3,  2,  20  und  ext.  8;  3,  7 
ext.  3;  4,  6,  2;  dextra  nach  laevam  manum  3,  2,  17;  in  cornu 
dextro  1,  8,  5.  —  Velleius  Paterculus  gebraucht  einmal  dextera 
substantivisch  2,  70,  5,  aber  dextram  (seil,  partem)  2,  109,  3; 
dextrum  cornu  2,  85,  2  und  dextra  2,  40,  1  adjektivisch.  -  Bei 
dem  älteren  Plin.  ist  dextera  als  Substant.  N.  H.  3  prooem.  3; 
5,  9,  9  (48);  8,  22,  34  (83);  9,  46,  70  (152);  11,  43,  99  (245); 
11,  50,  111  (264);  12,  14,  30  (52);  16,  .36,  65  (163);  24,  19,  112 
(172)  im  Voss,  und  Par.  a  (im  Par.  d  dextram);  28,  8,  27  (93); 
ab  dextera  parte  4,  11,  18  (51);  28,  8,  25  (90);  in  dextera  parte 
7,  4,  3  (37);  11,  37,  73  (189);  17,  21,  35  (153);  in  dexteram 
partem  8,  45,  70  (176);  9,  29,  46  (85);  in  dexterum  8,  51,  77 
(207);  dextera  ripa  9,  15,  20  (50);  dextera  in  maxilla  9,  23,  39 
(76);    dexterum  bracchium   9,  31,  51  (97);    dextero    sinu  11,  37, 


-     13     - 

84  (210);  dexterae  tibiae  16,  36,  66  (172);  dexterum  inguen  17, 
21,  35  (153);  in  manu  dextera  28,  4,  9  (42);  dexteris  partibus 
und  dexteros  pedes  28,  8,  27  (103);  dexterae  partis  30,  6,  18  (54); 
dextra  als  Substaut.,  2,  8,  6  (32);  2,  11,  8  (50);  3,  1,  3  (9); 
3,  1,  3  (10);  3,  5,  6  (43);  3,  25,  28  (147);  4,  8,  15  (31);  4,  12, 
20(61);  5,9,10(53);  5,10,11(62);  5,24,20(85);  5,27,27(99); 
6,  22,  24  (87);  dextro  latere  3,  1,  3  (11);  4,  11,  18  (40);  5,  27, 
27  (97);  6,  8,  8  (24);  a  dextro  prorauntorio  5,  7,  7  (41);  dextro 
alveo  6,  29,  35  (185);  in  dextro  pede  7,  2,  2  (20);  dextro  oculo 
9,  15,  20  (50).  —  Der  jüngere  Plinius  gebraucht  in  seinen  Briefen 
und  in  seinem  Panegyricus:  oculum  dextrum  Epist.  6,  2,  2;  dex- 
trum  bracchium  Epist.  6,  31,  15;  im  cod.  Medic.  steht  Epist.  4,  29,  1 
in  dexteram  aurem,  Keil  schreibt  aber  in  seiner  Ausgabe  in  dex- 
tram  aurem ;  dextra  laevaque  steht  Epist.  9,  33,  7 ;  omnia  dextra 
laevaque  perusta  Panegyr.  20  und  im  Panegyr.  66  im  cod.  Vatic, 
Vindob.,  Monac. ,  Augustan.  und  Caroliruhens.  tua  dextera,  was 
Keil  ebenfalls  in  dextra  umändert.  —  Bei  Quintilian  ist  überall 
dextra  und  dextrum,  wiewohl  dextera  11,  3,  105  und  106  aus 
dem  Münchn.  und  11,  3,  131  das  erstemal  aus  dem  Turic.  be- 
merkt wird.  —  Bei  Tacitus  ist  dextera  als  Substantiv  nur  Ann.  1, 
61  und  15,  28  beglaubigt,  sonst  kommt  nur  die  kürzere  Form  als 
Substantiv  und  immer  als  Adjektiv  vor.  —  Curtius  gebraucht 
dextera   und    dextra   substantivisch:    dextera    (Nomin.    und   Abi.) 

5,  8,  14;  6,  1,  14;  6,  5,  26;  6,  10,  14;  9,  5,  10;  9,  5,  13;  9,  7,  19 
dexterae  (Dat.)  6,  5,  4 ;  dexteram  6,  7,  8;  6,  10,  11;  8,  12,  10 
aber  dextram  3,  6,  13;  3,  6,  17;  6,  5,  2  und  dextris  4,  14,  25 
dextra  (zur  Rechten)  steht  4,  10,  8;  dextra  laevaque  3,  3,  21 
3,  9,  5  und  a  dextra  iter  ad  ipsum  Ariobarzanen  erat  5,  4,  20 
adjektivisch   ist    die   kürzere  Form   angewandt   dextrum   cornu  3, 

8,  27;  3,  9,  1;  3,  9,  7;    dextrum  femur  3,  11,   10;   latus  dextrum 

9,  5,  9;  in  dextro  (seil,  cornu)  3,  11,  13,  aber  dextera  (seil,  papilla) 

6,  5,  28.  —  Bei  Frontin  in  seinen  Büchern  Strategematon  steht 
dextro  2,  3,  1 ;  2,  3,  21;   2,  3,  22;    2,  7,   11;   dextrum  2,  4,  11; 

2,  5,  31;  dextram  1,  6,  1  adjektivisch,  aber  dextras  4,  1,  16  und 
dexteras  4,  1,  42  substantivisch.  —  Bei  Florus  kommt  nur  cum 
dextera  manu  3,  11,  11  (1,  46,  11  Halm)  und  a  dextris  atque 
laevis  3,  2,  2  (1,  37,  2  Halm)  vor.  —  Justin  hat  die  kürzeren 
wie  die  längeren  Formen,  die  er  substantivisch  wie  adjektivisch 
anwendet,  so  z.  B.  dextra  manu  2,  19,  17,  aber  dextero,  bracchio 

3,  5,  10;  dextera  (Subst.)  2,  9,  18  und  12,  15,  2  aber  dextra 
11,  15,  13.        Bei  Fronto  bell.  Parth.  22  ist  mea  dextera  manus 


—     14     — 

und  ad  Anton.  Imp.  1 ,  2  manus  dexterae  dolor ;  1 ,  3  sive  ad 
dexteram  sive  ad  laevam.  —  Bei  Spartianus  steht  Anton.  Geta 
7,  2  dextra  (auf  der  rechten  Seite)  ;  bei  Lampridius  Alex.  Sever. 
54,  1  und  Vopiscus  Probus  23,  5  dexteras  substantivisch.  —  Bei 
den  sogenannten  Panegyrikern  kommt  nur  dextera,  dexteram, 
dexteras,  dexteris  als  Substantiv  vor.  —  Amm.  Marcellinus  wendet 
beide  Formen  an,  so  z.  B.  dextera  14,  5,  8;  15,  8,  4;  16,  12,  37; 
16,  12,  52,  in  denselben  Büchern  aber  auch  dextra  14,  8,  5;  16, 
10,  9;  16,  12,  37;  dexteris  14,  6,  17;  16,  11,  12;  dextris  14,  6,  24; 
14,  10,  8  u.  s.  vv.  —  Aurel.  Victor  hat  de  vir.  illustr.  12,  3 
dextram,  aber  Epitom.  38,  8  dextera.  —  Vegetius  gebraucht  in 
seiner  Epitome  rei  militaris  sehr  häufig  die  kürzere  Form,  die 
vollere  nur  2,  23  ut  et  ars  dirigendi  et  dexterae  virtus  possit 
adcrescere  und  4,  38  dreimal  a  dextera.  —  Censorin  de  die  natali 
wendet  nur  dexterae  partes  6,  8;  tum  ex  dextris  tum  e  laevis 
partibus  5,  2;  dextris  partibus  6,  6  an.  —  Orosius  1,  2,  70  sagt: 
a  dextris  Aquitanica  provincia,  a  sinistris  Balearico  mari  coar- 
tatus.  —  Hygin  gebraucht  in  seinem  Büchelchen  de  munitionibus 
castrorum  c.  3  dextra  (secl.  parte);  c.  11  parte  dextra  und  8 
dextra  laevaque.  —  Bei  Dictys  finden  wir  die  kürzere  (2,  32; 
3,  7;  4,  2;  4,  19)  und  längere  (5,  10)  Form  als  Adjektiv  und  Sub- 
stantiv, ebenso  auch  bei  Dares  (c.  24  und  34).  —  Claud.  Mamert. 
sagt  1,21  (75,  5)  und  Epilog  (194,  7)  dextera,  sonst  dextra.  —  Bei 
Sedulius  ist  die  vollere  Form  (oper.  5,  15;  5,  34;  5,  36)  Substantiv, 
die  kürzere  (5,  34  und  epist.  ad  Macedonium  ed.  Huemer  p.  173,  8) 
Adjektiv.  —  Der  Verfasser  der  Historia  Apollonii  regis  Tyri  hat 
nur  in  dextra  manu  c.  10  und  in  dextro  bracchio  c.  47.  —  Jul. 
Valerius  gebraucht  die  kürzere  wie  die  längere  Form  substantivisch 
z.  B.  dextra  3,  3  (ebenso  auch  die  Epitome,  herausgeg.  von  Zacher 
p.  53,  17);  3,  28;  dextris  1,  41;  2,  9;  dexteram  1,  24  (vergl. 
Epitome  p.  27,  4);  dexterae  2,  16;  dexteris  1,  35;  adjektivisch 
kommt  nur  in  dextro  cornu  1,  41  vor.  In  dem  Itinerarium 
Alexandri  finden  wir  dextrum  cornu  22;  35;  59;  62;  dextro  cornu 
63;  mari  dextro  16;  substantivisch  dexteris  21  und  dextris  63 
und  in  dem  Buche  des  Archipresbyters  Leo  de  preliis  2,  14 
(p.  89,  4  ed.  Landgraf)  per  dexteram  und  2,  14  (p.  89,  7)  per 
manum  dexteram.  —  Im  Mythographus  I  (herausgegeben  von 
Bode)  ist  dexter  nur  adjektivisch:  1,  58  dextrum  cornu  und  1,  79 
dextro  lateri;  im  Mythogr.  II  kommt  nur  das  Substantiv  dextra 
vor:  2,  90  in  dextra.  —  Im  Cassius  Felix  findet  man  nur  die 
kürzere  Form,  z.  B.  c.  30;  32;  44;  49;  51,  65  und  in  der  iVledicina 


-     15     — 

des  Plinius  Secundus  in  auriculam  dextram  1,  6;  in  dextrum  hu- 
merum  1,6;  in  dextro  brachio  3,  15,  aber  in  manu  dextera  1,  11 
cf.  J.  W.  Beck.  De  differentiarum  scriptoribus  Latinis  p.  51 :  inter 
dextram  et  dexteram  quidam  sie  distinguunt  quod  dextra  hominis 
sit,  dextera  avis,  sed  et  »dextera  hominis«   dicimus. 

Sinisteravi  hat  Plaut.  Merc.  5,  2,  38  (880),  vergl.  die  Note 
von  Götz  zu  dieser  Stelle;  dasselbe  verlangt  das  Versmass  Terent. 
Eun.  5,  1,  19  (835).  Auch  bei  Varro  L.  L.  5,  10,  68  ist  über- 
liefert: modo  in  dexteram  modo  in  sinisteram  partera  und  von 
Spengel  so  geschrieben. 

Zu  vincer  macra  findet  sich  eine  Nebenform  bei  Schol.  Bern, 
ad  Verg.  Georg.  2,  212  ieiuna  sterilis  vel  macer a. 

Prob,  append.  S.  448  (201,  31)  sagt:  Inter  Asprum  et  asperum 
hoc  interest,  quod  Asprum  vocabulum  hominis  esse  intellegitur, 
asperum  autem  non  laeve  esse  demonstratur.  So  ist  der  Accusativ 
Asprum  Tacit.  Ann.  15,  491;  der  Gen.  Aspri ;  der  Dat.  und  Ablativ 
Aspro  C.  I.  L.  2,  3686;  5,  7345;  6,  1063;  6,  2003;  10,  532;  10,  4860; 
Or.  2737;  3073;  3509;  3661,  und  in  der  Überschr.  Aspri  gram- 
matici  ars  (Gramm.  Lat.  5  S.  547),  und  der  Ablativ  Pluralis  duobus 
Aspris  C.  I.  L.  3,  4157  und  8,  8296.  Schuchardt  3  S.  288  bemerkt 
asprum  asperum  aus  den  gloss.  Amplon.  274,  221,  und  Aspra  C.  I. 
Rhen.  450.  Auch  aspra  ostrea  Enn.  bei  Apul.  de  mag.  39  S.  485  8 
(in  den  Hdschr.  aspera,  daher  schreibt  Krüger  mit  Bergk  asperaque; 
L.  Müller  in  Enn.  reliqu.  p.  83  v.  52  hat  sparsa  ostrea;  Vahlen 
spissa  und  Baehrens  fragm.  poet.  Rom.  p.  130,  nr.  529  super); 
aspris  sentibus  Verg,  Aen.  2,  379  und  in  der  Tragoedie  Medea  bei 
Burmann  Anth.  Lat.  1,  178  v.  369  (Meyer  235;  Riese  17;  Baehrens 
4,  207);  aspros  molares  Stat.  Theb.  1,  622;  aspro  velamine  Pallad. 
14,  67;  linteo  aspro  Scrib.  Larg.  180;  cautibus  aspris,  montibus 
aspris  und  sentibus  aspris  Prise.  Perieg.  481,  904,  1007.  Vergl. 
über  Asprus  unter  3. 

6*  Von  den  Adjectiva  auf  ris  nehmen  folgende  im  Masc.  mehr 
oder  weniger  häufig  die  Apocope  in  er  an:  acer  acris  acre;  alacer 
alacris  alacre;  campester  campestris  campestre;  celeber  celebris 
celebre;  celer  celeris  celere;  equester  equestris  equestre;  paluster 
palustris  palustre ;  yedester  pedestris  pedestre;  puter  putris  putre; 
saluher  salubris  salubre ;  Silvester  silvestris  silvestre ;  ter rester  ter- 
restris  terrestre;  volucer  volucris  volucre.  Dazu  kommt  das  de- 
fektive pereger^  Tertull.  ad  uxor.  2,  4  (si  pereger  frater  adveniat) 
im  cod.  Agob.  nach  Baluzzi  (Hildebrand  hat  in  derselben  Hand- 
schrift peregre  gelesen).    Sicher  ist  der  Nomin.  bei  Ulpian.  fragm. 


—     16     — 

tit.  regul.  17,  1  Krüger  (nach  dem  cod.  Vaticanus  saec.  X)  und 
Gloss.  Parisin.  ed  Hildebr.  p.  238  nr.  155.  Bei  Ausonius  Epist.  17 
las  mau  früher  in  comitatu  tibi  verus  fui,  nedum  me  peregrem 
existimes  composita  fabulari,  jetzt  schreiben  Schenkl  (p.  177,  20) 
und  Peiper  (p.  223,  32)  peregre.  Ein  Ablat.  Singularis  findet 
sich  im  Carmen  de  figuris  vel  schematibus  v.  54  (Riese,  Lat.  Anth. 
485;  Baehrens  3  p,  272):  nos  vero  timemus,  praesertim  in  peregri, 
ne  fas  abrumpere  tentet  und  ein  Gen.  Plural,  bei  Venant.  Fortun. 
carm.  4,  10,  14  susceptor  peregrum.  —  Celeris  celere  hat  e  vor  r, 
weil  1  und  r  nicht  neben  einander  stehen  können. 

Aber  diese  Adjectiva  dulden  im  Masc.  auch  ris.  Charis.  1, 
15  S.  63  (82,  32):  Quaeri  seiet,  utrum  hie  acer  an  acris  dici 
debeat.  Sed  cum  qualitate  si  dicimus  hie  acer,  necesse  est  et 
haec  acra  et  hoc  acrum  dicere  cogamur.  Quod  quoniam  offen- 
dit  aures,  melius  communiter  hie  et  haec  acris  dicemus,  ut  Ho- 
ratius  (Carm.  I,  4,  1)  Solvitur  acris  hiems^  et  Vergilius  (Aen, 
3,  14)  Acri  quondum  regnata  Lycurgo.  Ex  hac  enim  forma  de- 
scendit  neutrum,  quod  est  acre,  ut  hie  et  haec  agilis  et  hoc  agile, 
hie  et  haec  facilis  et  hoc  facile.  Simili  ratione  utimur,  cum  quae- 
ritur,  utrum  hie  paluster  ager  an  palustris  et  alacer  au  alacris 
dici  debeat.  Nam  et  Vergilius  (Aen.  6,  685)  Alacris  palrnas  utrasque 
tetendit^  dixit.  Tamen  et  hie  acer  idem  Vergilius  [acer  equii\  (Ge. 
3,  8)  frequenter,  quamvis  declinationem  formae  istius  repudiaverit. 
Nam  neque  huius  acri  dixit  neque  huic  acro  vel  huuc  acrum,  sed 
secundum  rationem  supra  dictara  huius  acris  et  huic  acri  et  hunc 
acrem.  Derselbe  1,  16  S.  88  (114,  1):  Romanus  libro  de  aualogia 
ita  inquit:  Alacris,  licet  consuetudo,  ut  ait  Plinius  libro  VI  dubii 
sermonis,  alacer  dicat,  ut  equester  ordo.  Nam  et  haec  alacria  et 
equestria  possunt  neutro  dici.  Quia  tamen  superlatiouem  non  ca- 
pit,  ut  acer  acerrimus,  dici  non  debet  alacer.  Sed  et  Terentius 
in  Eunucho  (2,  3,  13)  Quidve  est  alacris?  Und  1,  17  S.  120  (147, 
9) :  Volucris,  non  volucer  [sed]  ut  equester,  ait  Plinius  dici  debere. 
In  der  ars  anonyma  Bernensis  S  81,  3  werden  celebris  et  salubns 
mit  den  Superl.  saluberrimus  celeberrimus  zusammengestellt. 

Acris  als  Masc.  hat  Eun.  (Ann.  400  ed.  L.  Müller)  bei  Prise. 
5,  3,  17  S.  647  (I  153,  14)  und  6,  7,  40  S.  696  (I,  230,  8),  dann 
Gels.  8,  4  und  Colum.  12,  17,  2;  acer  ist  bei  Cic.  de  orat.  1,  53, 
227;  2,  20,  84;  Brut.  30,  113;  34,  128;  35,  135;  45,  168;  62, 
221;  77,  269;  92,  317;  1.  agr.  3,  2,  7;  Sallust.  Jug.  20,  2;  Liv. 
10,  5,  8;  23,  15,  8;  24,  37,  3;  26,  45,  8;  29,  32,  1;  Quintil.  1, 
9  4,  25;  9,  3,  72;  11,  3,  92  und  bei  Dichtern  sehr  häufig. 


-     17     - 

Alacris  Enn.  (Fab.  334  L.  M.)  bei  Charis.  2,  16  S.  214  (241, 
11);  Terent.  Eun.  2,  3,  13  (304);  Verg.  Aen.  5,  380;  6,  685;-  Amm. 
Marc.  20,  11,  8;  Ascon.  Cic.  II  Verr.  I  §  17  p.  132  Baiter;  Nip- 
perdey  sagt  in  der  Anmerkung  zu  Tacit.  Ann.  2,  88:  »Auch  Histor. 
5,  16  hat  Tacit.  geschrieben  alacris  omnium  clamor,  wo  die  Hds. 
alacrior  hat«,  doch  Halm  behält  alacrior  bei;  alacer  Enn.  (Sat.  27) 
bei  Donat.  zu  Terent.  Phorm.  2,  2,  25;  Caes.  bell.  Gall.  3,  19,  6; 
Verg.  Aen.  10,  729;  12,  337;  Liv.  21,  42,  3;  21,  55,  1;  Val.  Max. 
5,  3,  4;  8,  14,  5;  Sen.  Epist.  23,  3;  30,  2;  72,  4;  Phaedr.  2,  5,  22; 
Sil.  6,  246;  8,  265;  13,  112;  13,  138;  13,  376;  13,  417;  13,  648; 
14,  421;  15,  516;  17,  48;  Stat.  Silv.  5,  2,  180;  Theb.  10,  187; 
10,  487;   Tac.   Bist.  2,  39;    Plin.  Paneg.  13,  1;   Curt.  9,  4,  23; 

9,  5,  11;  Apul.  Met.  1 ,  17  S.  56;  3,  29  S.  232;  Claudian.  III 
cons.  Honor.  111  und  nupt.  Honor.  98;  Quintil.  Declam.  4,  17; 
Symmach.  Epist.  2,  83. 

Ciünpestris  Cato  (orig.  I  frgm.  4  p.  4,  15  ed.  Jord.)  bei  Prise. 
5,  12,  65  S.  668  (I  182,  8)  und  6,  8,  41  S.  696  (I  230,  23);  Co- 
lum.  3,  13,  8;  7,  2,  3;  aut  campestris  3,  14,  1  ist  von  Schneider 
eingeklammert,  vergl.  dessen  Note  z.  d.  St.;  campester  Varro  R. 
R.  1,  6,  6  und  als  Nom.  propr.  C.  I.  L.  2,  4368;  3,  2559;  3,  4891 
und  Ephem.  epigr.  3  S.  314  nr.  186. 

Celehris  Cornificius  2,  4,  7 ;  Pomp.  Mela  1,  13,  1  (70);  Tac. 
Ann.  2,  88;  13,  47;  14,  19;  Curt.  5,  1,  18;  Gell.  17,  21,  10; 
Apul.  Met.  2,  12  S.  118;  Amm.  Marc.  23,  6,  63;  Auson.  prof. 
Burdig.  21,  11;  incelebris  Macrob.  Sat.  1,  7,  3;  celeher  Tibull,  2, 
1,  33;  4,  4,  23;  üvid.  Fast.  4,  391;  Liv.  25,  12,  15;  Plin.  N.  H. 

10,  48,  68,  (133);  24,  17,  102,  (167);  35,  10,  37,  (119);  Curt.  7, 

4,  8;  8,  9,  9. 

Celeris  Cato  (de  re  milit.  13  p.  82,  4  ed.  Jord.)  bei  Prise. 
7,  11,  57  S.  660  (I  334,  16),  welcher  7,  16,  78  S.  772  (1354,  13) 
diese  Bildung  den  vetustissimi  zuschreibt;  celcr  Verg.  Aen.  6,  425; 
Horat.  Carm.  2,  7,  13;  3,  4,  76;  3,  12,  15;  Serm.  2,  3,  147;  Ti- 
bull. 1,  5,  4;  1,  7,  11;  4,  1,  160;  Ovid.  Amor.  1,  8,  50  und  Met. 
1,  539;  2,  244;  2,  838;  8,  676  (686);  9,  765;  11,  774;  Vell.  2, 
73,  1;  Lucan.  1,  662;  2,  423;  3,  207;  6,  373;  Sil.  4,  587;  10,  352. 

Equestris  tumultus  Liv.  27,  1,  11;  cursus  equestris  Verg.  Aen. 

5,  667;  Neptunus  equestris  Tert.  de  spect.  9  und  Serv.  zu  Verg. 
Aen.  8,  636;  equestris  numerus  Amm.  Marc.  25,  1,  7;  mos  eque- 
stris Serv.  zu  Verg.  Aen.  1 1 ,  703 ;  überall  aber  equester  ordo  Cic. 
Verr.  Act.  1,  13,  38;  Accus.  3,  41,  94;  3,  96,  224;  pro  Cluent. 
55,  152;  Rabir.  perd.  7,  20;  Sest.  15,  35;  16,  38;  23,  52;  Plane.  35, 

Neue-Wagener,  Lat.  Formenlehre.     II      3.  Aufl.  2 


-     18    — 

87;  Milon.  8,  20;  Or.  de  domo  28,  74;  Q.  Cic.  pet.  cons.  8,  33 
Liv.  26,  36,  12;  Monum.  Adcjt.  Taf.  6  Z.  24;  Manil.  5,  735;  Plin 
N.  H.  33,  2,  8  (32);  Phaedr.  5,  8,  30;  Tac.  Ann.  2,  83;  12,  60 
Suet.    Aug.    100;    Claud.  6;    Aquila   Rom.   fig.   sent.   et   eloc.  32 
Auson.  grat.  act.  c.  3  §  13  (ed.  Toll.  p.  705;   ed.  Schenkl  p.  21 
ed.  Peiper  357);  auch  equester  locus  Cic.  pro  Plane.  6,  14;  census 
equester  Liv.  5,7,5  und  Suet.  Aug.  40 ,  und  nach  wahrschein- 
licher Vermutung  equester  terror  Liv.  27 ,  42 ,  2   (im  Put. ,  Med. 
und  Cambr.  eques  terror,  in  anderen  Büchern  equestris  terror). 

Palustris  Colum.  8,  14,  2;  Pallad.  1,  34,  4;  paluster  Liv.  36, 
22,  10;  Vitruv.  3,  3  (4),  2. 

Pedestris  Mart.  spect.  28,  8  ed.  Gilbert;  Vopisc.  Prob.  21,  1; 
Veget.  epitom.  rei  milit.  1,  20  (p.  22,  4  ed.  Lang);  1,  20  (p.  23, 
8);  1,  20  (p.  24,  4);  pedester  Corn.  Nep.  Eum.  4,  3  (pedestris  im 
cod.  Monac.  und  Ptom.) ;  Curt.  3,  2,  8;  Tacit.  Hist.  2,  11  ist  in 
den  Hdschr.  pedestre  überliefert,  wonach  einige  z.  B.  Haase  pe- 
destra  schreiben ,  Ritter  vermutet  pedestris ,  Halm  schreibt  nach 
Madvig  pedes  ire. 

Putris  Colum.  2,  2,  5;  Aetna  526;  Pers.  5,  58;  Lucan.  8,  690; 
Plin.  Epist.  10,  39  (48),  2;  Apul.  Met.  1,  11  S.  45  und  1,  16 
S.  56;  puter  Varro  R.  R.  1,  8,  4,  und  nach  wahrscheinlicher  Ver- 
besserung Cic,  Acad.  2  bei  Non.  S.  545  (im  Bamb.  putrer  esse,  im 
Leid,  und  Guelf.  putre  esse ;  Baiter  VI  p.  78  schreibt  puter  esse 
videtur;  C.  F.W.  Müller  liest  putere);  ferner  Sidonius  in  dem  Ge- 
dichte bei  Epist.  9,  16  v.  23. 

Saluhris  Cic.  Divin.  1,  57,  130;  Sen.  Contr.  Exe.  5,  5,  6; 
10  Geis.  1,  3;  2,  1;  3,  6;  Sen.  Benef.  6,  7,  3;  Frontin.  Aquaed.  92; 
Augustin.  Civ.  D.  13,  2  ed.  Domb.  p.  558,  19;  Solin.  35,  3;  in- 
saluhris  Colum.  1,  4,  2;  Curt.  7,  10,  13;  saluher  Varro  R.  R.  1, 
2,  8;  Ovid.  Remed.  am.  704;  Plin.  N.  H.  18,  34,  77  (337);  19,  5, 
24  (71);  insaluber  Plin.  36,  26,  65  (190). 

Silvestris  Caes.  bell.  Gall.  2,  18,  2;  6,  34,  2;  Liv.  27,  26,  7; 
Colum.  3,  11,  3;  7,  2,  3;  8,  11,  3;  11,  2,  52;  Solin.  38,  13; 
Silvester  Colum.  1  praef.  25  (im  Leipz.  silvestris) ;  Sen.  Phaedra 
461  (469);  Plin.  N.  H.  14,  16,  19  (110);  Frontin.  Contr.  agr.  2 
S.  44,  14  und  75,  7. 

Terrestris  Plaut.  Persa  1,  3,  20;  Liv.  29,  35,  7;  35,  20,  13; 
Manil.  1,  663;  terrester  Flor.  2,  2,  4. 

Volucris  Tibull.  4,  1,  209;  Sil.  10,  352;  10,  471;  13,  345; 
volucer  Ovid.  Met.  9,  482;  Manil.  1,  149;  1,  862;  5,  383;  German. 
Phaen.  277;  Sen.  Herc.  für.  1068(1073);  Phoen.  59  (421);  Phaedra 


—     19     — 

186  (191);  Herc.  Oet.  139;  Octavia  199(204);  Lucan.  5,462;  6,  677; 
Val.  Fl.  1,  704;  Quintil.  2,  4,  26;  Sil.  2,  107;  Stat.  Silv.  1,  2,  18; 

1,  5,  4;  Theb.  2,  55;  2,  89;  2,  724;  10,  892;  Auson.  parent.  17,  14 
(ed.  Toll.  p.  131;  ed.  Schenkl  p.  50;  ed.  Peiper  p.  40)  und  grat. 
act.  18,  81  (ed.  Toll.  p.  735;  ed.  Schenkl  p.  29;  ed.  Peiper  p.  375); 
Claiidian.  in  Ruf.  2,  508,  und  als  Substant.  Lucan.  9,  900;  Clau- 
dian.  rapt.  Pros.  2,  97  und  Phoenix  11. 

7.  Wiederum  gebrauchten  die  älteren  Dichter  und  ihre  späten 
Nachahmer  die  Formen  auf  er  als  Fem.  Serv.  zu  Verg.  Aen. 
6,  685:  Sciendum  antiquos  et  alacris  et  alacer  et  actis  et  acer 
tarn  de  masculino  quam  de  feminino  genere  dixisse:  nunc  mascu- 
lino  utrumque  damus,  de  feminino  alacer  et  acer  nunquam  dici- 
mus.  Prob.  Inst.  art.  S.  248  (64,  5)  folg.  giebt  hie  et  haec  acer 
und  S.  274  (83,  19)  hie  volucer  haec  voJucer;  auch  in  des  Prob. 
Append.  S.  438  (194,  20)  werden  celer^  volucer^  acer^  alacer  unter 
die  Communia  gezählt  neben  pauper  und  über,  und  bei  Augustin. 
Regul.  2  S.  1977;  5  S.  1984  acer  und  alacer  neben  pauper  und  me- 
mor.  Prob.  Cathol.  1,  27  S.  1453  (13,  8)  hat  sogar  hie  et  haec  et 
hoc  acer  als  Immobile,  während  er  Inst.  art.  S.  249  (64,  26)  hoc 
acre  neben  hie  et  haec  acer  stellt.  Prise.  5,  3,  17  S.  647  (I  153,  6) 
führt  aus  Naevius  (p.  165  v.  61  ed.  L.  Müller)  fames  acer  an,  aus 
Ennius  (Ann.  471  L.  M.)  acer  hiems;  das  letztere  geben  auch  Serv. 
a.  a.  0.  und  der  vorgebliche  Serg.  Expl.  in  Donat.  1  S.  489  (491, 
20).  Aus  Livius  in  Odissia  giebt  Prise.  7,  11,  57  S.  760  (I  335,  3) 
celer  hasta;  Baehrens  (frgm.  poet.  Rom.  p.  42  v.  38)  schreibt  aber 
celeris  hasta;  bei  Lucr.  4,  160  ist  celer  origio,  und  in  des  vorgeb- 
lichen Claudian.  Land.  Herc.  (Riese  Ant,  Lat.  881)  v.  118  und  133 
fama  celer.    Bei  Caelius  Aurel.  ist  öfters  celer  neben  passio:  Acut. 

3,  5,  52  S.  229;  3,  18,  179  S.  288  und  Chron.  1,  5,  30  S.  74;  2, 

2,  64  S.  125;  2,  5,  86  S.  137;  3,  8,  100  S.  252;  4,  6,  84  S.  323; 

4,  7,  94  S.  328;  5,  9,  90  S.  396  und  neben  alienatio:  chron.  1,  5, 
146  S.  74 ;  üblicher  jedoch  ist  auch  bei  diesem  Schriftsteller  in 
gleicher  Verbindung  celeris,  wie  Acut.  2,  10,  74  S.  117;  2,  12,  83 

5,  121 ;  2,  13,  88  und  90  S.  125  und  126;  3,  5,  56  S.  231;  3,  11, 
105  S.  254;  3,  12,  107  und  108  S.  255  und  256;  3,  16,  135  S.  269; 

3,  17,  139  und  146  S.  271  und  274;  3,  18,  179  S.  288;  3,  20,  197 
S.  295  und  an  anderen  Stellen.  Ausserdem  noch  Venant.  Fortunat. 
vit.  Mart.  4,  554  celer  indulgentia  und  celer  est  memoria  tua  ad 
oblivionem  bei  Claud.  Mamert.  1,  3  p.  27,  1  ed.  Engelbrecht.  Bei 
Nonius  S.  552  ist  auch  iaculum  celer,  und  derselbe  erklärt  S.  265 
citum  durch  celer.     Apul.  Met.  10,  31  S.  742  bat  alacer  als  Fem., 

2* 


—     20     — 

vergl.  Hildebr.  z.  d.  St.  (p.  972  b);  und  bei  Petron.  cap.  123  v.  210 
ist  in  einem  Theile  der  Hdschr.,  doch  nicht  in  der  Memm.,  volucer 
fama,  und  cap.  131,  8  v.  6  in  mehreren  Hdschr.,  aber  nicht  in 
der  Leid,  und  Memm.,  Silvester  aedon. 

8.  Mehreren  Adjectiven  auf  ris  ist  die  Bildung  auf  er  fremd. 
So  wird  zwar  mediocer  von  Phoc.  Ars  2,  8  S.  1694  (415,  26)  mit 
alacer,  volucer,  celer,  equester,  pedester,  und  von  dem  vorgeblichen 
Prise,  de  accent.  23  S.  1292  (523,  28)  mit  alacer  und  volucer  zu- 
sammengestellt, aber  wir  lesen  nur  homo  mediocris^  mediocris  ora- 
tor,  habitus,  praetor,  risus,  gladiator,  vir,  casus  Cic.  de  orat.  1, 
24,  111;  3,  56,  213;  3,  61,  230;  Brut.  31,  117;  52,  193;  91,  316; 
opt.  gen.  or.  2,  6;  Verr.  5,  8,  18;  Ep.  Farn.  5,  2,  2;  Tusc.  2,  17,  41; 

11  de  rep.  2,  31,  55;  D.  Brut,  bei  Cic.  Ep.  Fam.  11,  1,  3.  —  Gewöhn- 
lich auch  illustris  ^  wie  bei  orator,  vates,  eques,  liber  Cic.  Brut. 
32,  122;  Cornificius  4,  47,  60;  Liv.  25,  12,  3:  26,  39,  3;  Tac.  Ann. 
6,  28;  6,  47;  15,  28  und  de  orat.  12;  doch  inluster  Val.  Max. 
4,  1,  5;  4,  2,  11 ;  Marceil.  Empir.  de  medicam.  p.  83:  Marcellus 
vir  illuster  .  .  .  salutem  dicit;  Gesta  in  senatu  pro  recip.  Cod. 
Theod.:  Anicius  Acilius  Glabrio  v.  c.  et  illuster  und  dasselbe  in 
den  not.  Tir.  S.  98.  —  Funebris  lectus,  vultus,  bubo,  deus,  homo 
Val.  Max.  4,  4,  1;  5,  7  ext.  1;  Plin.  N.  H.  10,  12,  16  (34);  Cypr. 
Idol.  van.  2,  7 ;  Pacat.  Paneg.  Theod.  43,  4.  —  Lugubris  genitor, 
annus,  clamor  Ovid.  Met.  4,  690;  Liv.  27,  40,  7;  Curt.  3,  12,  3. 
—  Muliebris  modus,  mundus,  ornatus,  actor  causarum,  timor,  co- 
mitatus,  dolor,  fletus,  sexus,  cultus  Plaut.  Poen,  1,  2,  20  (230); 
Varro  L.  L.  5,  29,  129;  Cic.  in  Clod.  et  Cur.  5,  1;  Horat.  A.  P. 
370;  Liv.  2,  40,  1;  3,  47,  3;  3,  48,  8;  5,  40,  3;  Colum.  7,  13,  6; 
Sen.  Nat.  quaest.  1,  17,  10;  Quintil.  8  prooem.  20.  —  Intermestris 
dictus  (dies)  Varro  L.  L.  6,  2,  10.  —  Semenstris  Croesi  filius  Plin. 
N.  H.  11,  51,  112  (270).  Für  andere,  me  faenebris^  bimestris^ 
trimestris,  quadrimestris^  quinquemestris,  sublustris,  büustris,  und 
die  späten  Worte  lanestris ,  rurestris,  tellustris ,  vallestris  wird 
schwerlich  der  Gebrauch  des  Nomin.  Sing.  Masc.  nachzuweisen  sein. 

9.  Einige  Griech.  zusammengesetzte  Adjectiva  der  zweiten 
Deklination  bleiben  im  Latein.  Communia,  wobei  im  Nomin.  und 
Accus.  Sing.  Fem.  die  Griech.  Endungen  os  und  on  beibehalten 
werden.  Cum  stola  holoporphyro  (in  den  Hdschr.  olorfyro)  Varro 
(Sat.  Men.  229)  bei  Non.  S.  537,  30;  Bücheier  liest  cum  stola 
bXo'jzopfjpqj:  lectica  octophoro  (im  Reg.  octaphoro)  Cic.  Verr.  5, 
11,  27  (Substant.  octophoro  Aniciano  Cic.  ad  Q.  fr.  2,  8  (10)  2; 
octaphoro   Suet.  Cal.  43;   Mart.  6,  84,  1;   Apul.   de  mag.   c.  76 


—     21     — 

vergl.  Hildebr.  z.  d.  St.  II  p.  594;  ingenti  hexapltoro  Mart.  4, 
51,  2:  hexaphoro  6,  77,  10);  Dianae  quam  Tauropolon  vocant 
Liv.  44,  44,  4:  secundam  (picturam)  singulis  coloribus  et  )no7}o- 
ckromaton  Plin.  N.  H.  35,  3,  5  (15);  tabellam  quae  vocata  est 
hemeresios  35,  11,  40  (124);  in  porticu  quam  heptaphonon  appel- 
lant  36,  15,  23  (100);  figura  epipedos  et  rotunda  37,  12,  75  (196); 
plana,  quae  dicitur  epipedos.  summitas  Censorin.  frgm.  6,  2; 
encyclios  disciplina  Vitruv.  1,  1,  12  und  encyclio  disciplina  6  prooem. 
4  (quem  Gra-eci  eyxoxkov  rjitoe'uv^  vocant  Quintil.  1,  10,  1);  sym- 
metros  qualitas  1,  2.  4;  turrim  octagonon  1,  6,  4;  statuam  colossi- 
cam  acroHthon  2,  8,  11;  parallelos  linea  5,  6,  1;  5,  7,  1;  9,  7 
(8)  6 ,  an  der  letzten  Stelle  auch  lineae  paralleloe  noch  wahr- 
scheinlicher Verbesserung,  im  Gud.  und  Harl.  parallelon  et;  hypae- 
throe  ambulationes  schreibt  Rose  im  Vitruv.  5,  9,  5  und  5,  9,  9; 
hypaethros  ambulationes  6,  7  (10)  5;  pycnostylos^  systylos,  dinstylos^ 
araeostylos,  eustylos  mit  Beziehung  auf  das  vorhergehende  aedes 
oder  species  3,  2,  1  ;  3,  2,  2 ;  diastyli^  eustyli  3,  2,  4;  3,  2,  6;  tetra- 
styl os ,  tetrastyli,  hexastyli ,  octastyli  mit  Beziehung  auf  frons  3, 
2,  7;  octastylon  rationem  und  dipteri  aedis  3,  2,  8;  in  diastylo 
(aede),  in  systylo^  in  pycnostyh^  eustyli  aedis  und  sysiyli,  in  araeo- 
stylo  3,  2,  10;  aedes  monopteroe  und  perii^teroe  4,  8,  1;  aedis 
peripteros  4,  8,  2;  linea  diagonios  9,  1,  5;  nave  thalamego  Suet. 
Caes.  52;  Thebas  heptapylos  Apul.  Met.  4,  9  S.  255  (vergl.  Hil- 
debr. z.  d.  St.  I  p.  235);  hecatompylos  Thebas  Amm.  Marc.  17, 
4,  2;  22,  16,  2;  Thebana  civitas  heptapylos  dicta  est  Lactant.  zu 
Stat.  Theb.  7,  252.  So  auch  das  elliptische  Canephoroe  Cic.  Verr. 
4,  3,  5  und  Canephoros  4,  8,  18;  Plin.  N.  H.  36,  5,  4  (25). 

Fest.  S.  241  sagt:  (Philo)logam  Ennius  in  P.  (sed  hoc  factum 
est  culpa  li)brariorum,  qui  ea  quae  fe(minini  sunt,  dici  nolebant 
mascu)lino.  Etiam  ipsi  Gra(eci  ita  locuti  sunt,  qui  mulieres  phi-  12 
lolo)gos,  philargyros  (dixerunt,  Sed  feminam  videns  libra)rius 
appellari,  mut(avit  formam  vocabuli).  Doch  hat  columnas  7nono- 
lithas  Laberius  (39)  bei  Non.  S.  544,  32;  partes  tngonas  Manil. 
2,  319;  2,  331;  ectypas  scalpturas  Plin.  N.  H.  37,  10,  63  (193); 
species  barycephalae  Vitruv.  3,  2,  5 ;  aufomatojjoeetas  machinas  9, 
9  (8),  4;  archetypas  nugas  Mart.  7,  11,  4;  enthea  manu  und  en- 
theas  laurus  Sen.  Oed.  628  (641)  und  Agam.  588  (609);  matris  en- 
theae  Mart.  5,  41,  3  und  enthea  turba  11,  84,  4;  enthea  daemone 
Maenas  Auson.  Epigr.  108,  7;  enthea  Bassaris  Sidon.  carm.  5,  496; 
zelotypae  scrinia  moechae  luven.  6,  278;  noli  zelotypa  esse  Petron. 
69,  2;  zelotypam  Fulgent.  Myth.  3,  5;  autoyrapha  epistula  Suet. 


—     22     — 

Äug.  71  und  litterae  autographae  Aug.  87;  Iiolographas  membra- 
uas  SidoD.  Epist.  9,  11:  a^jocrrjphas  scripturas  Hieronym.  de  viris 
illustr.  1  (in  einigen  Büchern  auch  cap.  6  und  7) ;  tunicas  asemas 
Lamprid.  Alex.  Sev.  33,  4;  dichronas  und  dichronae  vocales  Te- 
reut.  Maur.  1306  und  Pompei.  comment.  S.  23  (106);  diphthongae 
syllabae  Isid.  Orig.  1,  15,  2;  tetrastichae  und  pentastichae  Trebell. 
Poll.  Gallieni  18,  5;  statuam  acrolitham  (verderbt  in  acrolicain 
und  aclolicam)  derselbe  XXX  tyr.  32,  5 ;  Venerem  Automaten  und 
Automatae  Serv.  zu  Verg.  Aen.  1,  720;  curotrophae  Nymphae  der- 
selbe zu  Ecl.  10,  62;  crateram  aryyrocorintham  C  I.  L.  6,  327; 
(cell)am  hypocaustam  6,  1474;  diaetarum  hypocaustarum  Ulpian. 
Dig.  32,  55  §  3;  aediculam  teha^tylam  C.  I.  L.  8,  7095  bis  7098; 
trullani  anaglyptam  10,  6;  Thebas  quae  hecatompylae  appellantur  und 
Thebas  keptapylas  Hygin.  fab.  275 ;  Thebae  heptapylae  sunt  nomi- 
natae  Lactant.  zu  Stat.  Theb.  3,  198;  mensuram  par allelog rammam 
Gromat.  lib.  colon.  1  S.  223,  5;  Canephoras  Symmach.  Epist.  1,  29; 
Canoforarum  C.  I.  L.  9,  2480;  vgl.  Ztschr.  f.  Gymw.  1875  p.  223. 
10.  Die  Adjectiva  anderer  Endungen,  als  auf  us  a  um  und 
auf  is  e,  die  im  Masc.  in  er  abgestumpften  mit  eingeschlossen, 
sind  Immobilia,  d.  h.  sie  haben  für  alle  Genera  gleiche 
Form,  aufser  dafs  sie  im  Neutrum  im  Accus.  Sing,  dem 
Nomin.  gleich  lauten  und  im  Nomin.  und  Accus.  Plur. 
teils  a  teils  ia  haben.  Diejenigen,  welche  im  Nomin.  Sing,  des 
Masc.  und  Fem.  ein  s  annehmen  (vergl.  unter  30),  behalten  das- 
selbe, abweichend  von  der  Bildung  im  Griech.  und  im  Sanscr., 
auch  im  Neutrum.  Illud  hehes  Cic.  Ein.  4,  18,  50;  quod  liebes 
esse  videtur  Ovid.  Met.  13,  135;  os  hebes  Pont.  1,  10,  7;  genus 
croci,  unum  Itebes  Plin.  N.  H.  21,  11,  39  (67);  bracchiolum  teres 
Catull.  61,  181:  teres  bustum  64,  363;  dives  opus,  dives  solum 
Ovid.  A.  A.  1,  70;  Sen.  Phoen.  246  (608);  depositum  sospes  Ju- 
ven.  13,  178  vergl.  Prise.  5,  4,  25  S.  650  (I  157,  19);  superstes 
opus  Ovid.  Amor.  3,  15,  20;  oppidum  locuples  Cic.  Verr.  4,  23,  50; 
inquies  atque  indomitum  (humauum  Ingenium)  Sallust.  Hist.  I  7  D. 
(Kr.  u.  G.  I  8)  bei  Prise.  5,  4,  25  S.  650  (I  158,  2);  oppidum 
vetus,  scelus  vetus,  verbum  vetus,  Capitolium  vetus,  vetus  vinum, 
comiTientarium  vetus,  cascum  significat  vetus  und  cascum  vetus  esse, 
forum  vetus ;  tectorium  vetus,  pervetus  (signum),  vetus  illud  Ca- 
tonis,  decretum  vetus,  vetus  caput,  vetus  odium,  vetus  consiHum, 
vetus  meritum,  exemplum  vetus,  vetus  certamen  Plaut  Bacch.  4, 
4,  60  (711);  Most.  2,  2,  45  (476);  Merc.  4,  4,  31  (771);  Poen.  1,  1,  7 
(135);  Terent.  Ad.  5,  3,  17  (803);  Varro  L.  L.  5,  32,  158;  6,  3,  21; 


-     23     — 

6,  9,  ÜO;  7,  3,  28;  7,  3,  29;  Cic.  Verr.  Acc.  1,  20,  53;  1,  55,  145; 
4,  3,  7;  Divin.  2,  24,  51;  2,  35,  73;  Tibull.  1,  8,  42;  Liv.  2,  35,  7; 
4,  48,  6;  7,  20,  8;  27,  6,  8;  27,  8,  1;  42,  29,  2;  iocandi  genus 
jjetulans  und  elegans  Cic.  Off.  1,  29,  104;  pestüens  munus  Liv.  2 
41,  5;  recens  meritum,  recens  odium,  recens  crimen,  recens  exem 
plum  Liv.  3,  31,  3;  4,  40,  4;  8,  14,  9;  27,  6,  8;  31,  12,  2;  36,  9,  13: 
i)tilJotcns  regDum  ,  impotens  postulatum  Liv.  7,  39,  5;  7,  41  ,  8 
OS  impudetis  Tereut.  Eun.  3,  5,  49  (597);  impudens  consilium  Liv. 
30,  12,  19;  emporiura  perfrequens  Liv.  41,  1,  5;  continens  incen- 
dium  Liv.  37,  25,  6;  evidens  numcn  Liv.  5,  51,  4;  nihil  eminens 
Cic.  Tim.  6,  17;  bellum  imminens  Liv.  21,  6,  2;  oppidum  mari  imrai- 
nens  37,  26,  5;  exedlcvs  Studium  Caes.  b.  c.  3,  34,  4;  Liv.  5,  52,  10; 
nocens  virus,  nocens  ferrum  Ovid.  Med.  form.  38;  Met.  1,  141; 
2,  800;  vixdum  coalescens  regnum  Liv.  29,  31,  4;  ingens  agmen, 
nomen  ingens,  ingens  certamen,  bellum  ingens,  gaudium  ingens, 
flagitium  ingens,  argumentum  ingens,  ingens  onus,  ingens  vincu- 
lum,  ingens  benejScium,  ingens  hortamen,  ingens  lumen,  examen 
vesparum  ingens,  pondus  ingens,  ingens  silentium  Liv.  2,  40,  3 
2,  42,  8;  3,  10,  7;  3,  22,  2;  3,  28,  3;  3,  72,  1;  5,  32,  3;  5,  47,  8 
6,  6,  8;  8,  28,  8;  9,  3,  10;  9,  32,  1;  9,  40,  8;  10,  13,  14;  10,  18,  1 
10,  29,  5;  10,  38,  1;  22,  1,  11;  22,  33,  6;  29,  32,  10;  35,  9,  4 
37,  36,  2;  39,  39,  13;  44,  26,  2;  Senec.  Apocol.  14;  oi>idens  oppi- 
dum Jul.  Valer.  3,  17;  opulens  negotium  Claud.  Mamert.  3,  15 
(184,  11);  id  quod  vehemens  est,  imperium  vehemens,  proelium 
vehemeus  Cic.  Off.  1,  28,  100;  Liv.  2,  30,  4;  3,  2,  11;  aerarium 
inops  Liv.  23,  48,  5  ;  ius  anceps,  anceps  certamen,  responsum  an- 
ceps,  anceps  proelium,  anceps  odium,  anceps  auxilii  genus,  anceps 
(genus  causarum) ,  anceps  periculum ,  in  anceps  tractus ,  bellum 
anceps  Horat.  Serm.  2,  5,  34;  Liv.  4,  19,  5;  8,  2,  12;  9,  32,  8; 
21,  46,  6;  23,  45,  1;  27,  17,  "11;  28,  3,  6;  28,  30,  11;  28,  33,  5; 
29,  33,  4;  37,  41,  9;  39,  4,  10;  Quintil.  4,  1,  40;  Tac.  Ann.  4,  59; 
4,  73;  15,  25;  saxum  praeceps^  in  praeceps  ,  per  praeceps  Verg. 
Aen.  12,  648;  Ovid.  Met.  2,  C9;  2,  320;  Liv.  22,  47,  6;  exitium 
praeceps  Amm.  Marc.  15,  3,  1;  negotum  praeceps  Claud.  Mamert. 
2,  7  (128,  9);  2,  8  (129,  4);  genus  interrogationis  iners ,  pondus 
iners  Cic.  Fat.  13,  29;  Ovid.  A.  A.  3,  220  und  Met,  1,  8;  alterum 
rationis  expers^  nihil  quod  terrae  sit  expers,  Chium  maris  expers 
Cic.  Tim,  2,  3;  4,  13;  Horat.  Serm.  2,  8,  15;  par  Concors  Ovid. 
Pont  3,  2,  88;  audax  inceptum,  consilium  temerarium  magis  quam 
audax,  audax  consilium,  audax  iter,  ad  id  quamvis  audax  exse- 
quendum  Liv.  10,32,  5;  25,  37,  17;  25,  38,  18;  27,  44,  1;  35,  35,  5; 


13 


-     24     - 

capax  ingenium  Vell.  Pat.  2,  29,  5;  fallax  indicium,  fallax  consi- 
lium,  fallax  virus,  Liv.  6,  20,  4;  23,' 35,  4;  Mart.  6,  93,  7;  ferax 
rus  Ovid.  Met.  1,  692:  genus  dicendi  vdnax  und  trux  Quintil.  11, 

1,  3;  id  quod  perspicax  natum  est  Cic.  Ofif.  1,  28,  100;  pertinax 
proelium  Liv.  22,  48,  5;  animal  hoc  sagax  Cic.  Leg.  1,  7,  22; 
verax  oraculum  Cic.  Divin.  1,  19,  38;  simplex  iudicium,  simplex  offi- 
cium, iter  simplex,  simplex  tributum  Cic.  pro  Font.  6,  12  (10,  22); 
Sulla  3,  9;  N.  D.  2,  57,  144;  Liv.  23,  31,  1;  duplex  iocandi 
genus ,  duplex  Stipendium  ,  duplex  tributum ,  duplex  vallum  Cic. 
Ofi".  1,  29,  104;  Liv.  7,  7,  5;  23,  20,  2;  23,  31,  1;  29,  3,  5;  34, 
19,  4;  37,  37,  10;  duplex  certamen  Veget.  r.  m.  3,  13;  tripleoa 
Stipendium  Liv.  5,  12,  12;  7,  41,  8;  animal  hoc  multiplex^  multi- 
plex spatium,  multiplex  bellum,  multiplex  gaudium,  si  multiplex 
accipiat,  multiplex  damnum,  multiplex  certamen  Cic.  Leg.  1,  7,  22; 
Lucr.  2,  163;  4,  207;  Liv.  3,  68,  8;  4,  60,  2;  5,  10,  2;  5,  20,  8; 

14  6,  21,  1;  7,  8,  1 ;  8,  29,  11 ;  10,  44,  3;  felix  omen,  agmen  faustum 
atque  felix,  felix  faustumque  Imperium  Ovid.  Pont.  2,   1,  35;  Liv. 

2,  49,  7;  26,  18,  8;  quod  sit  felix  22,  30,  4;  quod  bonum  fortu- 
natum  felixque  salutareque  siet,  quod  bonum  faustum  felix  fortu- 
natumque  esset,  quod  bonum  faustum  felixque  sit  und  esset,  quod 
faustum  felixque  esset  Varro  L.  L.  6,  9,  86  aus  den  tabulae  cen- 
soriae;  Cic.  Divin.  1,  45,  102;  Liv.  1,  17,  10;  1,  28,  7;  3,  34,  2; 

3,  54,  8;  42,  30,  10;  coniugium  felix  Mythogr.  1,  75  (26,  34  ed. 
Bode);  infelix  Studium,  infelix  bellum  Liv.  3,  56,  9;  4,  1,  4;  bellum 
atrox^  atrox  facinus,  atrox  certamen,  atrox  responsum,  atrox  proe- 
lium, atrox  ingenium,  atrox  postulatum,  periculum  atrox  Sallust. 
lug.  5,  1;  Liv.  1,  26,  5;  2,  28,  8;  2,  39,  10;  2,  40,  13;  3,  1,  4; 
3,  11,  9;  3,  48,  6;  3,  53,  5;  4,  9,  8;  4,  48,  4;  4,  50,  6;  7,  4,  3; 

7,  26,  9;  8,  1,  4;  10,  41,  1;  21,  12,  3;  25,  33,  4;  25,  39,  9; 
27,  2,  8;  28,  3,  6;  28,  39,  3;  29,  33,  4;  32,  23,  7;  33,  5,  2; 
39,  31,  2;  40,  40,  1;  Vell.  Pater.  2,  96,  2;  2,  98,  1;  ferox  re- 
sponsum, ingenium  ferox,  ferox  verbum,  ferox  genus  Liv.  8,  22,  8; 

8,  23,  3;  21,  53,  8;  26,  19,  14;  34,  17,  6,  Vergl.  noch  oleum 
Casinas,  in  Arpinas,  iter  Arpinas ,  bellum  Veiens  und  ähnliches 
unter  12. 

11.  Immobilia  sind  auch  einige  auf  er,  nämlich  pauper, 
über,  degener;  vergl.  Prise.  5,  3,  16  S.  647  (I  152,  8)  und  7,  13,  67 
S.  765  (I,  343,  23);  Prob.  Cathol.  1,  33;  34  (15,  36  und  16,  11), 
Instit.  art.  S.  274  (82,  39)  und  Append.  S.  444  (197,  31);  Phoc. 
Ars  2,  8  S.  1694  (405,  33).  Zwar  wird  von  Prise,  in  der  ersteren 
Stelle  aus  Plaut.  Vidularia  angeführt:   paupera  haec  res  est,  und 


—     25     - 

aus  demselben  von  Prob.  Cathol.  die  nämlichen  Worte  (im  Bob. 
ist  paupera  am  Rande  nach  est  hinzugefügt),  von  Serv.  zu  Verg. 
Aen.  12,  519:  paupera  est  haec  mulier;  und  dieser  bezeugt  auch 
zu  Aen.  3,  539,  dafs  Plaut,  paupera  gebraucht  habe.  Und  so 
lesen  wir  bei  einem  Dichter  aus  dem  Ende  des  5.  Jahrb.,  Flavius 
Felix  in  der  Anthol.  Lat.  bei  Burmann  6,  86  (Meyer  295;  Riese  254; 
Baehrens  4,  421)  v.  12  paupera  turba;  bei  lordanis  Getica  51,  267 
gens  paupera;  in  der  Historia  Apollonii  regis  Tyri  c.  9  (11,  17  R.) 
und  Commodian  Instr.  2,  30  (29),  9  paupera  rauher;  Aenigm.  cod. 
Bern.  611  in  der  Anthol.  bei  Riese  481  v,  100  paupera  (ovis);  in 
der  Vulgata  steht  Marc.  12,  43  vidua  haec  paupera  plus  omnibus 
misit  gazophylacium ;  Lucas  21,  2  viduam  pauperam  (Cant.);  21,  3 
vidua  haec  paupera  (Cant.);  1  Corinth.  15,  10  et  gratia  eins  in 
me  paupera  non  fuit.  Ferner  citiert  Roensch  (Itala  und  Vulgata 
p.  275)  noch :  Pirmin.  de  sing.  libr.  can.  p.  72  (apud  Mabill.)  vidua 
paupera  .  .  conlaudata  est  und  Inscrip.  ap.  Fea  Framm.  de'  fasti 
cons.  90.  —  Das  Neutrum  pauperum  findet  sich  im  Cael.  Aurel. 
Chron.  1,  1,  33  S.  17  Haller:  est  natura  caput  carnibus  pauperum 
et  nervosum;  vergl.  über  die  Deklination  dieses  Wortes  unter  51. 
Allein  schon  Varro  L.  L.  8,  39,  77  behandelt  die  Motion  pauper 
paupera  als  unstatthaft,  wie  auch  Caper  S.  2240  (95,  2)  nach 
dem  Montepess.  und  Prob.  Append.  S.  444  (197,  31).  —  Pauper 
als  Femininum  haben  Plaut.  Aulul.  2,  1,  52  (174);  Terent.  Andr. 

4,  5,  3  (798);  Verg.  Aen.  12,  519;  Prop.  5  (4),  1,  21;  Ovid.  Her. 
12,  106;  Amor.  1,  8,  28;  Remed.  amor.  748;  Met.  8,  668  (678); 
Fast.  3,  668;  Sil.  3,  303;  8,  545;  luven.  6,  72;  Apul.  de  mag.  92 

5.  584;  Amm.  Marc.  15,  12,  2;  Prudent.  Psych.  243;  Sedul.  4,  28; 
Ennod.  Epist.  2,  6;  2,  19;  3,  8  und  vit.  Epiphan.  S.  331,  18; 
433,  21;  436,  3;  452,  5  ed.  Hartel;  Impp.  Valentin,  et  Mart.  Cod. 
5,  5,  7;  Pelag.  vet.  p.  9.  —  Pauper  als  Neutrum  gebraucht  ein 
später  Dichter  im  cod.  Salmas.  in  der  Anthol.  bei  Riese  21  v.  33 
(Baehrens  4,  211):  templum  pauper. 

Über  als  Femininum  weist  Priscian  5,  3,  16  S.  647  (I  152, 
16)  aus  Cato  (Orig.  H  fragm.  29  ed.  Jord.  p.  14,  3)  res  über  fuit 
nach;  über  materia  hat  Orosius  2,  19,  16;  über  terra  Ennod. 
Epist.  1,  3  und  über  vicissitudo  derselbe  Epist.  6,  27.  —  Über 
als  Neutrum  steht  bei  solum  Tacit.  Hist.  5,  6;  Ennod.  Epist. 
1,  6;  4,  23  und  vita  Anton.  S.  386,  23  ed.  Hartel. 

Degener  als  Femininum  haben  Lucan.  8,  693;  Plin.  N.  H. 
10,  3,  3  (8);  14,  3,  4  (41);  Panegyr.  Constant.  13,5;  Auson.  Id. 
10,  355;  Prudent.  Cathem.  7,  12;  12,  193;    luvencus  1,  334  und 


—     26     — 

nach  Gronov's  Vermutung  degener  ambit  bei  Stat.  Silv.  3,  1,  160, 
Baehrens  schreibt  nach  den  Handschriften  degenerabit. 

Als  Immobile  wird  ferner  cicur  Gen.  cicuris  erkannt  an  dem 

Neutr.  cicur,  welches  in  dem  Ausdruck  des  Pacuv.  (trag.  387)  bei 

15  Paul.  Fest!  unter  incicorem  S.  108,  concilium  cicur,  oder  wie  dafür 

vermutet  ist,  consilium  cicur  (so  Ribbeck)  und  in  der  Anführung 

bei  Varro  L.  L.  7,  5,  91,  cicur  ingenium,  begeguet. 

Ein  Immobile  ist  auch  sospes^  wie  die  übrigen  Adjectiva 
gleicher  Endung;  denn  das  nach  Analogie  von  hospita  (vergl. 
unter  14)  gebildete  Sospif.a  ist  allein  Beiname  der  Juno,  oder 
Frauenname,  wie  Inschr.  Or.  4710;  vergl.  Prise.  5,  4,  24  S.  650 
(I  157,  8)  und  7,  7,  35  S.  749  (1317,  4).  Doch  ist  auch  lunone 
Seispitei  C.  I.  L.  1,  1110,  und  Fest.  S.  343  sagt:  Sispitem  lunonem, 
quam  vulgo  Sospitem  appellant,  antiqui  usurpabant.  —  Als  A  d  - 
ject.  Fem.  steht  sospes  in  super  attolle  limen  pedes,  nova  nupta, 
sospes  iter  incipe  hoc  Plaut.  Gas.  4,  4,  1  und  eventuram  exagogam 
Capuam  salvam  et  sospitem  Piud.  3,  2,  17  (631);  sospes  vita 
Culex  39;  sospes  navis  Horat.  Carm.  1,  37,  13;  fortuna  domusque 
sospes  Ovid.  Met.  10,  400  und  sospite  Scylla  14,  39;  tu  (Anna) 
fuge  sospes  Fast.  3,  578;  sit  fiha  sospes  4,  525  und  qua  sospite 
6,  220;  sit  sospes  turba  Pont.  1,  7,  15;  dos  mea  tu  sospes  Her. 
12,  203  und  quae  numquam  sospes  ero  18  (19),  206;  sospites 
(virgines)  Liv.  2,  13,  6;  sospitem  rem  publicam  Augustus  bei 
Sueton.  August.  28;  sospes  Phaedra  Senec.  Phaedr.  434  (442); 
sospes  Troia  Tro.  875  (885)  und  me  sospitem  solam  Agam.  741 
(778);  turba  sospite  Mart.  10,  61,  5;  sospitis  (patriae)  ultor  und 
qua  sospite  Claudian.  b.  Get.  434  und  rapt.  Pros.  3,  417;  sospite 
nata  Sedul.  3,  248;  erit  anima  eins  sospes  Vulg.  lerem.  38,  2; 
sospite  matre  0.  I.  L.  8,  2632.  —  Sospes  als  Neutrum  kommt 
nur  in  Verbindung  mit  depositum  bei  luvenal  13,  178  vor,  vergl. 
Priscian  5,  4,  25  S.  650  (I  157,  19). 

Von  quadrimanus^  welches  nicht  der  zweiten  Deklination  an- 
gehört (vergl.  unter  50),  gebraucht  doch  lul.  Obseq.  51  (111)  ed. 
0.  Jahn  p.  128,   10  ein  Fem.  quadrimana. 

12.  Die  Gentilia  auf  äs,  is,  ns,  rs,  wie  Arpinas^  Larinas, 
Samnis^  Laurens,  Picens,  Veiens,  Tiburs^  desgleichen  cuias,  nostras, 
supernas,  infernas  sind  gewöhnlich  Im  mobilia.  Vestras  wird  von 
den  Grammatikern,  Charis.  2,  7  S.  133  (159,  26);  Diom.  1  S.  317 
(329,  23);  Prise.  17,  19,  142  S.  1095  (II  178,  22)  und  17,  24,  177 
S.  1107  (II  198,  29)  neben  nostras  aufgestellt,  Belege  führen  sie 
nicht  an  ,   dieselben  sind   auch  sehr  selten ,   z.  B.  quod  ratus  nos 


-     27     - 

vestratibus  similes  huc  contendistj  lul.  Valer.  1,  40,  ebenso  in  der 
Epitome  von  Zacher  p.  33,  15;  vestratibus  armis  Persa  vestitus 
lul.  Valer.  2,  9  und  Epitome  p.  45,  5.  Von  ojttimcites,  summates, 
primates,  magnates  wird  kein  Nomin.  Sing,  gefunden,  wohl  aber 
andere  Casus  des  Sing.,  aufser  von  magnates,  vergl.  Subst.  110. 
Die  alte  Sprache  aber  hatte  nach  Prise.  4,  4,  21  S.  629  (I  129); 

4,  5,  29  S.  633  (I  134);  7,  12,  60.  61  S.  762  (I  337)  und  12,  4,  17 

5.  943  (I  586),  welcher  sich  auf  Caper  beruft,  und  nach  Rhemn. 
Palaem.  S.  1374  (539,  32)  die  Form  auf  tis,  Neutr.  te.  Prise,  führt 
aus  Cato  (orig.  I  frgm.  26  ed.  Jord.  p.  9,  4)  an  lucus  Capenafis, 
desgleichen  si  quis  mortuus  est  Ärj^dnatis  (orig.  II  frgm.  28  p.  14,  1), 
ferner  populus  Tiburtis  und  Ärdeatis  (orig.  II  frgm.  21  p.  12,  10 
u.  11),  Samniiis  (orat.  64,  3  p.  67,  1);  aus  Ennius  (Annal  15  ed. 
L.  Müller)  Lawentis  terra;  aus  Naevius  (ed.  L.  Müller  p.  167 
n.  XVII)  Samnite  als  Neutr.,  welches  er  auch  6,  12,  64  S.  707 
(I  249,  7)  erwähnt;  aus  Titin.  (com.  85)  Ferentinatis  populus;  aus 
Plaut.  Stich.  3 ,  2 ,  36  (492)  ergo  oratores  populi  summates  viri 
summi  accubent,  ego  infumatis  infumus;  aus  Cassius  Emina  (ed. 
Peter  p.  105,  6)  si  quis  nostrafis  sapiens.  Zur  Beglaubigung  von 
nostrate,  vestrate  als  Neutr.  Sing,  führt  Prise.  12,  4,  17  S.  943 
(I  587,  6)  aus  Cato  (orat.  75  p.  70,  5)  das  dafür  nicht  ent- 
scheidende arma  nostratia  an,  vergl.  unter  44.  Auch  Sarsinatis 
ecquast  Plaut.  Most.  3,  2,  83  (770);  non  vicinus  Samnitis  urit 
sed  Poenus  advena  Liv.  22,  14,  5  im  Put.  und  Colb.,  ager  Belhi-  le 
natis  Liv.  38,  34,  8  im  Bamb.  und  in  anderen  Büchern;  in  Ti- 
hurte  rus  concesseramus  Gell.  19,  5,  1,  Samniiis  atrox  Prud.  Pe- 
rist. 11,  207;  ager  Ausimatis^  Atteiatis,  Alfidenatis  Gromat.  lib. 
Colon.  1  S.  227,  3;  240,  10  und  2  S.  253,  1.  4.  257,  8;  259,  8.  21. 
Bei  Cic.  1.  agr.  2,  31,  85,  wo  in  den  Hdschr.  ist  quasi  vero  pau- 
lulum  differat  ager  Campanus  ac  Stellatis,  et  (oder  at),  wird  mit 
Recht  die  Verbesserung  von  Turnebus  gebilligt:  a  Stellati,  sed. 
Cuiatis  oder  guoiatis  als  Nomin.  bemerkt  Prise.  12,  6,  29  S.  950 

(I  595,  14)  und  17,  3,  23  S.  1047  (II  122,  15)  aus  Plaut.  Poen. 
5,  2,  33  (993)  und  Men.  2,  2,  66  (341)  und  dasselbe  haben  Plaut. 
Cure.  3,  37  (407),  Poen.  prol.  109  und  Bacch.  frgm.  23;  Ennius 
bei  Cic.  Balb.  22,  51  (Baehrens  schreibt  frgm.  poet.  Roman,  p.  86 
n.  189  quisquis  siet,  cuiatis  siet;  L.  Müller  p.  35:  quisqui'  siet, 
cuiati'  siet;  Kayser:  quisquis  erit,  cuius  civitatis  sit);  Accius  (trag. 
22)  bei  Nonius  110,  32  und  (trag.  625)  bei  Nonius  426,  4;  Apul. 
Met.  1,  5  S.  24;  1,  21  S.  66;  5,  19  S.  355;  8,  24  S.  572. 

Caesar    de    analogia  forderte,    wie   Prise.    6,  12,  64   S.  707 


-     28     — 

(1  249,  3)  schreibt,    hie  et  haec  Samnis ,   huius  Samnitis.      Cato 
(orig.  II  frgm.  21  p.  12,   10)  bei  Prise.  4,  4,  21   S.  629  (I  129,  9) 
und  7,  12,  60  S.  762  (I  337,  19)  verbindet  Laurens  mit  Tiburtis  und 
Ardeatis,  und  Lucilius  (ex  libris  incertis  v,  129  ed.  L.  Müller;  ed. 
Laehmann  855)  schrieb,  wie  derselbe  7,  12,  61  S.  762  (I  338,  8)  be- 
zeugt, oleum  Casinas,  nicht  Casinate.  Cic.  pro  Cluent.  7,  21  Larinas 
quaedam;  Ep.  Att.  5,  1,  3  in  Arpinos;  12,  12,  1  insula  Arpinas; 
16,  13  a,   1  iter  Arpinas:    Off.  1,  7,  21   ager  Arpmas;    2,  21,  75 
C.  Pontius  Sa7nnis;  Liv.  2,  7,  1  exercitus  Veiens;  2,  45,  3;  2,  46,  1 
2,  48,  7  und  3,   17,   12  Veiens  hostis;  2,  50,   10  Veiens-,  2,  42,  9 
2,  44,  7;  2,  48,  8;  2,  49,  1;  2,  51,  9;  2,  53,  1;  4,  49,  2;  4,  58,  6 
5,  8,  2  und  5,  51,  6  bellum    Veiens;    5,  24,  2    bellum  Capenas 
7,  25,  4  Laurens  traetus;  8,  12,  7  Tiburs  populus;  8,  19,  4  bellum 
Privernas;  27,  38,  4  populus  Antias,  Anxuras;   Val.  Max.  2,  2,  3 
Arpinas  municipium  nach  Periz.  Verbesserung  (in  den  Hdschr.  A. 
unieum)  und  8,  3,   1  Maesia  Sentinas  (so  in  Paris  Epit.) :  Quintil. 

4,  2,  2  und  Prise.  4,  1,  2  S.  620  (I  118,  23)  Picens\  C.  I.  L.  4. 
2159  Lucceius  Albanus  Abellinas;  5,  4063  Cassia  Sallustia  Altinas; 
9,  3436  plebs  Peltuinas;  10,  5058  und  5061  ordo  et  plebs  Atinas 
und  ordo  populusque  Atinas;  10,  5106  Sanmis  sum ;  Liv.  27,  19,  9 
cuias;  Colum.  5,  6,  3  und  9,  4,  6  ulmus  nostras  und  nostras  cu- 
nila;  Plin.  N.  H.  16,  39,  76  (196)  infemas  abies;  Vitruv.  2,  9,  17 
supernas  abies  und  infernas;  Vitruv.  1,  6,  10  supernas  Bezeich- 
nung eines  Windes;  Augustus  bei  Macrob.  Sat,  2,  4,  12  adamas 
supernas. 

13.  Noch  einige  andere  Adjectiva,  welche  in  der  gewöhnlichen 
Sprache  Imniobilia  sind,  liefsen  in  der  älteren  Poesie  die  Endung 
is  6  zu,  und  einiges  von  solcher  Art  ist  auch  bei  Späteren.  So 
schrieb   nach   Prise.    6,  9,  47  S.  699  (I  237,   12)   und   7,  16,  78 

5.  772  (I,  354,  9),  welcher  sich  dabei  auf  Caper  bezieht,  Caecilius 
(com.  30):  Itane  Antipho  inventus  profluvia  fide?  itane  est  imme- 
moris,  itane  est  madida  memoria?  Nach  demselben  6,  18,  96 
S.  726  (1  282,  13)  Caecilius  (com.  108):  Modo  fit  obsequens,  hila- 
rus,  comis,  communis,  concordis,  dum  id  quod  petit  potitur;  und 
Pomponius  (v.  165):    Blanda,  fallax.  superba,  impotens,  discordis. 

17  Hie  concordis  bemerkt  Prise,  auch  7,  16,  78  S.  772  (I  354,  13)  als 
von  den  vetustissimi  gebraucht.  Er  sagt  ferner  7,  12,  64  S.  764 
(I  341,  18):  Sciendum ,  quod  etiam  hie  et  haec  concordis  et  boc 
Concorde  dicebant,  hie  et  haec  amentis  et  hoc  amente.  Nee  mirum, 
cuius  Simplex  quoque  mentis  protulit  Ennius  in  Epicharmo  (Sat. 
V.  38  ed.  L.  Müller):    Terra  corpus  est,  at  mentis  ignis  est;   pro 


-     29     — 

mens.  Lentis  quoque  pro  lens.  Vergl.  Substant.  41.  Prise,  fährt 
fort:  Et  paris  pro  par.  Atta  in  Socru:  Ad  hanc  fortunam  accessit 
ei  fortuna  paris.  So  konnte  freilich  der  Vers  nicht  lauten,  doch 
ist  nicht  par  herzustellen,  sondern  mit  Bothe  zu  schreiben  :  accessit 
fortuna  ei  paris,  so  auch  Ribbeck  (II  p.  162  v,  14).  Für  praecox 
hat  Nov.  (com.  106)  bei  Non.  S.  150  jiraecoquis  neben  libido.  Für 
indecor,  welches  Prise.  6,  9,  47  S.  699  (I  235,  15)  wegen  indeeo- 
rem  aufstellt  (vergl.  dedeeor  unter  30),  Ace.  (v.  193)  bei  Non. 
S.  489  indecoris  neben  vita.  Bei  späteren  Schriftstellern,  Apul. 
de  mag.  40  S.  492;  74  S.  551  und  Sidon.  Epist.  8,  16  ist  exossis 
als  Nomin.  für  exos,  welches  Lucr.  3,  721  hat;  für  pervigil  Apul. 
Met,  11,  26  S.  SlO  pervigüis  neben  cura.  Als  Femin.  zu  dives 
oder  dis  ist  carm.  Priap.  75  (76),  2  von  Bücheier  geschrieben: 
lunoni  Samos  et  Mycena  ditis ,  in  den  Handschriften  steht  gegen 
das  Versmafs  Myeenae  dites:  als  Neutr.  dazu  fordert  Prise.  6,  12,  64 
S.  707  (I  248,  18)  und  7,  12,  61  S.  762  (1  338,  3)  däe,  nach  Ana- 
logie von  Samnite  (vergl.  unter  12);  und  dite  solum  ist  bei  Val. 
Fl.  2,  296  und  in  einem  Gedichte  bei  Baehrens  5,  87  (p.  405) 
V.  6:  et  mare  purpureo  murice  dite  ruhet.  Munus  excellente  und 
mel  caldum  excellente  Hispanum  hat  Petron.  45,  4  und  66,  3. 

Von  griechischen  Adjectiven  auf  ites  kann  das  Neu- 
trum auf  i(!e  gebildet  werden.  Vinum  myrtite  Pallad.  2,  18  und 
vinum  scillite  Pallad.  8,  6,  1 ;  vinum  myrtitem  (mirtetum  cod.  Erf.) 
schreibt  Pallad.  13,  2,  und  bei  Colum.  12,  38,  1  und  12,  38,  5 
lesen  wir  vinum  myrteten,  12,  33  vinum  scilleten  und  12,  35  vinum 
ahsinthiten  et  hyssopiten  et  ahrotoniteyi  et  thymiten  et  marathriten 
et  gleckoniten;  ohne  den  Zusatz  vinum  steht  Accusativ  myrtitem 
bei'  Pallad.  3,  27  und  3,  31,  1.  Bei  Geis.  6,  6,  25  (p.  234,  32) 
ist  überliefert  Canopite  collyrium  und  6,  6,  28  (p,  235,  34)  id 
quod  Canopite,  beidemale  hat  Daremberg  Canopitae  gesehrieben. 

14.  Mehrere  Substantiva  werden,  besonders  von  Dichtern, 
adjeetivisch  gebraucht,  teils  mit  gemeinsamen,  teils  mit  geson- 
derten Formen  für  die  verschiedenen  Geschlechter.  luvenes  annos 
Ciris  45;  Ovid.  Met.  7,  295;  14,  139;  iuvenem  Parthenopen  Stat. 
Silv.  3,  1,  92;  iuvenem  capillum  Samon.  49  (52).  Senihus  saeclis 
Ciris  41;    senihus  cygnis  Stat.  Theb.  5,  341  und  Mart.  5,  37,  1; 

9,  42,  2;  senihus  porcis  luven.  6,  160;  senex  corvus  Carm.  Priap. 
83,  12;   cervos  senes  Ovid.  Ars  Amat.  3,  78;   senes  mulli  Mart. 

10,  30,  24;  muH  senes  Apul.  Met.  9,  13  S.  617;  senihus  autumnis 
Mart.  3,  58,  7;  senibus  cum  Damascenis  Mart.  5,  18,  3;  senem 
cadum  Mart.  11,  36,  6,  aber  quasenex  tabescit  dies  Plaut.  Stich. 


-     30     - 

5,  1,  8  (648)  war  nicht  in  quasi  senex  t.  d.,  wie  Gruter  will,  son- 
dern mit  Bothe  in  quasi  (oder  quase  vergl.  Lachmann  Lucr.  p.  91) 
nix  t.  d.  zu  berichtigen,  und  so  schreibt  auch  Götz.  Charta  anus 
Mart.  12,  4,  4  und  CatuU  68,  46;  testa  anus  Mart.  1,  105,  4; 
anus  terra  Plin.  N.  H.  17,  5,  5  (35);  fici  anus  distillant  gummiuin 
lacrimae  PHn.  N.  H.  15,  19,  21  (82);  fama  anus  Catull  77,  10; 
cerva  anus  Ovid.  Ars  Amat.  1,  766;  mentula  anus  Mart.  11,  46,  6; 
rosam  anum  Anthol.  Latina  bei  Burmann  III  292  v.  46  (Meyer 
1023;  Ribbeck  append.  Verg.  p.  181;  Riese  646;  Auson.  Edyll.  14 
ed.  Peiper  p.  409).  Heroas  sensus  Pers.  1  ,  69.  Vernas  apros 
Mart.  1,  19,  24;  verna  liber  Mart,  3,  1,  6;  lupos  vernas  Mart. 
10,  30,  21;  vernae  tuberös  Mart.  13,  43,  2;  libellos  vemulas  Mart. 
5,  18,  4;  vernula  avis  Rutil.  Namat.  1,  112;  urbanitatis  vernulae 
fontem  Petron.  24,  2  ist  in  u,  vernaculae  f.  berichtigt.  Artifex 
stilus  Cic.  Brut.  25,96;  consuetudo  tarn  artifex  suavitatis  Cic.  Orat. 
48,  161;  artifices  boves  Prop.  3  (2),  31,  8;  artifices  manus  Prop. 
5  (4),  2,  62;  Ovid.  Amor.  3,  2,  52;  Met.  15,  218;  Arnob.  2,  17; 
artifici  manu  Ovid.  Trist.  2,  522;  Amm,  Marc.  17,  4,  7;  manuum 
artificum  Vulg.  Deuter.  27,  15;  artifices  artus  Orest.  trag.  329; 
artificis  naturae  opus  Aetna  595;  artificem  vultum  Pers.  5,  40; 
artifex  natura  Dracont.  carm.  prof.  1,  10;  Plin.  N.  H.  2,  65,  66 
(166);  artifici  mobilitate  6,  30,  35  (187);  vir  tarn  artificis  ingenii 
8,  16,  21  (55);  artifici  dimicatioue  8,  40,  61  (150);  tam  artifices 
argutiae  10,  29,  43  (85);  artifici  temperamento  12,  25,  54  (115) 
artifici  complexu  29,  3,  12  (52);  artificis  formae  Val.  Fl.  6,465 
artifex  motus  Quintil.  9,  4,  8;  artifici  pollice  Stat.  Achill.  1,  332 
artificis  halitus  oris  luven.  10,  238;  tam  artifices  saltationis  Suet. 
Tit.  7;  artifici  ratione  Apul.  Ascl.  13  S.  297;  artificis  naturae 
Ingenium  Solin.  1,  78;  per  artifices  plagarum  figuras  22,  12  (20); 
artifici  plaga  35,  6;  quaeras  opus  hie  codicis  artificis  Sedul.  Carm. 
1,4;  nee  opus  codicis  hie  requiras  artificis  Sedul.  pasch,  oper. 
praef.  (p.  173,  3  ed.  Iluemer);  artifices  fraudes  Sedul.  Carm.  5,  387; 
dolos  artifices  Sedul.  pasch,  oper.  5,  33  (p.  299,  14);  artifex  fa- 
bricatoris  Providentia  Macrob.  Somn.  Scip.  1,6,47;  tactu  artifici 
18  Ven.  Fortun.  10,  6,  54.  Camife.v  animus  Plin.  N.  H.  7,  7,  5  (43); 
caruifices  manus  Sil,  1,  173;  carnificem  avem  Mart.  11,  84,  10; 
carnifices  pedes  12,  48,  10;  libido  tam  carnifex  Arnob.  1,  65; 
carnifices  unci  2,  5;  carnifices  epulas  Claudian.  B.  Gild.  178;  car- 
nificis  nati  Orest.  trag.  148;  carnifices  flammas  Dracont.  Carm. 
prof.  5,  66.  Silvestres  apes  opißces  magis  Varro  R.  R.  3,  16,  19; 
splendor  opifex  Apul.  de  mag.   14  S.  420;    opifices    manus  atque 


-     31     - 

omni  genere  perfectionis  artifices  Arnob.  2,  17;  opifex  sapientia 
August.  Civ.  Dei  15,  13  (II  p.  62,  7);  opifex  calor  Lact.  2,  9,  22 
und  auch  wohl  sanguis  ille  opifex  Gell.  12,  1,  13  Vindice  poena 
Catull  64,  192;  vindice  flamma  Ovid.  Met.  1,  230;  vindicibus  viri- 
bus Her.  9,  13;  vindicem  manum  Senec.  Phaedr.  261  (Peiper  und 
Richter  schreiben  v.  266  vindice):  vindex  manus  Octavia  (596)  608; 
manus  vindices  Prud.  Perist.  10,  447;  dextera  vindex  Sil.  11,  195 
und  Prud.  c.  Symra.  1,  184:  vindex  Graecia  Claudian,  ß.  Gild.  484; 
vindicis  Astae  VI  cons.  Honor.  203;  vindices  gladii  Firm.  Matern, 
err.  prof.  relig.  6,  9;  in  cohortibus  piis  vindicibus  C.  I.  L.  5,  1, 
4055.  4056.  Angues  ingentes  alifes  sagt  Pacuvius  (v.  397)  bei  Cic. 
de  invent.  1,  19,  27,  vergl.  de  re  publ.  3,  9,  14  illo  Pacuviano:  in- 
vehens  alitum  anguium  curru ;  ales  Avis  Cic.  de  nat.  deor.  II  44, 
112;  alite  lapsu  Cic.  Arat.  470;  alitis  Austri  Verg.  Aen.  8,  430; 
ales  filius  Maiae  Horat.  Carm.  1,  2,  42;  puer  ales  3,  12,  6;  ales 
Pegasus  4,  11,  26;  serpente  alite  Epod.  3,  14;  alite  equo  Ovid. 
Amor.  3,  12,  24  und  Sil.  12,  67;  deus  ales  Ovid.  Met.  2,  714; 
passu  alite  10,  587;  ales  Aello  13,  709;  alite  cursu  Germ.  Phaen. 
131;  sonipes  ales  v.  207;  ales  Perseos  effigies  v.  248;  Cyllenius 
ales  Val.  Fl.  4,  385:  alite  plumbo  Sil.  3,  365;  9,  622;  alite  planta 
4,  340;  8,  557;  saltu  alite  12,  460:  iaculo  alite  17,  416;  ales 
imago  17,  539;  alite  vento  Stat.  Theb.  4,  312;  deus  ales  4,  605; 
aliti  curru  Senec.  Med.  1025  (1033);  aliti  velocitate  Amm.  Marc. 
31,  7,  6;  bei  Claudian.  de  laud.  Stilich.  II  408  schreibt  Heinsius: 
iam  Fama  loquacibus  ales  Pervolat  Oceanum  unguis  et  mille 
citatos  Festinare  iubet  proceres ;  Weber :  iam  Fama  loquacibus 
alis  Pervolat  Oceanum,  Unguis  et  mille  citatos  Festinare  iubet  pro- 
ceres: ales  arundo  Prud.  Psych.  323.  Vigiles  oculi  Verg.  Aen. 
4,  182;  vigilem  ignem  4,  200;  vigil  ignis  Ovid.  Fast.  6,  267; 
vigiles  lucernas  Horat.  Carm.  3,  8,  14;  vigilum  canum  3,  16,  2; 
cura  vigil  Ovid.  A.  A.  3,  412  und  Plin.  N.  H.  10,  22,  26  (51); 
vigili  cura  Ovid.  Met.  15,  65;  vigiles  curae  Ovid.  Met.  3,  396  und 
Lucan.  8,  161  ;  vigiles  curas  Val.  Fl.  3,  447;  vigiles  flammas  Ovid. 
A.  A.  3,  463:  vigil  flamma  Trist.  4,  5,  4;  vigil  custos  A.  A.  3,  612; 
vigil  Aurora  Met.  2,  112;  vigili  voce  Ovid.  Met.  2,  538  und  Sil. 
8,  210;  vigil  ales  Ovid.  Met.  11,  597;  vigil  custodia  12,  148; 
12,  149;  vigili  ore  Fast.  1,  456;  a  vigili  statione  Plin.  N.  H.  10, 
22,  27  (54);  vigil  obsidio  10,  37,  53  (110);  vigilem  noctem  Tac. 
Ann.  4,  48;  Symmach.  Epist.  8,  41;  vigili  ludo  Val.  Fl.  2,  582; 
vigili  cornu  5,  485;  vigiles  quaestus  Stat.  Silv.  1,2,  196;  aure 
vigili  Stat.  Silv.  3,  5,  35  und  Achill.  2,  119;  vigilem  animum  1,  543; 


-     32     — 

vigili  cum  febre  luven.  13,  229;  industria  vigil  Amm.  Marcell. 
16,  7,  3;  pervigü  ist  nur  Adject.  Manus  eiesul  Lucan.  3,  339; 
exsul  umbra  8,  837;  exsule  umbra  Stat.  Theb.  12,  59.  In  lecto 
caelibe  Catull.  68,  6  und  Ovid.  Her.  13,  105;  caelibe  vita  Horat. 
Epist.  1,  1,  88;  caelebs  vita  Ovid.  Trist.  2,  163;  vitam  caelibem 
Gell.  5,  11,  2;  in  caelibe  vita  Auson.  Idyll.  15,  6;  vita  caelibe 
Auson.  Parent.  9,  13;  caelebs  (columba)  Plin.  N.  H.  10,  34,  52 
(104);  platanus  caelebs  Horat,  Carm.  2,  15,  4;  caelebs  truncus 
Ovid.  Met.  14,  663;  arborem  caelibem  Plin.  N.  H.  17,  23,  35  (204). 
Ruricolae  aratri  Ovid.  Trist.  4,  6,  1 ;  ruricolae  boves  Met.  5,  479 
Fast.  1,  384  und  Pont.  1,  8,  54;  ruricolis  dentibus  Lucan.  7,  860 
ruricolae  Musae  Cyprian.  Carm.  6,  1 :  Numidae  dentis  Ovid.  Pont 
4,  9,  28.  Indigena  vino  Plin.  N.  H.  14,  6,  8  (72);  indigenam  po- 
tionem  Flor.  2,  18,  12;  indigenis  aquis  Val.  Flacc.  6,  294;  indi- 
genis  viribus  Amm.  Marcell.  14,  8,  14;  partem  indigenam  15,  9,  4; 
indigena  plebe  21,  11,  2;  indigenas  nimbos  Claudian.  de  raptu 
Proserp.  1,  161;  indigenas  fluvios  in  Probini  et  Olybri  consulatum 
254;  indigenas  habitus  de  VI  consulatu  Honorii8;  indigenis  saxis 
Rutil.  Numant.  2,  65;  indigenam  ignem  Sidon.  Carm.  22,  27.  Vino 
alienigena  Gell.  2,  24,  2.  Parricida  nece  Arnob.  3,  26,  vergl. 
Subst'.  137. 

Servam  operam  Plaut.  Persa  2 ,  4 ,  9 ;  praedia  serva  Cic.  1. 
agr.  3,  2,  9;  omnia  non  serva  hostilia  ducant  Sallust.  Hist.  Brief 
19  des  Mitbrid.  17:  servum  pecus  Horat.  Epist.  1,  19,  19;  serva  aqua 
Ovid.  Amor.  1,  6,  26;  servum  vitii  pectus  Remed.  am.  54  und 
serva  manus  Fast.  6,  558  und  Her.  10,  90;  qui  serva  pro  liberis 
faciat  Liv.  6,  41,  2;  corpori  quod  servum  fortuna  erat  38,  24,  3; 
serva  omnia  et  subiecta  imperio  37,  54,  6;  quae  serva  atque  ob- 
noxia  fore  42,  46,  4;  non  ut  servam  civitatem  baberet  25,  31,  5; 
Graeciae  urbes  servas  et  vectigales  facere  34,  58,  9;  liberare  civi- 
tates  servas  37,  53,  28;  omnia  ista,  in  quae  dominium  casus  exer- 
cet,  serva  sunt  Senec.  Epist.  QQ,  23;  moenia  serva  Stat.  Tbeb. 
11,  225;  captiva  et  serva  (ciconia)  Plin.  N.  H.  10,  23,  31  (61); 
fundo  altero  manente  servo  Cels.  Dig.  8,  6,  6;  alteram  (aream) 
tradendo  servam  alteri  elficere  lulian.  Dig.  8,  2,  34;  si  servus 
fuit  fundus  und  fundum  eum  qui  servus  sit  Ulpian.  Dig.  41,  1,  20 
§  1 ;  statulibera  quidquid  peperit,  hoc  servum  heredis  est  Ulpian. 
Dig.  40,  7,  16;  eas  (aedes)  servas  fore  Marcian.  Dig.  8,  2,  35. 
Veneris  famulae  conubia  Ovid.  Amor.  2,  7,  21;  famulas  aquas 
Fast.  1,286;  famulo  vertice  Pont.  2,  2,  76:  famulas  dextras  Lu- 
can. 4,  207;  famulas  manus  Sil.  10,  647;  famulae  numerus  turbae 


—     33     - 

Lucan.  10,  127;  greges  famulae  turbae  Sil.  13,  360;  famulos  artus 
Val.  Fl.  1,  749;  famulam  Tyron  Sil.  1,  74;  nee  te,  patria  inclita, 
dedam  aeternum  famulam  2 ,  366 ;  famulas  turmas  Stat.  Silv. 
4,  2,  39;  famulos  greges  5,  1,  21;  famuli  coetus  5,  1,  158;  famu- 
lam cohortem  Stat.  Theb.  11,  292;  famulum  nemus  Mart.  6,  76,  6; 
famuli  Rheni  9,  1,  3;  omnia  famula  Tert.  de  anima  33;  famulas 
cateuas  Claudiau.  in  Ruf.  2,  386;  famulis  ripis  III  cons.  Honor. 
203;  famulis  manibus  Epist.  1  (5)  17.  Simulacra  nuntia  praeclari 
voltus  pulchrique  coloris  Lucr.  4,  1032;  simulacra  divinae  nuntia 
formae  6,  76;  nuntia  fibra  Tibull.  2,  1,  26;  venturae  nuntia  sortis 
Vera  exta  3,  4,  5;  nuntia  littera  Ovid.  Her.  6,  9  und  Stat.  Silv. 
4,  8,  36;  nuntia  verba  Ovid.  Her.  15  (16)  10  und  Val.  Flacc. 
1,  440;  prodigia  imminentium  malorum  nuntia  Tac.  Ann.  15,  47. 
Alumno  numine  Ovid.  Met.  4,  421;  alumnum  numen  Stat.  Theb, 
8,  223;  Martis  alumne  dies  Martial  12,  60,  1;  lapsu  alumno  Avien. 
descript.  orb.  terr.  495;  fontis  alumni  Avien.  Phaen.  502;  unda 
alumna  798;  alumna  manus  Orest.  trag.  456;  alumnus  nuntius 
Dracont.  Carm.  prof.  10,  44;  moderator  alumni  gregis  Prudent. 
Perist.  9,  31;  corpora  mathematica  sunt  alumna  geometriae  Ma- 
crob.  somn.  Scipion.  1,  6,  35;  alumna  stagna  Mart.  Capella  1  §  28. 
Adulteros  crines  Horat.  Carm.  1,  15,  19;  adultera  mens  Ovid. 
Amor.  3,  4,  5;  adultera  clavis  A.  A.  3,  643;  arbusta  adultera 
Manil.  2,  22;  minium  adulterum  PHn.  N.  H.  33,  7,  37  (114); 
aeruginem  adulteram  34,  11,  26  (113);  aliquis  istorum  aureorum 
nequam  vel  adulter  Apul.  Met.  10,  9  S.  696;  adulteram  noctem 
Tert.  ad  nat.  1,  16;  adulteri  conceptus  de  pudic.  5;  adulter 
sensus  praescr.  haer.  17;  adulterum  stilum  38;  dominatio  adul- 
tera adv.  Marc.  1,  27;  nummus  adulter  de  paenit.  6;  adulteras 
lectiones  Arnob.  5,  36;  mentem  adulteram  Lact.  Inst.  6,  23,  34; 
adultera  culta  Prud.  hamart.  216;  adulteris  coitibus  Solin.  17,  11; 
partus  adulteri  27,  42.  Imbrem  autumnum  Cato  R.  R.  5,  8;  autum- 
nis  (sideribus)  Manil.  2,  269;  autumno  tempore  2,  425;  autumno 
semine  Colum.  11,  3,  38;  autumuis  imbribus  Phn.  N.  H.  14,  2, 
6  (34);  ab  aequinoctio  autumno  19,  6,  33  (108);  per  aequiuoctium 
autumnum  21,  5,  12  (25);  tempestatis  autumnae  Gell.  19,  7,  2; 
autumnas  pruinas  Auson.  Idyll.  8,  10;  autumnis  fetibus  Impp.  Va- 
lent.  Theod  et  Arcad.  Cod.  3,  12,  6  (7)  §  1 ;  autumnas  uvas  Anth. 
Lat.  ed.  Burmann  V  67,  9  (Meyer  1036,  Riese  864);  bei  Ovid. 
Met.  3,  729  ist  autumni  frigore  besser  beglaubigte  Lesart  als 
autumno  frigore.  Sibila  colla  Verg.  Georg.  3,  421  ;  Aen.  5,  277; 
sibila  ora  oder  ora  sibila  Verg.  Aen.  2,  211;   Sil.  2,  586;   Avien. 

Neue -Wagener,  Lat.  Formenlehre-     11.     3.  Aufi.  3 


-     34     - 

Arat.  160;  200;  coma  sibila  Val.  Flacc.  3,  50.  Hostes  turmae 
Stat.  Theb.  11,  22;  hostis  exercitus  Quintilian,  Declam.  272;  hostes 
Troes  Orest.  trag.  367.  Femina  turba  Prop.  3  (2),  31,  4.  Turba 
ministra  Orest.  trag.  613,  695;  turba  comes  Dracont.  Carm.  prof. 
8,  487;  custode  dracone  10,  33.  Statuas  colossas  Spartian.  Hei. 
7,  1;  Lamprid.  Alex.  Sev.  25,  8;  28,  6.  Dardana  arma  Verg. 
Aen.  2,  618;  Dardana  tela  6,  57;  Dardana  pubes  5,  119;  Dar- 
danae  genti  Horat.  Carm.  1,  15,  10;  Dardanas  turres  4,  6,  7; 
Dardana  praeda  Prop.  1,  19,  14;  Dardana  puppis  5  (4),  1,  40. 
Inacha  plebes  Stat.  Theb.  1,  619;  Inacha  tecta  3,  249;  Inacha 
pubes  8,  363.     Campum  lapyga  Sil.  1,  52;  3,  707;  lapyge  campo 

11,  1 .      Ticina  flumina  Sil.  9 ,  432.     Clitumna  novalia  Stat.  Silv. 

1,  4,  129.      Tuscula  umbra  Stat.  Silv.  4,  4,  16. 

Hospes  hat  als  Adject.,  wie  als  Substant. ,  im  Fem.  gewöhn- 
lich hospita,  nach  welchem  ein  inhospita  ohne  zugehöriges  Masc. 
gebildet  ist.  Mit  Unrecht  wurde  von  manchen  ein  Masc.  hospitus 
angenommen,  vergl.  Prob.  Instit.  art.  S.  274.  275,  und  dagegen 
Charis.  1,  15  S.  77.  Aber  unda  hospita  Verg.  Ge.  3,  362;  terra 
hospita  Verg.  Aen.  3,  539;  Ovid.  Pont.  4,  9,  105;  Val.  Fl.  4,  145; 
hospita  tellus  Ovid.  Met.  3,  637;  Fast  1,  511;  Lucan.  3,  43;  Val. 
Fl.  3,  304;  Stat.  Theb.  12,  500;  hospita  navis  Ovid.  Fast.  1,  340 
und  Trist.  4,  4,  58;  soror  hospita  Carm.  Aetna  588;  manus  hospita 
Lucan.  8,  748;  hospita  puppis  Ovid.  Trist.  3,  12,  32;  Val.  Flacc. 

2,  322;  hospita  turba  Val.  Flacc.  3,  272;  hospita  pubes  5,  385; 
lotos  hospita  Sil.  3,  311;  domus  hospita  Sil.  8,  322  und  Stat. 
Theb.    12,  618;    hospita   ora   Stat.   Theb.   2,  515;    hospita   sedes 

12,  509:  hospita  auus  12,  582;  hospita  avis  Achill.  1,  375;  hospita 
umbra  Hart.  10,  26,  4;  Naxos  hospita  Libero  patri  Solin.  11,  28; 
hospita  lux  Ennod.  Carm.  2,  56,  9;  hospita  fraus  2,  76,  1 ;  inhospita 
Syrtis  Verg.  Aen.  4,  41  und  Ovid.  Met.  8,  120;  inhospita  quercus 

20  Sil.  5,  508;  inhospita  cautes  13,  336;  nee  inhospita  vitibus  ulmus 
Stat.  Theb.  6,  106;  Icaros  inhospita  Solin.  11,  30;  gens  inhospita 
22,  3;  dazu  gehört  urbes  hospitas  Mamert.  grat.  act.  luhano  8,  3; 
insulas  inhospitas  Avien.  ora  mar.  159  und  (Herculis  columnas)  in- 
hospitas  357.  Hospita  und  inhospita  werden  auch  als  Neutr.  Plur. 
gebraucht.  Vergl.  Prise.  7,  7,  36  S.  749  (I  317,  9).  Hospita  aequora 
Verg.  Aen.  3,  377;  nou  hospita  saxa  Prop.  4  (3),  22,  37  und 
hospita  fana  5  (4),  9,  34:  hospita  castra  Ovid.  Her.  6,  52;  hospita 
Sacra  Mauil.  1,  6;  hospita  vina  Val.  Flacc.  1,  44;  hospita  tecta 
2,  650;  hospita  arma  2,  662;  hospita  moenia  4,  58;  hospita  Musis 
ütia  Sil.  12,  31;  hospita  iura  17,  id'6;  pacta  hospita  17,  79;  litora 


-     35     - 

hospita  Stat.  Silv.  3,  5,  75;  hospita  flumina  Theb.  4,  842;  spolia 
hospita  Achill.  1,  G6:  hospita  sacra  1,  311;  hospita  moenia  1,  699 
(2,  25);  inhospita  saxa  Verg.  Aen.  5,  627  und  Claudian.  IV  cous. 
HoDor.  137;  hospita  viscera  Prudent.  Cathem.  10,  31;  inhospita 
tesqua  Horat.  Epist.  1,  14,  19;  inhospita  tecta  Ovid.  Met.  1,  218; 
15,  15  und  Stat.  Theb.  5,  715;  inhospita  regna  Ovid.  Met.  11,  284; 
iohospita  litora  Ovid.  Trist,  3,  11,  7;  Lucan.  1,  367  und  Sil.  2,  23; 
inhospita  iura  Sil.  3,  444.  Einigemale  begegnet  hospes  als  Fem., 
wie  hospes  amica  Ovid.  Fast.  6,  510;  hospes  Aurora  Stat.  Theb. 
6,  272;  Thebais  hospes  Sen.  Agam.  317;  hospes  curia  Lucan.  5,  11; 
Colchidos  hospitis  Val.  Fl.  5,  202;  hospitis  umbrae  Stat.  Theb. 
12,  438;  hospite  cymba  Stat.  Silv.  5,  1,  252;  ab  hospite  gemma 
Pallad.  14,  33;  hospite  turma  Dracont.  Carm.  prof.  8,  548;  und 
als  Neutr.  Plur.  hospitibus  tectis  Stat.  Theb.  12,  479. 

15.  Verschiedene  Substantiva  verbalia  auf  tor  werden 
auch  in  der  klassischen  Prosa  ähnlich  wie  Adjectiva  ange- 
wandt, was  sich  besonders  in  der  Verbindung  mit  Adverbia  zeigt. 
Tarn  hellatorem  Plaut.  Mil.  Gl.  1,  11  nach  wahrscheinlicher  Verbesse- 
rung (in  den  Hdschr.  tum  b.);  non  tarn  sum  peregrinator  Cic.  Ep. 
Farn.  6,  18,  5;  nemo  illo  minus  l'uit  emax,  minus  aedificator  Corn. 
Nep.  Att.  13,  1,  minime  laryitore  duce  Liv.  6,  2,  12  (dagegen  nee 
minor  largitor  Tac.  Ann.  3,  27);  nemo  tarn  famae  contemptor  est 
Liv.  44,  22,  7;  pecuniae  quam  non  contemptor,  Syria,  cui  prae- 
fuerat,  declaravit  Vell.  2,  117,2;  contemptor  animus  Sallust.  lug. 
64,  1;  contemptor  lucis  animus  Verg.  Aen.  9,  205;  contemptor 
ambitionis  animus  Plin.  Paueg.  55,  9;  bellator  equus  Verg.  Ge. 
2,  145;  Aen.  10,  891;  11,  89;  Ovid.  Fast.  2,  12;  Val.  Fl.  2,  368; 
5,  (585)  603;  Sil  2,  411;  7,  68;  Tac.  Germ.  14;  taurus  bellator 
Stat.  Theb.  3,  330;  bellatorem  ensem  Sil,  13,  376;  bellatorem 
campum  Stat.  Theb.  8,  377;  bellator  deus  Verg.  Aen.  9,  721; 
bellator  Aiax  11,  700;  bellator  Turnus  Ilias  Latina  629;  bellator 
populus  Gros.  4,  21,  4;  bellatoribus  viris  Flor.  1,  8,  4;  raptores 
lupi  Verg.  Aen.  2,  355;  Ovid.  Met.  10,  540;  Vell.  2,  27,  2;  Sidon. 
Carm.  7,  363;  iuvenco  jmgnatori  Verg.  Aen.  11,  679;  pugnatoris 
galli  Plin.  N.  H.  30,  15,  49  (102);  venator  cauis  Verg.  Aen.  12,  751; 
venator  equus  Stat.  Theb,  9,  685;  Claudian.  uupt  Honor.  5;  taurus 
arator  Ovid.  Fast.  1,  698;  bos  arator  Suet.  Vesp.  5;  nee  sit  aedi- 
ficator  (agricola)  Colum.  1,4,  8;  aedificator  erat  Cretonius  luven. 
14,  86,  der  Scholiast  erklärt:  cupidus  fabricae;  aedificator  Ancus 
Flor.  1,  8,  4;  adulator  senatus,  adulator  populus  Romanus  Tre- 
bell.  Poll.   3,  7;    amatores  oculi  Apul.  Met.  5,  24;    belligeraloram 

3* 


-     36     — 

virorura  Vulg.  Mach.  1,  15,  3  und  16,  4:  artifici  creatori  Alcim. 
Avit.  Poem.  1,  49;  infector  sucus  Plin.  N.  H.  11,  3,  2  (8);  mugitor 
Vesuvius  Val.  Flacc.  3,  208;  nugator  libellus  Auson.  Idyll.  11  ed. 
Peiper  p.  197;  sermo  proditor  Ennod.  Epist.  4,  17  (ed.  Hartel 
p.  111,  5;  ed.  Vogel  p.  143,  3);  proscriptor  animus  Plin.  N.  H.  7, 
12,  10  (56);  praedatoris  equi  Stat.  Theb.  4,  316;  plorator  vernula 
Mart.  14,  54,  1;  animo  tortore  luven.  13,  195;  altores  sucos  He- 
rnes. Cyneg.  297;  quaestor  avus  Dracont.  Carm.  prof.  9,  36;  regna- 
toris  populi  Arnob.  6,  7;  peccatori  populo  Augustin.  Civ.  Dei  18,  29 
(II  294,  16),  auch  decretis  moderatoribus  Symraach.  Epist.  10,  54; 
corruptore  auro  Sulpic.  Luperc.  Servas.  Jun.  in  der  Anthol.  Lat. 
bei  Burmann  3,  74  (Meyer  543;  Riese  649;  Baehrens  4,  119)  v.  8, 
vergl.  unter  ultore  ferro. 

Noch  häufiger  sind  die  dazu  gehörigen  Fem  in.  auf  trix  dXs 
Attributiva.  So  besonders  bellatrix,  peccatrix  und  altrix;  beUatrix 
ira  Claudian.  in  Ruf.  2,  118;  bellatrix  pompa  III  cons.  Honor.  2; 
bellatricem  triremem  VI  cons.  Honor.  135:  bellatrices  manus 
nupt.  Honor.  et  Mar.  17;  bellatrices  aquilae  nupt.  Honor.  et 
Mar.  193;  bellatrix  diva  Ovid.  Trist.  1,  5,  76;  bellatrix  Roma 
Trist.  2,  321;  bellatricem  Miner vam  Met.  8,  264;  bellatrix  virgo 
Sil.  3,  323;  bellatrix  gens  3,  591;  bellatrix  belua  9,  576;  bellatrix 
Penthesilea  Verg.  Aen.  1,  493;  bellatrix  Camilla  9,  805 :  bellatrix 
cohors  Stat.  Theb.  6,  262;  bellatrices  carinae  7,  57;  virgo  bellatrix 
Coripp.  Joh.  1,  188;  bellatrices  catervas  7,  453;  bellatrix  glaeba 
Val.  Flacc.  7,  612  und  bellatrix  Graecia  Ilias  Latina  172;  bella- 
trix iracunda  Cic.  Tuscul.  4,  24,  54;  natio  antehac  bellatrix  Amm. 
Marc.  23,  6,  55;  29,  6,  1;  bellatrices  gentes  26,  7,  5;  bellatrix 
Hispania  Flor.  2,  6,  38;  gens  bellatrix  Dictys  3,  15;  bellatrix 
dextra  Ennod.  vit.  Ephan.  ed.  Hartel  p.  338,  8;  ed.  Vogel  p.  88,  1; 
i'eminas  bellatrices  lordan.  Getica  5,  44.  Peccatrix  terra  Alcim. 
Avit.  Poem.  4,  86;  peccatricis  urbis  de  subitanea  paenitentia  ed. 
Peiper  p.  30,  15;  auima  peccatrix  und  animam  peccatricem  Augu- 
stin. Civ.  Dei  14,  3  (11  p.  8,  6  und  7);  de  peccatrice  farailia  15,  7 
(II  71,  5);  plebs  peccatrix  16,  24  (II  162,  12);  peccatrix  anima 
Claud.  Mamert.  3,  13  (p.  179,  22);  peccatricem  animam  Ennod. 
Libell.  pro  syuodo  ed.  Hartel  p.  322,  18;  ed.  Vogel  p.  64,  22; 
peccatrix  anima  Prudent.  Cathem.  prooem.  3,  5;  peccatrix  mulier 
Sedul.  Paschal.  oper.  4,  7;  civitas  illa  peccatrix  Ninive  Tertull. 
de  ieiun.  7;  peccatrix  gens  de  spect.  3;  peccatricis  naturae  de 
carne  Christ.  16;  peccatricis  feminae  ad  Marc.  4,  18;  peccatrici 
carni  ad  Marc.  5,  14;  peccatricem  carnem  de  anima  23;  peccatrix 


-      37     — 

anima  de  anima  40.  Altrix  terra  Pacuvius  (v.  404)  bei  Varro  L. 
L.  7,  18:  Ida  altrice  Ovid.  Met.  4,  293;  altrix  tellus  Sil.  1,  218: 
altrix  unda  Stat.  Theb.  9,  439;  altrix  terra  Anthol.  Latina  ed. 
Burmann  5,  159  (iMeyer  1090;  Riese  230,  3;  Baehrens  4,  406); 
cum  altrice  belua  Cic.  Divin.  2,  20,  45;  altrice  ipsa  bumo  Plin. 
N.  H.  22,  4,  4  (8):  lacte  altrici  Ennod.  Epist.  1,  9  (ed.  Hartel 
p.  19,  3:  ed.  Vogel  p.  18,  14)  vergl.  Ende  von  15;  altricem  nobilis 
metalli  venam  Epist.  2,  10  (ed.  H.  p.  49,  23;  ed.  V.  p.  45,  8); 
altricem  hominum  berbam  Epist.  7,  19  (ed.  H.  p.  187,  12;  ed.  V. 
p.  244,  7).  Ferner;  nubes  adßictrix  Apul.  de  mundo  15;  adiu- 
tricem  dextram  Ennod.  Libell.  pro  synodo  ed.  Hartel  p.  295,  12; 
ed.  Vogel  p.  52,  22;  adiutricem  paginam  Epist.  2,  16  (ed.  H. 
p.  57,  22;  ed.  V.  p.  69,  25):  Epist.  4,  22  (ed.  H.  p.  114,  8;  ed. 
V.  p.  144,  27);  adiutricem  i'acundiam  Epist.  2,  17  (ed.  H.  p.  58,  22; 
ed.  V.  p.  70,  9);  Panegyr.  dictus  rego  Tbeoderico  ed.  H.  p.  282,  18  t 
ed.  V.  p.  212.  31;  adulatrices  exterae  gentes  Treb.  Poll.  Claudian. 
3,  7;  amatricem  Africam  Plaut.  Poen.  5,  5,  25  (1304);  amatrices 
aquas  Mart.  7,  15,  4;  10,  4,  6;  Sappho  amatrix  7,  69,  9;  mulieres 
amatrices  Auson.  Cupido  cruciatus  ed.  Peiper  p.  109,  4;  ed.  Scbenkl 
p.  121;  a  multitudine  auxüiatrice  Nepot.  epit.  Val.  Maxim.  6,  4 
ed.  Halm  p.  493,  4;  auxüiatrice  sapientia  Mythogr.  Latin.  2,  113 
ed.  Bode  I  p.  113,  24;  auxiliatrix  gratia  Cassiod.  Var.  2,  40; 
cantatrices  anus  Apul.  Met.  2,  20;  2,  30;  cantatrices  choreas  Clau- 
dian. B.  Gild.  448:  aves  cantrices  Varro  R.  R.  3,  5,  14;  linguae 
circulatricis  Mart.  10,  3,  2;  conciliatrix  fabula  Ennod.  Dict.  22  (ed. 
Hartel  p.  496,  26;  ed.  Vogel  p.  273,  31);  concitratricem  vim  Plin. 
N.  H.  26,  10,  62  (96);  castitatem  conservatricem  Tertull.  de  anima 
24;  in  tarn  corruptrice  provincia  Cic.  Ep.  ad  Qu.  fr.  1,  1,  6,  19; 
terra  creatrix  Dracont.  Carm.  prof.  3,  1 ;  creatrix  magnitudo  Claud. 
Mam.  2,  4  (112,  4):  creatrix  substantia  Epil.  p.  193,  12;  creatricis 
Veritatis  Augustin.  Civ.  Dei  16,  6  (II  p.  133,  1);  deceptrix  femina 
Alcim.  Avit.  Poem.  3,  111  :  dominatrix  mens  Auson.  Tecbnop.  6,  6 
ed.  Peiper  p.  159;  potestatibus  dominatricibus  Tertull.  de  anima  38; 
domitrix  vis  Plin.  N.  H.  23,  1,  27  (57);  domitrix  illa  rerum  om- 
nium  materia  36,  16,  25  (127);  falce  domitrice  Ennod.  Dict.  1 
(ed.  Hartel  p.  425,  10;  ed.  Vogel  p.  2,  11);  domitrice  adfectione 
Dict.  10  (ed.  H.  p.  457,  1:  ed.  V.  p.  118,  27);  viduae  donatrici 
Alcim.  Avit.  Epist.  6  (p.  33,  20  ed.  Peiper);  duratricem  jSrmitatem 
Plin.  N.  H.  14,  1,  3  (17):  diligentia  exactrice  Ennod.  Epist.  3,  30 
(ed.  Hartel  p.  93,  9;  ed.  Vogel  p.  126,  26);  vis  exulceratrix  Plin. 
N.  H.  27,  12,  80  (105);  formatrix  forma  Claud.  Mam.  1,  26  (96,  25); 


—     38     — 

fututrici  manu  Mart.  11,  22,  4:  fututricem  linguam  11,  61,  10; 
umbra  hebetatrix  Plin.  N.  H.  2,  13,  10  (57);  imitatrix  avis  ac 
parasita  et  quodam  genere  saltatrix  30,  23,  33  (68):  imitatrix 
ales  Ovid.  Amor.  2,  fi,  1;  manum  insidiatricem  Amm.  Marcell. 
24,  4,  29;  insidiatricis  manus  27,  10,  11;  insidiatrix  aviditas 
31,  4,  10;  insidiatricis  famae  Ennod.  vit.  Anton,  ed.  Hartel 
p.  390,  12:  ed.  Vogel  189,  4:  ars  inventrix  et  iudicatrix  et  enun- 
tiatrix  Quint.  2,  15,  21;  inventrices  Athenae  Claud.  Mamert.  Grat. 
Act.  9  (251,  21);  mecliatricis  columnae  Alcim.  Avit.  Poem.  5,  566; 
mirairix  turba  luven.  4,  62 :  moderatrix  liasta  Stat.  Silv.  4,  4,  43 ; 
castitatem  perditricem  Tertull.  exhort.  cast.  13;  populatrix  turba 
Auson.  Idyll.  10,  241;  populatrices  catervae  Claudian.  de  raptu 
Proserp.  3,  167;  feris  praedatncibus  14,  2,  1;  praedatrix  bestia 
Amm.  Marc.  26,  6,  10;  provocatrix  illa  improbitas  Lact.  Inst, 
6,  18,  19:  pugnatriv  natio  Amm.  Marcell.  23,  6,  8;  purgatrices 
aquas  Tertull.  de  bapt.  5;  rehellotrix  Germania  Ovid.  Trist.  3,  12,  17; 
provinciam  rebellatricem  Liv.  40,  35,  13;  natura  refrigeratrix  Plin. 
19,  8,  38  (127);  Gargil.  Med.  4;  regeneratrix  unda  Alcim.  Avit. 
Epist.  46  (41)  ed.  Peiper  p.  75,  20;  in  domo  regnatrice  Tacit. 
Ann.  1,  4;  dant  regnatricem  flumina  sancta  fidem  Poeta  in  Nov. 
collect,  ed.  Mai  5  p.  170  n.  1;  fama  relatrix  Dracont.  Carm.  prof. 
9,  17;  ructairix  mentha  Mart.  10,  48,  10;  salutatrix  turba  lu- 
venal.  5,  21;  pica  salutatrix  Mart.  7,  87,  6;  Charta  salutatrix 
9,99,2;  speciem  sedutricem  Alcim.  Avit.  de  subitanea  paeuitentia 
ed.  Peiper  p.  28,  32;  sermocinatricem  (partem)  Quint.  3,  4,  10; 
silviculfrix  cerva  Catull.  63,  72:  simidatrix  Circe  Stat.  Theb.  4,  551; 
simulatrix  umbra  Anthol.  Latina  ed.  Burmann  5,  110  (Meyer  526; 
Riese  528;  Baehrens  4,  123)  v.  2;  sociatrix  gratia  Val.  Flacc.  5,  499; 
speculatrix  luno  7,  190;  speculatrix  statua  Val.  Max.  9,  8,  extr.  1; 
spoiiutricem  auimam  Mart.  4,  29,  5;  sudatrix  toga  12,  18,  5;  tur- 
hatrix  fama  Stat.  Theb.  4,  369;  vaslatrix  illa  et  magistra  pestis 
Ennod.  Eucharisticum  de  vita  sua  ed.  Hartel  p.  396,  3;  ed.  Vogel 
p.  301  ,  33;  venatricis  puellae  luven.  13,  80;  venatrix  virgo  An- 
thol. Latina  ed.  Burmann  1,  52  (Meyer  603;  Riese  939)  v.  6. 

Am  gewöhnlichsten  ist  dieser  Gebrauch  bei  victor  und  victrix, 
und  in  der  Sprache  der  Dichter  und  späterer  Historiker  bei  ultor 
und  ultrix. 

Exercitus  vicfor  Cic.  de  iraper.  Cn.  Pomp.  21,  61:  pro  Sest.  17, 
38:  Phil.  5,  16,  44;  11,  13,  32:  Ep.  Farn.  1,  9.  2;  Att.  11,  7,  3; 
Caes.  B.  G.  7,  20,  12;  Liv.  1,  10,  5;  2,  25,  6;  3,  24,  8;  22,  59,  5: 
24,  49,  6:  25,  19,  2;  26,  51,  13;  28,  23,  5;  30,  40,  14;  31,  22,  3; 


—    39     — 

38,  27,  9;  39,  4,  7;  40,  40,  12;  40,  40,  13;  42,  49,  6;  45,  41,  7; 
Tac.  Ann.  3,  74;  Hist.  3,  54;  4,  46;  4,  57;  4,  75;  5,  10;  Sedul. 
Pasch.  Oper.  1,  13;  Itiner.  Alex.  102;  in  exercitum  darum  atque 
victorem  impetum  fecit  Cic.  de  imper.  Cn.  Pomp,  9,  25;  quia 
galli  victi  silere  solerent,  canere  victores  Divin.  2,  26,  56  und 
equi  fortis  et  victoris  Cato  Mai.  5,  14;  curru  victore  Ovid.  A. 
A.  2,  7;  Trist.  4,  2,  47  und  umeris  victoribus  Pont.  3,  4,  101; 
pro  Victore  populo  Liv.  2,  31,  8;  ab  totiens  victore  hoste  22, 
18,  10;  apud  victoris  populi  senatum  26,  31,  8;  victor  hostis 
27,  13,  2;  30,  19,  4;  31,  38,  4;  45,  19,  16;  ante  currum  victoris 
ducis  45,  40,  6;  victoribus  hello  ducibus  Quintil.  2,  16,  7;  victor 
equitatus  Tac.  Hist.  3,  18;  victor  ululatus  Stat.  Theb.  9,  178; 
victor  miles  Trebell.  Poll.  Claudian.  8,  6;  puer  victor  Dracont. 
Carm.  prof.  10,  262. 

Manus  in  caede  civium  saepe  iam  victrix  Cic.  pro  Sest.  37,  79; 
victrix  nequitia  ac  libido  Ep.  Att.  1,  16,  7;  litterae  victrices  Att.  5, 
21,  2;  victrices  lauros  Verg.  Ecl.  8,  13  und  Tibull.  1,  7,  7;  victrices 
catervae  Horat.  Carm.  3,  3,  63 ;  4,  4,  23 ;  hederae  victricis  praemia 
Epist.  1,  3,  25;  victrices  moras  Prop.  4  (3),  3,  9;  victrices  manus 
4  (3),  22,  22  und  victrices  palmas  5  (4),  1,  139;  victrices  tabellas 
Ovid.  Amor,  1,  11,  25;  victrix  libido  Liv.  1,  58,  5;  victrici  pa- 
triae 5,  24,  10;  urbis  omnibus  bellis  victricis  5,  40,  1;  victricem 
classem  21,  41,  11  und  victricem  dexteram  30,  12,  13;  victrici 
dextra  Lucan.  1,  3;  victrix  causa  1,  128;  victrices  aquilae  1,  339: 
5,  238;  victricem  undam  Sil  14,  226;  victricem  hastam  16,  585: 
victricis  pompae  Stat.  Silv.  3,  3,  141;  victrix  turba  luven.  15,  81: 
victricem  frameam  Tac,  Germ.  14;  victrix  umbra  Mart.  6,  76,  6 
victrices  chartae  7,  6,  5;  victricem  laurum  9,  35,  6;  victrix  unda 
11,  96,  4;  pars  victrix  Treb.  Poll.  Gallieni  duo  7,  1;  Graecia 
victrix  Dracont.  Carm.  prof.  8,  339;  victrix  dextera  Ennod.  Carm. 
2,  18,  1;  victrices  tubae  Anth.  Lat.  ed,  Burmann  2,  119;  (Meyer 
109;  Ribbeck  app.  Verg.  p.  193;  Riese  779;  Baehrens  1  p.  125) 
v.  52;  victrices  aquilas  Anth.  Lat.  ed.  Riese  914  v.  54  und  victrix 
imago  v.  59.     Über  den  Ablat.  vergl.  unter  35. 

ültores  ignes  Prop.  5  (4),  1,  115;  ultores  equi  Ovid.  Ibis  340;  22 
deus  ultor  Stat.  Theb.  5,  133  und  ultor  dies  10,  243;  ultores  deos 
Tac.  Hist.  4,  57;  ultor  impetus  Auson.  prof.  Burd.  5,  22;  gladio 
ultore  Amm.  Marc.  26,  6,  8;  Imp.  Constant.  Cod.  1,  11,  1  §2; 
Impp.  Arcad.  et  Honor.  9,  1,  20;  Impp.  Constant.  et  Constans 
9,  9,  31  und  Imp.  Constantius  et  lulian.  Caes.  9,  18,  5,  und  dar- 
ach  ultore  ferro  lustinian.  Instit.   4,  18,  5. 


—     40     — 

ültricis  flammae  Verg.  Aen.  2,  587;  ultricem  terram  3,  273; 
ultrices  dirae  4,  473;  4,  610;  ultrices  curae  6,  274;  ultricem  sagit- 
tam  11,  590;  ultricibus  undis  Ovid.  Met.  3,  190;  ultrix  dies  Lu- 
can.  7,  782  und  ultrices  deae  10,  337;  ultrix  hora  Sil.  5,  655 
und  ultrix  harundo  12,  414;  ultrix  rabies  Stat.  Theb.  4,  360; 
ültricis  flammae  11,  4;  ultrices  iras  11,  563;  ultricem  manum 
11,  693;  ultrix  Europa  Achill.  1,  397;  rotis  ultricibus  Claudian. 
Laud.  Stilich.  1,  98;  ultrice  falce  Ennod.  Dict.  26  (ed.  Hartel 
p.  503,  17;  ed.  Vogel  p.  289,  18;  furiis  ultricibus  Pacat.  Pane- 
gyr.  42  (p.  309 ,  27  ed.  Baehrens)  und  Anthol.  Latina  ed.  Bur- 
mann 3,  106  (Meyer  920;  Riese  931)  v.  141. 

Neben  den  Fem.  Plur.  victrices  und  ultrices  stehen  die  Neutra 
Plur.  victricia  und  uUricia^  und  victricium  und  victricibus  gehören 
sowohl  dem  Neutr.  wie  dem  Fem.  an.    Aber  im  Neutr.  Sing,  wer- 
den victrix  und  victrici  nur  in  später  Zeit  gefunden.    Prob.  Instit. 
art.  S.  286  (91,  19):    In   hoc   supra   scripto   genere   quaecumque 
nomina  nominativo  casu  numeri  singularis  bis  duabus  formis  defi- 
niuntur,  id  est  victor,  tonsor  et  cetera  talia,  haec  si  ex  sua  specie 
in  genera  feminina  transeunt,  haec  eadem  nomina  in  genere  femi- 
nino  sie  anomala  efficiuntur,  ut  puta  hie  victor  haec  victrix,    hie 
tonsor  haec  tonstrix.    Si  vero  haec  eadem  nomina  in  genera  neutra 
transeunt,  in  eodem  genere  neutro  numeri  singularis  pro  locutione 
pronuntiantur ,   ut   puta   »hoc  mancipium  victor  vel    tonsor  est«; 
at  vero  in  numero  plurali  secundum  genus  neutrum,  sed  anomale 
declinantur,  ut  puta  »haec  victricia  mancipia«  et  »haec  tonstricia 
mancipia«.     Serv.    zu  Verg.  Aen.  3,  54:    Omnia   nomina  a  verbo 
venientia,   cum  in  or  exeunt,   masculina  sunt,    ut  victor;    cum  in 
trix,  feminina  sunt,  ut  victrix;  neutra  vero  non  faciunt  nisi  tan- 
tum    ex   numero   plurali,    unde   est  victricia.     Und    zu    11,  590: 
Similiter  et  ultricium  et  victricium  dicimus,    licet  in  bis  neutrum 
genus  in  numero  singulari  non  inveniatur.     Prise.  5,  7,  38  S.  656 
(I,  166,  4):    Sciendum,   quod  in  verbalibus  in  trix  terminantibus 
invenimus  obliquos  casus  coniungi  solere  etiam  neutris,  ut  victrici 
signo,    unde  Victricia  tollite  signa  (Lucan.   1,  347).     Quamvis  hoc 
victrix  non  memini  me  legisse,    etsi  analogia  declinationis  exigat. 
Vergl.  die   unter  35  angeführte  Stelle   desselben  7,  14,  70  S.  767 
(I,  347,  23).    Victricia  arma  Verg.  Aen.  3,  54;  Prop.  5  (4),  1,  47; 
Ovid.  Met.  14,  572;  Sen.  Contr.  Exe.  4,  4,  2;  4,  4,  3;  Val.  Max. 
1,  5,  5;  lustin.  44,  5,  8;  Orest.  trag.  21;  Anthol.  Lat.  ed.  Meyer 
730  (Riese  845)  v.  1 ;  victricia  agmina  Ennod.  Panegyr.  dictus  regi 
Theoderico  ed.  Hartel  284,  7;  ed.  Vogel  213,  19;  victricia  fulmina 


—     41     — 

Ovid.  Met.  10,  151:  victricia  signa  Lucan.  1,  347  und  Sil.  1,  31; 
6,  599:  12,  288:  14,  179:  15,  230:  15,  484;  15,  814;  spicula 
victricia  Sil.  4,  167;  victricia  bella  Stat.  Silv.  5,  2,  150:  victricia 
castra  Claudian.  Olybr.  et  Prob.  cons.  137:  victricia  colla  Orest. 
trag.  145;  victricia  regiia  Priscian.  Carm.  2,  666:  Orest.  trag.  482; 
vexilla  victricia  Amm.  Marc.  16,  12,  12.  Ultricia  bella  Sil.  2,  423; 
ultricia  tela  Stat.  Theb.  5,  117;  10,  911;  ultricia  Tartara  Theb. 
10,  25;  ultricia  verba  Orest.  trag.  718;  ultricia  arraa  Anthol.  Lat. 
ed.  Burmann  1,  89  (Meyer  695;  Riese  198;  Baehrens  4,  378)  v.  66. 
Altricia  terga  Ennod.  Epist.  1,  18  (ed.  Hartel  p.  29,  17;  ed.  Vogel 
p.  25,  18).  Victricium  armorum  Yal.  Max.  1,  1,  11  und  Sen. 
Epist.  120,  8.  Ultricium  armorum  Ennod.  Lib.  pro  synodo  ed. 
Hartel  p.  303,  15;  ed.  Vogel  56,  7.  Victricibus  armis  Val.  Max. 
6,  6  ext.  1:  Ilias  Latina  152;  Rutil.  Namat.  1,  329:  Augustin. 
Civ.  D.  3,  13;  Anthol.  Latina  ed.  Burmann  1,  98  (Meyer  1614; 
Riese  630;  Baehrens  4,  146)  v.  3;  fatis  victricibus  auf  einer  Gold- 
münze des  K.  Diocletian  in  der  Medic.  Sammlung  nach  Matfei 
Mus  Veron.  S.  170  und  Eckhel  D.  N.  8  S.  6;  victricibus  telis  bei 
dem  vorgeblichen  Quintil.  Decl,  4,  5;  signis  victricibus  Imp.  lusti- 
nian.  Cod.  4,  65,  35.  Ob  Prise,  irgendwo  victrici  signo  gelesen  23 
hat,  welches  er  anführt,  ist  zweifelhaft;  doch  hat  Claudian.  VI 
cons.  Honor.  25  victrici  solo  und  Ennod.  Epist.  1,  9  (ed.  Hartel 
p.  19,  3;  ed.  Vogel  p.  18,  14)  lacte  altrici;  in  einer  versificierten 
Grabschrift  C.  I.  L.  6,  7886  (Burmann's  Anth.  Lat.  4,  184;  Meyer 
1305)  ist  heu  facinus  victrix,  statt  dessen  freilich  Burmann  heu 
fati  victrix  wollte.  Aber  in  der  von  Vossius  de  anal.  2,  22  S.  728 
angeführten  Stelle  des  Lucan.  1,  3  findet  sich  nicht,  wie  er  schreibt, 
victrici  ferro,  sondern  victrici  dextra,  und  bei  Minuc.  Felix  29,  7 
nicht  victrix  tropaeum ,  welches  Vossius  ihm  zuschreibt ,  sondern 
tropaea  victricia.  Wenn  endlich  ein  Schriftsteller  des  sechsten 
Jahrhunderts  nach  Chr.,  Vigilius  gegen  Eutyches  im  1.  Buch  (Bl.  81 
der  Ausg.  Cöln  1555),  sogar  victrici  congressionis  triumpho  schreibt» 
so  ist  dies  schon  von  Vossius,  welcher  auch  hier  den  Nomiu.  victrix 
substituiert,  als  verwerflich  bezeichnet.  Die  Verbesserung  victricis 
congressionis,  wie  Becker  Jen.  Lit.  Zeitung  1875  No.  45  vermutet, 
würde  bei  einem  älteren  Schriftsteller  gröfsere  Wahrscheinlich- 
keit haben. 


—     42     — 

Deklination  der  Adjectiva. 

16.  Die  Adjectiva  auf  us,  a,  um  nebst  denen  auf  er,  ra,  rum, 
auf  er,  era,  erum  und  auf  ur,  ura,  urum  folgen  im  allgemeinen 
im  Masc.  und  Neutr.  den  Substantiva  der  zweiten,  im  Fem.  den 
Substantiva  der  ersten  Deklination. 

17.  Jedoch  der  Vocat.  Sing.  Masc.  der  Adjectiva  auf  ius 
hat  nicht  i,  sondern  ie.  Da  indessen  diese  Bildung  in  rein  Latein, 
Nomina  bei  den  älteren  Schriftstellern  selten  vorkommt,  so  stritten 
die  Grammatiker,  ob  egregi  oder  egregie  zu  sagen  sei.  Gell.  14,  5 
läfst  dem  Verteidiger  von  egregi  von  dem  Gegner  folgendes  er- 
widern: 0  egregie  grammatice,  vel  si  id  mavis,  egregiissime,  die, 
oro  te,  inscius  et  impius  et  sobrius  et  ebrius  et  proprius  et  pro- 
pitius  et  anxius  et  contrarius,  quae  us  syllaba  finiuntur,  in  quibus 
ante  ultimam  syllabam  i  littera  est,  quem  casum  vocandi  habent? 
me  enim  pudor  et  verecundia  tenent,  pronuntiare  ea  secundum 
tuaro  definitionem.  Sed  cum  ille  paulisper  oppositu  horum  voca- 
bulorum  commotus  reticuisset,  et  mox  tarnen  se  collegisset,  ean- 
demque  illam  quam  definierat  regulam  retineret  et  propugnaret, 
diceretque  et  proprium  et  propitium  et  anxium  et  contrarium 
itidem  in  casu  vocativo  dicendum,  ut  adversarius  et  extrarius 
diceretur,  inscium  quoque  et  impium  et  ebrium  et  sobrium  inso- 
lentius  quidem  paulo,  sed  rectius  per  i  litteram,  non  per  e,  in 
eodem  casu  pronuntiandum ,  eaque  inter  eos  contentio  longius 
duceretur,  non  arbitratus  ego  operae  pretium  esse,  eadem  istaec 
diutius  audire,  clamantes  compugnantesque  illos  reliqui.  In  einem 
Hexameter,  wahrscheinlich  des  F,nn.  (Ann.  71  ed.  L.  Müller)  bei 
Prise.  17,  27,  201  S.  1113  (II  205,  20)  ist  Saturme.  Martie  Narbe 
Auson.  Nob.  urb.  13,  1  und  Epist.  24,  83;  lunonie  Mavors  Auson. 
Ecl.  cal.  14:  pie  C.  I.  L.  3,  207;  Vulcac.  Gall.  Avid.  Cass.  13,  2 
und  Lamprid.  Alex.  Sev.  7,  1;  Prud.  Cathem.  3,  2  und  Coripp. 
Land.  lustini  Aug.  2,  126:  egregie  Ennod.  vit.  Ephan.  ed.  Hartel 
p.  374,  2:  ed.  Vogel  p.  105,  7:'Dict.  9  (ed.  H.  p.  453,  4:  ed.  V. 
p.  113,  36);  impie  Auson.  Epitaph.  19,  5  und  Epist.  24,  34,  und 
Prud.  Perist.  10,  588:  Orest.  trag.  189;  831;  Dracont.  Carm.  prof. 
10,  436;  exlmie  Augustin.  Epist.  60  (86);  temerarie  bei  dem  vor- 
geblichen   Quintil.    Decl.    17,    18:    ahstemie  Auson.    prof.    Burdig. 

24  15,  9:  24,  9:  reffie  pavo  Auson.  Epist.  20,  10:  inscie  Coripp.  Land, 
lustini  Aug.  3,  383:  lupe  no.vie  Venant.  Fort,  vita  S.  Martini  1,  458. 
Notwendig  ist  auch  Romule  die  Enn.  (Ann.  115  ed.  L.  Müller)  bei 
Cic.  de  rep.  1,  41,  64  (in  der  Hdschr.  dii)  und  Lact.  Inst.  1,  15,  31 


-     43     - 

(bei  diesem  in  Romule  die  o  verderbt).  Und  in  Griech.  Nomina 
Laertie  (Lertie  schreibt  Baehrens  in  Fragm.  Poet.  Kom.  p.  38 
und  291)  Liv.  Andr.  in  Odissia  und  Laev.  in  Sirenocirca  bei  Prise. 
7,  5,  18  S.  739  (I  301,  22  und  302,  2)  vergl.  Subst.  26;  Bromie 
Plaut.  Men.  5,  2,  82  (836);  Euie  Ovid.  A.  A.  1 ,  563  in  einigen 
Hdscbr.:  Colum.  10,  224  und  Stat.  Theb.  2,  72;  Cyllenie  Manil. 
1,  30;  2,  440;  2,  943;  Delie  Colum.  10,  224;  Stat.  Theb.  5,  532 
und  Claudian.  in  Ruf.  2  praef.  6:  Nysie  Colum.  10,  248;  Poeantie 
Val.  Fl.  1,  391;  TiryntUe  Stat.  Silv.  3,  1,  1:  4,  6,  90;  iuvenis 
PJioeheie  Silv.  3,  4,  6;  Pythie  Theb.  4,  289  und  LyclQ  10,  344; 
Cythereie  Vesper  Auson.  Idyll.  8,  26;  Lindie  Sidon.  Carm.  2,  158; 
15,  45;  Semeleie  Dracont.  Carm.  prof.  10,  587:  Olympie  Luxorius 
in  der  Anthol.  Latin,  ed.  Riese  353  (Baehrens  4,  507)  v.  2;  an- 
tistes  Babilonie  C.  I.  L.  6,  511  Z.  15  (Burmanns  Anth.  Lat.  1,  56, 
Meyer  604  v.  10).  Euandrie  fili  und  Telamonie  Aiax  vergleicht 
Prise.  17,  27,  201  S.  1113  (II  205,  20)  mit  Saturnie.  Doch  ist 
frater  Arcadi  als  Anrede  der  Venus  an  Mercurius  bei  Apul.  Met. 
6,  7  S.  394  in  den  besten  Hdschr.  luppiter  Feretri  bei  Liv.  1,  10,  6 
ist  mit  dem  gleichlautenden  Genet.  des  Wortes  zusammenzustellen, 
welcher  unter  18  nachgewiesen  ist.  Feretrius,  welches  zwar  ge- 
wöhnlich mit  luppiter  verbunden,  jedoch  von  Prep.  5  (4),  10,  45 
und  Flor.  1,  12,  9  für  sich  allein  gebraucht  ist,  scheint  den  Alten 
nicht  als  Adject.,  sondern  als  Nomen  propr.  gegolten  zu  haben. 

Wie  Scaur.  S.  2257  (22,  12)  fordert,  dafs  im  Vocat.  Sing,  o 
Antonii,  o  Aemilii  gesprochen  und  geschrieben  würde,  und  wie 
nach  Charis.  1,  15  S.  59:  60  (78,  8)  Varro  lehrte,  dafs  auch  der 
Vocat.  der  Nomina  auf  ins  gleich  dem  Genet.  mit  doppeltem  i 
geschrieben  werden  müfste,  sed  propter  differentiam  casuum  cor- 
rumpi,  vergl.  Subst.  26;  so  ersehen  wir  aus  Charis.  a.  a.  0.  weiter, 
dafs  auch  zu  pius  der  Vocat.  pii  gefordert  wurde.  Er  sagt  (79,  5): 
Opinionem  de  vocativo  casu  traditam  (Plinius)  infirmat,  quod  hie 
pius  in  vocativo  pii  faciat:  adeo  enim  [non]  semper  vocativus 
casus  eandem  scripturam  patitur  quam  genetivus.  Nur  bei  späte- 
ren Dichtern  finden  wir  Vocative  von  Adjectiven  auf  ee,  vitree 
Auson.  Nob.  urb.  14,  30;  ignee  Prudent.  Cathem.  10,  1;  lignee  Se- 
dul.  Carm.  1,  268  und  Pasch.  Oper.  1,  26  (190,  10  ed.  Huemer). 

Wie  der  Vocat.  der  Substantiva  auf  us  und  auf  ius  zuweilen 
dem  Nominat.  gleichlautend  ist,  vergl.  Subst.  27,  so  auch  der  Vo- 
cat. der  Adjectiva.  Liv.  8,  9,  4  agedum  pontifex  publicus  populi 
Romani,  praei  verba;  Auson.  prof.  Burdig.  3,  9,  10  mitis  amice, 
bonus  frater,  fidissime  coniunx,  nsiiQ  pius\  domine  sanctus  et  verus 


-     44     — 

Cypr.  testim.  3,  16:  de  lapsis  18  und  de  bona  patient.  21  in  der 
Anführung  von  Apocal.  6,  10  und  deus  magnus  et  fortis  et  me- 
tuendus  derselbe  de  lapsis  in  der  Anführung  von  Daniel.  9,  4. 
Über  solche  Stellen,  wie  Liv.  1,  24,  7  audi,  luppiter,  audi,  pater 
patrate  populi  Albani,  audi  tu,  populus  Albanus,  oder  wie  Horat. 
A.  P.  291  vos  o  Pompilius  sanguis,  und  Fers.  1,  61  vos  o  patri- 
cius  sanguis,  vergl.  Subst.  27. 

18.  Der  Genet.  Sing.  Masc.  und  Neutr.  der  Adjectiva  auf 
ius  hat  nicht  i,  sondern  ii.  Patrii  sermonis  Lucr.  1,  825  (832); 
3,  (260)  263;  medii  cuppedine  1,  1073  (1082):  ad  regii  rogum  fili 
Catull.  39,  4:  collis  o  Heliconii  cultor  61,  1 ;  medii  tenta  viri  80,  6; 
aerii  montis  Verg.  Eclog.  8,  59 ;  Chaonii  patris  Georg.  2,  67 ;  Ar- 
cadii  magistri  4,  283;  Maeonii  Bacchi  4,  380;  Ixionii  orbis  4,  484; 
Clarii  laurus  Aen.  3,  360;  salis  Ausonii  3,  385;  Trinacrii  Pachyni 
3,  429;  Dardanii  capitis  4,  640;  Tmarii  Dorcyli  5,  620;  aetherii 
solis  8,  68:  aerii  montis  8,  221;  Arcadii  regis  8,  573;  medii  valli 
9,  142;  Stygii  fratris  10,  113;  aetherii  Olympi  10,  621;  medii 
Nerei  10,  764:  patrii  Martis  11,  374;  Palladii  olivi  Moret.  113; 
Maeonii  carminis  Horat.  Garm.  1,  6,  2;  egregii  Caesaris  1,  6,  11; 
calami  Cnosii  1,  15,  17;  pocula  Lesbii  1,  17,  21:  litoris  Assyrii 
3,  4,  32;  egregii  Caesaris  3,  25,  4:  Martii  campi  4,  1,  3:  Car- 
pathii  maris  4,  5,  10;  egregii  silenti  Serm.  2,  G,  58:  maris  dubii 
Senec.  Agam.  407  (427);  Arcadii  populator  agri  832  (Peiper  und 
Richter  schreiben  877  Arcadi):  Strymonii  fluminis  843  (890);  regii 
paelex  tori  1002  (1060);  Bistonii  gregis  Hercul.  für.  226  (230); 
litoris  Tartesii  232  (236):  patris  impii  966  (971):  Hesperii  maris 
1140  (1147);  Pelopis  regna  Dardanii  1165  (1172):  regii  thalami 
Medea  285;  socia  varii  casus  569  (572);  Taenarii  ferri  Oedip.  171 
(173):  populi  Ogygii  589  (602);  regii  gregis  839  (860):  impii  belli 
minas  Oedip.  fragm.  290:  amoris  impii  330;  mentis  Cecropii 
Phaedr.  2:  invii  lacus  tenebras  93  (98);  amoris  impii  165  (170); 
regii  imperii  430  (438):  monstri  Cnosii  649  (657):  regii  Laris  863 
(871);  regii  flammam  rogi  1277  (1".^86);  opima  Phrygii  colla  can- 
dantur  gregis  Troad.  296  (305),  Bücheier  hat  greges  conjiziert, 
25  was  auch  Leo  aufgenommen  hat:  varii  lapidis  836  (846):  pii  prin- 
cipis  Hut.  Namat.  1,  564.  In  der  Stelle  des  Varro  bei  Non.  S.  71 
dapem  defrondem  Bromi  autumnitatis  uvidam ,  ist  entweder  mit 
Lachmann  zu  Lucr.  5,  1006  Bromii,  oder  mit  Bücheier  Menipp. 
Varr.  Quinquatr.  4  (7)  de  fronde  Bromia  zu  schreiben.  Magnesi 
semina  saxi,  Magnesi  flumina  saxi  und  Magnesi  flamina  saxi  waren 
verwerfliche  Conjecturen  bei  Lucr.  6,   1064,  und  gegen  das  Vers- 


—     45     — 

mafs  Thasi  vini  in  dem  Verse  eines  Komikers  bei  Pliu.  N.  H. 
14,  14,  16  (95)  in  den  meisten  Hdschr.,  so  Detlefsen;  Ribbeck 
(II  p.  114  V.  11)  schreibt  Thasii  vergl.  die  Note.  Icari  Horat. 
Carm.  3,  7,  21  ist  von  Icarus,  nicht  von  Icarium.  Aquari  Cic. 
Arat.  56;  172;  176;  274  und  Manih  2,  464;  2,  505;  2,  569; 
5,  450;  5,  491  und  Sagittari  Cic.  Arat.  279;  Manil.  1,  691 ;  2,  280; 
5,  569  sind  Substant.  und  daher  gleich  unbedenklich,  wie  cultrari 
C.  L  L.  1 ,  1213;  congiari  monum.  Ancyr.  Taf.  3  Z.  10;  aerari 
Priap.  82,  1;  C.  I.  L.  9,  2457  und  Grut.  422,  1 ;  454,  3;  1028,  5. 
Vergl.  L.  Müller  de  re  metr.  poet.  Lat.  S.  383. 

Lachmann  zu  Lucr.  5,  1006  bemerkt,  dafs  Prop.  den  Genet. 
eines  Adjectivum  auf  ius  auf  i  endete,  indem  er  5  (4),  10,  1;  45; 
48  Feretri  schrieb,  und  dafs  darauf  luven.  6,  385  quaedam  de 
numero  Lamiarum  ac  nominis  Appi  (so  in  den  Schol.  und  in  einem 
Teile  der  Hdschr.,  der  Pith..  hat  m.  pr.  a  .  .  i,  m.  sec.  alti,  und 
dies  ist  in  den  meisten  geringeren  Büchern) ,  und  Sen.  Phaedra 
1031  numen  Epidauri  dei  wagte.  So  auch  Mart.  Cap.  7  §  725 
ipsius  aetheria  Cylleni  immurmurat  aure.  Der  Genet.  Feretri  aber 
ist  auch  im  monum.  Ancyr.  Taf.  4  Z.  5,  und  bei  Fest,  unter  opima 
spolia  S.  189  nach  Nennung  des  M.  Varro;  und  Liv.  1,  33,  9  ist 
in  Feretrii  das  zweite  i  im  Med.  ausradiert.  Vergl.  das  über  den 
gleichlautenden  Vocat.  unter  17  bemerkte.  In  Inschr.  ist  auri 
coronarl  monum.  Ancyr.  Taf.  4  Z.  26;  fori  vinari  I.  Neap.  123; 
muneris  gladiatori  C.  I.  L.  9,  2565;  10,  6090;  Or.  3725  und  Grut. 
489,  12;  fisci  frumentarl  ür.  790:  Secundi  praetori  Henz.  5128. 
Die  gleiche  Schreibung  ist  von  einzelnen  Kritikern  aus  einer  oder 
der  anderen  Hdschr.  in  die  Texte  der  Schriftsteller  aufgenommen, 
so  von  Wunder  necessari  hominis  Cic.  Plane.  12,  31  aus  dem  Teg. 
und  editici  iudicis  17,  41  aus  dem  Erf.  und  Teg.,  in  dem  letzteren 
ist  aeditici,  doch  C.  F.  W,  Müller  schreibt  necessarii  und  editicii; 
von  Aischefski  necessari  Liv.  22,  12,  8  aus  dem  Put.  m.  pr.,  von 
den  neueren  Herausgebern  schreiben  die  einen  wie  Fabri-Heerwagen 
und  Hertz  necessario,  die  andern  wie  Weifsenborn,  Müller,  Zingerle 
u.  a.  necessarii;  von  Bursian  und  Kiefsling  sobri  carnificis  Sen. 
Contr.  9,  25,  8  aus  dem  Brüss.;  Roth  schreibt  Sueton.  Claud. 
15  (154,  28)  ordinari  iuris  und  Silhg,  Detlefsen  u.  a.  Plin.  N. 
H.  36,  2,  2  (5)  theatri  temporari  (im  Voss,  und  Par.  d  ist  tem- 
perari).  Am  entschiedensten  zu  verwerfen  ist  pi,  welches  wir  C. 
I.  L.  2,  4754:  2,  4767  das  erstemal  und  2,  4768  zweimal,  ferner 
3,  1685  das  zweitemal,  3,  3745  dreimal  und  3,  5185  finden;  pl 
ist  3,  5323  geschrieben. 


—     46     — 

Über  die  Genet.  solius  und  totius  und  die  Dat.  soli  und  toti 
vergl.  Pronom.  48. 

19.  Der  Genet.  Sing.  Fem.  hatte  in  der  alten  Sprache,  wie 
in  den  Substantiva,  vergl.  Subst.  6,  so  auch  in  den  Adjectiva  und 
Participia  ai.  Fremitu  silvai  frondosai  Enn.  (Annal.  192  ed. 
L.  Müller)  bei  Macrob.  Sat.  6,  2,  27;  rex  Albai  Longai  derselbe 
(Ann.  66)  bei  Donat.  3,  4,  2  S.  1772  (396,  19)  und  Atil.  Fortun. 
S.  2691  (284,  21);  aspectabat  virtutem  legioni'  suai  Ennius  (Ann. 
369)  bei  Philargyrus  im  Commentar  zu  Verg.  Georg.  4,  188  und 
noch  terrai  frugiferai  Ann.  605  (vergl.  die  Note  von  L.  Müller 
zu  dieser  Stelle  und  Vahlen  zu  Ann.  479);  rei  magnai  publicai 
gratia  Plaut.  Mil.  Gl.  2,  1,  25  (103)  bei  Mar.  Victor.  4,  1  S.  2595 
(147,  24);  vestis  splendoris  purpureai  Lucr.  2,  52;  gelidai  stringor 
aquai  3,  687  (693);  nigrai  noctis  ad  umbram  4,  535  (537);  terrai 
frugiferai  bei  Lucr.  (bei  welchem  sich  die  Worte  jedoch  nicht 
finden)  nach  dem  Fragm.  Bob.  de  nom,  et  pronom.  S.  127  (555,  3), 
der  dieselben  Worte  auch  dem  Virgil  zuweist.  Auch  bei  diesem 
finden  sie  sich  nicht,  aber  Mart.  11,  90,  5  sagt:  attonitusque  legis 
terrai  frugiferai:  Virgil  schreibt  Aen.  9,  26  (von  Mar.  Victor  Art. 
Gram.  1,  4,  38  S.  2460  [14,  5J  citiert)  dives  pictai  vestis.  Des 
Versmafses  wegen  mufste  auch  ratio  morborum  et  morti'  ferai  ge- 
schrieben werden  Lucr.  6,  1138  (in  den  Hdschr.  mortiferae).  Rufin. 
de  metr.  com.  S.  2711  (561,  3):  Scaurus  in  commentario  Plauti  in 
Pseudulo  dicit:  Malai  dtalpeoiQ  metri  causa.  In  den  älteren  Inschr. 
ist  eins  rei  quaerundai  und  (faci)undai  causa ,  calcis  restinctai, 
sepulcrum  pulcrai  feminae  und  sacerdotis  publicai  C.  L  L.  1,  198 
Z.  32  und  53;  1,  577  Col.  2  Z.  19  und  20;  1,  1007;  1182;  auch 
in  einer  weniger  alten  Inschr.  C.  I.  L.  5,  1882  steht  leg.  XIII 
geminai  eques.  In  der  einzigen  versificierten  unter  diesen  Inschr., 
1,  1007,  steht  pulcrai  zweisylbig,  und  so  ist  auch  in  den  übrigen 
ai  ohne  Diäresis  zu  sprechen. 

Wie  die  Substantiva  der  ersten  Deklination  in  Inschr.  den 
Gen.  öfters  auf  aes  und  auf  es  bilden,  vergl.  Subst.  7,  so  ist  Hel- 
pidis  suaes  und  (coniugis  suaes)  C.  I.  L.  6,  81;  10,  3173;  bonaes 
feminaes  6,  6573;  partis  dimidiaes  6,  12406;  Veneris  Cnidiaes 
Inschr,  Fabr.  S.  497 ;  leg.  primes  C.  I.  L.  5,  892 ;  leg.  pri.  It(alic)es 

5,  914;  leg.  IUI  Flavies  Felicis  5,  2159;  c(o)h.  VI  vig  Antoniui(a)ues 

6,  2999;  coh.  VII  vigi  Severianes  6,  3005;  leg.  II  Parthice  Seve- 
riane  P.  F.  aeternes  6,  3403;  Valentines  filies  mees  6,  10159; 
cohor.  praetories  9,  1424;  leg.  II  Traianes  Ephem.  epigr.  2  S.  290 


—     47     — 

No.  338  (5  S.  2  No.  7);    legionis  secundes  2  S.  405  No.  796;    da- 
gegen aber  alaes  .  .  .  narias  C.  I.  L.  8,  6707. 

Auch  im  Dat.  Sing.  Fem.  der  Adjectiva,  wie  in  dem  der 
Substantiva,  haben  besonders  ältere  Inschr.  zuweilen  ai.  So 
ama(nt)issumai  C.  I.  L.  1,  1207;  vi  divinai,  wechselnd  mit  vi  di- 
vinae,  5,  837;  Dindiae  Lauridi  Delicatae  suai  ann.  natai  XXIV 
5,  1137;  Bonai  deai  sacrum  6,  54;  Dianae  sanctai  6,  133;  Isidi 
invictai  Or.  714.  Die  Diäresis  ist  im  Dat.  nicht  nachgewiesen, 
indem  dieser  Casus  mit  der  Endung  ai  nirgends  bei  einem  Dichter 
gefunden  wird.  Über  die  widersprechenden  Angaben  der  Gram- 
matiker über  diese  Frage  vergl.  Subst.  8,  woraus  auch  zu  ersehen 
ist,  dafs  nach  Charis.  Art.  ^^ramra.  1,  10  S.  7  (19,  1)  aulai  medio 
bei  Virg.  und  terrai  frugilerai  bei  Enn.,  nach  demselben  Exe.  art. 
gramm.  S.  84  (538,  27)  aulai  medio,  intus  aquai,  und  bei  Enn. 
frugiferai,  von  einigen  als  Beispiele  des  Dat.  auf  ai  bemerkt  waren. 
Dagegen  gehört  nach  Papirian.  bei  Cassiod.  de  orthogr.  S.  2290 
(158,  14)  die  Diäresis,  wie  in  magnai,  Asiai,  aulai,  frugiferai,  dem 
Genet.  eigentümlich  an  im  Gegensatz  gegen  den  Dat. ,  wie  nach 
der  oben  augeführten  Stelle  des  Fragm.  Bob.  de  nom.  et  pro-  27 
nom.  1  S.  127  (555,  3)  terrai  frugiferai,  aulai  medio,  aurai  sim- 
plicis  ignem  und  dives  pictai  vestis  bei  Lucr.  und  Virg.  als  Genet. 
gelesen  werden. 

Der  Dativ  auf  a,  vergl.  Subst.  9,  ist  in  einigen  der  ältesten 
Inschr.  auch  in  Adjectiva,  lunone  Loucina  Tuscolana  sacra  C.  I. 
L.  1,  1200;  (Pa)le  (Tusc)olana  sacra  1,  1201;  Venerei  Erucina 
1,  1475.  E  im  Dativ,  welches  in  Substantiva  in  einigen  der 
ältesten  Inschr.  begegnet,  finden  wir  in  Adjectiva  nur  in  jüngeren 
Inschr.,  L.  Lolliano  Avito  cos.  Thalame  Hosidiae  Afrae  cum  suis 
condite  I.  Neap.  2603;  Severe  coniugi  sue  carissime  Or.  4535; 
uxori  sanctissimae  et  dulcissime  4620;  coniugi  dulcissimae  et  sibi 
ama[njtissime  4622,  durch  gleiche  Nachlässigkeit,  wie  bei  Cic. 
Plane.  36,  89  im  Teg.  und  Erf.  quod  Metello  laudi  datum  est 
hodieque  est  et  semper  erit  maxime  gloriae.  Die  nämliche  Schrei- 
bung ist  im  Genet.  in  tribunicie  potestatis  C.  I.  L.  2,  4638,  sacre 
virginis  I.  Neap.  2057;  hone  m(emoriae)  2061;  omnibus  onoribus 
gestis  patrie  nostre  3902;  sacre  urbis  4036;  bono  reipubce  6275; 
mire  sapientiae  7152;  contagiose  superstitionis  Henz.  5580  Z.  47. 
Vergl.  Schuchardt  i   S.  234. 

20.  Das  m  des  Accus.  Sing,  fehlt  in  den  alten  Inschr.  bis 
zum  Anfange  des  siebenten  Jahrhunderts  der  Stadt  auch  in  Ad- 
jectiva.   Hone  oino  cosentiont  optumo  fuise  viro,  magna  sapientia 


—     48     — 

multasque  virtutes  posidet  C.  I.  L.  1,  32:  34  und  in  montem  Le- 
raurino  infumo  1,  199  Z.  14;  (de)cimu  5,  1672.  So  auch  im  No- 
min, des  Neutr.  longu  C.  I.  L.  1,  1143;  sacru  6,  153;  6,  558. 
Vergl.  Substant.  2. 

Das  ursprüngliche  d  des  Ablat.  Sing,  ist  erhalten  in  aire 
moltaticod,  meritod,  in  oquoltod,  in  poplicod,  in  preivatod,  C.  I. 
L.  1,  181:  190  und  1,  196  Z.  15;  16,  ferner  in  (p)ucnandod  und 
in  altod  marid  in  der  Inschr.  der  col.  rostr.  C.  I.  L.  1,  195  Z.  5; 
10,  wie  auch  navaled  praedad  daselbst  Z.  16.  In  den  Neuen 
Plautinischen  Excursen  vermutet  Ritschi,  dafs  auch  im  Plautus- 
texte  öfters  an  den  Abi.  von  Adjectiven  das  ursprüngliche  d  an- 
gefügt werden  müsse,  so  Amphitr.  5,  h  42  (1094)  capite  opertod; 
Bacch.  3,  2,  10  (394)  ingratod  homine;  4,  3,  1  (612)  iracundod 
animo;  Mil.  Glor.  1,  1,  45  (45)  memoria  optumad;  4,  4,  44  (1180) 
in  umero  laevod;  4,  8,  33  (1343)  fer  aequod  animo;  Poenul.  1,  2, 
34  (243)  multad  aqua;  2,  49  (497)  die  bonod;  Pseud.  5,  1,  8 
(1253)  victu  excuratod,  doch  sind  ihm  in  diesem  Punkte  die  neueren 
Herausgeber  mit  Ausnahme  von  Brix,  der  Mil.  Gl.  1,  1,  45  (45) 
optumad  und  4,  8,  33  (1343)  aequod  schreibt,  nicht  gefolgt. 

21.  Im  Nomin.  Plur.  Masc.  ist  eis  in  nepotes  eiei  filio 
gnateis,  queiquomque  post  hac  facteis  erunt  C.  I.  L.  1,  198  Z.  77 
und  quei  P.  Mucio  L.  Calpurnio  cos.  publiceis  populi  (Romani 
fuerunt)  1 ,  200  Z.  28 ;  29 ,  und  wahrscheinlich  Italiceis  C.  I.  L. 
1,  596.  Damit  ist  vielleicht  die  Form  desselben  Casus  auf  es  zu 
verbinden  in  matrimes  ac  patrimes  bei  Paul.  Fest!  S.  126,  2, 
welcher  freilich  unter  Üaminius  camillus  und  flamina  S.  93,  2  pa- 
trimes et  matrimes  als  Nomin.  Sing.  Masc.  und  Fem.  gebraucht. 
Dagegen  ist  pater  patrimus  bei  Fest,  und  Paul.  S.  234:  235,  wie 
puer  patrimus  et  matrimus  or.  de  bar.  resp.  11,  23;  patrimus  ille 
qui  vocitatur  puer  Arnob.  4,  31 ;  virgo  patrima  et  matrima  Gell 
1,  12,  2  und  im  Plur.  patrimi  matrimique,  patrimos  et  matrimos 
patrimis  matrimisque  als  Abi.,  Laelius  bei  Macrob.  Sat.  1,6,  14 
Liv.  37,  3,  6;  Tac.  Hist.  4,  53;  Fest,  und  Paul.  S.  244;  245 
Lamprid.  HeHog.  8,  I ;  lul.  übseq.  1  (55):  40  (100);  Serv.  zu  Verg 
Ge.  1,  31   und  Aen.  3,  438.    Vergl.  Substant.  30  und  Pronom.   14 

28  Im  Nomin.  Plur.  Fem.  eines  Particip.  ist  ai  in  tabelai  datai  erunt 
C.  I.  L.  1,  196  Z.  29,  und  e  in  rebus  quae  geste  sunt  und  con- 
fecte  sunt  Cic.  Font.  3,  5  im  \'at.  Palimps. 

22.  Im  Genet.  Plur.  der  Adjectiva  und  Participia  hat 
die  ältere  und  die  poetische  Sprache  um  neben  omni  und  arum 
gleich  häufig,    wie  in  dem  der  Substautiva,  vergl.  Subst.   12;  31. 


-     49     — 

Commodu'  verbum  paucum  Ennius  (Annal.  308  ed.  L,  Müller)  bei 
Gell.  12,  4,  1  nach  der  Verbesserung  von  Lipsius  (in  den  Hdschr. 
paucorum  gegen  das  Versmafs);  inferum  vastos  specus  Fabul.  149 
bei  Nonius  S.  222,  13;  liberum  quaeaundum  causa  Fabul.  322  und 
liberorum  sibi  quaesundum  gratia  Fabul.  350  bei  Festus  unter 
quaeso  S.  2.58:  raotus  fiuperxün  atque  inferum  Fabul.  351  bei  Cic. 
lovent.  1,  49,  91  und  bei  Cornific.  2,  25,  39;  cognatum  concor- 
diam  Plaut.  Amphitr.  2,  2.  211  (841);  centum  doctum  hominum 
consilia  Pseud.  2,  3,  12  (678);  nummum  PhiUppeum  ad  tria  milia 
Irin.  1,  2,  115  (152);  celatum  indagator  Irin.  2,  1,  15  (241); 
mille  nummum  aureum  Trin,  5,  2,  15  (1139)  nach  einer  Ver- 
besserung von  Camerarius,  in  den  Hdschr.  steht  aurum;  limen 
siiperum  inferumque  Merc.  5,1,1  (830) ,  die  codd.  Palat. ,  Va- 
tican.,  Lipsiensis  und  die  edit.  princeps  haben  superum,  Ritschi 
und  Götz  schreiben  superumque.  Lachmann  wollte  superorum. 
Parentum  incertum  investigandum  gratia  Pacuv.  (Ribbeck  1 ,  82 
V.  43)  bei  Nonius  495,  26;  postquam  prodigium  horriferum,  porten- 
tum  pavos  ders.  (R.  1 ,  87  v.  82)  bei  Cic.  Orat.  46,  155;  aeter- 
num  morum  sator  ders.  (R.  1,  113  v.  295)  bei  Nonius  495,  26, 
Ribbeck  schreibt  humanum  statt  morum,  vergl.  die  Note  zu  d. 
St.;  dubium  et  prosperum  copem  diem  ders.  (R.  1,  115  v.  307) 
bei  Nonius  84,  23;  ne  plus  iniquum  possit  quam  aequum  oratio 
Terent.  Heaut.  Prol.  27;  vim  citatum  quadrupedum  Att.  (Ribbeck 

1,  185  V,  381)  bei  Non.  S.  495,  40;  agnatum  gentiliumque  esto 
in  einem  Gesetz  bei  Cic.  Invent.  2,  50,  148  und  Cornific  1,  13,  23, 
an  jeder  der  beiden  Stellen  zweimal,  vergl.  R.  Scholl,  Legis  XII 
tabularum  reliqu.,  tab.  7  p.  130;  Hberum  quaerundum  gratia  alte 
Formel  bei  Gell.  4 ,  3 ,  2  (liberorum  haben  die  neueren  Hdschr. ; 
quaerendum  steht  im  cod.  Parisinus,  olim  Regius,  5765);  rhyth- 
mon  certum  Varro  Menipp.  57;  squamigerum  pecudes  Lucr.  2,  343 

2,  1083;  vielleicht  auch  1,  162;  superum  Verg.  Aen.  1,  4;  6,  780 
Ciris  204;  Ovid.  Met.  1,  161;  1,  251;  1,  668;  3,  514;  5,  319 
Lucan.  1,  617;  2,  17;  5,  86;  5,  632;  6,  380;  8,  597;  8,  605 
9,  860;  10,  15;  Val.  Flacc.  1,  241;  1,  671;  1,  788;  2,  456;  3,  16 

4,  152;  4,  541;  5,  595;  Sil.  1,  152;  13,  19;  Auson.  Eclog.  9,  3 
Epigr.  4,  6;  Perioch.  IHad.  4:  Apul.  Met.  4,  32  S.  310;  Eumen 
Paneg.  Constantino  Aug.  7,  3 ;  superum  inferumque  numina  lustin 
11,  15,  10;  Anthol.  Lat.  ed.  Burmann  1,  110  (Meyer  644;  Riese  99 
Baehrens  4,  287)  v.  4;  superum  commeator  et  inferum  Apul.  Met. 
11,  11  S.  776  und  superum   et   inferum  commeator    de  mag.  64 

5.  535;  inferum  C.  L  L.  1,  1241;  Varro  bei  Macrob.  Sat.  1,  16,  18; 

Neue -Wagener,  Lat.  Formenlehre.     II.     3.  Aufl. 


-     50    — 

Sen.  de  ira  2,  35,  5;  Plin.  N.  H.  30,  1,  2  (6);  Tertull.  de  anima 
55;  56;  57;  Mamert.  Genethl.  Maxim.  Aug.  7,  3:  inferum  deorum 
Tarquit.  Prise,  bei  Macrob.  Sat.  3,  20,  3;  deum  inferum  religio 
Macrob.  Sat.  1,  14,  7;  aram  deum  inferum  C.  I.  L.  5,  1071; 
exterum  C.  I.  L.  6,  3472  scheint  später  hinzugefügt;  XV  milia 
legionarum  militum  Caes.  bell.  civ.  3,  2,  2  im  Par.  2  und  Leid.  1 ; 
invidum  Varro  (Sat.  Menipp.  373)  bei  Nonius  S.  495,  32  (im  Bamb., 
Leid,  und  Guelf.  inviduum);  magnanimum  heroum  Verg.  Georg. 
4,  476  und  Aen.  3,  704;  magnanimum  equorum  Verg.  Aen.  6,  307; 
magnanimum  regum  Stat.  Silv.  5,  3,  10  und  Theb.  2,  733;  magna- 
nimum avorum  Theb.  3,  349;  magnanimum  parentum  Theb.  6,  268; 
semiferum  luporum  Val.  Flacc.  1,  455;  innumerum  equorum  2,  130; 
niveum  olorum  6,  102;  aligerum  Amorum  7,  171;  lanigerum  bi- 
dentum  Sil.  13,  433;  duo  corpora  parvum  Stat.  Theb.  1,  206  und 
semideum  heroum  5,  373;  geminum  sator  Augustorum  Auson. 
Idyll.  1,  25;  tetradrachmum  Atticum  centum  tredecim  milia  Liv. 
37,  46,  3,  nach  welcher  Stelle  auch  39,  5,  14  und  39,  7,  1 
corrigiert  sind;  aedem  Larium  permarinum  40,  52,  3;  arborum 
trimum  et  quadrimum  Sen.  Epist.  86,  13;  collegio  aerarium  fa- 
brum  Plin.  N.  H.  34,  1,  1  (1)  im  Bamb.  (aeariorum  im  Rice, 
Voss,  und  Par.  h ,  so  auch  Detlefsen) ;  collegi  fabrum  ferrarium 
C.  L  L.  6,  1892  und  collegi  fabrum  soliariura  baxiarium  6,  9404; 
posterum  10,  4775;  ad  posterum  gloriam  Tac.  Ann.  3,  72,  dagegen 
Ann.  4,  38  iudicium  posterorum;  pro  prole  posterum  Pervig.  Ve- 
ner. 73;  immensum  thesaurorum  bemerkt  Placid.  Gl.  S.  474  aus 
einem  alten  Schriftsteller;  spe  prosperum  Amm.  Marc.  23,  5,  24; 
29  barbarum  globo  31,  16,  5;  operum  pubhcum  C.  L  L.  10,  1695 
und  1696;  secto(rum)  serrarium  C.  I.  L.  1,  1108;  prata  beatum 
3,  406  in  Versen;  gentium  barbarum  6,  1180;  praeconum  aedi- 
lium  veterum  vicarium  6,  1946;  (ar)bitratu  aedilium  plebeium 
6,  3823;  sodalium  Titium  6,  3882;  industrium  virorura  10,  478. 
Vergl.  Prise.  7,  6,  26  S.  743,  und  Numeral.  2;  7;  15  und  Pro- 
nom.  9. 

23.  Im  Dat.  und  Ablat.  Plur.  der  Adjectiva  auf  ins, 
ia,  ium  kann  iis  zusammengezogen  werden.  K.  lanuaris 
C.  I.  L.  1,  199  Z.  35,  nonis  Junis,  K.  Tunis  und  idibus  lunis  Enn. 
(Ann.  167  ed.  Müller)  bei  Cic.  de  rep.  1,  16,  25;  privil.  veteran. 
XI  im  C.  I.  L.  3  S.  854  und  10,  3698;  nonis  Martis  3,  43  und 
kalendis  Martis  3,  586;  aquis  Flavis  2,  4779  bis  4783;  Lavinis 
litoribus  Prop.  3  (2),  34,  64;  Vipsanis  columnis  Mart.  4,  18,  1- 
Cornelis  legibus  Suet.  Caes.  11  (p.  7,  5  ed.  Roth);  veris  et  primi- 


-     51     - 

genis  vocibus  Auson.  Epist.  19,  27  (p.  267,  32  ed.  Peiper),  freilich 
kann  primigenis  auch  von  primigenus  abgeleitet  sein,  aber  letztere 
Form  ist  sehr  selten;  Paeonis  herbis  schreiben  Ladewig-Schaper, 
aber  Ribbeck  u.  a.  Paeoniis;  nimis  opibus  hat  Hertz  Liv.  33,  46,  3 
nach  den  beiden  Hdschr.  gesetzt,  andere  Herausgeber  nimiis;  die 
Form  regis  statt  regiis  findet  sich  öfter  in  guten  Hdschr.  des 
Livius,  und  so  schreibt  auch  Hertz  28,  5,  11  quendam  ex  regis 
ducibus ,  die  anderen  Herausgeber  regiis.  Vergl.  Subst.  14;  34. 
Notwendig  aber  ist  die  Schreibung  Mais,  wie  C.  1.  L.  2,  1174; 
3695;  3,  5575;  3,  5580;  3,  5690;  6,  2059  (acta  fratr.  Arv.  a  80 
und  81)  Z.  20;  9,  422  Z.  16;  38;  10,  3728;  10,  3792;  10,  4643; 
Orell.  1368;  Cato  R.  R.  150,  1;  Cic.  Ep.  ad  Fam.  2,  13,  3;  11, 
14,  3  und  ad  Att.  10,  14,  1  in  dem  xMed.,  vergl.  Subst.  30. 

In  denselben  Casus  des  Fem.  von  Adjectiva  auf  us, 
a,  um  hatten  einige  ältere  Schriftsteller  zuweilen  abus,  vergl. 
Subst.  13.  Charis.  1,  15  S.  39  (54,  14)  führt  aus  dem  Geschicht- 
schreiber Gellius  ex  raptabus,  cum  aliis  paucabus  und  pro  duabus 
pudicabus  an,  und  Livius  in  Odissia  bei  Non.  S.  493  (in  den  Hdschr. 
wird  Laberius  genannt)  hat  mauibus  dextrabus.  In  Inschr.  ist  ma- 
tronis  oder  matribus  .\ufauiabus,  Asergnehabus,  Gabiabus,  Gava- 
diabus,  Vatuiabus,  Rumanehabus,  Vediantiabus,  Afliabus  C.  I.  L. 
5,  7872;  Ephem.  epigr.  2  S.  235  No.  307;  Or.  2079;  2082;  2083.; 
2086  und  Henz.  5929;  5937  (durch  Versehen  ist  matronis  Aufanib. 
Henz.  5930);  lunonibus  Cabiabus  Or.  2084.  Von  dem  als  Sub- 
stant.  gebrauchten  Participium  gnata  oder  nata  führt  Prise.  7,  3,  11 
S.  733  (I  293,  20)  aus  Plaut,  de  guatabus  suis  an,  aus  Ovid.  Met. 
13,  659  Euboea  duabus  et  totidem  natis  Audros  fraterna  petita 
est.  Auch  Mart.  8,  81,  7  hat  natis  duabus  im  Put.,  Voss.  A  und 
Gud.  (sonst  natis  duobus),  und  Stat.  Achill.  1,  808  (2,  134)  caris 
natis,  quas  tibi  sidereis  divarum  vultibus  aeqaas  sors  dedit.  Als 
eigentliches  Particip.  ist  natis  natabus  nach  nepotibus  ac  neptibus 
fiho  C.  I.  L.  2,  1963  Col.  1  Z.  3  nach  Mommsens  Verbesserung; 
in  der  Inschr.  natis  uatalis. 

Über  den  Accus.  Plur.  Masc.  Griechischer  Adjectiva  vergl. 
Subst.  36. 

24.  Die  Adjectiva  auf  is,  e  nebst  denen  auf  er,  ris, 
re  oder  auf  er,  eris,  ere  werden  wie  die  Substantiva 
der  dritten  Deklination  dekliniert.  Im  Neutr.  der  Adjectiva 
auf  alis  und  aris  findet  die  bei  dem  substantivischen  Gebrauch 
gewöhnliche  Apocope  (vergl.  Subst.  49)  in  der  Regel  nicht  statt, 
wo  dasselbe  als  eigentliches  Adjectivum  steht.    Doch  schrieb  nach 

4* 


—     52    — 

Charis.  1,  17  S.  94  (118,  25),  welcher  sich  auf  Plinius  beruft, 
Varro  aequinoctium  autumnal,  wir  lesen  bei  demselben  R.  R.  1,  33; 

2,  2,  11;  3,  5,  7  aequinoctium  autumnale,  wie  auch  bei  Colum. 
5,  5,  5.  Bei  Cic.  N.  D.  3,  14,  36  ist  in  den  Hdschr.  nihil  esse 
animal  intrinsecus  in  natura  atque  mundo  praeter  ignem,  worauf 
sofort  folgt:  quodsi  ignis  ex  sese  ipse  animal  est;  also  ist  auch 
vorher  animal  als  Substant.  ein  lebendes  Wesen.  So  ist  auch 
omne  animal  bei  Cic.  Tim.  4,  12  animal  unum  aspectabile  und 
9,  34  omne  animal,  quod  videmus  gebraucht.  Unter  den  Nomina 
auf  al  steht  keines  dem  eigentlich  adjectivischen  Gebrauch  näher 
als  capital^    wo  dasselbe  nicht,    wie   bei  Varro  L.  L.  5,  29,  130 

30  und  Paul.  Festi  S.  57,  6  eine  Kopfbinde,  sondern  ein  der  schwersten 
Strafen  würdiges  Verbrechen  bedeutet.  Und  in  der  That  wird 
in  dieser  Bedeutung  öfters  capitak  geschrieben ,  wie  bei  Quintil. 
9,  2,  67;  Tacit.  Agr.  2,  1;  Mela  1,  9,  7;  Kais.  Hadrian  bei  Ulpian 
Dig.  48,  8,  4  §2;  Callistr.  Dig.  48,  19,  27  §  1;  Tert.  Apol.  24 
und  Exhort.  cast.  7;  Solin.  1,  62.  An  anderen  Stellen  ist  capital 
in  den  vorzüglicheren  Hdschr.,  wie  Cic.  Invent.  2,  31,  96  im  An- 
gelom.  und  im  Par.  m.  pr.;  Leg.  2,  8,  21,  für  welche  Stelle  Bake 
S.  180  aus  einer  Anzahl  weniger  guter  Hdschr.  capitale  bemerkt; 
Liv.  24,  37,  9  im  Put.  und  Pet. ;  Val.  Max.  5,  1  ext.  1 ;  Colum.  6 
prooem.  7  im  St.  Germ.;  Senec.  Benef.  4,  38,  2  im  Nazar.  und 
Cöln.;  Plin.  N.  H.  10,  23,  31  (62)  im  Rice,  capitale;  12,  14,  32 
(63);  18,  3,  3  (12);  Suet.  Cal.  24  im  Lisi,  und  Pith.;  lustin.  2,  7,  8 
im  Put.,  Guelf.  C  und  Marb.;  Curt.  8,  4,  17  und  8,  9,  34;  CalHstr. 
Dig.  47,  21,  3  §  1 ;  Arrius  Menander  daselbst  49,  16,  6  §  6;  Vopisc. 
Tacit.  9,  3;  Macrob.  Sat.  3,  13,  5.  Bei  den  Dichtern  aber  ge- 
stattet das  Versmafs  allein  capital,  wie  Plaut.  Men.  1,  1,  16  (92), 
wo  im  vet.  das  e  von  einem  Korrektor  hinzugefügt  ist,  und  Merc. 

3,  4,  26  (611);  Lucil.  (532  ed.  Lachmann;  26,  67  ed.  L.  Müller) 
bei  Non.  S.  38,  16;  Sil.  13,  155,  und  diese  Form  des  Wortes  geben 
Paul.  Festi  S.  48  und  Non.  a.  a.  0. 

25.  Im  Ablat.  Sing,  haben  diese  Adjectiva  i,  doch  erhalten 
mehrere  derselben  e,  wenn  sie  als  Substantiva  gebraucht  werden, 
vergl.  Subst.  58.     I  ist  auch  bei  denen   auf  er  notwendig. 

Acri  Cic.  de  orat.  2,  39,  162;  2,  43,  183;  2,  87,  357;  3,  31,  124; 
pr.  Arch.  11,  28;  Milo  10,  29;  Liv.  42,  53,  9;  Amm.  Marc.  16,  8,  5: 
Claud.  Mamert.  Epist.  post.  (p.  204,  19)  und  oft  bei  Dichtern. 

Alacri  Cic.  de  orat.  1,  40,  184;  Verr.  Act.  1,  6,  17. 

Campestri  Cic.  pr.  Cael.  5,  11;  Liv.  4,  37,  1;  30,  2,  12;  Plin. 
Panegyr.  13,  1. 


—     53     - 

Celehrl  Cic.  Invent.  1,  43,  80;  pr.  Arch.  3,4;  Plin.  N.  H. 
6,  20,  23  (78);  22,  24,  53  (114);  Plin.  Epist.  3,  6,  4;  Amm. 
Marc.  16,  10,  3. 

Celeri  Plaut.  Stich.  2,  2,  13  (337);  Menaechm.  5,  2,  114  (867) 
Cic.  de  orat.  1,  18,  83;  2,  21,  88;  Brut.  30,  116;  Ep.  Farn.  6,  6,  2 
Att.   16,   7,  5:   N.  D.  2,  41,  104;   Lucr.  2,  192;  3,  182;  2,  636 

4,  143;  4,  176;  4,  210;  4,  254;  4,  773:   5,  301;  6,  224;  6,  324 
6,  334:  Catull.  63,  1;  64,  53;  Verg.  Aen.  3,  243;  5,  211:  5,  445 

5,  485:   12,  885;  Horat.  Carm.   1,  14,  5;  Tibull.  1,  3,  74;  1,  5,  70 
Ovid.  Met.  2,  506;    4,  717;    6,  216   und   Fast.  2,  205;    4,  782 

6,  330;    Liv.  21,  1,  5;    25,  41,  4;    31,  46,  11;    Mart.  8,  56,  10 
Ilias  Lat.  115:  289:  605;  826;  Manil.  5,  165;  Coripp.  Job.  1,  115 
3,  310;    Amm.  Marc.    14,  2,  15;    14,  4,   l;    15,  5,  1:    16,  12,  55 
17,  1,  3  und  noch  oft:  Priscian.  Carm.  2,  998;  2,  1055;  Rut.  Na- 
mat.  1,  63:  Orestis  trag.  131;  Cass.  Felix  29  (p.  60,  1  ed.  Rose); 
lul.  Val.    1,  11;    Anth.    Lat.    ed-   Burmann   2,    197    (Meyer  424; 
Riese  558;   Baehrens  4,   137)  v.  4;    Phaedr.    append.    (Anth.  Lat. 
ed.  Riese  825)  26,  1. 

Equestri  Cic.  Verr.  Act.  1,  10,  30  und  Acc.  3,25,  61;  3,  60, 
137;  pr.  Cluent.  47,  130,  1;  agr.  1,  9,  27;  2,  13,  32;  Mur.  7,  16; 
Sest.  51,  110;  Caes.  b.  c.  2,  32,  12;  Horat.  Serm.  2,  7,  53;  Liv. 
30,  12,  4;  Tac.  Ann.  3,  30;  Plin.  Epist.  2,  13,  4;  3,  2,  4;  3,  5,  3; 
Suet.  Aug.  2;  27. 

Pahstri  Culex  72;  Ovid.  Met.  8,  620;  Lucan.  5,  517;  Aur. 
Vict.  Caes.  37,  4. 

Pedestri  Caes.  b.  c.  2,  32,  12;  Horat.  Serm.  2,  6,  17  und 
A.  P.  95. 

Putri  Verg.  Ge.  2,  262;  Ovid.  Met.  15,  365  und  Fast.  1,  379; 
Lucan.  3,  414;  3,  507:  Plin.  N.  H.  15,  19,  21  (80);  Sil.  13,  487; 
luven.  14,  132;  Apul.  de  mag.  44  S.  501. 

Salubri  Cic.  Ep.  Fam.  7,  20,  2  und  de  rep.  1,1  1  ;  Sallust. 
lug.  17,  6;  Verg.  Ge.  1,  272;  Liv.  2,  64,  6;  Plin.  N.  H.  6,  23,  26 
(97);  7,  2,  2  (26). 

Silvestri  Ovid.  Met.  13,  814. 

Terrestri  Cic.  Verr.  4,  58,  129. 

Volucri  Lucr.  1,  1102;  4,  195;  6,  173;  Verg.  Aen.  5,  242; 
5,  544;  10,  440;  Ovid.  Met.  7,  460;  9,  102;  13,  806  und  Fast. 
5,  88;  Plin.  N.  H.  34,  14,  39  (138);  Aur.  Vict.  Epit.  41,  5;  Ilias 
Lat.  735:  Aegrit.  Perdiccae  55  (Baehrens  5,  114);  Anth.  Lat.  ed. 
Burmann  2,  192  (Meyer  862;  Riese  1,  XII,  6;  Baehrens  4  nr.  176, 


—     54     - 

126)  V.  126;  Symposii  Aenigm.  211  (Baehrens  4,  440):  Anth.  Lat. 
ed.  Riese  725,  36  (Baehrens  3,  60). 

Über  den  Ablat.  von  celer  vergl.  Charis.  1,  17  S.  99  (124,  22) 
und  Prise.  7,  17,  85  S.  776  (I  359,  26).  Die  Lehre  des  ersteren, 
dafs  celeri  nur  im  Fem.  und  Neutr.  gesagt  werde,  wird  durch 
die  Beispiele  nicht  bestätigt,  in  denen  sich  celeri  neben  motu, 
31  reditu,  ictu,  lapsu,  impete,  turbine,  Africo,  orbe,  vento,  volatu, 
passu,  pede,  nuntio  findet.  Mit  Recht  aber  fordert  er  Celere,  si 
proprium  sit  nomen  viri.  Dies  ist  bei  Vell.  Fat.  2,  115,  1;  Tac. 
Ann.  15,  42;  Capitol.  Ant,  Phil.  2,  4  und  Or.  2729. 

26.  Zuweilen  haben  jedoch  Dichter,  namentlich  Ovidius, 
nach  Bequemlichkeit  des  Versmafses  den  Ablat.  auf  e  zuge- 
lassen, ja  Veuantius  Fortun.  gebraucht  bei  manchen  Adjectiven 
lieber  e  als  i.  Prob,  Instit.  art.  S.  352 ,  353  (135)  verbindet  als 
gleich  richtig:  a  quäle  et  a  quali,  a  qualecumque  et  a  qualicumque. 
Specie  caeleste  resumpta  Ovid.  Met.  15,  743;  amne  perenne  latens 
Fast.  3,  654;  exta  de  porca  cruda  himesfre  Fast.  6,  158;  ument 
incultae  fönte  yerenne  genae  Heroid.  8,  62:  a  caeleste  sagitta  He- 
roid.  15,  173  (16,  277);  caeh&te  Ven.  Fort.  Carm.  8,  3,  183;  com- 
niune  Vit.  Mart.  1,  13;  doIatiU  Carm.  7,  18,  21;  dulce  2,  2,  24; 
2,  3,  4;  3,  7,  14;  7,  4,  27;  forte  9,  1,  84;  11,  1,  15;  furiatlle 
Vit.  Mart.  3,  306;  glaciale  1,  52;  grave  Carm.  8,  11,  5;  immobile 
Vit.  Mart.  3,  259;  missile  Carm.  5,  9,  9;  Vit.  Mart.  2,  333;  mite 
Carm.  2,  2,  27;  5,  2,  66;  mobile  Vit.  Mart.  praef.  6;  nobile  Spur 

I,  263;  oleare  Carm.  5,  5,  103;  ovile  8,  15,  7;  pensile  Vit.  Mart 
4,  79;  perenne  Carm.  1,  2,  14;  1,  8,  10;  2,  14,  24;  3,  7,  26 
4,  14,  4;  4,  21,  13;  7,  5,  20;  7,  17,  18;  8,  6,  12;  10,  7,  4;  Vit 
Mart.  2,  396  (aber  perenni  Carm.  1,  12,  11;  4,  26,  135;  8,  3,  79) 
reptile  Vit.  Mart.  4,  286;  Rotomageme  Carm.  6,  5,  236;  rüde  7,  4 
24;   senile  Append.  14,  4;    suave  Carm.  8,  6,  2;   textile  2,  3,   17 

II,  11,  9;  tortile  Vit.  Mart.  4,  626;  triste  Carm.  4,  7,  7;  5,  5,  51 
9,  2,  99;  Append.  8,  1;  venerabile  Carm.  3,  11,  1;  incolume  illo 
Pompon.  in  Synephebis  bei  Charis.  1,  17  S.  108  (133,  10);  inco- 
lume nato  Sen.  Herc.  Oet.  1844  (1849);  ex  humile  rege  Pompon. 
Secundus  in  Aenea  bei  Charis.  1,  17  S.  107  (132,  15);  moenia  de 
rüde  coepta  solo  C.  I.  L.  10,  1688  v.  4  (Burm.  Anth.  2,  125; 
Meyer  819);  missile  dextra  aucupium  calamo  agebat  C.  I.  L.  2, 
2335  (Burm.  Anth.  Lat.  4,  236;  Meyer  1343);  desuper  virile  ac 
muliehre  sexu  Hegesipp.  3,  13  (p.  193,  31  Weber);  deirnje  dorso 
Auson.  Mos.  164;  missih  Coripp.  loh.  4,  1023;  6,  671;  8,  544; 
8,  625;  perenne  Anth.  Lat.  ed.  Burmann  1,  148  (Meyer  247;  Riese 


—    55     - 

886)  V.  6;  quale  Senec.  Herc.  Oet.  1454;  gemina  breve  iunctus  Anth. 
Lat.  ed.  Riese  480,  2 ;  urbe  cum  cognomine  Avien.  ora  mar.  426.  Zu 
Verg.  Aen.  6,  383  gaudet  cognomine  terra  bemerkt  Serv. :  Nominis 
sui  similitudine.  Facit  autem  hie  et  haec  cognominis;  Dam  in 
Plauto  lectum  est,  cum  una  de  Bacchidibus  diceret:  lila  mei  (im 
Reg. ,  Leid,  und  Voss,  mea)  cognominis  fuit.  Quod  autem  com- 
muni  genere  in  e  misit  ablativum,  metri  necessitas  fecit.  Bei  Virg. 
ist  in  allen  besseren  Hdschr.  und  in  der  Anführung  bei  Non.  S.  378 
cognomine  terrae:  dafs  übrigens  cognomine  der  Abi.  des  Adject. 
cognominis  sein  könne,  wird  sogleich  weiter  nachgewiesen  werden. 
Auch  in  der  Prosa  ist  ein  solcher  Ablat.  auf  e  nicht 
selten.  A  virgine  Vestale  Varro  L.  L.  5,  7,  41  im  Flor,  und 
Kopenh. ,  und  dasselbe  giebt  Charis.  1,  17  S.  119  (146,  19)  aus 
Com.  Nepos;  a  Lare  familiäre  Varro  bei  Charis.  1,  17  S.  105 
(130,  17);  a  fratre  potrue/e  Corn.  Nepos  bei  Charis.  1,  17  S.  113 
(144,  14):  cum  fratre  patruele  Liv.  29,  30,  11  und  pro  fratre  ger- 
mano,  non  patruele  35,  10,  8,  doch  schreiben  die  neuesten  Heraus- 
geber wie  Weifsenborn,  Hertz,  Müller  patrueli ;  fratre  patruele  Sulp. 
Sever.  Chron.  2,  9,  6:  ebenso  wurde  auch  in  den  älteren  Ausgaben 
von  lustin.  7,  6,  11  gelesen,  aber  Rühl  schreibt  jetzt  patrueli;  pa- 
truele fratre  Serv.  zu  Verg.  Aen.  6,  14;  in  den  Überschriften  der 
Dictio  1,  der  Carm.  1,  9  und  ■-\  15  des  Ennod.  schreibt  Vogel  natale, 
Harte!  nataü  und  an  letzter  Stelle  natalem;  patrueli  als  Subst. 
Hieronymus  Chron.  1  S.  48  und  2  S.  184  Olymp.  283;  fratruele  als 
Subst.  lordan.  Rom.  48;  de  colle  Viininale  C.  I.  L.  1,  1011  (6,  9499); 
a  jßortsi  fontinale  6,  9921;  in  colle  Quirinale  6,  2298  (fasti  Vall. 
5.  Aug.)  und  fasti  Amitern.  9.  Aug.  (C.  I.  L.  1  S.  320  und  324), 
und  Liv.  5,  52,  3  im  Med.;  pago  Martiale  C.  I.  L.  9,  1455  Col.  3 
Z.  2;  4;  43;  46;  47;  63,  und  pago  Salutare  daselbst  CoL  2  Z.  70 
(Salutari  aber  Col.  2  Z.  67  und  Col.  3  Z.  15);  militare  de  praidad 
C.  L  L.  1,  63;  64;  in  re  militare  Vopisc.  Florian.  14  (1),  3; 
navaled  praedad  C.  L  L.  1,  195  Z.  16,  nomine  servile  1,  1429; 
ex  gregale  privil.  mil.  XXIV  Col.  1  Z.  27  und  Col.  2  Z.  26,  XXV 
Col.  2  Z.  27,  XXVI  Col.  2  Z.  22,  XXXH  Col.  1  Z.  15  und  CoL  2 
Z.  17,  XXXIII  Col.  2  Z.  20,  XXXV  Col.  1  Z.  13  und  Col.  2  Z.  16, 
XLI  Z.  3,  XLVI  Col.  1  Z.  21  und  CoL  2  Z.  25  (C.  I.  L.  3  S.  867 
folg.);  die  natale  C.  L  L.  9,  1618  Z.  5;  9;  12;  OrelL  4433;  via 
triumphale  6,  10247  Z.  1;  lege  triumvirale  Gromat.  üb.  colon.  1 
S.  214,  10;  226,  7;  230,  13;  231,  3;  231,  7;  231,  14;  235,  9  (in 
der  letzten  Stelle  im  Erf.  triumvirali) ;  in  leg.  II  Adiutrice  pia 
fidele  privil.  mil.  VI  tab.  int.  Z.  4  uod  tab.  ext.  Z.  4  (C.  L  L.  3 


-     56     - 

32  S.  849  und  10,  1402);  in  colonia  Equestre  Inschr.  Or.  253  (vergl. 
254);  teile  puella  C.  I.  L.  6,  14799;  ex  commune  pau(pertate)  9, 
4071;  ex  commune  su(mptu)  Or.  3361  (3935);  cervice  et  coUo 
breve  Varro  R.  R.  2,  3,  2  (Keil  brevi);  a  priore  illo  forte  Gell. 
9,  16,  7;  patre  forte  Treb.  Poll.  XXX  tyr.  13,  3;  quo  stante  et 
incolume  und  aliquo  excellente  ac  nobile  viro  Cic.  bei  Charis.  1,17 
S.  108  (133,  9)  und  111  (138,  13);  Ilio  incolume  Liv.  1,  3,  2  im 
Par.  m.  pr.;  incolume  urbe  5,  53,  2  im  Lovel.  3;  filio  incolume 
viso  Plin.  N.  H.  7,  53,  54  (180)  im  Par.  a.  m.  sec.  (m.  pr.  in 
colum  ne,  im  Vat.  incolumine),  an  allen  drei  Stellen  schreiben 
die  neueren  Herausgeber  incolumi;  cognomine  Insubribus  pago  Liv. 
5,  34,  9;  cum  castello  cognomine  Plin.  N.  H.  6,  4,  4  (12);  in 
cognomine  patria  Apul.  Ascl.  37  S.  322  nach  dem  Guelf.  1,  in 
welchem  in  cognomine  patriam,  und  der  Anführung  bei  Augustin. 
civ.  D.  8,  26  (I  364,  30).    Den  Nomin.  cognominis  hat  Plin.  N.  H. 

5,  29,  31  (113)  Heraclea  montis  eins  cognominis,  d.  i.  HpdxXeta 
i]  und  Adr/Jiw  ^syo/jivTj  nach  Strabo  14,  1,  8.  In  molle  carne  Pe- 
tron.  57,  3;  fatali  egritudine  lord.  Get.  56,  288;  gründe  hoste 
Rom.  364;  grande  palude  Get.  5,  46;  plebe  inhelle  31,  163;  regno 
incolume  11,  68;  gento  incolume  49,  257;  lacrimahile  belle  26,  138; 
omne  manu  19,  105;  Dacia  ripense  50,  266;  t(de  casu  7,  52;  san- 
guine  virile  49,  255;  more  vulgare  2,  15;  in  loUigine  farsile  Apic. 
9,  3  §417;    in  sepia  farsile  9,  4  §418;    Corona  pactile  C.  I.  L. 

6,  2075  (acta  fratr.  Arv.  a.  105)  Col.  2  Z.  20  und  6,  2080  (acta 
a.  120)  Z.  42;  ile  ist  davon  erhalten  6,  2071  (acta  Domit  C  I) 
Z.  16  und  e  6,  2078  (acta  a.  118)  Col.  2  Z.  7  (corona  pactih  ü. 
I.  L.  6,  2065  (acta  a.  87)  Col.  2  Z.  35);  6,  2067  (acta  a.  90)  Z.  56 
und  6,  2086  (acta  a.  155)  Z.  43.  Acre  als  Ablat.  nimmt  Charis. 
1,  14  S.  29  (43,  17)  an,  indem  er  den  Accus,  und  Genet.  Plur. 
acris  acrium  neben  crinis  crinium  und  hostis  hostium  hervorhebt, 
quamvis  ablativus  e  littera  üniatur.  Ab  impube  als  Substant.  von 
impubis  impube  (vergl.  unter  32)  Colum.  12,  4,  3  (im  St.  Germ, 
impubi);  ex  immune  C.  I.  L.  8,  2618  b,  c. 

Ferner  in  Apollouiense  Aristodamo  Cic.  Verr.  5,  7,  15  in  den 
Lag.;  de  Calliphana  Veliense  Balb.  24,  55  und  ex  serva  Tarqui- 
niense  de  rep.  2,  21,  37,  an  der  ersten  Stelle  schreibt  C.  F.  W. 
Müller  Apolloniensi,  an  den  beiden  andern  Veliense  und  Tarqui- 
niense;  cum  Cretense  Leuso  oder  Loso  oder  Lento  oder  Lenso 
Liv.  38,  13,  3  im  Bamb.,  Pal.  1  und  2  und  in  anderen  Büchern, 
Hertz  cum  Cretense  Leuso;  ex  colonia  Salariense  Plin.  N.  H.  3, 
3,  4  (25);    in  Sulmonense  Italiae   agro  17,  26,  41  (250)   in    den 


-     57     - 

Par.  a  d;  a  Callia  Atheniense  33,  7,  37  (113);  cum  Timagora 
Chalcidense  35,  9,  35  (58);  Nicia  Atheniense  35,  11,  40  (130), 
überall  hat  Detlefsen  die  Forna  aufe:  Serapione  Antiochense,  Am- 
philocho  Atheniense,  ßione  Solense,  Chaerea  Atheniense,  Diophane 
Nicaeense,  Menandro  Prienense,  Dorotheo  Atheniense,  ApoUodoro 
Citiense  und  Cassio  Parmense  bei  Plin.  N.  H.  1  in  den  Verzeich- 
nissen der  auctores  für  die  einzelnen  Bücher;  Zopyro  Gortynense 
(Helmreich  nach  der  Konjektur  von  Holstein,  in  der  edit.  princeps 
Ruellii  steht  Gordiense)  medico  Scrib.  Larg.  172;  Atheniense  in 
einer  Gloss.  zu  Terent.  Andr.  221 ,  vergl.  Gloss.  Terent.  ex  rec. 
Georgii  Goetz  n.  12;  in  Aritiense  oppido  veteri  C.  I.  L.  2,  172; 
militavit  in  (cohorte)  Claud.  miliarense  5,  898;  reg.  Pautaliense 
6,  2772;  reg.  Serdicens  midne  Potelense  6,  2819;  ex  provin.  Maur. 
Caesarense  6,  3312;  Tiburtino  Lunense  Lesbio  capillo  10,  3419; 
ex  classe  praetoria  Misenense  10,  3488;  col.  Agrippinense  10,  3896; 
ex  classe  Misen(en)se  10,  8329;  colonia  Malvese  und  in  classe 
praetor.  Philippiani  seu  Misenense  priv.  veter.  LI  Col.  2  Z.  18  und 
LIH  Z.  5  (C.  L  L.  3  S.  893  und  896);  in  Parmense  und  pag. 
Albense  tab.  Veleias  bei  Bruns  fönt.  iur.  Rom.  S.  226  Z.  3  und  19; 
in  colonia  (Narbo)nense  Inschr.  Henzen  7215  p.  457,  33;  Arniese 
(tribu)  Or.  2728;  in  Caesariense  bibliotheca  Hieronym.  de  viris 
illustr.  3  und  75  im  Par. ;  in  provincia  Narbonense  Gromat.  Hygin. 
condic.  agr.  S.  122,  6.  Sonst  aber  der  Regel  nach  e  municipio 
Tarquiniensi  und  in  agro  Tarquiniensi,  a  se  quaestore  Ostiensi, 
Mediolanensi  praecone,  cum  Lysone  Patrensi,  Asclapone  Patreusi, 
ex  provincia  mea  Ciliciensi  und  Androne  Laodicensi,  de  matre 
familias  Tarquiniensi  Cic.  pr.  Caec.  4,  10;  4,  11;  Sest.  17,  39;  in 
Pison.  26,  62;  Ep.  Fam.  13,  19,  1;  13,  20;  13,  67,  1 ;  de  rep.  2,  19,  34. 
Zu  dem  defectiven  Genet.  primoris  mit  primorem,  primores, 
primoribus  gehört  ein  Ablat.  primori  Plin.  N.  H.  8,  54,  80  (216); 
10,  33,  51  (99)  hier  im  Par.  d,  sonst  priori,  und  16,  10,  19  (49); 
Sil.  11,  143;  Tac.  Hist.  3,  21;  Suet.  Tib.  33;  Gell.  10,  19,  3  (bei 
Gronov.  primore) ;  Apul.  de  mag.  40  S.  492  und  diese  Schreibung 
fordert  das  Versmafs  C.  L  L.  8,  2581  v.  10:  primore  Varro  L.  L.  5,  33 
8,  47;  Liv.  24,  20,  13  nach  Gronovs  Verbesserung,  in  den  Hdschr. 
priore,  was  auch  Fabri  beibehält,  vergl.  dessen  Note;  Weifsenborn 
schrieb  impigre  und  so  auch  der  neueste  Herausgeber  Zingerle; 
Gell.  1,  18,  3;  2,  7,  6;  Apul.  Met.  4,  28;  Auson.  Epist.  7,  42; 
Parent.  15,  7;  Tertull.  Pudic.  19;  Ennod.  Panegyr.  dictus  regi 
Theod.  (ed.  Hartel  p.  271,  22;  ed.  Vogel  p.  207,  40)  und  Vit. 
Epiph.   (ed.  Hartel  p.  360,  11;   ed.  Vogel  p.  98,  21);    Symmach. 


—    58     - 

Epist.  1,  53;  2,  63;   4,  46;  5,  19;  6,  17;  9,  33;   9,  50:   C.  I.  L. 
10,  7542. 

27.  Charisius  behandelt  in  dem  Abschnitt  de  analogia,  ut  ait 
Romanus,  1,  17  S.  93-120  (116,  29-147,  16)  vielfach  die  Frage 
über  den  Ablat.  Sing,  der  Adjectiva  auf  is,  meistens  nach  der 
grammatischen  Theorie,  einigemale  mit  Nennung  des  Plinius  ser- 
monis  dubii  lib.,  ohne  Hinzufügung  von  Belegen.  Er  unterscheidet 
einmal  die  Anwendung  solcher  Worte  als  Nomina  propria  von 
ihrem  eigentlichen  Gebrauch ,  mögen  sie  sich  auf  Menschen  oder 
auf  Sachen  beziehen,  und  spricht  dem  Ablat.  derselben,  wenn 
sie  Nomina  propria  sind,  die  Endung  e,  in  jedem  an- 
deren Falle  aber  die  Endung  i  zu.  Dann  aber  giebt  er 
wieder  den  Attributiva  von  Personen  die  Endung  e,  und  gestattet 
denselben  nur  bei  Sachen  die  Endung  i.  Als  Nomina  propria, 
welche  als  solche  e  erhalten,  führt  er  folgende  auf:  Agilis  S.  96 
(120,  26):  Cerialis  S.  99  (124,  16);  Facilis  S.  105  (130,  13);  Gra- 
cilis  S.  105  (131,  5):  luvenalis  S.  108  (133,  5);  Natalis  S.  111 
(138,  1);  Nobilis  S.  111  (138,  2);  Salutaris  S.  115  (143,  5);  Sodalis 
S.  115  (143,  7);  Saecularis  S.  115  (143,  8);  Suavis  S.  115  (143,  11), 
Vitalis  S.  119  (146,  16);  Utilis  S.  119  (146,  17);  denn  auf  den 
Gebrauch  als  Nomina  propria  beziehen  sich  auch  die  Ausdrücke 
si  de  persona  dicatur,  si  homo  sit,  si  homo  vocetur,  si  homo  sie 
vocetur.  Von  venaHs  erkennt  er  S.  119  (146,  21)  nur  den  Ablat. 
auf  i  an,  quoniam  et  de  homine,  inquit  Plinius,  dicimus  et  de 
negotio,  wohl  im  Gegensatz  gegen  den  Gebrauch  als  Nomen  pro- 
prium. Folgenden  spricht  er  den  Ablat.  auf  e  ab,  weil  sie  zwar 
für  Menschen  oder  Sachen  passen ,  aber  nicht  Nomina  propria 
seien:  Consularis  S.  99  (124,  18);  decemviralis  S.  102  (127,  9); 
duumviralis  S.  102  (127,  11);  fragilis  S.  105  (130,  22);  mollis 
S.  110  (136,  27);  navalis  S.  111  (138,  4):  omnis  S.  112  (139,  13); 
rudis  S.  114  (142,  10);  tristis  S.  117  (144,  25).  Dagegen  fordert 
er  ab  hoc  auxiliare  homine  S.  97  (121,  14)  nach  Plinius;  ab  hoc 
dapsile,  si  de  homine  dicas,  dapsili,  si  rem  significabis,  ab  hoc 
dapsili  S.  102  (127,  7);  ab  hoc  familiäre,  si  de  homine,  familiari, 
si  de  re  S.  105  (130,  14),  vergl.  Subst.  58;  humile  de  homine 
aliquo,  ut  Pomponius  Secundus  in  Aenea  ex  humile  rege,  humili 
ablativo,  si  res  est  S.  107  (132,  15),  vergl.  unter  26:  a  rudi  homine, 
a  rudi  anirao,  a  rudi  consilio  S.  115  (143,  14)  nach  Plinius,  von 
dem  kurz  vorher  über  dieses  Wort  gelehrten  abweichend.  Der 
Satz:  Forte,  ab  hoc  Forte  Tullio  oratore:  forti,  ab  hoc  forti  viro; 
generaliter  euira  dicitur,   S.  105  (130,  20)  ist  unter  der  Voraus- 


-     59    — 

Setzung  zu  rechtfertigen,  dafs  Fortis  hier,  wie  öfters  in  Inschr., 
Nomen  proprium  ist;  und  so  lesen  wir  excepto  Forte  liberto 
Or.  3034,  doch  wird  forte  einigemale  als  Attribut  gelesen ,  vergl. 
unter  26.  Die  Bemerkung:  Agreste  Sallustius  historiarum  I,  quod 
idem  Plinius  eodem  libro  (sermonis  dubii  VI),  in  animali,  inquit, 
significatione,  S.  97  (120,  30)  scheint  zu  bedeuten,  dafs  auch  tauro 
agreste,  mure  agreste,  columba  agreste  zu  sagen  sei;  die  Nennung 
des  Sallust.  deutet  auf  den  Gebrauch  als  Substant.  hin,  vergl. 
Subst.  58.  Acre  neben  accipitre  S.  97  (122,  Ij  ist  wahrscheinlich 
verderbt. 

Auch  Diom.  1  S.  284  (306,  35)  sagt,  mit  Charis.  1,  14  S.  32 
(47,  6)  beinahe  wörtlich  übereinstimmend :  In  his  nominibus  (salu- 
taris  et  felix)  observabimus,  haec  quae  dumtaxat  fuerint  appella- 
tiva,  (quod)  tunc  ablativo  i  littera  terminantur.  Nam  si  propria  34 
fuerint  nomina,  tunc  ablativo  e  litteram  oportet  habere,  ut  ab  hoc 
Feiice,  ab  hoc  Salutare.  Nihilo  minus  tamen  pluralem  genetivum 
eundem  servant,  tantum  ablativum  singularem  variant  in  diffe- 
rentia  proprii  nominis  et  appellativi.  Prise.  7,  11,  68  S.  760 
(I  335,  15):  Sciendum,  quod,  si  inveniantur  propria  appellativis 
similia  in  i  tinientibus  ablativum,  illa  per  e  proferunt  cum :  luve- 
nalis  [proprium]  a  luvenale,  similiter  Martialis  a  Martiale,  Annalis 
ab  Annale.  Cicero  pro  Fundanio:  Non  modo  hoc  a  Villio  Annale, 
sed  vix  mehercule  a  Quinto  Muttone  factum  probari  potest.  Idem 
pro  Plancio  (Cap.  26,  63):  Confiteor  summa  in  Laterense  orna- 
menta  esse.  Und  7,  14,  70  S  767  (I  347,  10):  Propria  si  sint 
appellativis  similia  in  i  terminantibus  ablativum,  ipsa  per  e  eun- 
dem proferunt  casum,  sicut  supra  dictum  est;  ut  luvenalis  Mar- 
tialis Felix  propria,  a  luvenale  Martiale  Feiice.  Serv.  zu  Verg. 
Aen.  2,  610:  In  nominibus,  quae  et  propria  esse  possunt  et  ap- 
pellativa,  ut  liberalis  felix  iuvenalis,  ablativus  a  proprio  in  e  exit, 
ab  appellativo  in  i. 

So  ist  ApoUinare  Gell.  19,  13,  5;  C.  I.  L.  6,  1984  Z.  28; 
6,  2003  Z.  1;  Augustale  6,  1872^  Ceriale  und  Cereole  6,  2130; 
9,  1609;  Ephem.  epigr.  4  S.  496  Z.  15  und  S.  497  Z.  14;  Or.  2343 
lin.  14  im  zweiten  Teil  und  Gruter  303,  2;  Tacit.  Ann.  16,  17; 
Civüe  Tac.  Hist.  4,  35;  Fetiale  Plin.  N.  H.  1  unter  den  auctores 
zu  Buch  16;  33;  36;  Fidele  C.  I.  L.  6,  85;  Geniale  6,  214;  Gen- 
tile  6,  1382;  Gracile  Plin.  N.  H.  1  unter  den  auctores  zu  B.  3  im 
Toi.,  zu  B.  9  im  Toi.,  Rice,  und  Par.  ac  und  zu  B.  18;  luvenale 
Mart.  7,  24,  1 ;  C.  I  L.  6,  2060  Z.  5;  Laterense  Cic.  Ep.  Att.  12,  17, 
Baiter   bemerkt   in    der   adn.   critica   p.  LXXXVIII    »a  Laterense 


-     60     - 

Orellius  ;  alterensi  M.,  a  Laterensi  edd.  ante  Orellium« ;  Plane,  bei 
Cic.  Ep.  Farn.  10,  11,  3;  Liberale  C.  I.  L.  6,  414";  6,  2065  Z.  17; 
9,  1455  Col.  3  Z.  59;  Or.  4038;  Henzen  6919;  Suet.  Vesp.  3  (225, 
36  ed.  Roth);  Maluginense  Liv.  4,  21,  1  und  6,  27,  2  (an  beiden 
Stellen  ist  in  einigen  geringeren  Hdschr.  Maluginensi);  Martiale 
C.  I.  L.  2,  2958;  3,  4015;  4,  2155;  6,  221;  6,  222:  6,  268; 
6,  2018;  6,  3278;  9,  1455  Col.  3  Z.  11;  Or.  4334;  Memoriale 
Or.  4031;  Minervale  I.  Neap.  6803;  Natale  C.  I.  L.  6,  471;  6,  2065 
Z.  15;  9,  3429;  Or.  737;  Nobile  C.  I.  L.  6,  2548;  Perenne  Ca- 
pitol.  Pertinax  3,  3;  Provinciale  Henzen  5313;  Quirinale  C.  I.  L. 

2,  4802;  2,  4803;  2,  4838  und  wahrscheinlich  2,  4854;  Vestale 
C.  I.  L.  4,  202;  Plin.  N.  H.  7,  60,  60  (213)  und  B.  1  unter  den 
auctores  zu  B.  7;  34;  36;  Vitale  C.  I.  L.  6,  1872'';  9,  1455  Col.  1 
Z.  71  und  Col.  2  Z.  7;  75;  Or.  2391. 

Aber  auch  ^w«a/t  Quint.  6,  3,  86  in  einem  Wortspiel;  Apolli- 
nari  Gell.  2,  16  in  der  Überschrift  und  18,  4,  10;  Cereali  Amm. 
Marc.  17,  5,  1:  Aurel.  Vict.  Caes.  16,  10  und  Or.  2343  lin.  1; 
Geniali  Spartian.  Did.  lul.  8,  6;  Liberali  C.  I.  L.  9,  1540;  Malu- 
ginensi Liv.  6,  22,  1  im  Par.  und  Med.,  und  so  auch  Hertz:  Per- 
enni  Lamprid.  Commod.  5,  13  (im  Bamb.  und  Palat.  Perennio) 
und  Capitol.  Pertinax  3,  5;  Regillensi  Liv.  4,  49,  7;  Vestali  Plin. 
N,  H.  1  unter  den  auctores  zu  B.  35;  Vitali  C.  I.  L.  6,  1867  ^ 

28.  Über  den  Nomin.  und  Accus.  Plur.  dieser  Adjectiva  im 
Masc.  und  Fem.  vergl.  Subst.  64 ;  65,  und  die  daselbst  mitgeteilten 
Stellen  der  alten  Grammatiker.  Im  Nomin.  Plur.  finden  wir  neben 
der  gewöhnlichen  Bildung  auf  es  auch  die  auf  is,  so  in  den 
besten  Hdschr.  omnis,  wie  Ritschi  im  Plaut.  Trin.  1,  1,  7  (29)  und 
1,  2,  175  (212),  an  letzter  Stelle  steht  im  Ambr.  omnes  mortales; 
Götz  im  Epidic.  3,  3,  16  (397):  Brix  im  Mil.  Glor.  3,  1,  68  (659), 
während  Lorenz  hier  omnes  schreibt;  beide  haben  3,  1,  132  (726) 
und  4,  8,  30  (1340)  omnes,  ebenso  4,  8,  49  (1359)  muliebres; 
Scholl  im  Trucul.  2,  4,  80  (434)  immortalis  und  2,  6,  10  (491) 
35  manipularis.  Bei  Varro  L.  L.  5,  32,  143  steht  omnis  im  Par.  a 
und  Goth.;  7,  4,  74;  9,  23,  29  und  10,  3,  70  im  Flor.;  7,  5,  105 
im  Flor,  und  Kopenh. ;  9,  49,  81  im  Kopenh.,  Par.  a  und  Goth.; 
an  allen  diesen  Stellen  schreibt  0.  Müller  omnis,  Spengel  omnes 
aufser  9,  48,  81   omnis;    Cic.  pro  Caec.  18,  51  im  Teg.;    Tusc.  3, 

3,  5  und  3,  8,  17  im  Gud.  und  Reg.;  N.  D.  2,  18,  47  im  Leid. 
A  m.  pr. ,  in  den  Leid.  BC  und  im  Wien.:  Divin.  2,  24,  52  im 
Leid.  A  und  Wien.;  Fat.  13,  30  im  Wien.;  in  den  neueren  Aus- 
gaben steht  aber  nur  omnes :  Lucr.  3,  598  im  quadr.  und  6,  936 


-     61     - 

im  quadr.  und  oblong,  vergl.  Lachmann  zu  Lucrez  p.  56,  57; 
Bernays  schreibt  an  erster  Stelle  omnes,  an  letzter  omnis;  Verg. 
Aen.  3,  672  und  4,  294  in  den  sched.  Vat.  5,  268;  5,  830  im 
Rom.  (an  der  zweiten  Stelle  nach  Wagner  auch  im  Med.);  6,  736 
in  den  sched.  Vat.  und  im  Pal.,  Rom.,  Gud.  und  Bern,  b;  7,  625 
in  den  sched.  Vat.  und  im  Gud.  und  Bern,  b  m.  pr.  und  im 
Med.;  11,  362  im  Med.;  Tac.  Ann.  1,  4;  auch  brevis  findet  sich 
in  einer  Hdschr.  des  Tacit.  Ann.  2,6;  im  Virg.  wie  im  Tacit, 
liest  man  nur  omnes,  aber  bei  Varro  L.  L.  6,  3,  26  Novendialis 
und  8,  38,  67  disparilis  wie  auch  Sat.  Men.  (bei  Nonius  S.  91,  4) 
aquatilis;  L.  L.  9,  29,  40  hat  Müller  nach  Hdschr.  Flor,  und  Par.  a 
muliebris  sint  an  viriles,  Spengel  aber  muliebres;  im  Lucr.  2,  955 
steht  im  quadr.  und  oblong,  vitalis  und  so  auch  Bernays;  inco- 
lumis  schreibt  Baehrens  Prop.  5  (4) ,  9,  8  nach  dem  Neapolit.  u. 
a.  Hdschr.,  incolumes  Lachmann,  Keil,  Haupt,  L.  Müller;  aber 
incelebris  hat  Hertz  im  Gell.  2,  18,  8  nach  Cod.  Vat.  und  Paris, 
aufgenommen;  terribilis  Cic.  Divin.  1,  8,  18  im  Wien.;  turpis  Verg. 
Ge.  4,  96  im  Med.;  viridis  4,  121  in  den  sched.  Vat.,  im  Med, 
und  Pal.  und  im  Gud.  m.  pr. ;  segnis  4,  198  im  Med.  (regnis  im 
Pal);  dulcis  Aen.  5,  214  und  terribilis  6,  277  im  Rom.;  in  den 
Cicero-  und  Virg.-Ausgaben  liest  man  nur  die  Formen  auf  es. 

Auch  Nom.  Plur.  auf  eis  finden  sich  in  Hdschr.,  so  medio- 
creis  Varro  L.  L.  5 ,  1 ,  5  im  Flor,  und  Paris,  a  und  danach 
0.  Müller,  mediocris  in  den  Par,  b  c  und  so  Spengel;  omneis 
6,  1,  2  (Müller,  omnes  Spengel)  und  simileis  9,  31,  43  (Müller, 
similes  Spengel)  im  Flor, ;  exitialeis  Lucr,  2 ,  569  nach  Lambin. 
alleinige  Lesart  der  ihm  bekannten  Bücher,  doch  Bernays  hat  exi- 
tiales  geschrieben.    Vergl.  über  die  Adjectiva  immobilia  unter  42. 

Für  den  Accus.  Plur.  aller  Nomina,  welche  im  Genet,  Plur. 
ium  haben,  also  auch  der  Adjectiva  auf  is,  e  und  auf  er,  ris,  re 
wird  die  Endung  is  von  den  Grammatikern  ausdrücklich  be- 
zeugt. So  sagt  Charis.  1,  14  S.  28  (43,  6):  Omnia  nomina  in  is 
litteris  terminata,  quae  ablativo  i  exierint,  necesse  est  genetivo  et 
accusativo  ante  ultimam  i  recipiant,  ut  agrestis  agrestium  hos 
agrestis,  caelestis  caelestium  hos  caelestis.  Item  eadem  vocabula, 
quae  in  is  terminantur  nominativo,  ablativo  casu  in  i  exeunt,  et 
accusativum  pluralem  casum  similem  nominativo  singulari  faciunt. 
Item  in  vocabulis  nominativo  is  terminatis,  quando  genetivus  plu- 
ralis  ium,  quando  um  habere  debeat,  definitio  brevis  est,  quod, 
quotiens  accusativum  pluralem  in  is  habuerint,  genetivum  in  ium 
habebunt.     Derselbe  1,  15  S.  69  (89,  17):    Quaecumque  nomina 


—     62     — 

is  litteris  terminata  communia  masculini  et  feminini  generis  sunt, 
faciuntque  ex  se  neutra  in  e  terminata,  ut  hie  et  haec  nobilis  et 
hoc  nobile,  ablativum  habebunt  in  i,  genetivo  (plurali  i  ante  um 
recipient,  accusativo  autem)  i  ante  s,  ut  ab  hoc  et  ab  hac  nobili 
simili,  horum  et  harum  nobilium  similium,  hos  et  has  nobilis 
similis.  Und  1,  17  S.  112  (139,  22):  Omnes  Sallustius  in  Catilina 
(Cap.  51,  1):  Omnes,  P.  C. ,  qui  de  rebus  dubiis  Consultant,  ab 
odio,  amicitia,  i.  a.  m.  v,  d.,  cum  idem  in  eodem  (Cap.  1,  1): 
Omneis  homines ,  qui  sese  student  praestare  ceteris  animalibus; 
quod  ratione  potius  esse  subnixum  sub  F  et  sub  M  littera  (d.  i. 
36  unter  fonteis  und  monteis  S.  104  und  111)  poterit  osteudi,  Sed 
Asper,  si  genetivus,  inquit,  omnium  i  litteram  natura  retinet,  et 
in  accusativo  esse  servandam.  Diom.  1  S.  282  (305,  25):  Nomina 
quae  ablativo  casu  numero  singulari  i  littera  finiuntur,  genere  ma- 
sculino  et  feminino  sublata  i  ultima  et  apposita  es  syllaba  pro- 
ducta faciunt  nominativum  et  vocativum  pluralem ,  ut  ab  hoc  et 
ab  hac  agili,  hi  et  hae  agiles  et  o  agiles.  Nam  accusativus  iuxta 
regulam  manente  i  littera  debet  enuntiari,  hos  et  has  agilis,  ut 
est  omnis  homines  (Sallust.  Cat.  1,  1);  sed  eum  ad  nominativi 
et  vocativi  formam  consuetudo  transduxit.  Prob.  Instit.  art.  S.  292 
(95,  30):  In  supra  dictis  nominibus  sunt  aliqua  nomina,  quae  accu- 
sativo casu  nominis  pluralis  in  uno  vocabulo  suo  duabus  formis 
reperiantur  definiri,  id  est  es  et  is,  ut  puta  hos  omnes  et  hos 
omnis.  Nunc  etiam  hoc  monemus,  quod  sint  aliqui,  qui  in  eodem 
supra  dicto  casu  hoc  praeceptum  observandum  esse  senserunt,  id 
est  ut,  quando  genetivus  casus  numeri  pluralis  um  litteris  post 
consonantem  concluditur,  tunc  accusativus  casus  numeri  pluralis 
es  litteris  definiatur,  ut  puta  horum  parietum  hos  parietes,  at 
vero  tunc  accusativus  casus  numeri  pluralis  is  litteris  concludatur, 
quando  genetivus  casus  numeri  pluralis  ium  litteris  definitur,  ut 
puta  hos  talis,  quoniam  horum  talium  facere  demonstratur.  Nach 
Charis.  1,  17  S.  111  (137,  23)  meinte  der  Dichter  Pomponius  Se- 
cundus,  wie  Plinius  berichte,  dafs  propter  homonymum  nominativi 
im  Accus,  nicht  omnes,  sondern  omneis  zn  sagen  sei.  Prise.  7, 
17,  84;  85  S.  775  (I  358,  15);  776  (I  350,  5)  (vergl.  Substant.  64) 
giebt  omnis  aus  Terent.  Andr.  5,  4,  43  und  Sallust.  Cat.  1,1; 
pinguis  und  dulcis  aus  Verg.  Ge.  3,  450;  4,  61;  celeris,  acris  und 
salubris  aus  Aen.  4,  226;  11,  48;  12,  418.  Zahlreiche  andere 
Beispiele  aus  Verg.  haben  Wagner  orthogr.  Verg.  S.  386  folg.  und 
Ribbeck  proleg.  S.  405  folg.  zusammengestellt,  und  schon  Noris 
cenotaph.  Pis.  diss.  4  Cap.  3  hat   nachgewiesen,    dafs   in   Inschr. 


-     63     — 

und  in  den  Med.  des  Virg.  und  Tac.  ebensowohl  Cartaciniensis 
omnis  saecularis  acris  rebellis  wie  finis  turris  navis  claseis  als 
Accus.  Plur.  gefunden  werde. 

Wir  lesen  als  Accus.  Plur.  omnis  C.  I.  L.  1 ,  198  Z.  15  und 
59;  1,  208;  1011;  1166;  omneis  1,  199  Z.  43;  1,  202  Col.  1  Z,  32 
und  1,  551  Z.  2;  Cartaciniensis  1,  195;  Sextilis  1,  199  Z.  44  und 
1,  998;  Octobris  1,  200  Z.  21  und  1,  837;  Quictilis  1,  841;  Dece- 
bris  1,  930;  Aprilis  1,  961;  Decembreis  1,  202  Col.  1  Z.  7;  16; 
20;   24;   28;    Octobreis  1,  590;    Quinctileis  1,  603  Z.  2;    tristeis 

I,  1220;  (cu)rulis  monum.  Ancyr.  Taf.  1  Z.  21 ;  omnis  Plaut.  Bacch. 
3,  6,  18  (547);  Men.  5,  3,  4  (880);  Mil.  Gl.  3,  1,  66  (660);  Cic. 
pr.  Scaur.  2,  21  im  Ambr.  (omnes  im  Tur.);  Tac.  Ann.  1,  3;  mor- 
talis  Plaut.  Bacch.  2,  3,  59  (293)  und  mediocris  3,  3,  21  (425); 
celeris  Poen.  3,  1,  65  (578);  acris  Varr.  Sat.  Men.  394;  communis 
L.  L.  8,  41,  80;  deformis  7,  3,  64;  disparilis  8,  3,  9;  dissimilis 

8,  22,  42;  generalis  R.  R.  2,  1,  12;  immanis  Sat.  Men.  332;  mollis 
463;  mortalis  L.  L.  5,  11,  75;  6,  6,  45;  muliebris  9,  29,  40;  Sat. 
Men.  155;  naturalis  L.  L.  10,  6,  83;  omnis  5,  24,  115;  8,  3,  10; 

9,  58,  101;  9,  64,  111;  10,  4,  78;  Sat.  Men.  45;  R.  R.  1,  2,  5; 
similis  L.  L.  8,  22,  42;  8,  38,  69;  9,  29,  40;  9,  30,  42;  9,  33,  47, 
9,  52,  92;  10,  2,  6;  10,  2,  27;  10,  2,  29;  singularis  8,  2,  7;  vagi- 
pennis  Sat.  Men.  489  Konjektur  von  Bücheier,  Riese  schreibt  agi- 
lipennis;    virilis  L.  L.  5,  10,  58.     Omnis  schreibt  Cato  (bei  Gell. 

II,  3,  2)  ed.  Jordan  p.  25,  6;  p.  77,  6  (bei  Plin.  N.  H.  29,  7,  14); 
p.  88,  4  (Festus  p.  154  M.).  Agrestis  Prop.  3,  19,  14;  docilis 
5,  2,  63;  facilis  2,  1,  10;  3,  34,  76;  infamis  1,  16,  9;  levis  2, 
1,  49;  omnis  1,  4,  21;  1,  13,  25;  2,  1,  57;  3,  28,  29;  3,  28,  56; 
qualis  2,  7,  11;  sollemnis  5,  1,  16;  tristis  1,  9,  13;  velocis  4,  14,  5, 
an  allen  diesen  Stellen  hat  L.  Müller  die  Form  auf  es  geschrieben, 
vergl.  P.  Heymann,  In  Propertium  quaestiones  grammaticae  et 
orthographicae  p.  22,  23.  Alacris  Cic.  pr.  Sest.  1,  1  im  Par.  und 
Gembl.;  immanis  pro  Scaur.  2,  13  im  Ambr.;  rebellis  Tacit.  Ann. 
1,  40;  enormis  2,  14;  tenuis  2,  14;  feralis  2,  75;  insignis  4,  26. 
Omnis  oft  bei  Sueton,  so  Caes.  34;  42;  56;  Aug.  18;  50;  52;  71; 
83;  Tib.  2;  4;  29;  51;  Cal.  26;  29;  32;  56;  Claud.  9;  21;  28; 
Nero  10;  22;  52;  Galb.  5;  16;  Otho  10;  Vesp.  25;  Tit.  3;  5;  8; 
Domit.  9;  10;  ed.  Reifif.  p.  221,  12.  Auch  der  Accus.  Plur.  der 
Part.  Praes.  Activi  geht  auf  is  aus,  so  aestuantis  Varro  Sat.  204 ; 
amantis  204;  disputantis  451;  cadentis  L.  L.  5,  4,  7;  consequentis 
9,  51,  90;  consentis  R.  R.  1,  1,  4;  absentis  Prop.  3,  33,  43; 
arentis  3,  15,  51 ;  dantis  5,  5,  47;  euntis  5,  7,  23;  flagrantis  4,  11,  9; 


-     64    — 

hiantis  4,  16,  17:  labentis  1,  10,  7:  nigrantis  4,  12,  33:  praesentis 
3,  30,  12;    pressantis  4,  17,  18:   recentis  1,  10,  17:    spirantis  5, 

7,  11;  triumphantis  5,  3,  68.  In  der  Ausgabe  des  Varro  L.  L. 
ed.  0,  Müller  finden  sich  einige  Accusative  auf  eis,  so  5,  11,  75 
immortaleis  (immortalis  Spengel;  9,  27,  34  naturaleis  (naturales 
Sp.);  8,  16,  32  omneis  (omnis  Sp.):  9,  33,  47  tricilinareis  (tricli- 
niaris  Sp.)-    Über  den  Gebrauch  dieser  Form  bei  Virg.  und  Horaz 

37  vergl.  0.  Keller,  Rhein.  xMus.  1866,  21  S.  242  u.  243.  Dabei  wird 
noch  bemerkt,  dafs  bei  Virg.  und  Horaz  der  Accus,  volucres  nur 
als  Substant.  gebraucht  sei,  Verg  Ecl.  6,  42  und  Aen.  3,  241, 
und   Horat.  Serm.  1,  8,  6,    volucris  aber   als  Adject. ,  Verg.  Ge. 

2,  217  und  Aen.  8,  433  im  Pal.  und  Gud.,  Aen.  11,  795  und 
Horat.  Carm.  2,  17,  24,  vergl.  über  den  Gen.  Plur.  des  Wortes 
unter  29. 

Der  Nomin.  und  Accus.  Plur.  derselben  Adjectiva  im  Neutr. 
hat  immer  ia,  welches  auch  zu  denen  auf  er,  ris,  re  gehört.  So 
acria  Plaut.  Bacch.  4,  3,  15  (628):  Horat.  Serm.  2,  6,  69;  2,  8,  7; 
Quintil.  9,  4,  135:  9,  4,  139;  celeria  Corn.  Nep.  Att.  21,  2;  Quintil. 

9,  4,  135;  equestria  Sen.  Benef.  7,  12,  3;  Controv.  3,  18;  Suet. 
Cal.  26;    putria  Prop.   5  (4),  5,  24;    Ovid.   Met.   7,  585;    Colum. 

10,  90;  Sen.  Epist.  12,  1:  Lucan.  7,  398;  9,  526;  Plin.  N.  H.  26, 
14,  87  (142  und  146):  Stat.  Theb.  8,  391:  Calpurn.  5,  77;  Curtius 
9,  3,  10;  salubria  und  insalubria  Quintil.  3,  2,  3:  saluhria  Tac. 
Hist.  5,  6:  Suet.  Aug.  89:  silvestria  Colum.  8,  15,  7;  Plin.  See. 
Medic.  2,  6;  terrestria  Horat.  Serm.  2,  6,  93:  vohicria  Plin.  N.  H. 

11,  33,  39  (115);  Tac.  Germ.  45.     Aber  bei  Gl.  Mamert.  Geneth. 

3,  3  (104,  5  ed.  Baehrens)  haben  sämtliche  Hdschr.  volucra  tela. 

29.  Die  regelmäfsige  Bildung  des  Gen  et.  Plur.  der  näm- 
lichen Adjectiva  ist  auf  ium.  Jedoch  Thermesum  C.  I.  L.  1,  204 
Col.  2  Z.  7;  11  (aber  Thermesium,  Thermensium  und  Termensium 
Col.  1  Z.  2:  13:  33  und  Col.  2  Z.  8:  24:  28):  Veniaesum  C.  I.  L. 
5,  4373  (bei  Plin.  N.  H.  3,  3,  4  (26)  ist  der  Nomin.  Vennesi  im 
Par.  a  und  Vat.,  Vennese  im  Leid,  und  Rice,  Vennses  im  Chiffl, 
m.  pr. ,  Venenses  in   demselben  m.  sec):    Rusgmiiejitium  C.  I.  L. 

8,  9249;  Martensum  Addit.  ad  9,  1931  S.  671;  Baliarum  oder 
ßalearum  C.  I.  L.  2,  3695;  Gr.  732;  Sallust.  lug.  105,  2  im  Sen.  1 
und  Guelf.  3;  6  (im  Fabr.  1  Balearium):  Liv,  28,  15,  1  im  Lov.  4 
(im  Med.,  Voss,  und  Lov.  2  Balearium)  und  28,  46,  7  im  Med. 
und  Lov.  1:  2:  4:  Plin.  N.  H.  8,  55,  81  (217);  Tüiensum  Cic.  de 
rep.  2,  20,  36:  Lamm  familiarum  5,  5,  7;  Veronensum  Catull. 
100,  2  im  cod.  Dat.  und  St.  Germ,  und  in  der  ed.  Reg.  (im  Oxf. 


-     65    — 

Treronensum) ;  wenn  aber  Veronensium  geschrieben  wird,  so  ist 
es  doch  viersilbig  zu  sprechen,  wie  Phocaensium  Reines.  17,  142 
(Burmanns  Anth.  Lat.  4,  110;  Meyer  1243);  ex  numero  equit. 
sinfjulariim  C.  I.  L.  6,  3259;  duos  ordines  maxillarum  steht  in 
den  Hdschr.  des  Piin.  11,  37,  63  (167),  Detlefsen  schreibt  maxilla- 
rium.  Vergl.  unter  26  über  die  Ablat.  virgine  Vestale,  Lare  fami- 
liäre, fratre  patruele,  Apolloniense  Veliense  Tarquiniense  Cretense. 
Perduellum  Acc.  (Ribbeck  I  282,  12)  bei  Non.  S.  22;  auspi- 
ciorum  caelestum  Varro  L.  L.  6,  7,  53  im  Flor,  (im  Kopenh.  und 
Goth.  caelestium);  viridum  draconum  Stat.  Theb.  2,  279  und 
agrestum  luporum  3,  46;  mediocrum  Alcim.  Avit.  de  subitanea 
paenitentia  ed.  Peiper  p.  31,  1.  Bei  Dichtern  sind  caelestum  und 
agrestum  als  Substant.  häufig.  Caelestum  haben  Acc.  (Ribbeck 
I  163,  209)  bei  Cic.  N.  D.  3,  27,  68;  Enn.  (L.  Müller  p.  85  Sat.  73) 
bei  Lactant.  Inst.  1,  18,  11;  Cic.  Tusc.  2,  9,  21  in  einer  Über- 
setzung aus  Sophocles;  Lucr.  6,  1274;  CatuU.  64,  191;  64,  204; 
Verg.  Aen.  7,  432;  Ovid.  Met.  1,  150  und  Fast.  4,  276;  4,  423; 
Senec.  Herc.  für.  597  (601);  Sil.  3,  137;  16,  140;  agrestium  "^ Qvg. 
Ge.  1,  10;  Culex  21;  Ovid.  Met.  14,  635;  Prep.  4  (3)  13,  25; 
Val.  Flacc.  1,  684;  2,  461;  Stat.  Silv.  5,  3,  75;  caelestum  numen 
auch  Val.  Max.  1,  6,  12  im  Bern.  Sonst  sind  in  der  Prosa  nur 
caelestium  und  agrestium  auch  als  Substantiva:  so  caelestium  Cic. 
Phil.  4,  4,  10;  N.  D.  2,  21,  56  im  Glog.  (sonst  caelestem);  Cato 
Mai.  21,  77;  Off.  3,  5,  25;  Leg.  2,  22,  55;  Caes.  B.  G.  6,  17,  2 
Liv.  1,  7,  10;  1,  31,  8;  10,  28,  16;  Vitruv.  1  prooem.  2;  Pers.  2,  61 
agrestium  Cic.  pro  Mur.  29,  61;  Liv.  1,  14,  5;  2,  50,  4;  2,  63,  2 
3,  38,  4;  3,  69,  2  (im  Par.  m.  pr.  agrestum);   5,  37,  5;  5,  53,  8 

7,  20,  6;   8,  27,  9;  9,  36,  12;  22,  10,  8;   25,  9,  2;  26,  10,  8 
27,  32,  7;  28,  36,  6;  30,  28,  3;  30,  45,  2;  44,  30,  9;  Plin.  Epist. 
6,  16,  13,  vergl.  Substantiv  69. 

Auch  zu  den  Adjectiva  auf  er,  ris,  re  gehört  ein  Genet. 
Plur.  auf  ium,  wie  acrium  Cic.  de  orat.  2,  43,  182  und  Horat. 
Carm.  1,  6,  18;  campestrium  Tac.  Germ.  43;  equestrimii  C.  L  L. 
5,  1874;  Liv.  30,  11,  7;  Vell.  1,  11,  3  und  Tac.  Germ.  30; 
palustrium  Varro  R.  R.  1,  38,  1;  Mela  3,  6,  8  (56);  putrium 
Sidon.  Epist.  4,  14;  salubrium  Plin.  N.  H.  31,  3,  22  (37);  Quintil. 
2,  17,  9;  Tac.  Hist.  1,  67;  insaluhrium  Curt.  9,  10,  13;  silvestrium 
Cic.  N.  D.  2,  39,  99;  Colum.  7,  13,  3;   Plin.  N.  H.  7,  2,  2  (25); 

8,  30,  46  (108);  8,  52,  78  (211);  8,  53,  79  (214);  10,  73,  93  (200); 
26,  8,  50  (182);  Plin.  See.  Med.  2,  6;  terrestrium  Plin.  N.  H. 
8,  59,  84  (229);    Charis.  1 ,  17  S.  110  (137,  6)  citiert  aus  Plin., 

Neue -Wagener,  Lat.  Formenlehre.     II.     3.  Aufl.  5 


38 


—     66     — 

ut  fures  furum  et  augurum  et  celerum  dicimus,  und  nach  dem 
Fragm.  Bob.  de  nom.  et  pronom,  S.  132  (559,  10)  ist  der  Gen. 
Plur.  zwar  equestrium,  acrium,  alacrium,  aber  celerum  wie  passe- 
rum,  anserum,  pauperum;  damit  mag  zunächst  das  Substant, 
celerum  gemeint  sein,  wie  in  tribunus  celerum  Liv.  1,  59,  7  und 
Pompon.  Dig.  1,  2,  2  §  15;  19,  und  hexarchus  alae  celerum  C.  I. 
L.  3,  4832;  wir  lesen  aber  auch  celerum  als  Adjectiv,  wie 
tribunus  equitum  celerum  Mythogr.  1,  74  (p.  25,  35  ed.  Bode); 
celerum   passiouum  Cael.  Aurel.  Acut.  1  praef.  1,  3,  17  S.  1,  2,  7; 

1,  15,  116  S.  51;  1,  16,  155  S.  67;  2,  1,  1.  6  S.  81.  83;  2,  9,  44 

5.  101;  2,  22,  129  S.  149;  2,  29,  156  S.  163;  2,  33,  176  S.  173; 

2,  39,  225  S.  199  und  an  anderen  Stellen.   Volucrum  bezeichnet  Char. 

I,  17  S.  119  (146,  29)  mit  Berufung  auf  Fun.  als  die  gewöhnliche 
Form,  und  führt  dafür  den  Mäcenas  au.  Dasselbe  haben  als  Sub- 
stant. Sallust.  bei  Macrob.  Sat.  3,  13,  9;  Verg.  Aen.  3,  216;  3,  361 ; 
7,  705;  8,  235;  8,  456;  10,  177;  Colum.  7,  13,  3;  Lucan.  9,  802; 
Plin.    N.  H.   2,  10,  7  (48);    10,  11,  13  (29);    10,  73,  94  (202); 

II,  37,  62  (164);  35,  11,  38  (121);  37,  13,  78  (204);  Quintil. 
10,  3,  24;  Tac.  Hist.  3,  56;  Mart.  5,  55,  1:  14,  216,  1;  Ilias 
Lat.  4:  148;  Avien.  Arat.  1821  (=  II  496);  Dracont.  Carm.  prof. 

6,  77;  Avian.  Fab.  14,  6;  Maximian.  Eleg.  5,  111:  Mart.  Capell. 
1,  10;  Mythogr.  1,  43;  Anthol.  Lat.  ed.  Riese  286,  239  (Symphosii 
Aenigm.  74;   Baehr.  4,  440);    ed.   Burmann  3,  205    (Meyer  977; 
Riese  698;  Baehr.  4,  99)  v.  12;  ed.  Riese  731  v.  161  (Baehr.  3,  253); 
ed.  Burmann  5,  143  (Meyer  1079:   Riese  733,  1;    Baehr.  5,  367) 
V.  1;  5,  143  (Meyer  233;  Riese  762;  Baehr.  5,  363)  v.  65.    Doch 
bei  Dichtern  ist  auch  volucrum  equorum  Verg.  Catal.  11,  29;  Ovid 
Met.  2,  234;  4,  245;  Stat.  Theb.  10,  228;  Claudian.  in  Ruf.  2,  31 
volucrum   draconum   Ovid.  Met.  7,  218;    volucrum  Amorum    Ovid 
Her.  15,  97  (16,  201);  Val.  Flacc.  6,  457;    Stat.  Silv.  1,  5,  33 
volucrum  fratrum  Val.  Flacc.  8,  323 ;  volucrum  rotarum  Claudian 
Rapt.  Pros.  3,  431.    Nach  Charis.  a.  a.  0.  war  volucrium  bei  Fa- 
bianus   causarum   libro  II  et  III   und    bei  Cic.    de  finibus  '(wahr- 
scheinlich 2,  33,  110),  und  volucrium  als  Substant.  lesen  wir  auch 
Varro  R.  R.  1,  38,  1,  und  Cic.  N.  D.  2,  39,  99   im  Leid.  B  und 
Wien.,   und  so   auch    C.  F.  W.  Müller.      Silvestrum   exuvias    hat 
0.  Ribbeck  vermutet  in  dem  Verse  des  Acc.  bei  Non.  S.  244  und 
458:    Non.   giebt  an   der  ersten  Stelle   silvestres  exuvias,   an  der 
zweiten  pecudum  exuvias. 

30.    Die  Adjectiva  immobilia  folgen   sämtlich   der 
dritten   Deklination.     Sie   hängen  in    der  Regel   im   Nomin. 


—     67     — 

Sing.,  auch  im  Neutrum  (vergl.  unter  10),  an  den  Stamm  ein  s 
an,  vor  welchem  ein  d  oder  t  ausfällt,  und  mit  welchem  ein  c,  g 
oder  qu  zu  x  verbunden  wird,  vergl.  Subst.  40  und  41.  Die 
Stämme  auf  r  nehmen  das  s  nicht  an:  pa}\  impar,  compar,  dispar, 
separ,  suppar,  memor,  immemor,  pauper,  uber^  concolor^  discolor^ 
decolor^  bicolor,  versicolor;  wohl  aber  wird  den  Stämmen  auf  rd 
oder  rt  das  s  angefügt:  Concors^  discors,  socors,  vecors,  misericors, 
consors,  exsors^  expers^  soIlers^  iners.  Auch  vigil  erhält  als  Ad- 
jectivum  wie  als  Substantivum  kein  s;  ihm  folgt  pervigil.  Vergl.  39 
Substant.  43  und  45. 

Die  von  Substantiva  auf  us  mit  dem  Genet.  auf  eris  oder  auf 
oris  abstammenden  Adjectiva  erhalten  das  r  schon  im  Nomin. 
Sing.:  degener ^  Pallas  hicorpor  Acc.  (Ribb.  1  p.  177  v.  307)  bei 
Prise.  6,  9,  48  S.  699  (I  236,  5),  dedecor  alga  Auson.  Epist.  9,  5. 
Von  Prise.  6,  9,  47  u.  48  S.  699  (I  236,  5)  und  dems.  de  fig.  num. 
31  (II  416,  27)  werden  noch  tricorpor^  decor  und  indecor  erwähnt, 
aber  für  diese  Nomin.  fehlt  es  an  Beispielen  (ein  Nominat.  tricor- 
pus  steht  Gloss.  Labb.);    Acc.  (Ribb.  1  p.  160  v.  193)    bei   Non. 

5.  489  hat  vita  indecoris^  vergl.  unter  13.  Sowohl  diejenigen, 
welche  auf  capere  zurückgehen,  wie  die  aus  caput  zusammen- 
gesetzten, haben  im  Nomin.  Sing,  ceps:  particeps,  p)rinceps^  anceps, 
praeceps^  biceps^  triceps.  Doch  die  alte  Sprache  hatte  nach  Charis. 
Art.  gramm.  1,  15  S.  67  (88,  12);  1,  17  S.  96  (120,  14)  und  S.  117 
(144,  15);  Exe.  art.  S.  94  (546,  9);  Prise.  6,  18,  95  S.  725  (I  280, 
16)  und  7,  9,  46  S.  754  (I  325,  5)  einen  Nomin.  ancipes^  praeci- 
pes  ^  hicipes.  Für  ancipes  führen  Charis.  an  der  zweiten  Stelle 
und  Prise,  an  der  ersten  Plaut.  Rud.  4,  4,  114  (1158)  an,  für 
praeoipes  daneben  Prise,  eine  Stelle  aus  des  Plautus  commorientes, 
und  ebenso  wird  auch  Rud.  3,  3,  8  (671)  gelesen.  Aber  principes 
Cic.  Divin.  1,  3,  6  im  Leid.  B  und  Wien.  m.  pr.  und  im  Heins,  ist 
Schreibfehler  für  das  im  Pith.  erhaltene  richtige  princeps.  Vergl. 
über  municipes  als  Nomin.  Singul.  Substant.  39. 

31.  Der  im  Nomin.  Sing,  öfters,  besonders  in  den  aus  No- 
minal- oder  Verbalstämmen  zusammengesetzten  Adjectiva,  ver- 
dunkelte Wortstamm  tritt  in  der  Deklination  wieder  hervor.  So 
haben  particeps  und  princeps  im  Gen.  die  Endung  cipis,  aber 
anceps^  praeceps,  biceps,  triceps  die  Endung  cipitis.     Aber  Prise. 

6,  18,  95  S.  725  (I  281,  5—9)  führt  aus  Ennius  (Annal.  422 
L.  Müller)  praecipe  casu  und  aus  Laevius  (fragm.  18  ed.  L.  Müller) 
praecipem  an,  doch  bei  Liv.  7,  23,  10  ist  praecipi  turba  im  Med., 
und  30,  33,  3  in  ancipia  tela  im  Bamb.  und  Leipz.  (dafür  man- 

5* 


—     68     - 

cipia  tela  im  Par.  2)  Schreibfehler.  So  ferner  intercus  (Plaut.  Men. 
5,  4,  3  [891]  und  bei  Prise.  6,  16,  87  S.  719  [I  271,  7J,  Lowes 
gloss.  nom.  869),  Gen.  intercutis  (im  Thes.  nov.  Latinit.  ed.  Mai 
p.  539  und  566  werden  damit  subcus  und  subtercus  zusammen- 
gestellt); exos  (Lucr.  3,  719),  Gen.  exossis;  pemox^  Abi.  pernocte; 
praecox^  Gen.  praecocis  oder  praecöquis,  worüber  Gell.  10,  11, 
8  u.  9,  die  Dichterstelle  bei  Apul.  de  mag.  85  S.  571  und  dazu 
Hildebrand  zu  vergleichen  ist.  So  deses  und  reses  ^  Gen.  desidis 
und  residis  (resedes  bei  Verg.  Aen.  6,  813  im  Med.  ist  ein  Ver- 
sehen, resides  begegnet  auch  Aen.  1,  722  und  7,  693,  vergl.  Lach- 
mann zu  Lucr.  1,  35).  Superstes,  Gen.  superstitis.  Quadrupes, 
bipes^  nlipes,  angiiipes,  cornipes,  ignipes,  Gen.  auf  pedis;  exkeres, 
Gen.  exheredis;  inguies,  Gen.  inquietis;  compos^  impos,  Gen.  auf 
pötis;  inops,  Gen.  inöpis;  Concors^  discors,  socors,  vecors^  raiseri- 
C07-S,  Gen.  auf  cordis;  consors^  exsors^  Gen.  auf  sortis;  sollers, 
iners ,  Gen.  auf  ertis;  amens  ^  demens^  vemens,  Gen.  auf  mentis; 
ingens,  Gen.  ingentis;  exlex,  Gen.  exlegis;  simplex,  duplex,  triplex, 
quadruplex,  multiplex,  supplex,  Gen.  auf  plicis;  concolor,  discolor, 
decolor,  hicolor,  versicolor.  Gen.  auf  coloris;  dedecor,  Gen.  dede- 
coris;  degener,  Gen.  degeneris.  Aber  exsanguis  hat,  wie  im  Neutr. 
exsangue,  so  im  Gen.  exsanguis,  vergl.  Prise.  6,  12,  67  S.  708 
40  (I  251,  8)  und  exsanguinibus  B.  Afr.  90,  4  im  Par.  2  ist  ein 
Schreibfehler.  Zur  Rechtfertigung  des  Gen.  exsanguis  kann  der 
in  einer  alten  Inschr.  erhaltene  Accus,  sanguem  dienen,  vergl. 
Subst.  43. 

32.  Die  nicht  aus  Substantiva  zusammengesetzten  Adjectiva 
auf  r  hängen  im  Genet.  an  den  Nomin.  is  an,  mit  kurzer  Pänul- 
tima,  während  der  Nomin,  ^;ar  und  impar  ein  langes  a  hat:  päris, 
impäris,  memöris,  immemöris,  pauperis,  uheris.  Ebenso  haben 
vigil  und  pervigil  im  Gen.  vigilis  und  pervigilis.  Von  den  Ad- 
jectiva auf  es  bilden  hehes,  teres,  praepes,  perpes  den  Gen.  auf 
etis,  dives  und  sospes  nebst  ales  und  hospes  (vergl.  unter  14)  auf 
itis.  Teriti  Lucr.  1,  35  in  den  alten  Büchern  und  praepitis  Verg. 
Aen.  3,  361  im  Med.  sind  falsche  Bildungen.  Zu  hebes  hat  Charis. 
1,  17  S.  107  (132,  5)  einen  Accus,  hebem  erhalten,  welchen  Caecil. 
(Ribb.  2  p.  49  v.  81)  und  Ennius  (ed.  L.  Müller  p.  55,  lib.  XVI,  35) 
gebraucht  hatten.  Vergl.  über  mansuem  unter  52.  Locuples  hat 
locupletis.  Von  Caeres  ist  Caerete  Verg.  Aen.  10,  183;  Caeretum 
Liv.  4,  61,  11;  Caeretem  5,  16,  5  (Caeritem  im  Voss.  2  und 
Lovel.  3);  Caeretibus  5,  50,  3  und  Caeretes  22,  1,  10,  daher  Caere- 
tanus  Val.  Max.  1,  1,  10:  Plin.  N.  H.  3,  5,  8  (51):  Mart.  13,  124,  1; 


—     69     - 

I.  Neap.  6828  Z.  19;  Caerite  Horat.  Epist.  1,  6,  62;  Caeritem, 
Caeritum,    Caeritibus,    Caeritefi,   Caeriti    Liv.  7,   19,  6;    7,   19,  8; 

7,  19,  10;  7,  20,  1;  7,  20,  8;  10,  4,  9;  28,  45,  15;  41,  21,  13; 
Val.  Max.  1,  6,  5;  Gell.  16,  13,  7;  bei  dem  vorgeblichen  Ascon. 
zu  Cic.  divin.  in  Caec.  3,  8  p.  103  B.;  I.  Neap.  r,828  Z.  2;  9; 
vergl.  Prise.  4,  5,  29  S.  633  (I  134,  2). 

Piihes  und  impuhes  haben  im  Gen.  puberis  und  impuberis. 
Prise.  6,  12,  65  S.  707  (I  249,  15):  lila  quoque  tarn  in  is  quam  in  er 
finita  nomina  regulam  servant  in  er  terminatorum,  id  est  accepta 
is  faciunt  genetivum,  ut  hie  pulvis  et  pulver  puheris^  bic  cucumis 
et  cucumer  cunwieris,  hie  cme'.s  et  einer  cineris,  hie  votnis  et  vomer 
vomeris.  Praeterea  Caesar  declinat  pubis  puberis,  quidam,  ut  Pro- 
bus (Cathol,  1,  40  S.  1462  [19,  32 1),  pubes  puberis,  quidam  puber 
puberis.  Ex  hoc  tamen  compositum  invenitur  similera  habens  no- 
minativum  genetivo,  hie  impubis  huius  impubis.  Vergilius  in  V 
(V,  546):  Impubis  luli.  Ab  eo  neutrum  impube  Horatius  protulit 
in  Epodo  (5,11):  Ut  haec  trementi  quesius  ore  constitit  puer, 
impube  corpus.  Cicero  tamen  in  IUI  invectivarum  (Catil.  4,  6,  13): 
Filiiunque  eius  impuberem,  legatum  a  patre  missuni.  Idem  in  II 
de  oratore  (Cap.  55,  224):  Quod  nisi  puberem  te  iam.,  inquit,  haberet. 
Serv.  zu  Verg.  Aen.  5,  546:  Impubis  luli,  ab  eo  quod  est  hie  pubis. 
Nam  quod  ait  Sallustius:  Puberes  omnes  interfici  iuhet  (lug.  26,  3 
omnis  puberes  Numidas  et  negotiatores  promiscue.  uti  quisque 
armatis  obvius  fuerat,  interfecit),  venit  ab  eo  quod  est  puber.  Et 
sunt  ista  communis  generis,  si  referantur  ad  singulos;  multitudo 
autem  si  dicatur,  generis  tantum  feminini  est,  ut  haec  pubes. 
Einen  Nominativ  impxiber  giebt  Cl.  Sacerd.  1,  107  S.  31  (453)  in 
der  freien  Anführung  von  Cicer.  Verr.  2,  6;5,  154,  bei  Cicero  ist 
das  Wort  nicht.  Fest,  und  Paul.  S.  216;  217;  250;  251,  Paul, 
auch  unter  depubem  S.  71,  haben  allein  pubes  als  Nomin.;  Charis. 
1,  15  S.  52  (69,  18)  und  53  (70,  19)  dekliniert  pubes  puberis, 
wie  Ceres  Cereris,  und  derselbe  lehrt  1,  17  S.  113  (140,  19):  Pubes: 
si  verendorum  pars  vel  lanuginis  significabitur ,  genetivus  pubis  41 
facit;  si  iuventas  aut  aetas,  puberis. 

Pubes  als  Adjectivum  haben  Cic.  Rabir.  perd.  11,  31;  Corn. 
Nep.  Dion.  4,  4;  Sen.  Epist.  118,  14:  Papinian.  Dig.  1,  7,  32; 
Marcian.  daselbst  1,  7,  33;  Scaev.  26,  7,  58  §  1;  40,  5,  41  §  16; 
Tryphon.  27,  1,  44  §  2;  Ulpian.  13,  6,  1  §  2;  27,  5,  1  §  6;  30,  93; 
32,  50  und  35,  1,  10  §  1;  Paul.  3,  5,  14  (15);  12,  6,  13;  14,  4,  4; 
Citer.  Sidon.  in  Burmanns  Anth.  2,  257  (Meyer  253)  v.  5 ;  C.  I.  L. 

8,  646  Z.  9;  Imp.  Alexand.  Cod.  6,  42,  5;  lustinian.  Inst.  2,  12  §  1. 


-     70     - 

Impubes  Aelius  bei  Prise.  8,  4,  16  S.  792  (I  392,  2);  Verg.  Aen. 
7,  382;  Ovid.  Fast.  2,  239;  Sen.  Epist.  77,  12  (in  den  Pal.  1 
3;  4  und  im  Rehd.  impuber,  in  den  Par.  inpubis);  lustin.  29,  1,  3 
Gaius  Instit.  1  §  157;  1  §  179  und  3  §  208;  Marceil.  Dig.  1,  7,  20 
Afric.  daselbst  16,  1,  19  §  1:  Papinian.  3,  5,  30  (31)  §  5:  Ulpian 
reg.  16,  1  a.  20,  12  und  Dig.  1,  7,  22;  5,  2,  8  §  15;  9,  2,  5  §  5 
12,  3,  4;  38,  16,  1;  Paul.  5,  1,  12  §2;  14,  3,  17  §2;  lustinian 
Inst.  1,  11  §  3;  1,  12  §  6;  1,  17;  2,  10  §  6;  2,  12  §  1;  2,  16  §  6 

3,  19,  §  10;   4,  1  §  18  (20);   Imperat.  Theod.  et  Valent.   Cod.  6, 
56,  6;  Imperat.  lustinian.  Cod.  7,  39,  7. 

Puber  ist  bei  Aldhelm.  Laud.  virg.  1129;  1273;  1394,  und 
dies  wollte  Scaliger  bei  CatuU.  63,  63  für  das  allerdings  anstöfsige 
mulier  herstellen,  wie  er  bei  Fest.  S.  250  statt  der  überlieferten 
Lesart  pubes  et  qui  pubem  generare  potest  forderte:  pubes  et 
puber,  qui  generare  potest.  Impuber  ist  überliefert  in  Lowes 
Gloss.  nom.  949. 

Pubis   als   Nomin.   des  Adjectivum  wurde  fälschlich   gelesen 
Ulpian.    Fragm.  5,  2  und  11,  28;    jedoch   steht  pubes   annos   in 
einer  späteren  Inschr.  C.  I.  L.  8,  9519;    ad   pubem  aetatem  ist 
bei  Liv.  1,  3,  1  Lesart   des  Leid.  2.     Unzweifelhaft  aber  ist  im- 
pubis^  aus  dem  Substant.  pubes  Gen.  pubis  gebildet,  mit  dem  von 
Prise,   aus   Horat.    angeführten  Neutr.   impube.     Den  Nomin.   im- 
pubis  haben  Plin.  N.  H.  23,  7,  64  (130);    Plin.  See.  Med.  3,  6 
C.  I.  L.  6,  9938;  den  Gen.  impubis  Verg.  Aen.  5,  546;  Plin.  N.  H 
22,  21,  30  (65);  22,  25,  58  (123);  24,  7,  23  (39);  28,  7,  21  (75) 
33,  5,  29  (93);  34,  12,  28  (116);  den  Dat.  impubi  Suet.  Claud.  43 
den  Accus,  impubem  Lucr.  5,   673;    Horat.  Carm.  2,  9,  15;   Plin 
N.  H.  18,  3,  3  (12);  Val.  FL  6,  695;  Sil.  2,  112;  Tac.  Hist.  3,  25 
Auson.    Idyll.    10,  205;    Inschr.   Or.  3359   (Burmanns   Anth.   Lat. 

4,  102;  Meyer  1235);  den  Abi.  impube  oder  impubi  (vergl.  unter  26) 
Colum.  12,  4,  3;  impube  Plin.  N.  H.  29,  6,  38  (131);  den  Nomin. 
und  Accus.  Plur.  impubes  Verg.  Aen.  9,  751;  Ovid.  Met.  3,  422; 
Liv.  2,  13,  10  (vergl.  Drakenb.  z.  d.  St.);  9,  14,  11  im  Med.  m. 
pr.  und  Par.;  42,  63,  10;  Tac.  Hist.  4,  14;  Gell.  4,  19,  1;  Cen- 
sorin.  14,  2:  den  Gen.  impubium  Plin.  N.  H.  28,  4,  9  (41);  28,  6, 
18  (65);  Gell.  4,  19  in  der  Überschrift;  den  Dat.  und  Abi.  impu- 
bibus  Ovid.  Met.  9,  417;  Arnob.  5,  29. 

Wie  pubes  mit  dem  Gen.  puberis  zusammengehört,  so  vetüs 
mit  dem  Gen.  veteris^  wenn  auch  Caper  die  von  Enn.  (Ann.  16 
ed.  L.  Müller)  und  Aec.  (Ribb.  1  p.  198  v.  481)  gebrauchte  Form 
veter  billigte,  vergl.  Prise.  3,  3,  21  S.  607  (I  97,  9)  und  6,  15,  80 


-     71     - 

S.  715  (I  264,  15).  Die  Adjectiva  auf  ns,  rs,  äs  und  is  haben  im 
Gen.  tis;  so  elegans^  clemens,  recens,  eloguens,  prudens,  sapiens^ 
Laurens^  Picens,  Veiens,  insons,  Camers^  Tiiders,  Tihurs^  nostras, 
cuias,  sui7imas  ^  Arpinas,  Capenas,  Casinas,  Larinns^  Lavinas, 
Saepinas ,  Interamnis  ^  Samvis,  und  das  aus  dives  zusammen- 
gezogene dis^  welches  in  dieser  Form  bei  Terent.  Ad.  5,  1,8  (770) 
steht,  ebenso  in  dem  Carm.  de  figuris  (Riese  485)  v.  87  und  nach 
C.  Gesners  Verbesserung  bei  Samon.  v.  393  (in  den  Hdschr.  quis), 
was  auch  E.  Baehrens  in  den  Text  gesetzt  hat.  Daneben  findet 
sich  auch  ein  seltener  Nominativ  ditis  im  Carm.  Priap.  75  (76),  2 
(vergl.  unter  13)  und  dite  solum  Val.  Flacc.  2,  296;  der  Gen. 
Sing,  ditis  Terent.  Adelph.  4,  2,  42  (581);  Horat.  Epod.  2,  65; 
Liv.  24,  45,  12;    Tacit.    Ann.  12.  29;    Anth.    Lat.   ed.   Burmann 

3,  277  (Meyer  1012:  Riese  157:  Baehrens  4,  344)  v.  1;  Dat.  diti 
Liv.  26,  2,  16:  Tibull.  2,  5,  35  (nach  einer  Konjektur  Murets, 
welche  die  neuesten  Herausgeber  in  den  Text  gesetzt  haben,  die 
Hdschr.  ditis) ;  Acc.  ditem  Terent.  Phorm.  4,  3,  48  (653) ;  Horat. 
Serm.  1,  7,  19;  Ovid.  Met.  2,  759;  Liv.  9,  40,  6;  Tacit.  Hist.  3,  32; 
Suet.  Galb.  3;  Alcim.  Avit.  Carm.  5,  63;  Nominat.  und  Accusat. 
Flur,  dites  oder  ditis  Plaut.  Cure.  4,  1,  11  (472);  4,   1,   14  (475); 

4,  1,  24  (485);  Horat.  Carm.  1,  7,  9;  Tibull.  1,  7,  78;  3,  6,  13; 
Propert.  4  (3),  4,  1;  Liv.  1,  4,3,  9;  Sil.  3,  673;  Tacit.  Ann.  3,  46; 
3,  55;  4,  55;  11,  18;  15,  54;  Hist.  2,  56;  4,  1 ;  Apul.  dogm.  Plat. 
2,  26  S.  249;    de  mundo  19  S.  333;   de  mag.  20  S.  437;    Dictys 

5,  2;  Prise.  Carm.  2,  1042;  Claud.  Mam.  10  (252,  12);  Dat.  und 
Abi.  Plur.  ditibus  Curt.  3,  10,  10;  Sil.  3,  512:  Stat.  Theb.  5,  187; 
Apul.  de  mag.  19  S.  436.  Bei  Plaut.  Trin.  4,  1,  10  (829)  schrieb 
man  in  älteren  Ausgaben  divites,  was  zweisilbig  gesprochen  wer- 
den mufste,  die  neueren  Herausgeber  haben  die  Konjektur  Guyets 
dites  aufgenommen. 

Zu  den  Adjectiva  auf  ax,  ix  und  ox  gehört  ein  Gen.  auf  eis  42 
mit  langer  Pänultima;  so  zu  audax,  edax,  fallax,  ferax,  fugax, 
mendax,  /ninax,  pertinax,  pervicax,  procax,  pugnax,  sagax,  tenax, 
felix,  pernix,  atrox,  ferox,  solox,  velox.    Trux  hat  im  Gen.  trücis. 
Über  praecox  Gen.  praecöcis  oder  praecoquis  vergl.  unter  31. 

33.  Als  Dat.  Singul.  scheint  merente  zu  stehen  C.  L  L.  10, 
7856  Aescolapio  donum  dedit  lubens  merito  merente.  Der  Ab  lat. 
Singul.  der  Adjectiva  immobilia  endet  meistens  auf  i, 
doch  ist  bei  einigen  derselben  e  entweder  allein  zulässig  oder  doch 
vorherrschend.  Auch  diejenigen,  welche  sonst  i  haben,  nehmen  öfters 
e  an,  wenn  sie  als  Substantiva  Masc.  oder  Fem.  gebraucht  werden. 


—     72     — 

Die  aus  Nominalstämmen  zusammengesetzten  haben  im  Ablat. 
in  der  Regel  i.  Zwar  sagt  Prise.  7,  12,  64  S.  764  (I  341,  5): 
Ideo  communio  generis  est  duplicis  in  ablativo  terminationis  causa, 
quod  simplicia  unius  generis  inveniuntur,  quorum  ablativus  in  e 
solam  exit,  et  tarnen  composita  ab  eo,  si  communia  trium  generum 
sint,  tarn  in  e  quam  in  i  finiunt  eundem  casum.  Haec  ops  ab 
ope,  hoc  C07'  a  corde,  hoc  caput  a  cayite^  hie  et  haec  et  hoc  inoips 
ab  inope  vel  inopi.  Cicero  in  frumentaria  (Verr.  3,  70,  164):  Hanc 
pecmiiam  tantam  datam  ex  aerario  inopi  atque  exhausto.  Anceps 
ab  ancipite  \e\  ancipüi.  Vergilius  in  III  (Aen.  3,  47):  Tum  vero 
cmcipiti  mentem  formidine  pressus.  Similiter  hie  et  haec  et  hoc 
Concors  a  concorde  vel  concordi.  ünde  Persius  (5,  49) :  Dividit  in 
geminos  concordia  fata  duorum.  In  ia  autem  desinens  pluralis 
sine  dubio  ab  ablativo  est  in  i  terminante.  Und  7,  16,  76  S.  771 
(I  352,  21):  A  capite  composita  et  duabus  syllabis  abundant  in 
genetivo,  et  trium  sunt  generum  communia.  Itaque  et  ablativum 
in  e  quam  in  ^,  et  genetivum  pluralem  rationabiliter  in  ium  ter- 
minant:  hie  et  haec  et  hoc  triceps  a  tricipite  vel  tricipiti,  tricipi- 
tiuni^  nisi  syncopa  fiat.  Prise,  giebt  nur  Beispiele  des  Ablat.  auf  i, 
die  Form  auf  e  scheint  er  als  selbstverständlich  anzusehen. 

Als  Adjectivum  hat  inops  fast  immer  inopi,  Cic.  Brut.  76,  263; 
Fin.  3,  15,  51;  Lucr.  4,  1142;  Ovid.  Met.  1,  312  und  Her.  14,  114; 
Liv.  1,  30,  7;  2,  14,  3;  28,  16,  8;  41,  11,  8;  44,  4,  7;  Rede  des 
K.  Claudius  super  civ.  Gallis  danda  Taf.  1  Z.  13;  Sen.  Oed.  43; 
luven.  12,  67;  Tac.  Hist.  1,  66;  lustin.  14,  3,  10;  Gell.  IL  7,  3; 
18,  3,  6;  Petron.  83,  10  v.  6;  Symmach.  Epist.  1,  64;  aber  im 
lustin.  38,  7,  5  hat  Rühl  nach  den  besten  Hdschr.  (vergl.  praef. 
p.  XLVI)  ex  hoste  vago  nee  tantum  pecuniae  sed  etiam  sedis  mope 
hergestellt;  als  Substantiv  schreibt  lustin.  22,  1,  14  ex  iyiope  re- 
pente  dives  factus. 

Ancipiti  finden  wir  immer,   so  Lucil.  (ed.  Lachmann  v.  751; 
ed.  L.  Müller  29,  34)  bei  Nonius  245,  18;  Lucr.  2,  520;  3,  525; 
6,  168;  6,  377;  6,  596;  Catull,  64,  369;  Verg.  Aen.  7,  525;  Ovid. 
Met.  12,  337;  Fast.  1,  95;  Lucan.  1,  266;  5,  172;  Mart.  7,  93,  2; 
Sen.  Herc.  für.   1307  (1314);   Rut.  Namant.  1,  316;   Anthol.  Lat. 
ed.  Burmann  3,  76  (Meyer  914;  Riese  192;  Baehrens  4,  372)  v.  1 
Cicer.  de  Cn.  Pomp.  4,  9;    Caes.  bell.  Gall.  1 ,  26,  1 ;  7,  76,  6 
bell.   civ.   3,  63,  3;    Sali.  Cat.   29,  1:    Liv.  2,  20,  5;   2,  24,  3 
2,  45,  2;  2,  46,  1;  2,  62,  4;  Vell.  Pat.  2,  79,  3;  Quint.  8,  2,  21 
11,  1,  50;   Sen.  Tranqu.  10,  6;    Tacit.  Ann.  1,  36;    Agricol.  26 
Plin.  N.  H.  4,  4,  5  (10);  4,  12,  19  (56);  lustin.  2^,  1,  10;  32,  4,  7 


-     73     - 

Gell.  7  (6),  3,  52;  12,  2,  14  (Hertz  hat  hier  ancipiti  geschrieben, 
früher  las  man  in  re  ancipite);  12,  7,  4;  14,  2,  2;  Panegyr.  (IX) 
Constant,  8;  Nazar.  Panegyr.  7;  Pacat.  Panegyr.  38;  Amm.  Marcell 
15,  5,  30;  16,  2,  13  u.  a.;  Apul.  Met.  7,  19  S.  483;  Arnob.  6,  25 
Dictys  2,  12;  2,  41;  lul.  Valer.  1,  35;  1,  41;  Itin.  Alexandri  63 
Praecipiti  schreiben  Cic.  pro  Flacc.  20,  48;  Cael.  15,  35;  Har 
resp.  1,  2;  Caes.  bell.  Gall.  4,  33,  3;  Verg.  Ge.  3,  ]03  und  Aen 
2,  460;  7,  411;  8,  257;  Horat.  Serm.  2,  3,  293;  Ovid.  Met.  2,  185 
13,  377  und  Fast.  2,  400;  Liv.  4,  9,  13;  4,  11,  2;  7,  23,  10 
25,  34,  14;  27,  48,  12;  28,  6,  10;  Vell.  Paterc.  1,  16,  1;  2,  1,  1 

2,  5,  2;  2,  84,  2;  2,  85,  6;  Sen.  Epist.  23,  6;  101,  3;  Sen 
Agam.  58;  Lucan.  1,  496;  2,  155;  2,  216;  2,  706;  3,  750;  3,  756 
Plin.  N.  H.  6,  26,  30  (120);  Tacit.  Ann.  4,  30;  12,  66;  Germ.  1 
Hist.  3,  86;  Quintil.  2,  8,  11;  6  prooem.  6;  luvenal.  4,  149;  Mart 
spur.  15,  3;  Pacat.  Panegyr.  35;  Amm.  Marcell.  15,  3,  8;  Arnob 
1,  2;    Claud.  Mamert.  2,  7  (122,  22);   Anthol.  Lat.  ed.  Burmann 

3,  106  (Meyer  920;  Riese  931)  v.  26. 

Bicipiti  steht  Pers.  prol.  2  und  Mythograph.  1 ,  68 ,  jedoch 
cum  basi  bicapite  C.  I.  L.  6,  532. 

Concoren  Cicer.   de  rep.   1,  32,  49;    Tim.  5,  15;    Ovid.  Met. 

I,  25;   5,  664;   Liv.  2,  57,  3;    10,  13,  13;    10,  22,  3;   38,  57,  8 
Manil.  1,  537;   Sen.  Epist.  82,  18;    Const.  8,  2;   Sen.  Agam.  781 
(818);  Octav.  791  (805);   Plin.  N.  H.  7,  12,  10  (56);  Sil.  9,  386 

II,  70;    16,  380;    Stat.  Theb.  8,  192;    Sueton.  Caes.  19;    lustin 
10,  2,  9;    Amm.   Marcellinus  14,  1,  6;    14,  11,  4;    16,    12,   64 
18,  2,  18;  18,  6,  4;  Lact.  Inst.  3,  22,  9;    lul.  Valer.  3,  1;  Orell 
inscr.  259  (Anth.  Lat.  ed.  Meyer  890)  v.  12,  aber  Detlefsen  schreibt 
Plin.  N.  H.  11,  16,  16  (51)  nach  dem  cod.  Riccard.  concorde. 

Discordi  Sen.  Epist.  95,  19;  Plin.  N.  H.  2,  46,  45  (117); 
30,  1,4  (13);  33,  2,  8  (34);  Sil.  17,  250;  Tacit.  Ann.  13,  25; 
Hist.  2,  10;  Plin.  Panegyr.  32,  2;  Lact.  Inst.  2,  9,  17. 

Misericordi  Cicer.  pro  Ligar.  5,  16,  doch  in  civitate  tarn 
misericorde  bei  dem  vorgeblichen  Quint.  Decl.  254;  ab  Ino  dea 
misericorde  Auson.  periocha  Odyss.  5,  und  so  schreibt  Prise.  15, 

4,  27  S.  1017  (II  80,  24)  a  misericorde  misericorditer. 

Socordi  Tacit.  Hist.  3,  69;  Claud.  Mamert.  2,  9  (136,  15  und 
137,  6). 

Vecordi  Pacuv.  (Ribb.  1  p.  103  v.  216)  bei  Fest,  unter  vecors 

5,  372;  Turpil.  (Ribb.  2  p.  100  v.  121)  bei  Nonius  S.  467;  Cic.  pro 
Sest.  55,  117;  Liv.  28,  22,  14;  40,  8,  16;  Val.  Maxim.  1,  6  ext.  1; 


43 


-     74     - 

9,  2,  4;  Tacit.  Hist.  4,  68,  doch  vecorde  et  malefica  vacerra  Liv. 
Andr.  (Ribb.  2  p.  4  v.  6)  bei  Fest,  unter  vacerram  S.  375. 

Ingenti  Lucil.  (ed.  Lachmann  v.  169;  ed.  L.  Müller  5,  29)  bei 
Nonius  154,  27;  Cic.  de  orat.  3,  19,  70  und  Arat.  89;  Caes.  bell. 
Gall.  1,  .39,    1;  5,  3,  4;    Lucr.  5,  650:    6,  151:    6,  442;   6,   1284; 
Sallust.  Cat.  53,  6  und  lug.  92,  8;  95,  3:  derselbe  Hist.  Rede  des 
Cotta  4  und  bei  Quintil.  8,  3,  82;  Verg.  Ge.  1,  178:  1,  325;  2,  19 
2,  279:   2,  476;   2,  489;   3,  43;  4,  365;   4,  497  und  Aen.  ],  453 
4,  505;  5,  118;   5,  223;   5,  487;   5,  506;   6,  222;  6,  232;   7,  65 
8,  647:  9,  38;  9,  242;  9,  569;  9,  752;  10,  541;  10,  698;  10,  842 

10,  884;  11,  231;  11,  447;  11,  556;  11,  614;  12,  161;  12,  640 
12,  715;    Liv.  1,  23,  3;    1,  33,  5;    1,  33,  8;    1,  35,  6;    1,  37,  5 

1,  42,  3;  2,   10,   10;  2,  16,  7;  2,  16,  8;  2,  22,  6;  2,  ,36,  7;  2,  53,  5 

2,  64,  5;  Lucan.  1,  303;  2,  86;  2,  188;  3,  115;  3,  469;  4,  15 
Sil.  16,  521;  17,  106;  Vell.  Paterc,  1,  9,  4;  2,  5,  1 ;  2,  18,  2 
2,  20,  4;  2,  37,  5;  2,  54,  3;  Tacit.  Ann.  2,  72;  4,  5;  13,  39 
Quintil.  6,  4,  11;    Suet.  Tib.  49:   Plin.  Epist.  3,  16,  12;   4,  7,  2 

4,  11,  5;  6,  20,  7;  7,  6,  9;  Panegyr.  35,  4;  67,  7;  89,  3;  Manil 
1,  712;  lustin.  2,  4,  15;  2,  4,  28;  8,  3,  11;  11,  8,  1;  11,  8,  6 
12,  10,  7;  12,  16,  2;  13,  6,  16;  16,  4,  9;  22,  7,  5;  24,  4,  7 
25,  1,  4;  37,  3,  2;  38,  3,  8;  39,  1,  6;  42,  2,  12;  Amm.  Marcell 
14,  2,  5;  14,  2,  20;  16,  7,  10;  16,  12,  24;  17,  1,  4;  17,  8,  1;  18 

5,  2;  18,  5,  7;  18,  7,  1;  Aur.  Vict.  Caes.  37,  2;  de  vir.  ill.  78,  8 
Epit.  23,  3:  47,  6;  Incert.  Panegyr.  (VI)  12;  Mamert.  Grat.  act.  21 
Claud.  Mamert.  21  (■J61,  12). 

Amenti  Cicer.  Arat.  424  und  Catull.  64,  197. 

Vehementi  oder  vementi  Cic.  de  orat.  2,  43,  183;  Att.  16,  7,  1 
und  Tim.  5,  17;  Lucr.  3,  152;  6,  311;  Liv.  28,  15,  11;  29,  27,  6; 
Quintil.  5,  13,  25;  12,  10,  67;  Suet.  Claud.  17;  Fronto  ad  M. 
Caes.  3,  6;  5,  1;  lul.  Valer.  3,  17;  auch  homine  vehementi  Cic. 
pro  Cluent.  51,  140;  aber  opera  vehemente  Horat.  Epist.  1,  13,  5, 
und  als  Substant.  coram  demente  Ulpian.  Dig.  4 ,  8 ,  27  §  5  und 
a  demente  Paul.  Dig.  5,  2,  13. 

Inerti  Ovid.  Met.  2,  722:  7,  544:  15,  148:  Tibull.  1,  1,  5 
Grat.  44;  297;  Val,  Max.  9,  12  prooem.,  Sen.  Agam.  551  (572) 
Plin.  N.  H.  16,  43,  83  (227);  Val.  Fl.  4,  169;  Sil.  14,  542:  Stat 
Silv.  1,  2,  80;  Tac.  Hist.  1,  62  und  de  orat.  22;  lustin.  5,  1,  10 
Amm.  Marcell.  31,  12,  16;  auch  ex  inerti  parente  Cic.  Verr.  3,  69 
161 ;  ab  inerti  poeta  Cato  Mai.  2,  5;  ab  homine  inerti  Off.  3,  6,  31 
cum  inerti  hoste  Liv.  36,  30,  5;  ab  inerti  Lact.  Instit.  6,  14,  3 
pro   segni   et  inerti  6,   18,  13,   aber    inerte  sinu  Ovid.  Epist.  ex 


—    75     — 

Pont.  1,  5,  8;  in  stomacho  inerte  1,  10,  14;  ab  inerte  Lact,  In- 
stit.  6,  18,  30. 

Sollerti  Catull.  64,  294;  Tibull.  1,  7,  29:  Ovid.  Met.  4,  774; 
Liv.  7,  14,  6;  Manil.  2,  256:  llias  Latina  v.  J44;  176;  lustin. 
13,  6,  18:  36,  2,  7;  Fronto  de  eloq.  1  S.  139  (de  orat.  3,  2,  1); 
Apul.  Met.  6,  3  S.  387;  Petron.  103,  2;  133,  4,  aber  sollerte  ülixe 
Ovid.  Pont.  4,  14,  35.  44 

Consorti  Lucr.  3,  332  und  Ovid.  Met.  8,  444;  dagegen  als 
Substant.  consorte  Ovid.  Met.  1,  319;  6,  94;  10,  246;  11,  347 
und  Fast.  3,  873;  Sen.  Thyest.  235;  Stat.  Theb.  1,  187;  9,  82; 
Suet.  Tib.  1:  Amm.  Marcell.  14,  9,  6;  16,  12,  38;  Pacat.  Panegyr. 
Theodos.  Aug.  6,  4;  Augustin.  Civ.  Dei  15,  5  (II  64,  21  und  65,  2); 
Auson.  Epist.  24,  22:  Claudian.  IV  cons.  Honor.  204;  in  Eutr. 
1,  148;  VI  cons.  Honor.  58  und  Laus  Serenae  12. 

Zu  degener  bildet  Prise.  7,  13,  67  S.  765  (I  343,  25)  den 
Ablat.  ausscbliefslich  auf  e,  aber  wir  lesen  vielmehr  decjenen  bei 
Sen.  Clem.  1,  16,  3;  Sen.  Phaedra  493  (501);  Stat.  Silv.  3,  2,  41; 
Tac.  Ann.  12,  19;  Gell.  12,  1,  17:  Solin.  ],  87;  15,  7;  Sulpic. 
Sev.  vita  S.  Martini  20,  1  im  Augsb.  und  Preis,  (degenere  im  Ve- 
ron.),  auch  degeneri  sub  hoste  Lucan.  4,  344;  Ennod.  Dict.  13 
(451,  1);  Carm.  II  148,  4;  Lachmann  hat  zu  Lucr.  1,  805  bei 
Varro  L.  L.  10,  3,  70  vermutet:  degenere  multi  utuntur  (nothum 
geht  vorher :  gewöhnlich  wird  de  genere  gelesen,  so  auch  Spengel). 

Concolori  Plin.  N.  H.  8,  27,  41  (101);  9,  59,  85  (180);  33, 
5,  27  (90);  discolori  Plin.  N.  H.  31,  2,  20  (30);  Curt.  3,  3,  26 
und  Flor.  1,  16,  7;  versicohri  Liv.  7,  10,  7:  34,  1,  3;  Plin.  N.  H. 
9,  17,  30  (66);  16,  25,  40  (95);  16,  34,  62  (149);  16,  34,  62  (150); 
21,  8,  25  (49)  im  Rice,  (im  Voss,  und  Par.  d  versicolore) ;  Tac. 
Hist.  2 ,  20  nach  dem  Med. ,  in  welchem  versicoloris  sagulo  ist ; 
Oros.  4,  20,  14;  aber  versicolore  Prop.  4  (3),  7,  50;  Ovid.  Fast. 
5,  356  und  Gell.  6  (7),  10,  4;  fomento  onmicolore  Lucil.  (ed.  Lach- 
mann V.  258;  ed.  L.  Müller  8,  14)  bei  Non.  S.  84;  discolore  ge- 
mine  Asmen.  in  der  Anth.  Lat.  ed.  Burmann  3,  51  (Meyer  533; 
Riese  635;  Baehrens  4,  151)  v.  11. 

Inquieti  procacitate  Apul.  Met.  9,  42  S.  675. 

Tridens  hat  nach  Prise.  7,  12,  66  S.  765  (I  343,  14)  a  tri- 
dente  vel  tridenti;  potest  enim  esse  trium  generum,  nam  lectum 
est  tridenti  hasta  et  telo.  Aere  tridenti  Val.  Fl.  1,  688;  telo  tri- 
denti Sil.  17,  243:  tridenti  ferro  Arnob.  3,  31;  bide)ifi  ferro  Acc. 
bei  Non.  S.  61,  24  und  Ciris  213;  bidenti  verre  Pompon.  (Ribb.  2 
p.  233  V.  52)  bei  Gell.  16,  6,  7  und  Non.  S.  53  (in  der  Anführung  der 


—     76     — 

nämlichen  Stelle  bei  Macrob.  Sat.  6,  9,  4  bidente  verre) ;  bidente 
forfice  oder  forcipe  Verg.  Catal.  8,  9;  über  den  Ablat.  von  tridens 
und  bidens  als  Substant.  vergl.  Subst.  61. 

Latratu  trifauci  Verg.  Aen.  6,  417  und  forma  trifauci  Sil.  2,  551. 

Bifronte  ratione  Augustin.  Solil.  2,  10;  de  bifronte  als  Subst. 
Augustin.  Civ.  D.  7,  8  (I  284,  27)  im  Cöln.  und  Freis.  F  bifronti. 

Bilance  libra  Mart.  Cap.  2  §  180. 

Alipedi  curru  Val.  Fl.  5,  611;  Anglus  anon.  vermutet  Stat. 
Theb.  5,  699  alipedi  curru,  in  den  Hdscbr.  steht  alipedum  curru, 
was  auch  Kohlmann  schreibt;  palmipedi  intervallo  Plin.  N.  H. 
17,  20,  32  (143);  quadrupedi  oder  quadripedi  cursu  Apul.  Met. 
6,  27  S.  434;  6,  28  S.  436;  de  quadrupede  equo  Gell.  18,  5,  5, 
sonst  quadrupede  als  Substant.,  wie  Colum.  7,  5,  22;  Plin.  N. 
H.  28,  4,  7  (36);  Quintil.  5,  10,  61. 

Intercxde  flatu  (vom  Nomin.  iutercus)  Prud.  Apoth.   167. 

Immer  compote^  Liv.  4,  10,  3;  Val.  Max.  9,  21  ext.  4;  San. 
Agam.  379;  Tac.  Ann.  15,  70;  Suet.  Vesp.  5;  Sidon.  Epist.  2,  10 
V.  3;  Macrob.  Sat.  7,  13,  10. 

34.  Von  den  aus  Verbalstämmen  zusammengesetzten  Adjectiva 
hat  princeps  principe^  Cic.  Phil.  7,  7,  20;  Val.  Max.  7,  1,  1;  Manil 
2,  152;  2,  219;  Plin.  N.  H.  7,  30,  31  (11 5);  Val.  Fl.  1,  532;  Tac.  Ann 
4,  15;  6,  22  (16);  11,  16;  12,  63;  Flor.  3,  19,  1;  Arnob.  1,  28 
2,  16;  Solin.  37,  9;  Symmach.  Epist.  7,  59;  9,  56;  Ennod.  Epist 
2,  28  (65,  1  ed.  Vogel):  3,  17  (87,  3);  3,  24  (95,  3);  4,  3  (119,  2); 

4,  9  (137,  5);  7,  28  (361,  8);  2,  17  (394,  2);  9,  29  (458,  4);  Op.  1 
(263,  7);  4  (240,  15);  10  (81,  1);  Dict.  16  (223,  8);  21  (363,  34); 
principi  loco  genito  ist  jedoch  Plin.  N.  H.  37,  2,  11  (40)  aus  dem 
Bamb.  bemerkt,  Detlefsen  schreibt  principali. 

Farticipe  Cic.  Tusc.  4,  5,  10;  Liv.  35,  10,  8,  aber  participi 
Spartian.  Geta  5,  3;  bei  Mart.  4,  75,  4  ist  participique  nach  dem 
45  Thuan.  in  participare  berichtigt.  Bei  Tac.  Ann.  6,  10  ist  im  Med. 
Marino  participis,  worin  man  participi  hat  erkennen  wollen,  aber 
Nipperdey,  Halm,  Pfitzner  schreiben  participe.  Nach  dem  Fragm. 
Bob.  de  nom.  et  pronom.  S.  136  (562)  bildet  hie  et  haec  et  hoc 
particeps  ab  hoc  participe  et  ab  hoc  participi. 

Deside   Lucan.  9,  436;  Val.  Fl.  3,  660;   5,  148;   Stat.  Silv. 

5,  2,  61  und  Theb.  6,  147;  Claudian.  IV  cous.  Honor.  218  und 
Laus  Serenae  226;  Sidon.  Carm.  2,  197. 

Interstite  Joanne  Tertull.  adv.  Marc.  4,  33. 

Superstite  Horat.  Epod.  1,5;    Sen.  Contr.  9,  27,  4;    Lucan. 


—     77     — 

7,  660;  Sil.  2,  570:  10,  44;  Stat.  Theb.  3,  684;  7,  526;  Suet. 
Tib.  4:  lustin.  9,  7,  10;  Apul.  de  mag.  68  S.  541;  91  S.  582. 

Fraecoci  Plin.  N.  II.  15,  9,  10  (38);  praecoqui  Curt.  4,  15,  11 
(im  Voss.  2  praecoque),  ebenso  in  dem  Verse  eines  Komikers  (Ribb.  2 
p.  128  V.  95)  bei  Apul.  de  mag.  85  S.  571  und  Apul.  selbst  S.  572; 
praecoque  Colum.  3,  9,  6;  3,  21,  5;   praecoce  Tert.  de  anima  20, 

Reduci  carina  Üvid.  Her.  6,  1 ;  reduci  igue  Boeth.  Consol.  phil. 
3,  9  V.  21  ;  aber  in  der  Konstruktion  des  absol.  Abi.  reduce  pa- 
rente  Ovid.  Her.  8,  101;  reduce  auf  navi  bezogen  Liv.  21,  50,  6; 
reduce  viro  Sen.  Phaedra  856  (864);  te  reduce  Curt.  9,  6,  9;  filio 
reduce  Pacat.  Paneg.  Theodos.  Aug.   19,  2. 

Simplici  Terent.  Heaut.  prol.  6;  Varro  L.  L.  5,  35,  168;  Cicer. 
Invent.  2,  1,3;  2,  21,  63;  de  orat.  3,  12,  45;  3,  38,  152;  pro 
Caec.  2,  5;  Acad.  2,  35,  112;  Horat.  Carm.  4,  14,  13;  Vell.  2,  129,  I ; 
Quiut.  1,  9,  4;  4,  2,  54;  6,  4,  21;  9,  1,  3;  9,  1,  11;  9,  1,  13; 
9,  2,  1;  9,  3,  3;  Tacit.  Hist.  5,  23;  Suet.  Caes.  74;  Nazar.  Pa- 
negyr.  5;  Pacat.  Panegyr.  Theodos.  Äug.  11;  37;  Incerti  Gratiar. 
actio  Constant.  Aug.  3;  Dictys  2,  32;  Dares  13;  Aur.  Vict.  Epitom. 
40,  9;  Cass.  Fei.  6;  18;  53;  55;  57;  66;  lul.  Valer.  3,5.— 
Simplice  finden  wir  bei  Lucr.  1,  1013;  Ser.  Sammon.  211;  746; 
912;  Claudian.  in  Ruf.  1,  217;  Prud.  Apoth.  819;  Phocae  vita  Ver- 
gib! praef.  12  (Anth.  Lat.  ed.  Burmaun  2,  186;  Meyer  288;  Riese 
671;  Baehrens  5  p.  85);  Ven.  Fortun.  6,  10,  71;  8,  21,  10.  Auch 
Detlefsen  schreibt  Plin.  N.  H.  9,  25,  41  (80)  simplice  nach  dem 
cod.  Riccard.  und  Paris,  lat.  6795  m.  sec,  aber  nicht  zu  billigen 
ist  die  Schreibung  simplice ,  welche  bell.  Alex.  37,  4  in  einigen 
nicht  näher  bezeichneten  Hdschr.  bemerkt  wird.  —  Persimplici 
Tacit.  Ann.  15,  45. 

Duplici  Plaut.  Gas.  3,  6,  3;  Lucil.  (ed.  L.  Müller  26,  94;  in 
der  Ausgabe  von  Lachmann  v.  611  ist  duplici  eingeklammert)  bei 
Nonius  394,  28;  Terent.  Phorm.  4,  2,  13  (603);  Varro  L.  L.  5, 
30,  132;  7,  2,  15;  Cic.  Invent.  2,  52,  158;  Ep.  ad  famil.  6,  6,  8; 
ad  Attic.  12,  5,  1;  de  finib.  2,  14,  41;  Caes.  bell.  Gall.  2,  29,  3; 

3,  24,  1;  bell.  civ.  3,  53,  5;  3,  67,  2;  Lucr.  4,  273;  4,  1221; 
5,  876;  6,  279;  Verg.  Georg.  1,  172;  Aen.  5,  251;  Horat.  Epist. 
1,  17,  25;  Prop.  1,  3,  13;  3,  1,  23;  Bibac.  bei  Charis.  1,  17  S.  102 
(127,  12);  Liv.  5,  45,  8;  6,  1,  11;  Vell.  2,  15,  2;  Vitruv.  5,  11,  2; 

8,  4,  24;  Quint.  1,  6,  4;  3,  7,  20;  4,  5,  17;  5  prooem.  1;  7,  2,  27; 
8  prooem.  9;  11,  2,  25;  11,  2,  33;  Tacit.  Hist.  4,  30;  Plin.  Epist. 

4,  15,  12;  Suet.  Aug.  13;  16;  Calig.  19;  Nero  1;  lustin.  31,  1,  6; 
Manil.  1,  21;   1,  418;  2,  188;   2,  622;  2,  660;   3,  177;   4,  740; 


—     78     — 

Incerti  Panegyr.  Constant.  Caesari  4;  Incerti  Panegyr.  Constant. 
Augusto  7;  Nazar.  Panegyr.  15;  A mm.  Marceil.  14,  11,  25:  Avian. 
Fab.  37,  3;  Censorin.  3,  5:  Dictys  3,  18;  3,  19;  Aur.  Victor  Epi- 
tom.  3,  9;  Claud.  iMamert.  1,  1^21,  13);  1,  3  (34,  10);  Plin.  See. 
Med.  3,  33;  Cass.  Fei  18;  55;  lul.  Valer.  1,  18;  Anth.  Lat.  ed. 
Burmann  3,  183  (Meyer  958;  Riese  101;  Baehrens  4,  289)  v.  3; 
ed.  Burmann  5,  152  (Meyer  1086;  Riese  106;  Baehrens  4,  294) 
V.  3;  ed.  Burmann  3,  48  (Meyer  904;  Riese  179;  Baehrens  4,  359; 
V.  5  —  doch  führt  Prise.  7,  12,  63  S.  763  (I  340,  14)  duplice 
aus  Horat.  Serm.  2,  2,  122  an  und  auch  im  Auson.  nob.  urb.  5,  1 
lesen  wir  duplice. 

Triplici  Cic.  Tuscul.  3,  16,  34;  Divinat.  1,  9,  15;  1,  23,  46; 
Caes.  bell.  Gall.  1,  49,  1;  1,  51,  1:  4,  14,  1;  bell.  civ.  1,  41,  2; 
Lucr.  5,  904;  Verg.  Aen.  5,  119;  6,  549;  7,  785;  8,  714;  9,  707; 
10,  784;  Plin.  Panegyr.  92,  4;  Vitruv.  10,  21,  2;  Mart.  3,  38,  4; 
8,  44,  6;  Manil.  1,  765;  2,  338;  4,  300;  Suet  Tib.  43;  Mytho- 
graph.  1  (2)  107;  2,  39  —  aber  triplice  steht  Prud,  Apoth.  152; 
383;  Ven.  Fortun.  7,  4,  12. 

Quadriiplici  Plin.  Epist.  1,  18,  3;  4,  24,  1;  6,  33,  2;  Plin. 
N.  H.  12,  11,  22  (39),  im  cod.  Riccard.  quadruplice. 

Septemplici  Oros.  6,  2,  5  —  septemplice  Ovid.  Met.  5,  187; 
Stat.  Theb.  7,  310  und  Ilias  Latina  v.  293;  614. 

Multiplici  Varro  L.  L.  8,  1,  2;  10,  2,  16;  Cicero  de  orat. 
1,  3,  10;  pro  Cael.  6,  14;  Cato  Mai.  15,  52:  Bell.  Alex.  26,  2; 
Catull.  64,  304;  Verg.  Aen.  4,  189;  Ovid.  Met.  8,  158;  Liv.  2, 
64,  4;  3,  32.  4;  4,  12,  6;  6,  14,  7;  Quint.  2,  4,  20;  10,  5,  10; 
Tacit.  Ann.  6,  1;  Hist.  4,  38:  PUn.  N.  H.  9,  34,  54  (108):  Plin. 
Epist.  5,  6,  34:  6,  33,  3:  Suet.  Caes.  10;  35;  Aug.  27;  40;  lustin. 
26,  2,  1;  Pacat.  Panegyr.  1;  Amm.  Marcell.  14,  8,  14:  15,  4,  8; 
15,  5,  21;  16,  9,  3;  IG,  10,  13;  16.  12,  52;  18,  3,  2  u.  s.  w.: 
Censorin.  8,  2:  Aur.  Vict.  Caes.  3,  8;  Rut.  Nam.  2,  39:  Claud. 
Mamert.  2,  3  (106,  21);  Vulg.  losua  22.  8;  Alcim.  Avit.  Epist. 
92  (82)  ed.  Peiper  p.  99,  20:  Anth.  Lat.  ed.  Riese  21  (Baehrens 
4,  211)  V.  41 :  ed.  Riese  910  v.  42. 
46  Supplici  Cic.  Invent.  1,  16,  22;    1,  56,  109:  Phil.  7.  9,  26; 

Sallust.  Cat.  31,  7;  Sen.  Herc.  für.  570  (574):  Tacit.  Hist.  4,  2; 
Amm.  Marcell.  22,  14,  4.  Im  daktylischen  und  anapästischen 
Versmafs  ist  supp/ic^  zugelassen  Horat.  Carm.  3,  14,  8;  Tibull. 
1,  2,  14;  Ovid.  Met.  2,  396;  6,  33;  11,  279  und  Pont.  4,  6,  10; 
4,  8,  22;  German.  Phaen.  555;  Sen.  Tro.  709(719);  Pers.  2,  35; 
Lucan.  6,  523;  7,  70;  7,  709:  Val.  Fl.  3,  424;  4,  11;  Stat.  Silv. 


—     79     — 

1,  2,  67;  5,  1,  258:  Theb.  10,  589;  11,  375;  11,  688  und  Achill. 

1,  365;  1,  398;  Claudian.  Laud.  Stil.  1,  212;  Laus  Serenae  224 
und  Rapt.  Pros.  1,  50;  Sidon.  Carm.  2,  50:  7,  228;  Anth.  Lat.  ed. 
Burmann  3,  106  (Meyer  920:  Riese  931)  v.  36:  C.  I.  L.  6,  6189; 
8,  9018;  in  dem  iambischen  Verse  Sen.  Agam.  805  (844)  lesen 
wir  zwar  supplice  et  fibra,  doch  die  Elision  gestattet  die  Schrei- 
bung supplici,  Leo  schreibt  supplice.  Notwendig  ist  supplice,  wo 
es  als  Substant.  gebraucht  ist,  wie  Verg.  Aen.  3,  667;  Ovid.  Met. 
8,  261;  Grat.  451;  Sen.  Tro.  733  (743);  Val  Fl.  7,  290;  Sil. 
8,  59;  Gurt.  5,  3,  14;  lul.  Valer.  3,  20,  und  wo  durch  das  Ad- 
ject.  nicht  eine  bleibende  Eigenschaft,  sondern  das  Verhalten  in 
dem  besonderen  Falle  bezeichnet  wird,  wie  Cic.  pro  Scaur.  2,  35 
retentus  a  cuncta  Asia  supplice;  oder  Lucan.  8,  287  supplice  Varo 
und  8,  346  Pompeio  supplice. 

35.  Die  Substantiva,  welche  auch  als  Adjectiva 
gebraucht  werden,  haben  in  ihrer  Anwendung  als  Ad- 
jectiva im  Abi.  meistens  i.  So  ist  artifici  in  mehreren  Bei- 
spielen unter  14.  Op[nce  neben  natura  Plin.  N.  H.  31,  1,  1  (1) 
und  Macrob.  7,   16,  14  ist  vielmehr  Substant.     Croco  Cilici  Lucr. 

2,  416:  alitl  curru  Sen.  Med.  1025  (1033);  aliti  velocitate  Amm. 
Marc.  31,  7,  7  und  aliti  pernicitate  Solin.  56,  12;  an  dem  Ge- 
brauch von  alite  in  den  Beispielen  unter  14  hat  das  daktylische 
Versmafs  vorzüglichen  Anteil,  doch  hat  Horat.  Epod.  3,  14  ser- 
pente  fugit  alite  in  lamben.  Zu  vigil  setzt  Prise.  7,  12,  65  S.  764 
(I  342,  3)  und  7,  16,  78  S.  771  (I  353,  19)  den  Ablat.  vigile  und 
vigili^  Max.  Victor.  Art.  gramm.  10  S.  1940  (191,  2)  kennt  nur 
einen  Ablat.  vigili,  welchen  er  mit  dem  Gen.  Plur.  vigilum  zu- 
sammenstellt. Vigile  ist  notwendig  als  Substant.,  r/^rzVi  als  Adject. ; 
das  letztere  belegt  Prise,  mit  vigili  cum  febre  luven.  13,  229  und 
vigih  aure  Stat.  Achill.  2,  119.  Mehrere  Beispiele  dazu  unter  14. 
Hiernach  pervigüi  Val.  Flacc.  3,  359;  luven.  15,  43;  Amm.  Mar- 
cell.  14,  11,  15;  15,  8,  14:  16,  2,  1:  16,  4,  5;  17,  9,  1;  17,  13,  28; 
18,  2,  10:  Apul.  Met.  2,  11  S.  116:  5,  17  S.  352;  10,  22  S.  721 
und  de  mundo  22  S.  347;  Solin.  24,  4:  Macrob.  Sat.  1  ,  20,  3; 
Alcim.  Avit.  Carm.  6,  43:  Anth.  Lat.  ed.  Riese  781  (Baehrens 
4,  172)  V.  14.  In  daktylischen  Versen  begegnen  vindice  poena  und 
vindice  flamma,  in  lecto  caelihe  und  caelibe  vita,  hospite  cymba 
und  ab  hospite  gemma,  welche  unter  14  nachgewiesen  sind.  Vergl. 
über  hospite  noch  die  Bemerkung  über  den  Ablat.  von  sospes 
unter  37. 

Über  die  Verbalia  Fem.  auf  trix   lehrt  Prise.  7,  14,  70 


-     80    — 

S.  767  (I  347,  23):  In  ix  etiam  feminina  verbalia,  quia  possunt 
esse  cominunia  cum  neutris,  ut  victrix  ultrix,  unde  et  victricia 
ultricia,  tarn  in  e  quam  in  i  finiunt  ablativum.  Lucanus  in  I  (V.  3): 
hl  sua  victrici  conversum  viscera  dextra.  Idem  in  eodem  (V.  347) : 
Tollite  iam  pridem^  victricia  tollite  sigyia.  Statins  in  V  (Theb.  5, 
47  117):  Ultricia  Grais  virginibus  dare  tela  pater.  So  ist  victrici 
classe  Liv.  28,  6,  8;  Eutrop.  2,  22,  3;  lustin.  5,  4,  6;  Oros.  2, 
16,  6;  4,  8,  9;  victrici  dextra  Sen.  Herc.  für.  399  (403);  victrici 
sica  Sidon.  Carm.  9,  250;  fututrici  manu  Mart.  11,  22,  4;  ultrici 
Prud.  in  Symmach.  2,  1010;  ultrici  poena  Impp.  Theodos.  et  Valent. 
Cod.  5,  17,  8  §  4;  aber  cum  quadriremi  victrice  bell.  Alex.  25,  6; 
dextra  victrice  Ovid.  Fast.  1 ,  335 ;  victrice  dextera  Sen.  Herc.  für. 
800  (804);  victrice  dextra  895  (899);  victrice  manu  1103  (1109); 
victrice  lauru  Sen.  Agam.  779  (816);  olea  victrice  Aetna  583; 
ultrice  dextra  bei  dem  vorgeblichen  Quint.  Decl.  3,  8,  und  not- 
v^endig  fruemur  victrice  re  publica  Cic.  Phil.  13,  3,  7,  und  victrice 
patria  victam  mutari  Liv.  5,  30,  3.  Über  corruptrice,  regnatrice 
und  das  öftere  altrice  vergl.  unter  15. 

36.    Der  Abi.  Sing,  von  par  soll  nach  Charis.  Art.  gramm. 

1,  10  S.  14  (26,  4);  15  (26,  22)  und  Exe.  art.  gramm.  S.  87  (541); 
Prise.  7,  12,  62  S.  763  (I  339,  13)  und  Rhemn.  Palaem.  S.  1372 
(538,  14)  sowohl  pare  wie  lyari  heifsen.  Wir  lesen  allerdings  als 
Substantivum  cum  ■pare  Sen.  de  ira  2,  34,  1  und  sine  pare 
Plin.  N.  H.  8,  21,  33  (79);  auch  cum  tuo  illo  pare  Cicer.  orat. 
post  redit.  in  sen.  7,  17;  cum  pare  suo  und  sua  Ovid.  Fast.  3, 
193;  3,  526;  4,  98;  und  wiederum  cum  pari  Plin.  N.  H.  8,  23,  35 
(86);  a  pari  Cicer.  pro  Quinct.  31,  95  und  cum  illo  suo  pari  in 
Pison.  8,  18;  pro  pari  Vell.  2,  109,  1.  —  Aber  von  dem  Adjecti- 
vum  wird  überall  ix^^'^  gebildet,  Cic.  Invent.  1,  30,  47;  2,  10,  32; 

2,  10,  33;  2,  14,  46;   2,  25,  74;    de  orat.  1,  21,  95;   2,  40,  172; 

3,  50,  193;  Off.  1,  34,  124;  2,  12,  41;  Parad.  5,  2,  36;  Leg.  1, 
12,  34;  3,  3,  8;  3,  3,  9;  pro  Quinctio  18,  59;  28,  85:  25,  74; 
Verr.  5,  46,  123;  pro  Cluent.  38,  107;  69,  197:  pro  Rabir.  9,  26; 
Cat.  4,  7,  15;  Muren.  8,  18;  Sulla  13,  36;  18,  52;  21,  61;  Flacc. 
18,  43;   37,  93;   de  prov.   cons.  7,  17;   post  red.   in  sen.  8,  20; 

11,  27;  Pison.  9,  20;  12,  28;  Plane.  25,  60;  Vatin.  11,  26;  Phil 
3,  10,  25:  3,  15,  39;  7,  2,  6;    11,  6,   14;  11,  8,  19;    11,  12,  28; 

12,  3,  8;  13,  14,  29;  Caes.  bell.  civ.  1,  51,  5;  Hirt.  bell.  Call.  8,  19; 
bell.  Alex.  29;  Sallust.  lug.  48,  3;  57,  6;  78,  2;  Lucr.  1,  88; 
2,  341;  2,  516:  4,  191;  4,  395;  5,  643;  6,  902;  Catull.  28,  11; 
Ovid.  Met.  3,  122;   4,  192:    10,  175   und  Fast.  2,  405;   5,  704; 


—    81     - 

Liv.  2,  J2,  7;  2,  18,  8;  3,  41,  2;  3,  43,  4;  3,  51,  9;  3,  70,  1  und 
an  vielen  anderen  Stellen,  ferner  Nepos  Milt.  2,  5;  Them.  5,  3 
Cim.  2,  3;   Datam.  2,  1;  3,  5;   Hannib.  5,  3;  7,  5;    Attic.  14,  2 
18,  4;    19,  2;  Vitruv.  2,  1,  5;    Quint.  11,  3,  82;    12,  9,  9;  Vell 

2,  62;  2,  68;  Tacit.  Ann.  1,  70;  2,  45;  2,  59;  2,  60;  3,  12;  Plin 
Epist.  1,  16,  6;  2,  1,  4;  2,  9,  4;  2,  14,  4;  3,  5,  3;  3,  9,  8;  3,  10,  5 

3,  16,  3;  4,  3,  2;  4,  19,  1;  5,  17,  2;  6,  26,  1;  6,  26,  3;  9,  9,  2 
9,  12,  1;  9,  19.  8;  lustin.  1,  8,  9:  2,  3,  4;  7,  5,  7;  8,  2,  8;  8,  3,  6 
9,  8,  7:  15,  2,  5;  15,  2,  7;  38,  2,  5;  38,  9,  8;  Manil.  3,  410; 

3,  599;  Mart.  4,  13,  8;  4,  35,  2;  Eumen.  orat.  19;  Nazar.  Pane- 
gyr.  32;  Pacat.  Panegyr.  8;  20;  22;  Amm.  Marc.  14,  4,  3;  14,  8,  1  ; 
14,  8,  12;  15,  4,  3;  15,  8,  14;  15,  12,  2;  15,  12,  3;  16,  12,  20; 

17,  1,  14;  17,  12,  6;  17,  12,  16;  17,  13,  28;  17,  13,  29;  17,  14,  3; 

18,  6,  22  u.  s.  w. ;  bei  Capitol.  Maxina.  24,  7  ist  zwar  im  Bamb. 
pares  africio,  jedoch  im  Pal.  pari  sacificio,  daher  pari  sacrificio; 
Aur.  Victor.  5,  13;  21,  1;  21,  2;  25,  2;  29,  5;  33,  31;  39,  39; 
Epitom.  26;  32,  4;  40,  2;  de  vir.  illustr.  48,  3;  lul.  Valer.  3,  23. 

Impar^  dispnr^  compar  und  sqjar  haben  in  der  Prosa  immer  i, 
in  daktylischen  Versen  endigen  sie  auf  e.  Serv.  zu  Verg.  Ecl. 
8,  75:   hnpare  propter  metrum  ait.  nam  ab  hoc  impari  dicimus. 

Impari  lesen  wir  Cicer.  Balb.  26,  59;  Caes.  bell.  civ.  1,  40,  6; 

1,  47,  3;  Sallust.  lug.  57,  6;  Liv.  10,  36,  3;  36,  44,  6;  Tacit. 
Ann.  16,  5;  Claud.  Mauiert.  1,  2  (24,  12)  —  impare  Verg.  Ecl. 
8,  75;  Ciris  373;  Lucan.  7,  682;  Auson.  Idyll  11,  58;  Sidon.  Carm. 
16,  70;  Ennod.  opus.  5  (438);  10(81);  Epist.  7,  22  (337),  letzte 
Stelle  ist  ein  Citat  aus  Verg.  Ecl.  8,75;  Elorentin.  in  laudem 
regis  (in  der  Anth.  bei  Burmann  ad  Lux.  85 ;  Meyer  290 ;  Riese 
376;  Baehrens  4,  530)  v.  20. 

Dispari  Cicer.  Invent.  1,  15,  20;  2,  10,  33;  de  orat.  3,  7,  26; 
pro  Plane.  33,  79;  Phil.  2,  41,  104;  8,  3,  9;  Caes.  bell.  Call.  5, 
16,  2;  7,  39,  1 ;  Sallust.  Cat.  6,  2;  Liv.  33,  3,  10;  33,  22,  2;  Vitruv. 

2,  6,  5;  4,  4,  2;  5,  8,  1;  Quint,  10,  1,  67;  Tacit.  Ann.  12,  40; 
14,  50;  Bist.  2,  4;  4,  68;  Seu.  Epist.  m.  22;  Benef.  3,  18,  3;  Con- 
stant.  7,  2;    Incerti  Panegyr.  Constaut.  4.    —   dispare  Stat.  Theb. 

4,  214;  Terent.  Maur.  19il6;  Calpurn.  9,  16;  11,  5  (oder  Nemes. 
Ecl.  2,  16;  4,  5);  Auson.  Epist.  24,  47;  Claudian.  Rapt.  Pros. 
2,  45;  Prud.  Hamart.  16;  21;  421   und  Dipt.  22. 

Compari  scheint  nur  Pervig.  Vener.  37  sicher  zu  sein ,  denn 
Liv.  30 ,  2 ,  4  ist  nicht  compari  iure  zu  lesen ,  sondern  cum  pari 
iure  und  auch  36,  44,  7  ist  compari  Marte  unsichere  Lesart,  Hertz 
schreibt  compari  (vergl.  praef.  XXXXIII),  aber  Weifsenborn  pari. 

Neue -Wagener,  Lat.  Formenlehre-     II.     3.  Aufl.  O 


—     82     — 

—  compare  Mart.  6,  77,  7.  —  Compar  als  Substantivum,  Genosse 
oder  Genossin,  Gatte  oder  Gattin,  hat  compare  nicht  allein  Ovid. 
Amor.  3,  5,  38  und  A.  A.  3,  359,  sondern  auch  C.  I.  L.  5,  1628; 
5,  1642;  5,  2065;  5,  6191;  5,6215:  5,  6465;  5,8617  und  Henz. 
7219.  —  Compara  aetate  Orell.  inscript.  4322. 

Separi  Solin.  7,  27,  aber  separe  Val.  Flacc.  5,  58 ;  Stat.  Theb. 
4,  481;  Prud.  Apoth.  243. 

Zu  niemor  ist  nach  Prise.  7,  12,  63  S.  763  (I  341,  21)  und 
7,  16,  78  S.  772  (I  354,  5)  der  Ablat.  memore  oder  memoria  er 
48  führt  jedoch  nur  für  memori  Beispiele  an,  Horat.  Serm.  2,  4,  90; 
2,  6,  31;  Ovid.  Met.  6,  508  und  luven.  11,  28  und  fügt  selbst 
hinzu :  Et  puto  ideo  magis  in  i  terminatione  uti  in  hoc  nomine 
veteres,  quod  antiquissimi  hie  et  haec  memoris  et  hoc  memore 
proferebant,  ex  quibus  ablativus  in  i  solam  vult  terminari;  unde 
Cicero  quoque  pro  Plancio  (Cap.  33,  80):  Memori  mente  persohunt. 
Und  an  der  anderen  Stelle:  Raro  tamen  invenitur  in  e  terminans 
huius  nominis  ablativus,  nee  aliam  esse  causam  existimo,  ut  supra 
dictum  est,  nisi  eara,  quod  apud  antiquos  hie  et  haec  memoris  et 
hoc  memore  proferebatur.  Vergl.  unter  13.  Memori  lesen  wir 
noch  Lucr.  2,  582;  3,  858;  Catull.  64,  231;  Ovid.  A.  A.  3,  700; 
Met.  7,  521;  9,  778;  10,  204;  14,  813;  Fast.  3,  178;  Trist  3,  12,  43; 
Pont.  1,  4,  56;  2,  7,  33;  2,  10,  52;  3,  2,  30;  3,  4,  18;  4,  5,  33 
und  Her.  13,  66;  Liv.  9,  29,  11;  Manil.  2,  842;  3,  618;  Val.  Fl. 
4,  314;  Sil.  3,  65;  4,  400;  13,  40;  Mart.  6,  25,  4;  6,  85,  9;  Auson. 
Lectori  sal.  4;  Idyll.  4,  5;  6,  47;  Parent.  10,  1;  Profess.  1,  22; 
13,  11;  Epist.  24,  32;  desgleichen  immemori  Catull.  64,  123; 
64,  248;  Sen.  Benef.  1,  3,  2:  Sil.  16,  478;  doch  de  filio  impio  et 
precum  pateruarum  immemore  Fronto  ad  M.  Caes.  3,  3. 

Zu  pauper  und  uher,  wie  auch  zu  degener  (vergl.  unter  33), 
kennt  Prise.  7,  13,  67  S.  765  (I  343,  24)  allein  einen  Ablat. 
auf  e.  Paupere  haben  Verg.  Aen.  3,  615;  6,  811;  Moret.  65: 
Horat.  Serm.  2,  6,  80;    Epist.  1,  10,  32  und  A.  P.  423;   Tibull. 

1,  1,  37;  1,  10,  19  und  dessen  Nachahmer  3,  3,  31;  Ovid.  Pont. 

2,  5,  21;  Sen.  Contr.  2,  9,  23;  10,  33,  14;  Val.  Max.  4,  4,  9; 
Lucan.  10,  170;  Sil.  6,  76:  6,  633;  Quintil.  5,  10,  26;  7,  4,  23; 
Stat.  Silv.  5,  2,  18;  luven.  5,  165;  Plin.  Epist.  2,  20,  13;  Apul. 
Met.  9,  35;  38  S.  658;  665;  Incerti  Grat,  actio  8;  Alcim.  Avit. 
Carm.  5,  7,  11:  6,  144;  Dracont.  Carm.  prof.  5,  85;  Phocae  vit. 
Verg.  in  der  Anth.  bei  Burmann  2,  186  (Meyer  288;  Riese  671; 
Baehrens  5  p.  85)  v.  33;  aber  in  pauperi  cena  Plin.  N.  H.  22, 
22,  43  (86). 


—     83     — 

Dagegen  beinahe  überall  uheri^  Plaut,  Pseud.  1,  2,  64  (198) 
und  Rud.  4,  2,  6  (911):  Liv.  29,  25,  12  im  Med.,  Harl.,  Voss, 
und  in  anderen  Büchern;  Colum.  1,  2,  3;  5,  6,  11;  Sen.  Herc. 
für.  333  (337)  und  Med.  388  (391):  Quintil.  2,  19,  2  und  10,  1,  31 
nach  Spaldings  Vermutung  (im  Flor.,  Turic,  Guelf.,  Bamb.,  Lafsb. 
und  Strafsb.  moveri) :  Suet.  Claud.  16;  Curt.  5,  1,  12:  lustin.  38, 
7,  6;  Gell.  19,  7,  3;  Apul.  Met.  6,  2  S.  384  und  de  mag  88  S.  574; 
Amm.  Marc  14,  8,  1;  22,  16,  7;  23,  3,  5;  Solin.  22,  8;  Auson. 
Epist.  15,  1;  Sidon.  Epist.  4,  16;  Itin.  Alex.  13;  C.  L  L.  9,  5901; 
jedoch  xihere  campo  Colum.  6,  27,  1  und  ubere  ripa  Sil.  3,  404. 

37.  Hehes^  teres,  perpes,  praepes  haben  im  Abi.  gewöhn- 
lich i.  Prise.  7,  12,  65  S.  764  (I  342,  7)  stellt  zwar  terete  vel 
tereti  und  hebete  vel  hebeti  auf,  aber  er  belegt  nur  tereti  mit 
Verg.  Aen.  7,  665;  7,  731:  11,  579  (in  der  zweiten  dieser  Stellen 
ist  in  den  meisten  Hdschr.  des  Virg.  nicht  tereti,  sondern  lento), 
und  hebeti  mit  luven.  11,  140.  Hebeti  ist  auch  Cic.  de  orat.  2, 
87,  357;  Phil.  10,  8,  17  und  Tusc.  5,  15,  45:  Lucr.  4,  44  (51); 
5,  882;  5,  1274;  Ovid.  Met.  12,  85  und  Fast.  5,  365;  Plin.  N. 
H.  2,  47,  46  (119);  9,  15,  20  (50):  Apul.  Met.  8,  23  S.  570  und 
de  deo  Socr.  4  S.  128:  Ps.  Sallust.  de  rep.  1,  8,  2,  aber  hebete 
Geis.  7,  3  und  Tertull.  de  anim.  25. 

Tereti  Cic.  N.  D.  2,  42,  107;  Lucr.  1,  35;  Catull.  64,  65;  49 
64,  262;  64,  314:  Verg.  Aen.  5,  313;  Ovid.  Met.  4,  579;  10,  113; 
Liv.  21,  8,  10:  Manil.  3,  326:  Colum.  6,  29,  3;  Plin.  N.  H.  11, 
24,  28  (80);  11,  37,  67  (178):  Val.  Fl.  2,  103;  Sil.  3,  250;  Stat. 
Theb.  9,  694  und  Achill.  1,  609:  Gell.  16,  19,  1;  Apul.  Flor.  9 
S.  35  und  15  S.  54:  Calpurn.  1,  93;  5,  66;  6.  38:  7,  51  und  10,  5 
(oder  Nemes.  Ecl.  3,  5):  Arnob.  3,  13;  Claudian.  in  Eutr.  2,  185 
und  Rapt.  Pros.  2,  40;  Solin.  37,  14;  Prise.  Perieg.  684;  Avien. 
Arat.  690  und  Ora  mar.  600.  Aber  terete  Itin  Alex.  52 ;  für  terete 
bei  Plin.  N.  H.  12,  14,  31  (57)  ist  aus  dem  Vat.  m.  sec.  teretem 
hergestellt. 

Perpeti  Iiistin.  5,  7,  6;  Apul.  Met.  9,  11  S.  613;  Flor.  17 
S.  78;  de  deo  Socr.  1  S.  117  und  de  mag.  73  S.  549:  Capitol. 
Verus  4,  6;  Mamert.  Paneg.  Maximiano  Aug.  3,  6  und  Genethl. 
Maxim.  Aug.  3,  4;  Prud.  Cathem.  9,  42;  Gros.  2,  6,  4;  Ennod. 
Paneg.  394,  25  ed.  Hartel  (301,  12  ed.  Vogel):  Carm.  1,  10,  32; 
2,  107,  5:  Terent.  Maur.  de  metr.  2450:  C.  L  L.  3,  4121,  aber  ^er- 
pete  Hieronym.  Ep.  64,  8;  Sidon.  Carm.  16,  53;  Sedul.  Carm.  5,  36; 
ein  Dichter  bei  Augustin.  Doctr.  christ.  3,  7,  11;  Dracont.  Satisf.  250. 

Fraepeti  Sen.  Phaedr.  1061   (1070):  Apul.  Met.  2,  20  S.  140: 


—     84     — 

Ennod.  Paneg.  273,  19  ed.  H.  (208,  32  ed.  V.):  350,  18  (93,  27), 
dagegen  in  daktylischen  Versen  praepete  portu  Enn.  (Ann.  215  ed. 
L.  M.)  bei  Gell.  6  (7),  6,  6  und  praepete  ferro  Enn.  (Ann.  456) 
bei  Macrob.  Sat.  6,  3,  3 :  praepete  cursu  Stat.  Theb.  6,  298  und 
gradu  praepete  Achill.  2,  113  (399);  Claudian.  in  Ruf.  1,  262; 
praepete  curru.  cursu  und  transcursu  Prud.  Cathem.  7,  32,  Hamart. 
293;  542  und  Psychom.  271:  Ven.  Fortun.  5,  5,  83:  sub  praepete 
mit  Beziehung  auf  Boreas  Val.  Fl.  1 ,  578 ,  und  als  eigentliches 
Substantivum  praepete  tanto  von  Perseus  Lucan.  9,  688  (er  heilst 
subitus  praepes  v.  662),  und  praepete  vita  Stat.  Theb.  3,  544. 

Dives  hat  beinahe  immer  divite^  wie  Plaut.  Cist,  2,  1,  56; 
Sallust.  Cat.  54,  6;  Culex  95;  Horat.  Carm.  4,  8,  5:  Serm.  2, 
2,  103:  Epist.  1,  15,  19;  2,  2,  31;  2,  2,  121  und  A.  P.  409;  Ti- 
bull.  2,  2,  4;  Ovid.  Amor.  1,  10,  53  und  Met.  5,  49:  Sen.  Contr. 
2,  9,  22;  2,  9,  28:  2,  9,  31;  2,  9,  38:  Val.  Max.  4,  4,  9:  Quintil. 
4,  2,  95;  5,  10,  26:  7,  4,  23;  Stat.  Silv.  5,  3,  118;  Mart.  13,  51; 
Tac.  Ann.  3,  22;  Gell.  2,  23,  8;  Pacat.  Panegyr.  25;  Prise.  Pe- 
rieg.  875:  934:  960;  Itin.  Alex.  18.  Doch  steht  pro  marmore  diciti- 
que  templo  C.  I.  L.  6,  1609  (Anth.  Lat.  bei  Burmann  4,  315; 
Meyer  1406);  diviti  opere  Plin.  N.  H.  7,  29,  30  (108):  ebenfalls 
diviti  schreibt  Detlefsen  mit  Sillig  19,  4,  19  (56),  in  den  Hdschr. 
steht  divitia;  Jan  liest  3,  1,  3  (7)  diviti  cultu  nach  dem  cod.  Ric- 
card.  und  Paris,  d,  Detlefsen  aber  nach  dem  Leid,  divite:  unstatt- 
haft aber  non  ego  ero  pater  orbo  diviti  Sen.  Contr.  2,  9,  38  im 
Toi.,  Müller  divite.  Von  der  syncopierten  Form  dis  wird  gewöhn- 
lich diti  gebildet,  Corn.  Nep.  Att.  1,  2;  Lucr.  1,  413:  Liv.  42, 
34,  3;  Sen.  Phaedra  325  (331);  Sil.  9,  195;  Curt.  5,  1,  10:  Avien. 
Descr.  orb.  338:  532;  C.  I.  L.  3,  77  (Meyer  812)  v.  11,  aber  dite 
ferro  hat  Sidon.  Carm.  5,  463.  Diomedes  1  S.  282  (305,  12)  stellt 
ab  hoc  et  ab  hac  dite  auf. 

Locuples  hat  nach  Prise.  7,  12,  66  S.  765  (I  343,  20)  sowohl 
e  wie  i.  Für  locupkti  führt  er  Cic.  Verr.  3,  19,  48  an,  wo  unsere 
Hdschr.  in  provincia  tam  loeuplete  geben.  Gewöhnlieh  geht 
locuplete  auf  eine  Person,  wie  Cic.  Verr.  4,  12,  29:  Ep.  Att. 
12,  43,  2;  12,  47,  2  und  Divin.  1,  19,  37;  Sen.  Epist.  94,  14;  Tac. 
Hist.  1,  46:  Gell.  16,  10,  15:  dagegen  ist  in  omni  locupleti  oratioue 
Cic.  de  orat.  3,  48,  185:  tam  locupleti  provincia  Verr.  4,  1,  1; 
in  domo  locupleti  Sen.  Contr.  2,  9,  4;  locupleti  divinitate  Plin. 
N.  H.  22,  12,  14  (30):  ore  locupleti  Ennod.  Dict.  17  (p  495,  17 
ed.  Hartel:  p.  185,  21  ed.  Vogel).  Jedoch  ist  auch  de  L.  Papinio, 
locupleti  houestoque  equite  Romano  Cic  Verr.  4,  21,  46  im  Reg., 


-     85    — 

Guelf.  1  und  2  und  Leid.,  was  übrigens  wohl  aus  dem  in  Cap.  20,  50 
45  vorhergegangenen  homini  honesto  locupleti  splendide   entstan- 
den  sein  könnte,   und  locupleti   auctore  Macrob.  Sat.  5,  18,  14; 
wiederum  in  locuplete  domo  Horat.  Serm,  2,  6,  102:  in  locuplete 
penu  Pers.  3,  74;  equestri  familia  vetere  ac  locuplete  Suet.  Aug.  2 
locuplete  ubere  Avien.  Descr.  orb.  1000. 

Über  den  Ablat.  von  sospes  bemerkt  Prise.  7,  12,  65  S.  764: 
765  (I  342,  16):    Quaeritur  an,    cum  hie   et  haec  et  hoc  hospes 

et   sospes   dicatur   (vergl.  unter  11   und  14), possit   ab 

hoc  hospiti  (so  im  Bamb.,  sonst  sospite)  et  sospiti  dici,  quod  ad- 
huc  apud  nullum  legi,  sed  ab  hospite  et  sospite.  Vergilius  in  VIII 
(v.  470):  Quo  sospite  numquam  res  equidem  Troiae  victas  aut 
regna  fatebor.  Et  fortassis  quia  haec  sola  in  es  terminantium 
etiam  in  a  faciunt  feminina,  evitaverunt  communium  aliorum  re- 
gulam  ablativi,  vel  quod  in  heroico  stare  metro  non  possit  nisi  in 
e  terminans  eorum  ablativus.  Sospite  allein  lesen  wir  ferner  Verg. 
Aen.  11,  56;  Horat.  Carm.  1,  28,  27  und  Carm.  saec.  40;  Ovid. 
Met.  7,  425;  14,  39;  14  574;  15,  440  und  Fast.  6,  220;  Liv.  44, 
44,  3 ;  Sen.  Herc.  für.  641  (654) ;  Stat.  Silv.  3,  3,  209  und  Theb. 
4,  208;  9,  52;  9,  383;  Mart.  2,  91,  2;  5,  1,  8;  6,  58,  9;  C.  I.  L. 
8,  2632;  10,  61,  5. 

Stirpe  caeliti  hat  Paulin.  Nol.  ad  Auson.  64;  caelite  mensa 
und  ope  caelite  derselbe  nat.  S.  Fei.  9,  403;  15,  25;  caelite  cursu 
Avien.  Arat.  Phaen.  988  ,    als  Substant.  ist  caelite  Ovid.  Pont.  4, 

6,  17;  4,  9,  132. 

Von  pubes  ist  puberi  aetate  bei  Maecian.  Dig.  29,  5,  14,  cum 
fiho  puber e  Val.  Max.  2,  1,  7;  pubere  pupillo  Papin.  Dig.  26,  7,  39 
§  12;  sorore  pubere  28,  6,  41  §  7;  filio  pubere  Tryphon.  34,  5,  9 
(10)  §  4;  lavol.  34,  5,  22  (23);  in  muto  pubere  Marcian.  36,  1,  67 
(65)  §  3,  und  auch  pubere  in  aevo  Auson.  Prof.  Burdig.  6,  38. 
Impuhere  filio  lustin.  1,  1,  10;  Gaius  Instit.  2  §181;  Papinian. 
Dig.  31,  1,  69  §  2;  Ulpian.  Dig.  1,  7,  22;  15,  1,  4  §  4  und  lusti- 
nian.  Inst.  2,  16  §  3;  7;  impuhere  als  Substant.  Maecian.  Dig. 
29,  5,  14. 

Über  den  Ablat.  von  vetus  sagt  Charis.  1,  17  S.  119:  Vetere 
vino  Varro  de  actionibus  scaenicis  III,  non  veteri.    Dagegen  Prise. 

7,  12,  62  S.  763  (I  339,  18):  Hie  et  haec  et  hoc  vetus,  a  vetere 
vel  veteri.  Ebenso  Rhemn.  Pal.  S.  1375:  Vetus,  quod  est  omnis 
generis,  a  vetere  vel  veteri,  ablativum  in  e  et  in  i  mittit.  Für 
veteri  führt  Priscian  Cic.  Mur.  8,  17,  wo  in  unseren  Hdschr.  ex 
familia  vetere  ist  (Klotz  schreibt  veteri,  Kayser  und  C.  F.  W.  Müller 


-     86     — 

vetere);  luven.  6,  121  und  Stat.  Theb.  1,  360;  11,  582;  12,  374  an. 
Im  dakt3lischen  Versmafs  ist  veteri  aufser  den  von  Prise,  dafür 
genannten  Dichtern  auch  bei  Val.  Flacc.  1,  261;  Sil.  4,  360;  8,  563; 
Samon.  990;  1021;  1047;  1055;  Claudian.  in  Eutr.  2  prol.  23  und 

2,  1 1 ;  2,  232,  desgleichen  in  den  Anapästen  des  Scaevus  (Ribb.  I 
p.  232)  bei  Serg.  explan,  in  Donat.  ed.  Keil  IV  p.  537,  18;  bei 
Ovid.  Fast.  2,  22  ist  veteri  nicht  ganz  sicher,  Merkel  und  Riese 
schreiben  dafür  veterum.  —  Plautus  hat  vetere  Gas.  Prol.  5  und 
Pseud.  1,  4,  19  (392);  veteri  Stich.  5,  6,  8  (768).  Ferner  Turpil. 
(v.  36)  bei  Non.  S.  408  veteri,  Terent.  Hec  prolog.  2,  29  (37)  und 
Lucr.  2,  252  vetere,  jenes  wie  dieses  in  der  Elision;  veteri  bei 
Prise.  Carm.  2,  844;  Sedul.  Carm.  4,  257;  Pasch,  oper.  3,  17; 
4,  20;  Ven.  Fort.  2,  9,  9;  2,  9,  35;  6,  5,  362;  10,  6,  75.  — 
Unter  den  Prosaikern  giebt  Varro  L.  L.  6,  3,  21  die  Formel: 
Novum  vetus  vinum  bibo,  novo  veteri  vino  morbo  medeor;  da  er 
doch  nach  Charis.  a.  a.  0.  vetere  vino  und  nicht  veteri  gebilligt 
haben  soll.     Bei  Cicero  ist   an   mehreren  Stellen    statt  des  sonst 

51  überlieferten  veteri  nach  den  besten  Hdschr.  vetere  hergestellt. 
Er  hat  vetere  de  orat.  3,  51,  197;  Brut.  49,  182;  83,  287;  divin. 
in  Caec.  2,  5  im  Lemma  des  vorgeblichen  Ascon.  und  des  Schol. 
Gron.,  und  13,  43;  pro  Rose.  Com.  13,  38;  Verr.  Act.  1,  2,  5; 
Accus.  1,  45,  115;  2,  2,  5;  2,  8,  24;  2,  70,  172;  3,  7,  16;  3,  25,  61; 

3,  60,  137;  3,  90,  209;  3,  93,  217;  4,  1,  1;  5,  18,  46;  5,  56,  145;  de 
imperio  Cn.  Pomp.  9,  26  zweimal;  Cluent.  28,  76;  38,  107;  70,  199 
(so  auch  in  der  Anführung  dieser  Stelle  bei  Plin.  Epist.  1,  20,  8, 
jedoch  im  Flor,  veteri);  1.  agr.  1,  6,  18;  2,  35,  97;  Catil.  2,  10,  21 ; 
pro  Mur.  34,  71;  34,  72;  pro  Sulla  17,  49;  Sest.  20,  46;  Cael. 
30,  73;  contr.  Pison.  11,  25;  Plane.  12,  30;  pro  domo  34,  92;  pro 
Marc.  1,  2;  Ep.  Farn.  1,  7,  7;  6,  22,  2;  7,  5,  3;  13,  73,  2;  ad  Q. 
fr.  1,  1,  8,  25;  Att.  1,  11,  1;  4,  15,  1 ;  6,  2,  5;  6,  5,  2;  10,  17,  2; 
Acad.  1,  4,  13;  1,  12,  46;  Cato  Mai.  3,  7;  Lael.  22,  85;  Off.  1, 
7,  21  und  1,  35,  129;  Fin.  5,  30,  91  und  Tim.  11.  —  Sali.  lug. 
70,  5  hat  vetere.  —  Bei  Livius  ist  öfters  die  Lesart  schwankend, 
gewöhnlich  aber  sind  die  besseren  Hdschr.  für  vetere,  so:  9,  31,  9; 

9,  39,  11;  10,  18,  8;  27,  42,  3,  aber  veteri  10,  2,  14.  —  Velleius 
2,  92,  2  schreibt  vetere.  —  Vetere  ist  bei  Seneca  Epist.  31,  5; 
77,  18;  100,  12;  veteri  Epist.  14,  10;  33,  11;  63,  5.  —  Bei  dem 
älteren  Plinius  ist  vetere   in  vielen  Stellen,  wie  3,  20,  24  (138); 

10,  37,  53  (110);  19,  7,  35  (118);  20,  1,  3  (8);  20,22,89(244); 

21,  19,  77  (133);  22,  13,  15  (34);  22,  24,  53  (113);  22,  25,  60  (127); 

22,  25,  75  (158);   23,  1,  3  (6);   23,  3,  37  (74);   23,  8,  80  (154); 


-  87  - 

23,  9,  81  (160);  24,  6,  16  (25);  24,  19,  112  (172);  25,  5,  18  (41); 

25,  10,  77  (125);  25,  13,  103  (164);  26,  7,  24  (40);  26,  9,  60  (93); 

26,  11,  73  (120);  26,  13,  84  (136);  27,  4,  13  (30);  27,  12,  105  (130); 
28,  8,  27  (96);  28,  9,  37  (140);  28,  12,  53  (195);  28,  16,  62  (222); 

28,  16,  65  (227);  29,  4,  25  (79);  29,  6,  37  (115);  29,  6,  38  (124); 

29,  6,  38  (128);  29,  6,  38  (132);  29,  6,  39  (133);  30,  9,  23  (79); 

30,  13,  41  (121);  32,  7,  24  (70);  32,  8,  28  (88);  32,  9,  36  (110); 
32,  10,  39  (118);  32,  10,  44  (126);  33,  4,  21  (78),  aber  veteri 
3,  15,  20  (116)  nach  Harduins  Verbesserung  (im  Leid.  Lips.  veti, 
in  den  übrigen  Büchern  vetti) ;  14,  21,  27  (135)  im  Par.  a  (im 
Vat.  verri),  20,  11,  44  (115);  20,  13,  51  (142);  22,23,49  (104); 

24,  8,  35  (81).  —  Bei  Tac.  ist  beinahe  überall  vetere,  Ann.  1,  4; 

1,  7;  1,  58;  2,  30;  3,  21 ;  4,  5;  4,  27;  13,  37;  14,  42;  Hist.  1,  54; 

2,  43;  2,  59;  3,  32;  3,  51;  3,  71;  4,  12;  4,  61;  4,83;  Agric.  4; 
14;  31 ;  Dialog.  19;  24;  28;  Halm  hat  nur  Ann.  1,  60  veteri,  vergl. 
Haase  zu  Reisigs  Vorles.  Anm.  76  und  Sirker  Taciteische  Formen- 
lehre p.  36.  —  Bei  dem  jüngeren  Plin.  vetere  Epist.  6,  21,  5 
(veteri  im  Dresd.)  und  Paneg.  63,  2 ;  veteri  Epist.  5,  5,  2  (vetere 
im  Dresd.)  und  9,  37,  4.  —  Bei  lustin.  vetere  11,  3,  11;  28,  4,  2; 
30,  1,  4,  aber  30,  4,  10  schreibt  Rühl  veteri;  36,  1,  3  steht  veteri 
Macedonum  imperio,  wo  es  der  Dativ  und  Ablat.  sein  kann.  — 
Bei  Suet.  vetere  Aug.  2;  18;  45;  98;  Calig.  28;  Claud.  25  zwei-  52 
mal;  Nero  37;  48;  55;  Galba  2;  12;  Otho  1  und  de  rhetor.  3  ed. 
Roth  p.  270,  14  (=  124,  2  Reiffersch.);  veteri  Aug.  6;  89;  Claud.  32; 
Vespas.  9;  Tit.  7;  8;  Domit.  8.  —  Bei  Gell,  vetere  2,  14,  1;  5,  14 

in  den  Überschr.;  11,  1,  1;  11,  6,  6;  12,  13,  3;  13,  15,  1;  15,  4,  1; 
17,  9,  16  und  daselbst  in  der  Überschr.;  18,  9,  1;  veteri  9,  14,  20. 
Bei  Mamert.  Panegyr.  Maximiano  13  steht  vetere,  ebenso  Grat, 
act.  24;  Incerti  Grat.  act.  4;  13;  Amm.  Marceil.  14,  8,  7;  Aur. 
Victor  Caes.  40,  8;  Auson.  Technop.  4,  1;  Gargil.  Med.  52  (in 
einigen  Hdschr.  veteri),  aber  veteri  Celsus  7,  32;  Lamprid.  Alex. 
Sever.  43,  2;  Ennod.  Op.  2  (ed.  Hartel  p.  320,  15;  ed.  Vogel 
p.  63,  27);  3  (p.  328,  19;  p.  67,  2);  3  (p.  359,  22;  p.  98,  11); 
Carm.  2,  61;  lul.  Val.  2,  22;  Cass.  Felix  c.  19;  28;  29;  32;  43; 
53;  63;  71;  74;  80.  Veteri  als  Ablat.  ist  auch  C.  I.  L.  2,  172 
Z.  18,  dagegen  vetere  1,  200  Z.  16;  17;  21,  und  auch  für  den  Dat. 
daselbst  Z.  17. 

38.  Für  die  Gentilia  auf  äs  fordert  Prise.  7,  12,  60  S.  761 
(I  337,  10)  mit  Beziehung  auf  die  alte  Form  auf  atis  Neutr.  ate 
(vergl.  unter  12)  den  Ablat.  auf  i,  so  auch  Rhemn.  Pal.  S.  1374. 
Dagegen  gestattet  Prise.  7,  14,  70  S.  768  (I  348,  18)  darin  sowohl 


e  wie  i,  indem  er  aus  Cic.  pro  Vareno  anführt  e  municipio  Fal- 
ginate  und  in  praefectura  Fulginate,  aus  Cic.  pro  Cluent.  16,  46 
ex  municipio  Aletrinati. 

Im  Allgemeinen  haben  die  Gentilia  auf  äs,  is,  ns,  rs, 
wo  sie  als  Adjectiva  gebraucht  sind,  überwiegend  i. 
So  in  cetero  agro  Genuati  C.  I.  L.  1 ,  199  Z.  33;  34;  in  agro 
Aminati  I.  Neap.  3888;  in  agro  Laurmti  Varro  R.  R.  3,  13,  2; 
in  agro  Larinati  Cicer.  pro  Cluent.  69,  198;  a  Stellati  (seil,  agro) 
1.  agr.  2,  31,  85;  in  agro  Casinati  3,  4,  14;  in  agro  Camerti  pro 
Sulla  19,  53;  e  praefectura  Ätinati  pro  Plane.  8,  19;  fundo  Ar- 
pinafi  Ep.  Famil.  14,  7,  3;  de  fundo  Frusiaati  Ep.  Att.  11,  13,  4; 
in  agro  Ardeati  Nat.  Deor.  3,  18,  47;  illo  Atinati  somnio  Divin. 
1,  28,  59;  Veieiiti  hello  1,  44,  100.  Laurenti  ab  arce  Verg.  Aen. 
8,  1;  Veienti  et  Capenati  hello  Liv.  5,  16,  2  und  wieder  Veienti 
hello  5,  31,  2;  5,  52,  9;  6,  14,  6;  cum  Veienti  populo  Liv.  4,  58,  1; 
duce  Antiati  populo  8,  1,  2;  cum  Picenti  populo  10,  10,  12;  ex 
Salpinati  agro  5,  32,  4;  in  agro  Veienti  5,  45,  4;  41,  21,  12;  Sam- 
niti  agro  8,  2,  11;  Privenmti  agro  8,  11,  13;  8,  11,  14;  in  agro 
(suo)  Antiati  8,  12,  3;  43,  4,  6;  in  Sentinati  agro  10,  30,  4; 
10,  3J,  12;  in  agro  Interamnati  10,  39,  1;  in  agro  Larinati  22, 
24,  1;  45,  2,  11;  in  Carpinati  agro  27,  4,  15;  in  agro  Statellati 
42,.  7,  3 ;  in  agro  Apolloniati  42,  36,  8,  so  auch  42,  49,  10  in  den 
älteren  Ausgaben,  Hertz  schreibt  in  ApoUoniatium  agro ;  hello  Sam- 
niti  PHn.  N.  H.  34,  6,  12  (26);  Laurenti  domo  Sil.  8,  360;  cum 
Laurenti  colono  12,  706;  Laurenti  luco  13,  65;  Laurenti  in  ora  15, 
418;  Laurenti  in  agro  luven.  1,  107;  Solin.  2,  14;  regione  Tiburti 
Suet.  Calig.  21  ;  in  Tiburti  bibliotheca  Gell.  9,  14,  3  und  e  biblio- 
theca  Tiburti  19,  5,  4;  in  agro  SteUati  Obsequ.  14  (73)  und  37  (97). 

Auch  als  Suhstantiva  neutra  angewandt,  behalten 
die  Gentilia  den  Ablat.  auf  i.  \n  Privernatiwadim  Tiburti^ 
Worte  aus  einer  Schrift  des  Rechtsgelehrten  M.  Brutus  bei  Cic. 
de  orat.  2,  55,  224  und  pro  Cluent.  51,  141,  vergl.  Quintil.  6,  3,  44; 
in  Tiburti  Varro  R.  R.  1 ,  9,  6  und  in  Casinati  2,  3,  11;  in  Ca- 
penati Cic.  pro.  Place.  29,  71;  ex  oder  in  Arpinati  Ep.  Farn.  7, 
23,  1;  ad  Qu.  fr.  2,  5,  4;  3,  1,  1,  1;  3,  1,  3,  7;  3,  1,  3,  8; 
3,  1,  6,  21;  Att.  1,  16,  18;  2,  16,  4;  2,  17,  1;  5,  1,  3;  15,26,  5; 
16,  13  ^  2;  Tuscul.  5,  26,  74;  ex  Antiati  Ep.  Att.  2,  12,  2;  in 
Tiburti  Att.  8,  14,  3;  de  Frusinati  Att.  11,  4,  1;  in  Veienti  Liv. 
6,  14,  10;  42,  2,  4;  in  Capenati  33,  26,  8;  Veienti  Obsequ.  12  (71); 
Privernati  38  (98);  e  Ravennati  Capitol.  Maxim,  und  Balb.  12,  1; 
in   Tiburti  Treb.  PoU.  trig.  tyr.  30,  27. 


-     89     - 

Dagegen  bilden  die  Gentilia  als  Substantiva  masc.  63 
gern  den  Ablat.  auf  e.  So  Samnite  Cic.  Ep.  ad.  Q.  fr.  3,  4,  2 
und  Cato  Mai.  12,  41;  Liv.  8,  38,  10;  9,  8,  10;  9,  10,  5;  9,  11,  11; 
22,  24,  13;  23,  5,  II;  ex  illo  Mario  tarn  humili  Arpinafe  Val. 
Max.  6,  9,  14  im  Bern.  m.  sec.  (Arpina  m.  pr.);  darnach  auch  ab 
komine  Arpinate  Cic.  Tusc.  5,  23,  66;  a  Veiente  hoste  Liv.  2,  48,  5 
und  a  Samnite  hoste  22,  14,  4;  22,  14,  12.  Dagegen  in  Arpinati 
homine  Cic.  Leg.  1,  1,  4;  und  wiederum  in  classe  Ravennnte  privil.. 
veter.  VII  und  LVI  im  C.  L  L.  3  S.  850  und  899;  10,  7854; 
10,  8325;  in  agro  Casinate  Cato  R.  R.  136;  ex  agro  Veiente  Cic. 
Rose.  A.  16,  47,  vergl.  die  oben  mitgeteilte  Anführung  des  Prise; 
Nympha  Laurente  Verg.  Aen.  7,  47  und  solo  Laurente  12,  547; 
Tihurte  via  Horat.  Serm.  1,  6,  108;  Veiente  popuh  Liv.  4,  25,  8; 
Etruscum  bellum  pro  Veiente  concitatum  5,  5,  1 1 ;  de  senatii  Pri- 
vernate  8,  20,  9;  in  Capenate  agro  5,  12,  5;  27,  4,  14;  in  agro 
Veiente  6,  2,  7;  26,  34,  10;  ex  agro  Sentinate  10,  27,  6;  Atinate 
agro  10,  39,  5;  in  L^arinate  agro  22,  18,  8;  in  agro  Veiente  Val. 
Max.  4,  4,  8;  in  agro  Ravennate  Colum.  3,  13,  9;  in  Atinate  campo 
Phn.  N.  H.  2,  103,  106  (225)  und  in  agro  Pitinate  2,  103,  106 
(229);  solo  Veiente  Stat.  Silv,  4,  5,  54;  Sassinate  de  silva  Mart. 
3,  58,  35;  Fidenate  hello  Flor.  1,  3,  6;  in  agro  Laurente  Gell. 
10,  2,  2  und  hello  Veiente  17,  21,  13;  in  Velleiate  pago  Bruns 
fönt.  iur.  Rom.  S.  225  Z.  3;  10  und  S.  226  Z.  19. 

Auch  als  Substantiva  neutra  in  Tihurte  Servil.  Glaucia 
bei  Cic.  de  orat.  2,  65,  263;  in  Veiente  Plin.  N.  H.  2,  96,  98  (211); 
Obsequ.  30  (90):  in  Casinate  Plin.  N.  H.  2,  103,  106  (227);  in 
Velleiate  Bruns  fönt.  iur.  Rom.  S.  225  Z.  17  und  S.  226  Z.  4. 

Von  denjenigen  Adjectiva  auf  äs  Gen.  atis,  welche  nicht  von 
Länder-  oder  Städtenamen  abgeleitet  sind  (vergl.  unter  12),  hat 
das  defektive  optimatem  im  Ablat.  i,  wie  ex  tribus  generibus  illis, 
regali  et  optumati  et  populari  Cic.  de  rep.  2,  23,  41  bei  Non. 
S.  342 ,  28.  Aber  Caeres  darf  nicht  mit  den  Gentilia  der  oben 
angegebenen  Endungen  vermischt  werden;  davon  ist  Caerete  domo 
Verg.  Aen.  10,  183;  Caerite  cera  Horat.  Epist.  1,  6,  62. 

39.  Über  den  Ablat.  Sing,  der  Adjectiva  auf  ns  sagt  Charis. 
1,  17  S.  100  (125,  9):  Constante.  Cum  cognomeu  erit,  hoc  velut 
eiusmodi  a  praesente  innocente  sapiente  nitente  prudente  (clem)ente 
dicemus,  ait  Plinius,  nee  interest,  ens  an  ans  nominativo  singulari 
claudantur.  Sed  enim  P.  Rutilius  de  vita  sua  II,  animo^  inquit, 
constante.  Continenti.  Varro  de  gente  (populi  Romani)  libro  I,  in 
terra  continenti.    Candenti.   Varro  rerum  rusticarum  III  (Cap.  9,  3), 


—     90     — 

candenti  ferro.  S.  101  (126,  9):  DiUgente.  Verrius  Flaccus,  in- 
quit  Plinius,  eorum  nominum,  quae  ns  fiuiuntur  casu  nominativo, 
ablativus  in  e  dirigendus  est.  Itaque  Caesar  epistularum  ad  Ci- 
54  ceronem,  neque^  inqiiit,  pro  cauto  ac  diligente  se  castris  continuit. 
S.  102  (127,  26):  Egenfe,  ab  hoc  egente  homine;  egenti,  ab  hac 
egenti  re.  S.  108  (133,  23):  Innocente.  Varro  de  rebus  urbanis  III, 
Spartaco  innocente  coniecto  ad  gladiatoriuni.  Inpotente.  CatuUus 
(Carm.  35,  12),  deperit  inpotente  amore.  Quod  ita  quoque  dictum 
notat  Plinius.  Insequenti.  Asinius  Pollio  ad  Caesarem  I,  inse- 
quenti  die.    Dazu  gehört  noch  die  Bemerkung  1,  17  S.  96  (120,  17): 

Aedile,  ab  hoc  aedile,  non  aedili.    P.  Piutilius  de  vita  sua  V 

et  Varro  de  originibus  scaenicis  II,  a  Claudio  Pulchro  aedile.  Quod 
cum  ratione  dictum  esse  monstrabis,  ut  ait  Secundus  sermonis 
dubii  libro  VI,  quod  nomina,  quaecumque  genetivo  singulari  is 
syllaba  finiuntur,  exceptis  his  quae  similiter  faciunt  nominativo, 
oportet  ablativo  singulari  e  littera  terminari,  a  prudeute,  ab  ho- 
mine. Quodsi  adicias  aliquid,  ut  idem  in  eodem  Plinius,  per  i 
debet  dici,  a  prudenti  consilio. 

Allerdings  enden  diese  Nomina,  wo  sie  als  Epitheta 
von  Sachen  gebraucht  werden,  den  Ablat.  in  der  Regel 
auf  i,  wo  sie  aber  als  Substantiva  oder  auch  als  Epi- 
theta von  Personen  stehen,  auf  e.  Diese  letztere  En- 
dung ist  auch  notwendig  in  dem  Gebrauch  als  Nomina 
propria,  wie  in  demente  und  Pudente  Tac.  Ann.  1,  23;  Lam- 
prid.  Commod.  11,  13;  C.  I.  L.  2,  3877;  privil.  veter.  IX  Taf.  2 
Z.  14;  XIII  Z.  6;  XXXVI  Taf.  2  Z.  8;  XLV  Z.  3  (C.  I.  L.  3  S.  852); 

1.  Neap.  1354  Col.  3  Z.  39;  45  und  6803;  Or.  3586:  Grut.  128,  5; 
751,  3;  1032,  6,  wiewohl  postulante  Cn.  Haio  Pudenti  I.  Neap. 
2624  gelesen  wird. 

Jedoch  ist  auch  in  den  Bezeichnungen  von  Personen  die  En- 
dung i,  und  in  den  Epitheta  von  Sachen,  besonders  bei  Dichtern, 
die  Endung  e  zugelassen.  Clementi  animo  Plaut.  Mil.  Glor.  4,  6, 
37  (1252),  vergl.  Brix  Anm.  p.  167;  Terent.  Hec.  3,  5,  22  (472); 
clementi  castigatione  Cic.  Ofif.  1,  38,  137;  clementi  flamine  Catull. 
64,  272;  clementi  re  Liv.  22,  22,  20;*  clementi  responso  Tacit. 
55  Ann.  1,  58;  demente  interprete  Liv.  1,  26,  8,  aber  auch  mente 
demente  Laber.  (105)  Prol.  8  bei  Macrob.  Sat.  2,  7,  3. 

Constanti  absolutioue   Cicer.    Invent.  2,  9,  30;    animo  Divin. 

2,  67,  140;  pro  Mil.  30,  81:  Philipp.  3,  10,  26;  Ep.  Fam.  16,  21,  2; 
mente  Har.  resp.  9,  18;  oratione  Offic.  1,  40,  144;  ratione  Nat. 
Deor.  3,   39,  92;    voce  Divin.  1,  12,  20.  —   vultu  graduque  Liv. 


—     91     — 

5,  46,  3;  pace  6,  25,  6;  6,  25,  11.  —  vultu  Val.  Maxim.  7,  2  ext.  1. 

—  aetate  Suet.  Galba  4;  et  opinione  et  sermone  paene  omnium 
Tib.  39.  —  sollicitudine  Amm.  Marceil.  16,  4,  4.  —  vigore  Apul. 
Met.  4,  15.  —  mente  Catull.  64,  209  und  239.        voce  Ovid.  Amor. 

1,  4,  70;  fide  Ep.  ex  Ponto  2,  4,  33:  pietate  4,  12,  41,  und  auch 
de  constanti  viro  ac  sapienti  Cic.  Tuscul.  4,  25,  55  und  cum  viro 
forti  et  constanti  Ep.  Farn.  5,  2,  8,  und  wiederum  constante  fama 
atque  omnium  sermone  celebratum  est  Ep.  ad  Q.  fr.  1 ,  1,  8,  24 
wie  Baiter   schreibt,   Wesenberg   hat   constanti;    im  Vell.  Paterc. 

2,  29,  2  steht  in  älteren  Ausgaben  ex  dignitate  constanti,  in 
neueren  wie  z.  B.  Halm  ea  dignitate  constantiaque  vergl.  Kritz 
zu  dieser  Stelle. 

Continenti  spiritu  Cic.  de  orat.  3,  57,  216;  genere  Ein.  2,  19,  61. 

—  impetu  Caes.  bell.  Gall.  7,  28,  2;    labore  7,  24,  1;    bell.  civ. 

3,  97,  4.  —  agmine  Liv.  2,  50,  7;  8,  8,  13;  10,  35,  17;  24,  16,  2; 
cursu  22,  15,  8;  die  ac  nocte  4,  22,  5;  ponte  21,  28,  10.  —  biduo 
Suet.  Caligul.  19,  aber  continente  ripa  Horat.  Carm.  2,  18,  22; 
elliptisch  ubi  continenti  habitabitur  C.  I.  L.  1,  206  Z.  56,  und  qua 
continenti  aedificia  essent  Alfen.  bei  Marceil.  Dig.  50,  16,  87; 
ex  continenti  und  in  continenti  für  continuo  lustin.  1,  9,  19;  5,  3,  7; 

5,  5,  4;  6,  7,  10;  11,  4,  12;  Scaev.  Dig.  44,  7,  61  §  1;  45,  1,  135 
§  2;  Afric.  46,  3,  39;  Ulpian.  14,  5,  4  §  4;  43,  16,  3  §  9;  44,  5,  1 
§  6;  46,  2,  6  §  1;  47,  4,  1  §  7;  48,  5,  24  (23)  §  4,  vergl.  Ducker 
de  Latin,  iurisc.  S.  389  und  Rönsch,  Itala  und  Vulgata  p.  342; 
für  continenti  terra  als  Substant.  steht  in  continenti  Lentul.  bei 
Cic.  Farn.  12,  15,  4;  Caes.  bell.  Gall.  5,  6,  4;  5,8,  1  (continenti 
steht  im  cod.  Paris.  II  und  Ursinianus  und  danach  mit  Recht 
Frigell,  vergl.  Mensel  Jahresb.  über  Cäsar  1885  p.  191;  continente 
in  cod.  Bongarsianus,  Moysiacensis,  Parisinus  I  und  Vaticanus 
3864  und  so  alle  Herausgeber);  5,  8,  2;  5,  22,  4  und  bell.  civ. 
3,  87,  3;  Nepos  Milt.  7,  3;  Tac.  Ann.  4,  67;  5,  10;  ex  continenti 
Caes.  bell.  Gall.  4,  31,  2;  5,  11,  3;  5,  23,  4  und  bell,  civ  3,  26,  2; 
Liv.  22,  20,  9;  31,  40,  2;  a  continenti  Caes.  bell.  Gall.  5,  2,  3; 
Liv.  28,  37,  3;  37,  27,  7;  Vell.  Pat.  1,  2,  4;  Sen.  Nat.  quaest. 
3,  27,  9;  6,  26,  1;  Plin.  N.  H.  2,  102,  105  (224);  37,  8,  32  (108); 
Mela  3,  6,  1  (46);  3,  6,  5  (51);  Amm.  Marcell.  14,  8,  14,  dagegen 
in  continente  Plin.  N.  H.  6,  28,  32  (151);  6,  28,32  (153);  e  conti- 
nente Plin.  N.  H.  8,  58,  83  (227)  und  a  continente  5,  31,  39  (140); 

6,  12,  13  (32);  6,  28,  32  (153);  6,  31,  36  (198);  6,  31,  36  (199); 
6,  31,  36  (200);    8,  3,  3  (6). 

Diligenti  scriptura  Cic.  Invent.  2,  46,  135  und  contemplatione 


—     92     — 

Nat.  Deor.  1,  19,  50;  diligenti  subtilitate  Plin.  N.  H.  3,  5,  6  (45); 
intentione  9,  59,  85  (181);  scito  legum  14,  22,  28  (146);  cura 
15,  17,  18  (66);  diligenti  aure  Mart.  6,  1,  3  und  auch  a  diligenti 
als  Substant.  masc.  Quintil.  8,  3,  55,   aber  «  diligente  Paul  Dig. 

9,  2,  31. 

Eleganti  sermone  Cic.  Brut.  34,  130;  temperamento  Tacit. 
Ann.  11,  4;  doctrina  et  facundia  Fronto  ad  amic.  1,  3  (1,  5,  4); 
ingenio  Gell.  7  (6),  3,  8;  odore  non  ineleganti  Plin.  N.  H.  21,  25,  96 
(169);   doch  elegante  lingua  CatuU.  43,  4. 

Ab  homine  eloquenti  Cic.  de  orat.  1,  56,  238;  in  puero  elo- 
quenti  bei  Sen.  Exe.  Contr.  1,  1,  5  ist  Conjektur;  aber  eloquente 
cantu  hat  Stat.  Silv.  2,  7,  46;  bei  Cic.  de  orat.  1,  61,  259  stand 
in  älteren  Ausgaben  in  eloquente  multa  sunt  quae  teneant,  Kayser 
schreibt  in  eloquentia,  Piderit  in  eloquenti. 

Evidenti  causa  Liv.  28,  16,  12;  scelere  Val.  Max.  6,  3,  8; 
argumento  Amm.  Marcell.  15,  6,  2,  in  der  Überschrift  bei  GelHus 
2,  9  evidenti  calumnia,  aber  evidente  causa  Plin.  N.  H.  37,  3,  11  (44). 

Frequenti  ridiculo  Cic  Orat.  26,  88;  senatu  pro  Mur.  25,  51; 
Ep.  Farn.  1,  4,  1;  1,  9,  8;  10,  16,  1;  12,  25,  1;  Att.  1,  14,  5.  — 
mercatu  Liv.  1,  30,  5;  curia  2,  23,  14;   concilio  6,  10,  7;   ornatu 

10,  46,  4;  Silva  24,  3,  4;  foro  27,  11,  4;  agmine  27,  15,  18; 
44,  43,  1;  adsensu  38,  12,  5.  —  terra  Prop.  4  (3)  16,  25.  — 
equite  Vell.  Paterc.  2,  113,  1.  —  potu  Plin.  N.  H.  26,  11,  72  (118)  . 
—  auditorio  Plin.  Ep.  2,  18,  2;  emendatione  9,  40,  2.  —  loco 
Quint.  7,  2,  44;  admonitione  10,  3,  32;  translatione  11,  1,  49.  — 
pagina  Mart.  7,  45,  3.  —  die  et  ripa  Tacit.  Ann.  3,  9:  contione 
Hist.  3,  36.  —  convivio  Suet.  Tib.  61;  die  Calig.  15;  iudicio 
gramm.  9.  —    tractatione   Petron.  139,    1.  —    famulatione  Apul. 

66  Met.  2,  2  8.  84  und  via  infrequenti  Liv.  24,  46,  3;  doch  frequente 
senatu  Suet.  Calig.  44  und  frequente  populo  Nero  20;  pro  i«- 
frequente  militia  Plaut.  Truc.  2,  1,  19  (230). 

In  impudenti  mendacio  Cic.  Flacc.  5,  12  und  Halb.  2,  5. 

Infcmti  ore  Ovid.  Fast.  4,  208,  infante  als  Subst.  Colum.  1,  8,  2; 
Sen.  de  ira  2,  5,  4;  Tac.  Ann.  15,  23. 

Innocenti  sanguine  Tac.  Agric.  45;  innocente  als  Substant. 
Cornificius  2,  3,  5;  Sallust.  Cat.  54,  6  und  Augustin.  Civ.  Dei  8,  19 
(I  349,  31),  pro  homine  innocente  Cic.  Verr.  Act.  1,  10,  28  und 
de  innocente  isto  iuvene  Apul.  Met.  10,  HS.  697. 

Insolenfi  alacritate  Cic.  Tusc.  5,  14,  42;  laetitia  Horat.  Carm. 
2,  3,  3;  Victoria  Liv.  26,  13,  15;  figura  Fronto  ad  M.  Caes.  3,  1, 
aber  ab  insolente  Gallo  Liv,  5,  48,  9. 


—     93     — 

Pestilenti  regione  Cic.  de  rep.  2,  6,  11.  —  agro  Colum.  1,  3,  2; 
loco  1,  5,  7.  —  sidere  Petrou.  2,  7.  —  spiritu  Solin.  27,  51; 
aspectu  30,  22;  bei  Liv.  7,  38,  7  ist  im  Med.  m.  sec.  in  pestilente 
atque  arido  solo,  aber  in  demselben  m.  pr.  in  pestilentie  atque, 
und  im  Par.,  Harl.  1  und  Leid.  1  in  pestilentia  atque,  daher  auch 
hier  pestilenti  zu  schreiben  war,  so  auch  Hertz. 

Petulanti  genere  dicendi  Cic.  Brut.  68 ,  241  und  petulanti 
ridiculo  Orat.  26,  88;  rostro  Ovid.  Amor.  3,  5,  23;  petulanti 
pictura  Plin.  N.  H.  35,  11,  40  (140);  ex  impuro  adulescente  et 
peiulante  Cic.  Sest.  51,  110,  aber  ex  petulanti  atque  improbo 
scurra  pro  Cluent.  13,  39,  und  petulante  manu  Auson.  Epigr.  78,  4. 

Potenti  manu  Ovid.  Met.  1,  670;  contactu  11,  111;  tactu  11, 
308;  virga  Fast.  5,  447.  —  mente  Priscian.  Carm,  2,  222.  —  manu 
Histor.  de  prel.  2,  5;  a  potente  als  Substant.  Quintil.  6,  1,  16; 
cum  rege  generoso  ac  potenti  Cic.  Off.  3,  22,  86  (potenti  bei  Non. 
S.  118j;  tam  potenti  duce  confisos  Liv.  24,  5,  12;  in  viro  tam 
potenti  lustin.  21,  4,  4,  aber  ab  Lucumone  praepotente  iuvene 
Liv.  5,  33,  3  und  a  domino  omnipotente  Augustin.  Civ.  Dei  20,  30 
(11  482,  1).  Impotenti  auimo  Terent.  Audr.  5,  3,  8  (879);  Cic. 
Har.  resp.  2,  3;  laetitia  Tuscul.  5,  7,  17;  crudelitate  Liv.  8,  3,  1; 
ira  31,  24,  18;  39,  4,  5;  regno  33,  46,  3;  dominatione  38,  1,  9 
und  animo  Sen.  Herc.  für.  350  (354);  impotente  amore  hat  Charis. 
in  der  oben  angeführten  Stelle,  1,  17  S.  108  (133,  23)  aus  Catull. 
35,  12  beigebracht. 

Prnestanti  prudentia  Cic.  de  orat.  2,  74,  299;  virtute  pro 
Mur.  31,  66;  virtute  et  consilio  pro  Sest.  42,  91;  benevolentia 
post  reditum  ad  Quir.  6,  15;  dignitate  post  reditum  in  sen.  5,  12; 
ingenio  Harusp.  resp.  26,  57;  pro  Ligar.  1,  1 ;  prudentia  pro  Cael. 
13,  32;  liberalitate  Ep.  Farn.  1,  7,  3;  fide  3,  10,  3;  prudentia 
4,  8,  1;  sapientia  et  nobilitate  Tuscul.  4,  1,  2;  ingenio  Divin. 
2,  63,  130.  —  corpore  Verg.  Aeu.  1,  71;  7,  783;  8,  207;  Georg. 

4,  538;  munere  Aen.  5,  361;  forma  Aen.  7,  483.  —  ingenio  Aur. 
Vict.  Caes.  41,  20  und  de  praestanti  viro  Cic.  Ep.  ad  Q.  fr.  3,  5,  1 
(so  schreiben  Baiter  und  Wesenberg,  in  älteren  Ausgaben  steht 
praestante),  aber  auch  praestante  labore  Lucr.  2,  12;  3,  62;  forma 
praestante  Ovid.  Her.  3,  35  und  facie  praestante  Fast.  3,  467; 
medicina  praestante  Plin.  N.  H.  13,  24,  47  (130). 

Prudenti   absentia   Petron.   94,   4;    consilio   Apul.  Met.  9,    1 

5.  593;  oratione  lul.  Valer.  2,4,  aber  prudente  dicto  Spartian. 
Sev.  17,  7;  als  Substant.  steht  bei  Tacit.  Ann.  1,70  nihil  strenuus 
ab  ignavo,  sapiens  ah  imprudenti^  consilia  a  casu  differre;  in  Ver- 


-     94     — 

bindung  mit  einem  Substant.  moderato  et  prudenti  viro  adiuueto 
collega  Liv.  27,  34,  3;  concedente  collega  moderato  viro  et  pru- 
denti 30,  40,  8;  in  homine  prudenti  Sen.  Ep.  63,  12,  aber  imprudente 
ministro  Augustin.  Civ.  Dei  16,  2  (11  122,  16)  nach  Proverb.  10,  5, 
indessen  verlangen  me  imprudente  et  invito  Cic.  de  orat.  1,  21,  94; 
imprudente  L.  Sulla  pro  Rose.  Amer.  8,  21 ;  isto  imprudente  Verr. 
Accus.  2,  24,  58  und  imprudente  atque  inopinante  Curione  Caes. 
bell,  civ,  2,  3,  1,  das  e  umso  mehr,  weil  imprudente  Prädicat  im 
Abi.  absol.  ist. 

Recenti  didivauivi  Cicer.  Harusp.  resp.  20,  42;  Ep.  Farn.  5,  17,  2; 
beneficio  pro  Sest.  64,  134;  gratulatione  Ep.  Fam.  11,  18,  3; 
invidia  et  infamia  Verr.  Act.  1,  2,  5;  lege  pro  Flacc.  6,  13;  de 
domo  9,  23;  Philipp.  5,  3,  8;  memoria  pro  Sulla  14,  41;  in  Catil. 

1,  9,  22;  de  Leg.  1,  1,  4;  negotio  Verr.  Acc.  1,  39,  101;  5,  7,  15; 
nuntio  pro  Sest.  56,  120;  pro  Mil.  23,  62;  officio  de  dom.  3,  7; 
querella  de  rep.  2,  25,  46:  re  Verr.  Acc.  1,  53,  139;  5,  29,  75; 
pro  Cluent.  13,  36;  19,  53;  31,  84;  pro  Plane.  23,  55;  Ep.  Fam. 
12,  29,  2;  sermone  pro  Mur.  7,  16;  victoria  leg.  agr.  2,  18,  49; 
Ep.  Fam.  15,  14,  4.  —  victoria  Caes.  bell.  Gall.  1,  31,  16:  5,  47,  5; 
proelio  bell.  Gall.  4,  13,  6;  calamitate  Hirtius  bei  Caes.  bell.  Gall. 
8,  31,  2.  —  ira  Liv.  2,  35,  8;  gloria  3,  12,  5:  foedere  4,  9,  1; 
memoria  30,  36,  9.  —  exemplo  Tacit.  Ann.  1,  48;  libertate  2,  46 
(Nipperdey  und  Pfitzner  schreiben  recenti,  Halm  recente):  maestitia 

2,  84;  ira  4,  3;  dolore  4,  8;  memoria  4,  15;  militia  11,  3;  terrore 
14,  23;  dono  Hist.  1,  8;  favore  1,  34;  invidia  1,  72;  dilectu  4,  70. 
—  atrocitate  Suet.  Tib.  75.  —  dolore  Plin.  Ep.  1,  12,  12;  spiritu 
6,  16,  6;  beneficio  7,  33,  5.  —  dolore  Quint.  6,  2,  26.  —  victoria 
lustin.  1,  8,  9;  26,  2,  8;  proelio  6,  4,  13;  caede  26,  2,  4;  incendio 
28,  2,  6.  —  hello  Incerti  Panegyr.  Constant.  Caes.  11.  —  memoria 
Lucifer  Moriendum  esse  pro  dei  tilio  8.  —  in  recenti  (seil,  tempore) 
Modestin.  Dig.  48,  19,  25;  Ulpian.  Dig.  42,  5,  31  §  2.  —  recenti 
re  Plaut.  Poenul.  3,  4,  18  (728);  Trinum.  4,  3,  8  (1015).  -  caudore 
Lucr.  5,  282;  caelo  5,  904;  adventu  6,  1135.  —  aqua  Verg.  Aen. 
6,  635;  caede  2,  718;  8,  195.  —  metu  Hör.  Carm.  2,  19,  5.  — 
facto  Ovid.  Met.  1,  164;  diluvio  1,  434;  caede  4,  96;  sanguine 
4,  503;   squama  9,  267;  faeno  14,  645:  partu  15,  379:   folio  Trist. 

3,  141;  lacte  Ars  Am.  3,  627:  urbe  Amor.  2,  12,  23.  —  historia 
luven.  2,  102;  caelo  6,  11;  luto  7,  180:  scelere  13,  5.  —  toga 
Pers.  1,  15:    sub  sole  5,  54,   auch  de  caelite  recenti  Ovid.  Pont. 

4,  6,  17;  dagegen  recente  sanguine  Catull.  63,  7;  rore  recente 
Ovid.  Fast.  3,  880  und  flore  recente  4,  346,  auch  mulsea  recente 


—     95     — 

aqua  Colum.  8,  7,  4;  aceto  recente  Plin.  N.  H.  23,  2,  29  (61); 
recente  eo  anonymo  27,  4,  14  (31)  und  pelle  recente  28,  10,  42 
(154);  salso  recente  Apic.  8,  7  §386:  cum  adipe  caprino  recente 
Cass.  Fei.  39. 

Repenti  fulminis  ictu  Lucr.  5,  400. 

Animo  sapienti   Cic.  Farn.  9,  12,  2;    cur    e   sapienti  (anima)  ö7 
stulta  queat  fieri  Lucr.  3,  761;   sapienti   pectore  Priscian.  Carm. 
2,  1029:  sapiente  als  Substaut.  Cic.   Orat.  48,  159:  Acad.  2,  9,  28; 

2,  20,  66;  2,  24,  77;   2,  36,  115;   Fin.  1,  10,  3;:i;   2,  34,  115: 

3,  9,  32:  3,  20,  68;  3,  21,  71;  4,  9,  22:  5,  4,  11;  5,  11,  32;  Tusc. 
3,  10,  21;  3,  10,  22;  3,  33,  80;  3,  34,  82;  4,  6,  12;  Off.  3,  4,  16; 
Horat.  Serm.  2,  3,  46;  Epist.  1,  4,  5;  1,  16,  20;  Sen.  Epist.  71,  29; 
Quintil.  12,  1,  39:  Tul.  Val.  1,  76;  homine  sapiente  Cic.  pro.  Sest. 
3,  6:  in  homine  nee  perfecto  nee  sapiente  Off.  1,  15,  46  (Baiter, 
Wesenberg,  Heine  u.  a,  conjicieren  sapienti,  aber  C.  F.  W.  Müller 
weist  diese  Änderung  als  nicht  genügend  gerechtfertigt  zurück  und 
sagt  mit  Piecht,  wie  die  Beispiele  hier  auch  zeigen,  dafs  sapiente 
homine  ebenso  richtig  sei  wie  sapienti  homine);  magno  viro  ac 
sapiente  Off.  3,  1,  1;  nee  bono  viro  meliorem  nee  temperante  tem- 
perantiorem  nee  forti  fortiorem  nee  sapiente  sapientiorem  posse 
fieri  Parad.  3,  1,  21;  servari  enim  iustitia  nisi  a  forti  viro,  nisi  a 
sapiente  non  potest  Fin.  5,  23,  Q'6\  quid  mihi  opus  est  sapiente 
iudice,  pro  Font.  10,  21  (6,  11);  in  tam  sapiente  viro  Colum.  6 
praef.  5;  in  viro  sapiente  Sen.  Ep.  40,  12;  non  sapiente  opus  est 
viro  Sen.  de  Const.  16,  3;  in  homine  sapiente  ac  temperante 
Augustin.  Civ.  Dei  14,  19  (II  42,  19);  a  sapiente  puella  Ovid.  Met. 
10,  622,  daneben  auch  viro  forti  ac  sapienti  dignum  Cic.  pro  Caec. 
7,  18:  forti  ac  sapienti  homine  dignum  Ep.  P'am.  4,  13,  4;  de  con- 
stanti  viro  ac  sapienti  Tuscul.  4,  25,  55;  ab  religiöse  et  sapienti 
iudice  pro  Font.  10,  23  (6,  13). 

Ex  insipienti  corpore  Cic.  Cato  Mai.  22,  80;  insipiente  fortu- 
nato  Lael.  15,  54  (insipienti  im  Erf.);  ab  insipiente  als  Substant. 
Fronto  de  eloq.  S.  143  Nah.  (1,  2  Berl.);  Lact.  Instit.  5,  22,  10. 

Sanguine  so.nti  Ovid.  Met.  13,  562;  sonte  als  Substant  Liv. 
3,  58,   11:  ab  insonte  desgleichen  Amm.  Marc.  30,  4,  19. 

Temperante  entweder  als  Substaut.  oder  als  Epitheton  des 
vorhergegangenen  viro  in  der  eben  bei  sapiens  angeführten  Stelle 
Cic.  Parad.  3,  1,  21;  in  homine  lemperanti  Sen.  Epist.  14,  13 
(im  Pal.  2  und  Cöln.  temperante),  aber  lingua  intemperante  Apul. 
Met.  1,  8  S.  37. 


—    96    — 

40.  Von  den  unter  39  angeführten  Adjectiva  erscheinen  mehrere 
in  ihrer  Bildung  wie  Participia,  sie  drücken  aber  entschieden  blei- 
bende Eigenschaften  der  mit  ihnen  verbundenen  Substantiva  aus 
und  stellen  sich  somit  in  ihrem  Gebrauch  als  Adjectiva  dar.  So  con- 
stans,  continens,  diligens,  eloquens,  praestans,  sapiens,  temperans. 
Aber  andere  Bildungen  auf  ns  kommen  bald  als  Par- 
ticipia vor,  d.  h.  sie  dienen  dazu,  das  Verhalten  der 
mit  ihnen  verbundenen  Substantiva  oder  Pronomina 
in  dem  einzelnen  Falle  zu  bezeichnen,  bald  stehen 
sie  als  Adjectiva.  Über  den  Ablat.  Sing,  derselben  lehrt  Serv. 
zu  Verg.  Aen.  2,  610:  Omnia  in  ns  exeuntia  aut  participia  sunt 
aut  nomina.  Sed  si  participia  sunt,  ablativum  et  in  i  et  in  e  mit- 
tunt  pro  nostro  arbitrio.  luvenalis  (Sat.  15,  81):  Nee  ardenti 
decoxit  aheno.  Contra  (Sat.  14,  118):  Semperque  ardente  camino. 
58  Si  vero  nomina  fuerint,  tantummodo  in  e  exeunt.  Si  autem  eadem 
sint  et  nomina  et  participia,  ut  amans,  cum  nomina  fuerint,  omni 
modo  in  e  mittunt;  cum  participia,  licenter  utimur.  Ergo  quia 
tridens  nomen  est,  tridente  debuit  dicere;  sed  novitatem  affectavit, 
nulla  cogente  necessitate.  Sane  in  nominibus,  quae  et  propria 
esse  possunt  et  appellativa,  ut  liberalis  felix  iuvenalis,  ablativus  a 
proprio  in  e  exit,  ab  appellativo  in  i. 

Participia  aufns,  welche  als  Substantiva  gebraucht 
werden,  haben,  ebenso  wie  die  Adjectiva  gleicher 
Form  in  derselben  Anwendung,  im  Ablat.  Sing,  beinahe 
überall  e.  Ex  confidente  Plaut.  Merc.  5,  2,  15  (856);  a  sciente 
Varro  R.  R.  1,  31,  1;  in  dicente  Cic.  de  orat.  1,  25,  116  und  a 
sciente  Off.  1,  40,  145;  de  ahsente  Cic.  Verr.  Accus.  2,  17,  41; 
2,  24,  59:  2,  39,  95;  Sallust.  lug.  14,  20;  Liv.  29,  18,  19  und 
Plin.  Paneg.  59,  4;  cum  praesente  Cassius  bei  Cic.  Farn.  15,  19,  1 
und  a  praesente  Sen.  Epist.  22,  1  und  Plin.  N.  H.  7,  52,  53  (174); 
daiite  minor  Horat.  Epist.  1,  17,  22  und  tacentes  plus  poscente 
ferent  1,  17,  43;  durius  in  terris  nihil  est  quod  vivat  amante  Prop. 
3  (2),  17,  9;  a  sollicito  amante  Ovid.  Amor.  1,  15,  38;  ab  amante 
Remed.  am.  619  und  in  amante  Met.  3,  468;  a  confidente  Rutil. 
Lup.  1,  4;  a  staute  Colum.  8,  10,  2;  a  timente  Sen,  Epist.  58,  29; 
a  proficie?ite  71,  29;  cum  recedente  74,  8;  cum  esuriente  95,  51 
und  a  volente  Provid.  5,  4;  a  moriente  Plin.  N.  H.  8,  16,  19  (52); 
ab  insidiante  8,  18,  25  (66);  ex  praedante  9,  30,  48  (90);  in  do- 
cente  10,  29,  43  (83)  und  a  furante  24,  11,  62  (103);  a  respon- 
dente  Quint.  3,  6,  14;  a  lacessente  6,  3,  84;  in  irascente,  depre- 
canie^  miserante  9,  1,  25;  cum  dicente  9,  4,  126;  sine  denionstrante 


-     97     - 

10,  1,  15  und  cum  legente  11,  2,  34;  a  praesente  Curt.  6,  10,  3 
und  pro  ahsente  8,  3,  1 ;  vel  a  negante  vel  a  confitente  Äquila  Rom. 
fig.  sent.  et  elocut.  12.  Aber  bei  Plaut.  Mil.  2,  4,  40  (394)  ist 
im  Ambr.  und  Leipz,  in  vigilanti  (in  anderen  Büchern  in  vigilantis, 
nach  Geppert  Plaut.  Stud.  II  p.  14  fehlt  in  im  cod.  Ambros.,  was 
nach  Ritschis  Angabe  vorhanden  sein  soll,  daher  schreibt  Ritschi 
in  vigilanti,  Bentley,  Ribbeck,  Brix,  Lorenz  vigilanti)  und  bei  Sen. 
Contr.  10,  33,  14  ab  absenti. 

Auch  als  Substant.  neutrum  hat  ein  solches  Parti- 
cipium  im  Ablat.  e.  Nihil  esse  eorum,  quae  natura  cernerentur, 
inintellegens  intellegente  praestantius  Cic.  Tim.  3,  10. 

In  der  Verbindung  mit  der  Bezeichnung  von  Per- 
sonen enden  diese  Participia  den  Ablat.  ebenfalls 
auf  e.  A  me  sciente,  als  einem  Wissenden,  Cic.  pro  Sulla  31,  86; 
si  iis  pro  me  staute  pugnare  licuisset  Cic.  Farn.  1,9,  13  und  Vol- 
canum  in  quo  staute  atque  vestito  leviter  apparet  claudicatio  N. 
D.  1,  30,  83;  ut  non  dare  tibi  beneficium  viderer,  sed  accipere  a 
te  ita  petente  ut  Cic.  Att.  14,  13  B.  2;  tecum  sive  aegra  sive 
valente  Prop.  3  (2),  21,  19;  pro  te  tremente  Ovid.  Amor.  1,  6,  20; 
Lucifer  de  non  conveniendo  cum  haereticis  12  (26,  5)  sagt:  a  te 
non  ita  docenti  .  .  .  a  te  non  adquiescente\  ab  equite  Romano  C. 
Matrinio  ahsente  Cic.  Verr.  5,  7,  15;  ab  hoc  absente  de  imper.  Cn. 
Pomp.  11,  30;  de  me  absente  contra  Pison.  18,  41;  in  me  absente 
defendendo  Vatin.  bei  Cic.  Ep.  Fam.  5,  9,  1 ;  de  Fabio  absente  Liv. 
10,  26,  6;  cum  collega  consentiente  Plane,  bei  Cic.  Fam.  10,  18,  2; 
und  in  abweichender  Wortstellung  de  absente  se  Cic.  Deiot.  7,  21 ; 
cum  absente  Pompeio  Ep.  ad  Q.  fr.  2 ,  1 ,  1 ;  pro  absente  duce 
Vell.  2,  85,  5;  ex  praesente  Sicca  Cic.  Ep.  Att.  12,  28,  1  und  a 
praesente  comitatu  Suet.  Otho  6;  in  dissentiente  populo  Cic.  Plane.  59 
22,  53;  opus  est  perito  et  vigilante  exactore  Colum.  3,  13,  10. 

In  der  Bezeichnung  lebloser  Gegenstände  haben  die 
Participia  ebenso  den  Ablat.  auf  e,  wenn  das  Verhalten 
des  bezeichneten  Gegenstandes  in  dem  einzelnen  Falle, 
zu  einer  bestimmten  Zeit,  ausgedrückt  werden  soll.  In 
amni  praecipitante,  an  dieser  Stelle,  nicht  in  seinem  ganzen  Lauf, 
Cic.  de  orat.  3,  48,  186;  ab  ineunte  adulescentia  Plaut.  Trin.  2, 
2,  20  (301);  Cic.  divin.  in  Caec.  2,  4;  ab  ineunte  aetate  de  imper. 
Cn.  Pomp.  1,  1;  pro  Balbo  3,  6;  Off.  2,  13,  44;  ab  ineunte 
pueritia  Ep.  Fam.  10,  3,  2;  cum  ßorente  fortuna  imperatoris  Cic. 
contra  Pison.  16,  38;  in  eo  (immortali  principio)  mßuente  atque 
efßuente  Cic.  Tim.  13,  41 ;  cum  inhaerente  tele  Liv.  8,  24,  14  und 

Neue -Wagener,  Lat.  Formenlehre.     II.     3.  Aufl.  7 


—    98     - 

in  Etruria  rebellante  denuo  10,  31,  3;  in  moriente  matre  lustin. 
14,  6,  11  und  cum  virium  gloria  virente  floreret  43,  5,  4. 

Hiernach  vorzüglich  in  absol.  Ablat.,  von  Sachen  v?ie 
von  Personen,  wie  me  ahsente  Plaut.  Amph.  2,  2,  179  (811) 
Aulul.  1,  2,  20  (98);   3,  2,  14  (428);    Cistell.  1,  1,  110;  Epid.  1 

1,  59  (62);  Men.  4,  2,  64  (627);  Mil.  Gl.  3,  2,  52  (866);  Mostell 
4,  3,  24  (1016);  Triuum.  1,  2,  130  (167);  Trucul.  2,  4,  32  (383) 
Stich.  4,  1,  20  (525);  te  absente  Amph.  2,  2,  196  (826);  Mostell.  5 

2,  18  (1139);  se  absente  Asin.  3,  2,  37  (583);  illa  absente  Mil.  Gl 
4,  2,  16  (1006);  absente  ero  Asin.  2,  4,  93  (500);  Men.  5,  6,  3 
(968).  —  me  absente  Terent.  Heaut.  2,  2,  2  (231);  Phorm.  2,  1,  28 
(258);  4,  1,  11  (577);  te  absente  Heaut.  2,  3,  39  (280);  Phorm.  2, 
4,  10  (450);  se  absente  Hecyr.  2,  2,  27  (269).  —  me  absente  Cic. 
de  dorn.  2,  3;  pro  Sest.  22,  50;  32,  69;  pro  Cael.  20,  50;  pro  Balbo 
26,  59;  pro  Plane.  30,  73;  31,  76;  Rabir.  Post.  17,  47;  absente  se 
pro  Süll.  20,  58;  absente  illo  Verr.  2,  25,  60;  leg.  agr.  2,  18,  49; 
in  Catil.  3,  7,  17;  absente  accusatore  Verr.  2,  40,  99;  absente 
Epicrate  2,  23,  55  und  25,  61;  absente  populo  Philipp.   1,  2,  6. 

Me  praesenfe  Plaut.  Amph.  2,  2,  17  (749);  Bacch.  3,  3,  79 
(483);  Mostell.  5,  2,  42  (1164);  Poen.  1,  2,  155  (368);  te  prae- 
sente  Curcul.  3,  64  (434);  Stich.  4,  1,  32  (538);  praesente  hoc 
Asin.  3,  3,  57  (647);  Casin.  319;  quo  praesente  Curcul.  5,  3, 
33  (711)  und  qui  praesente  Bacch.  2,  3,  101  (335);  eo  praesente 
2,  3,  29  (263);  ipso  praesente  Curcul.  5,  3,  34  (712);  5,  3,  36 
(714);  illo  praesente  Mostell.  5,  1,  37  (564);  ero  praesente  Asin. 
2,  2,  49  (455);  Rud.  1,  2,  25  (113);  populo  praesente  Bacch. 
2,  3,  102  (336);  pube  praesente  (andere  praesenti)  Pseud.  1,1, 
124  (126).  —  te  praesente  Terent.  Eun.  5,  8,  29  (1059);  hac 
praesente  Heaut.  5,  4,  19  (1042);  hoc  praesente  Hecyr.  4,  4, 
90  (712);  praesente  hoc  Hecyr.  4,  4,  52  (674).  —  me  praesente 
Afranius  (310)  bei  Nonius  267,  32;  Cic.  leg.  agr.  3,  1,  1 ;  de  dom. 
22,  57;  Philipp.  12,  11,  27:  Ep.  Farn.  1,  9,  10;  se  praesente  Verr. 
1,  5,  14;  pro  Cluent.  19,  53;  eo  praesente  pro  Cluent.  24,  77; 
quo  praesente  pro  Qu.  Rose.  5,  13;  de  orat.  1,  24,  112;  ipso  prae- 
sente Verr.  3,  62,  144;  pro  Caecin.  27,  77;  praesente  domino  pro 
Mil.  10,  29;  praesente  matre  pro  Cluent.  12,  33;  praesente  L.  Lu- 
cullo  pro  Murena  9,  20.  —  praesente  Scipione  Liv.  29,  20,  3  u.  s.  w. 

Abseilte  und  praesente  werden  bei  den  älteren  Schriftstellern 
auch  mit  einem  Plural  konstruiert,  wie  nescio  quid  profecto 
abseilte  nobis  turbatum  est  Terent.  Eun.  4,  3,  7  (649);  bei  dieser 
Stelle  erwähnt   Donatus   zwei  Beispiele:    Pomponius  (v.  47):   sine 


—    99    — 

ergo  istuc,  praesente  amicis  inter  cenam  und  aus  Varro  in  Mar- 
cellum:    id  praesente  legatis  omnibus  exercitu  pronuntiat.    Nonius 
sagt  76,  14:    Absente  nobis  et  Praesente  nobis,  pro  Praesentibus 
nobis  et  Absentibus  nobis.    Plautus  Amphitryone:    nee  nobis  prae- 
sente aliquis,  nisi  servus.    Afranius  (v.  6):  adeste,  si  hac  absente 
nobis  venerit  puer  und  154,  13  Praesente  vel  Praesentibus.    Pom- 
ponius  (v.  168)  Syris:    Quidam  apud  forum  praesente  testibus  mihi 
vendidit     Attius  (v,  428)  Menalippa:    Est  res  aliqua,  quam  prae- 
sente Ms  prius  maturare  institit  (diese  Stelle   führt  Nonius    auch 
349,  2  an).    Fenestella  Annalium  lib.  II:   Et  quaedam  extra,  prae- 
sente suis  (Hdschr.  exsuis  oder  exuis),  quaedam  absente  proiecissem. 
Novius  (v.  57)  Mania  medica:    Te  volumus  donare    dono  pulchro, 
praesente  omnibus.     Aufser   diesen  Stellen    findet  sich    diese  Kon- 
struktion  bei   Cornificius  4,  11,   16   post   ille   convitium   fecit   et 
magis  magisque  praesente  multis  clamavit,  vielleicht  ist  auch  die 
Konjektur  Scaligers  in  Plaut.  Bacch.  1,  2,  34  (142)  praesente  ibus 
una  paedagogus  ut  siet  richtig,  welche  Fleckeisen  und  Ritschi  auf- 
genommen haben,    Leo  schreibt  praesto  ibus  illic,  Götz  praesens 
ibi,  vergl.  die  Note  zu  dieser  Stelle.  —  Noch  kommt  bei  Plautus 
vor:    adstante  hoc  Amphitr.  2,  2,  115  (747);  me  lubente  2,  2,  218 
(848);   Curcul.  5,  2,  64  (665);    Men.  2,  1,  47  (272);   Stich.  3,  2, 
20  (474);   Trucul.  2,  4,  9  (361);   filio  sciente  Asin.  5,  2,  3  (853); 
sene  sciente  Mil.  Glor.  2,  1,  QQ  (144);  me  sciente  2,  6,  77  (559); 
me  absente  atque  insciente  TTinmn..  1,  2,  130  (167);  vigilayite  Ye- 
nere  Poen.  1,2,  109  (322).     Ferner   me  habente   (Konjektur  von 
Bentley)   Terent.  Hecyr.  5,  3,  32  (830);    me  indicente  Adelph.  3, 
4,  62  (507);    insperante  hoc  Andr    3,  4,  24  (603);   orante  Thaide 
Eun.  5,  4,  34  (956);   se  vidente  Heaut.  5,  1,  40  (913);   insciente 
domino  Cato  R.  R.  5,  4;  pereunte  viro  Enn.  (513  ed.  L.  Müller) 
bei   Servius   ad  Verg.  Aen.  10,  396;    occidente   sole  Pacuv.  (411) 
bei  Cic.  Divin.   1,  14,  24;  vespera  Oriente  Quinctius  Atta  (24)  bei 
Nonius  231,  21;  tacente  me  Cic.  pro  Mur.  23,  48;  pro  Sulla  24,  69; 
tacente  te  contr.  Pison.  4,  9   und   eo  tacente  pro  Milon.  24,  66; 
excellente  tum   Crasso   et  Antonio  Cic.  Brut.  88,  391;   eloquentia 
repugnante  Orat.  41,  141;   spirante  re  publica  pro  Sest.  24,  54; 
imperante  populo  Romano  26,  57  und  magna  rerum  perturbatione 
impendente  34,  73;  non  modo  permittente  patre  sed  etiam  suadente 
pro  Cael.  7,  18;  nullo  rogante  contr.  Pison.  15,  36  und  me  depre- 
cante  pro  Plane.  1,  3;  Philippo  minifante  Tuscul.  5,  14,  42;  ardente 
curia  pro  Mil.  23,  61;  me  defendente  Phil.  11,  5,  11  ;  revocante  et 
receptui  canente  senatu  12,  3,  8;  populo  Romano  unum  atque  idem 

7* 


—     100    — 

sentiente  14,  6,  16;  currente  rota  Horat.  Carm.  3,  10,  10  und  A. 
P.  22;  patente  Collina  porta  Liv.  5,  41,  4;  haud  late  patente  inter- 
vallo  32,  17,  12;  late  patente  prospectu  44,  3,  7;  satis  constante 
fama  iam  Hiberum  Poenos  tramississe  21,  20,  9;  tum  iuventute 
ahundante  23,  49,  12;  fluctuante  rege  42,  59,  8  u.  s.  w. 

In  absol.  Abi.  ist  jedoch  in  den  Hdschr.  nicht  selten  i,  welches 
bei  Dichtern  zuweilen  durch  das  Versmafs  geschützt  wird.  So  med 
absenti  Plaut.  Men.  3,  2,  27,  so  auch  Brix  (in  den  Hdschr.  meo 
absenti) ;  dispersos  ignis  orienti  lumine  cerni  Lucr.  5,  664;  membra 
deficiunt  fugienti  languida  vita  5,  887;  procella  turbine  versanti 
magis  ac  magis  undique  nubem  cogit  6,  126;  hinc  stanti  milite 
iusto  hinc  coniuratis  Ovid.  Fast,  5,  571.  Qui  quieti  se  tradiderit, 
ea  parte  animi,  quae  voluptate  alitur,  nee  inopia  enecta  nee  satie- 
60  täte  afßuenti  Cic.  Divin.  1,  29,  61;  pauca  praesenti  consilio  locu- 
tus,  im  Beisein  des  Kriegsrats,  Sallust.  lug.  29,  5;  epistulae  reci- 
tatae  praesenti  universa  Graecia  in  mercatu  Olympico  magnos 
motus  fecerant  lustin.  13,  5,  3;  dagegen  gebraucht  er  sonst  immer 
die  Form  auf  e,  wie:  illo  praesente  12,  16,  10;  quo  praesente 
24,  2,  5;  abundante  multitudine  24,  4,  1;  absente  patre  26,  2,  11 ; 
quo  absente  42,  4,  5;  absente  Pacoro  42,  4,  7;  hoc  absente  42,  5,  6. 
Rex  in  hortum  aedium  transit  sequenti  nuntio  filii  Liv.  1,  54,  6; 
differenti  et  tempore  suo  se  indicaturum  dicenti^  eo  versae  erant 
omnium  curae  6,  14,  13;  altero  consule  reliquias  belli  persequenti, 
P.  Deeius  dietatorem  dixit  9,  29,  3;  adsentienti  omni  concilio  nee 
Diophane  ultra  tendere  auso  Zacynthus  Romanis  traditur  36,  32,  8 ; 
consule  postulanti^  ut  in  contione  ea  res  ageretur,  populus  in  con- 
tionem  advocatus  42,  33,  2;  radicem  arundinis  impendenti  pluvia 
disponito  Colum.  de  arb.  29,  1;  reus  pater,  aceusator  filius,  in 
senatum  inducti  sunt,  ab  exsilio  retractus  inluvieque  ac  squalore 
obsitus  et  tum  catena  vinetus,  peroranti  filio  Tae.  Ann.  4,  28  (so 
die  handschriftliche  Überlieferung,  vergl.  Nipperdey,  Haase  schreibt 
[pater]  perorante  filio,  Halm  pater  orante  filio,  Pfitzner  pater 
oranti  filio  comparatur);  iaeentem  et  impeditum  tribuni  et  cen- 
turiones  adeurrerent  trucidarentque,  primas  sibi  partes  expostu- 
lanti  Scaevino  15,  53  im  Medic,  die  Herausgeber  schreiben  expo- 
stulante;  tragoediam  magno  impetu  exorsus  non  succedenti  stilo 
abolevit  Suet.  August.  85.  Solche  Schreibungen  sind  verdächtig, 
am  meisten  wenn  Participia  auf  i  und  auf  e  neben  einander  stehen, 
wie  Liv.  10,  18,  7  cum  inter  consules  discrepatio  fuerit,  Appio 
abnuenti  missas  (litteras) ,  Volumnio  adfirmante  Appi  se  litteris 
adcitum  und  22,  25,  7  Campanum  Calenumque  et  Falernum  agrum 


—     101     — 

pervastatos  esse,  sedenti  Casilini  dictatore  et  legionibus  populi 
Romani  agrum  suum  tutante  und  bei  Cic.  Phil.  3,  4,  9,  wo  sonst 
nee  tarnen,  ut  Antonio  senatum  habenti,  in  consilio  regis  versa- 
bantur  barbari  armati  mit  den  meisten  Hdschr.  gelesen  wurde, 
ist  aus  dem  Vat.  habente  hergestellt.  In  den  absol.  Ablat.  nuUa 
neque  praesenti  neque  exspectata  voluptate  Cic.  Fin.  1,  12,  41  und 
nullo  nee  praesenti  nee  futuro  dolore  2,  19,  63,  sind  die  Participia 
nicht  Prädikate  der  betreffenden  Nebensätze,  sondern  INebenbestim- 
mungen  der  Nomina,  und  nulla  voluptate,  nullo  dolore  bedeutet 
ohne  Lust ,  ohne  Schmerz.  In  anderen  Stellen  zeigt  das  Partici- 
pium  auf  i  nicht  den  Ablat.  sondern  den  Dat.  an.  Nee  reticere 
loquenti  nee  prior  ipsa  loqui  didicit  Ovid.  Met.  3,  357;  interro- 
ganti  senatori,  paeniteatne  adhuc  suscepti  adversus  Romanos  belli, 
si  reticeam  Liv.  23,  12,  9;  Optimum  quemque  iurgio  lacessens  et 
respondenti  reticens  Tac.  Ann.  14,  49,  vergl.  Gronov.  zu  Liv. 
a.  a.  0. ;  praesenti  vultus  demittere ,  tacite  praetereuntem  exse- 
crari  Liv.  2,  58,  8;  consultanti  super  absolutione  Asiatici  flens 
Tac.  Ann.  11,  3  ist  wie  ferus  ille  suae  plorabit  sobrius  Tibull.  2, 
5,  103  und  felix  qui  potuit  praesenti  flere  puellae  Prep.  1,  12,  15, 
oder  auch  wie  ridenti  mollia  ride  Ovid.  A.  A.  3,  513.  Subrio 
Flavo  assistenti  adnuentique,  an  inter  ipsam  cognitionem  destrin- 
geret  gladium  caedemque  patraret,  renuit  Tacit.  Ann.  15,  58  und 
instanti  miuitantique  renidens  15,  66.  Centurioni  ferrum  destrin- 
genti  Tac.  Ann.  14,  8  ist  mit  dem  zunächst  folgenden  protendens 
uterum ,  nicht ,  wie  Orelli  zu  11,  3  meint ,  mit  exclamavit  con- 
struiert.  Den  Dat.  des  Participiura  zeigt  ferner  triumphare  ap- 
pellatum,  quod  cum  imperatore  milites  redeuntes  clamitant  per 
urbem  in  Capitolium  eunti  lo  triumphe  Varro  L.  L.  6,  7,  68; 
quid  agendum  consultanti  M.  Piso  filius  properandum  in  urbem  61 
censebat  Tac.  Ann.  2,  76,  vielleicht  auch  adpropinquanti  faucibus 
iuventus  silvas  et  itinera  insedit,  dem  herannahenden  gegenüber, 
Liv.  36,  14,  12,  und  quaerenti  nulla  ad  speluncam  signa  ferebant 
Verg.  Aen.  8,  212. 

Die  Eigentümlichkeit  des  Participium  im  Gegensatz  gegen  das 
Adjectivum  zeigt  sich  noch  darin,  dafs  die  Konstruktion  des  Ver- 
bum  bei  demselben  beibehalten  wird,  daher  auch  in  diesem  Falle 
der  Ablat.  gewöhnlich  auf  e  ausgeht.  In  hoc  ipso  (Demosthene) 
diligenter  examinante  verborum  omnium  pondera  Cic.  Orat.  8,  26 ; 
de  hoc  nihil  cogitante,  nihil  suspicante  pro  Sest.  26,  57;  ab  ho- 
mine  longe  in  posterum  prospiciente  Ep.  Farn.  2,  8,  1 ;  cum  firmo 
exercitu  et  pugnare  cupiente  Att.  8,  3,  7;  ex  materia  in  se  omnia 


—     102     - 

recipiente  Acad.  2,  37,  118;  a  patre  facete  et  urbane  Stoicos  irri- 

dente  Fin.  1,  11,  39;    ab  homine  propter  vim  doloris  enuntiante 

commissa ,    prodente  conscios ,    multa   officia   relinquente  Tusc.  2, 

13,  31    und  cum  Epicuro  non    multum   mentiente  4,  33,  70;   de 

sene   alteri  saeculo   prospiciente  Cato  Mai.  8,  25;   virtute  guber- 

nante  rem  publicam  quid  potest  esse  praeclarius  de  rep.  1,  34,  52; 

telo  virus  habente  Ovid.  Trist.  4,  1,  84  und  de  morsu  virus  habente 

Ibis  530  (526);  loco  iacente  inter  tumulos  Liv.  5,  48,  2;  in  civi- 

tate  ira  odioque  ardente  9,  10,  6    und  consilio   haud  abhorrente 

ab  ingeniis  hominum  eos  adgrediuntur  9,  30,  7:  in  saltu  Vescino 

Falernum  contingente  agrum  10,  21,  8  und  profectus  apto  exer- 

citu  et  eo  plus  fiduciae  ac  spei  gereute,  quod  non  desiderata  mul- 

titudo  erat  10,  25,  4;    a  lubrica  glacie   non  recipiente   vestigium 

21,  36,  7;  a  Statio  pollicente  se  Compsam  traditurum  23,  1,  1; 

ab  quaerente  per  iocum  Hieronymo,  quae  fortuna  eis  pugnae  ad 

Cannas  fuisset  24,  6,  4;  in  via  ferente  ad  castra  hostium  26,  44,  3 

und  leni  clivo  ferente  ad  hostem  29,  33,  3;  in  tumulo   quattuor 

ferme  milia  distante  ab  castris  regiis  30,  8,  3  und  animo  nobis 

opus  est  non  abhorrente  a  quietis  consiliis  30,  30,  9 ;  ab  hoste  et 

a  fronte  et  ab  tergo  urguente  32,  12,  5   und  tamquam   non  in- 

testino    et  haerente  in  ipsis  visceribus   uramur  hello  32,  21,  27; 

de  re  magnopere  pertinente  ad  Zeuxippum  33,  28,  13;   in  causa 

ad  se  pertinente  34,  5,  7;   in  causa  proprie  ad  ipsas  pertinente 

34,  5,  12;  de  re  pertinente  ad  vos  34,  22,  12;  in  cuius  valle  ad 

Maliacum  sinum  vergente  36,  15,  10  und  cum    consule  redeunte 

ex  Boeotia  36,  25,  1 ;  muro  firmo  saepta  erat  patente  in  circuitu 

paullo    amplius  tria  milia   passuum  38,  4,  4;    longe   ab  emporio 

mediterraneo  distante  oppido  Plin.  N.  H.  6,  23,  26  (105);  in  pan- 

tomimo  Mystico  tum  forma  praecellente  7,  53,  54  (182);  in  mari 

accipiente   causas  genitales  e  sublimi  semperque   pariente  natura 

62  9 ,  1 ,  1   (2) ;  altitudine  costarum  Indicos  elephantos  excedente  9, 

5,  4  (11);  flore  ad  purpuram  accedente  16,  34,  62  (145);  folio  a 

pediculo  emittente  pampinos    und   flore  olente  lilium  16,  35,  63 

(153);  de  natura  ad  remedia  pertinente  23,  1,  19  (31);  in  animo 

revolvente  iras  Tac.  Ann.  4,  21 ;  a  quodam  nano  astante  mensae 

Suet.  Tib.  61;    in   Daedali  volatu   nihil   ad  augurum   disciplinam 

pertinente  Gell.  6  (7),  6,  4;  de  ista  meditatione  argutiarum  nihil 

ad  vitam  neque  tueudam  neque  ordinandam  promovente  10,  22,  24. 

Hiervon  abweichend  ist  jedoch  nulla  parte  corporis   inter  se  non 

congruenti  Varro  R.  R.  2,  7,  4;  adhibita  actione  leni  faciUtatemque 

significanti  Cic.  de  orat.  2,  43,  184;  celebri  quondam  urbe  et  copiosa 


-     103     - 

atque  eruditissimis  hominibus  liberalissimisque  studiis  affluenti 
Arch.  3,  4 ;  concordi  populo  et  omnia  referenti  ad  iucolumitatem 
et  ad  libertatem  suam  nihil  esse  immutabilius,  nihil  firmius  de 
rep.  1,  32,  49  (statt  referenti  liest  C.  F.  W.  Müller  referente); 
omnia  quae  in  hello  vario  et  multarum  rerum  egenti  usui  esse 
solent  Sallust,  lug.  43,  3;  penuria  aquae,  fervida  aestas,  longinqua 
itinera  sola  ducis  patientia  mitigabantur,  eadem,  plura  quam  gre- 
gario  milite  toleranti  Tac.  Ann.  14,  24  im  Med.  (die  neueren 
Herausgeber  schreiben  seit  Ernesti  tolerantis);  religiosus  pro  casto 
atque  observanti  cohibentique  sese  certis  legibus  finibusque  dici 
coeptus  Gell.  4,  9,  3;  de  causa  ad  sese  non  pertinenti  7  (6),  3,  19; 
super  re  tarn  abhorrenti  a  fide  10,  12,  10;  fönte  scatenti  bitu- 
mine  Amm.  Marcell.  24,  2,  3;  carpento  fulgeuti  claritudine  16,  6,  10. 

In  dem  adjectivischen  Gebrauch  ist  i  herrschend: 

Re  tam  abhorrenti  Gell.  10,  12,  10. 

Abundanti  doctrina  Cic.  de  orat.  1,  19,  85;  pecunia  pro 
Quint.  12,  40;  auro  Val.  Max.  2,  1,  5;  copia  6,  4  prooem.;  vino 
9,  1  ext.  1;  errore  Gell.  11,  15,8;  excreatione  Cass.  Fei.  33;  ex 
abundanti  zum  Überflufs,  noch  obendrein  Sen.  Benef.  1,  11,  5; 
Quint.  4,  5,  15;  5,  6,  2;  8,  3,  88;  Cyprian.  Ep.  59,  20;  75,  7; 
Symmach.  Ep.  3,  91;  7,  25;  Tertull.  de  carn.  25;  aber  abundante 
multitudine  freti  Liv.  2,  47,  4,  dem  das  oben  angeführte  tum 
iuventute  abundante  Liv.  23,  49,   12  nicht  gleich  steht. 

Ex  accedent i  Foimpon.  Dig.  1,  2,  2  §  4  (im  Flor,  ex  accidentia). 

Ex  accidenti  Julian.  Dig.  35,  2,  51;  Aquila  Rom.  fig.  sent.  et 
elocut.  16. 

Adfluenti  copia  voluptatium  Liv.  23,  4,  4;  ex  adfluenti  Tacit. 
Hist.  1,  57. 

Cum  adhaerente  corio  Plin.  N.  H.  28,  8,  27  (99). 

Adroganti  et  subdola  mora  Tacit.  Ann.  3,  7. 

Albenti  bruma  Avien.  Arat.  987;  amictu  1775. 

Folio  flaccido  et  albicante  Plin.  N.  H.  15,  30,  39  (127);  solo 
albicante  35,  14,  49  (170). 

Anhelanti  face  Avien.  Arat.  728. 

Sine  antecedente  causa  Cic.  de  fato  11,  24;  antecedente  operis 
parte  Plin.  N.  H.  30,  1,  1  (1);  antecedente  anno  Suet.  Tib.  5;  bei 
Cass.  Fei.  findet  sich  oft  antecedend,  so  abortione  82 ;  acredine  46; 
dolore  28;  duritia  74;  dysenteria  48;  indigestione  47;  51;  labore 
60;  percussu  28;  perfrictione  28;  38;  41;  64;  reiactatione  40. 

In  illo  ardenti  tribunatu  suo  Cic.  pro  Sest.  54,  116;  ardenti 
studio   Ep.   ad  Q.   fr.   2,  13  (15*)  2;    avaritia  tam   ardenti   Fin. 


-     104     - 

3,  11,  36  und  ardenti  cum  corpore  Arat.  87:  picem  sulphure  et 
taeda  mixtam  ardenti  mittere  Sali.  lug.  57,  5  (so  schreibt  Eufsner, 
aber  Jordan  und  Schmalz  ardentia);  ardenti  corde  Catull.  64,  124; 
sole  sub  ardenti  64,  355;  ardenti  flamma  Manilius  1,  322;  ardenti 
Falerno  Mart.  9,  73,  5;  14,  113,  1;  ardenti  aqua  14,  94,  2;  ardenti 
rogo  Val.  Maxim.  7,  8  extr.  10;  ardenti  capite  Flor.  4,  12,  16; 
ardenti  desiderio  Amm.  Marcell.  15,  7,  10;  proelio  16,  12,  41; 
impetu  17,  13,  9;  aber  ore  in  ardente  Enn.  (Fab.  419  ed.  L.  Müller) 
bei  Cic.  de  orat.  2,  54,  222;  ardente  amore  tuo  Fronto  ad  M. 
Caes.  1,  7  (2,  1,  11). 

Arenti  sensu  Culex  242;  siti  Tibull.  1,  4,  42:  avena  2,  1,  53; 
ore  Prop.  3  (2),  17,  6;  Ovid.  Met.  14,  277;  cruore  Sil.  10,  511; 
arente  fauce  Horat.  Epod.  14,  4. 

Balhutienti  sermone  Histor.  Apoll.  27. 

Candenti  marmore  Lucr.  2,  767;  lumine  5,  721  ;  6,  1197;  gur- 
gite  Catull.  64,  14  (L.  Müller  hat  die  Konjektur  Schraders  canenti 
aufgenommen) ;  eiephanto  Verg.  Aen.  6,  895 ;  corpore  9,  563 ;  ferro 
Varro  R.  R.  3,  9,  3  von  Charisius  de  analog.  S.  100  (125,  15) 
citiert;  Plin.  See.  Med.  2,  11;  aqua  Colum.  6,  5,  2  und  candenti  sole 
serescunt  Lucr.  1,  306  bei  Non.  S.  175  (in  den  Hdschr.  des  Lucr. 
dispansae  in  sole);  aber  candente  carbone  Cic.  Off.  2,  7,  25;  fa- 
villa  Verg.  Aen.  3,  573,  Gellius,  der  diese  Stelle  bespricht,  sagt 
17,  10,  17:  neque  non  id  quoque  inenarrabile  esse  ait  et  propemo- 
dum  insensibile,  quod  »nubem  atram  fumare«  dixit,  »turbine  piceo 
et  favilla  candente«.  »Non  enim  fumare«,  inquit,  »solent  neque 
atra  esse,  quae  sunt  candentia;  nisi  si  »candenti«  dixit  pervulgate 
et  inproprie  pro  ferventi  favilla,  non  pro  ignea  et  relucenti;  lamna 
Horat.  Ep.  1,  15,  36;  ortu  Tibull.  4,  1,  65;  ferro  Colum.  8,  2,  3; 
aqua  12,  55,  4;  ferro  Plin.  N.  H.  10,  21,  25  (50);  26,  8,  34  (53); 
34,  15,  44  (151);   lamna  23,  8,  79  (115);   auro  33,  7,  40  (121). 

Candtcanti  colore  Plin.  N.  H.  35,  11,  40  (127). 

Cum  cadente  die  Avien.  Arat.  321. 

Flora  et  comanti  iuba  Gell.  3,  9,  3. 

Cowpetenti  loco  Amm.  Marcell.  16,  10,  17;  17,  9,  7;  stipendio 
22,  9,  2 ;  tempore  23,  9,  2 ;  aqua  Cass.  Fei.  1  (p.  8,  2  ed.  Rose) ; 
cum  competenti  dolore  et  rubore  competenti  17  (p.  24,  10). 

Congruenti  ordine  Censorin.  10,  2. 

Clamore  consentienti  pugnam  poscunt  Liv.  10,  40,  1,  aber 
hominum  consentiente  auctoritate  contenti  Cic.  Divin.  1 ,  39 ,  84 ; 
consentiente  clamore  militum  deterritus  Liv.  5,  47,  10;  consen- 
tiente voce  rettulerunt  Suet.  Galba  13;  Kayser  schreibt  Cic.  contr. 


-     105     - 

Pison.  15,  34  consentiente  atque  una  voce  revocavit,  C.  F.W.  Müller 
klammert  consentiente  atque  ein,  vergl.  praef.  LVII. 

Consonante  clamore  nominatim  Quinctium  vocare  Liv.  36,  34,  5. 

Currenti  in  fiumine  Verg.  Georg.  3,  360;  currenti  aqua  Prop. 
5  (4),  5,  12  und  de  prope  currenti  fiumine  Ovid.  Remed.  am.  618. 

Decente  ornatu  Quint.  2,  15,  21;  decente  filo  corporis  Amm. 
Marceil.   14,  11,  28. 

In  defluenti  aqua  Plin.  See.  Med.  3,  10. 

Animo  magno  elatoque  humanasquae  res  despiciente  Cic.  Offic. 

1,  18,  61. 

Necessitudo  et  necessitas  differenti  significatione  sint  Gell. 
13,  3  lemma;  multum  differente  callo  Plin.  N.  H.  15,  24,  27  (97). 

In  tam  discrepanti  editione  Liv.  4,  23,  2. 

Haud  multum  distanti  tempore  Tacit.  Ann.  3,  24;  ex  distanti 
loco  Sen.  Ep.  89,  8. 

Corde  dolenti  Dracont.  Carm.  8,  607;  ira  dolenti  Anthol.  Lat. 
ed.  Burmann  1,  173  v.  144  (Meyer  1610;  Riese  83;  Baehrens 
4,  271);  dolenti  loco  Cass.  Fei.  21;  44. 

In  eo  inßuente  atque  effluente  Cic.  Tim.  13,  47. 

Scelerato  latrone  atque  egenti  Cic.  Phil.   11,  2,  4. 

Statura  eminenti  Suet.  Calig.  50;  paulum  eminenti  ore  Plin. 
N.  H.  10,  32,  47  (91), 

Quod  idem  Plutarchus  evidenti  calumnia  ab  Epicuro  dictum 
insectatus  sit  Gell.  2,  9  lemma. 

Excellenti  animo  ac  virtute  Cic.  pro  Arch.  7,  15;  animo  contr. 
Vatin.  3,  7:  post  redit.  ad  pop.  6,  15;  beneficio  post.  red.  in  sen. 
11,  28;  bono  pro  Marceil.  6,  19;  ingenio  Off.  1,  21,  71;  magnitu- 
dine  1,  33,   119;   oratore  de  orat.  2,  20,  85;    Providentia  de  rep. 

2,  3,  5;  ratione  Natur.  Deor.  2,  38,  97;  virtute  pro  Muren. 
26,  54;  Balb.  9,  24;  Philipp.  5,  17,  47;  Tuscul.  3,  2,  3;  gratia  Q. 
Cic.  pet.  cons.  5,  18;  virtute  Caes.  bell,  civil.  3,  4,  4;  dignitate 
Auct.  belli  Afric.  22,  4;  virtute  Vell.  2,  116,  3;  et  vi  et  velocitate 
Plin.  N.  H.  8,  15,  15  (38):  vino  14,  9,  11  (82)  und  20,  24,  100  (264). 
Liv.  1,  9,  11  steht  im  Med.  m.  pr.  quasdam  forma  excellente  sunt; 
m.  sec.  quaedam  forma  excellente  sunt,  richtig  aber  im  Par.  und 
in  andern  Büchern  quasdam  forma  excellentes,  wie  3,  44,  4  vir- 
ginem  adultam  forma  excellentem. 

Exswperanti  forma  Gell.  7  (6),  8,  3. 

Fallenti  mendacio  Liv.  8,  40,  4. 

Propitio  ac  faventi  numine  Val.  Maxim.  1,  6,  13,  aber  favente 


-     106    — 

manu  Ovid.  Ars  am.  1,  148;  ore  favente  Trist.  3,  13,  18  und  Ep. 
CK  Pont.  2,  5,  20. 

Ferventi  aqua  Cic.  Verr.  Acc.   1,  26,  67;   vulnere  Ovid.   Met. 
4,  120;   rota  Ep.  ex  Pont.  1,  8,  68;   aqua  Val.  Maxim.  7,  6,  2; 
Plin.  N.  H.  9,  30,  50  (95);  15,  3,  4  (16);    15,  6,  6  (23);   16,  11, 
22  (54);  19,  12,  60  (183);  24,  10,  46  (74);  29,  6,  39  (134);  31,  9, 
45  (100);   31,  9,  45  (102);   31,  10,  46  (121);   31,  11,  47  (128); 
32,  10,  40  (119);  cera  11,  37,  45  (127);  oleo  14,  9,  11  (81);  solo 
15,  5,  6  (20);  foco  18,   11,  26  (103);  suco  20,  11,  44  (112);  cinere 
25,  8,  50  (90);  28,  13,  56  (134);  ira  Ilias  Lat.  747;  favilla  Gell 
17,  10,  18;   ferro  Carm.  Priap.  45,  2  ed.  Bücheier;   aetate  Cass 
Fei.  28;  61;  lavacro  16;  olla  42;  sole  8;  aqua  Plin.  See.  Med.  1,  8 
1,  21;  1,  22;  3,  9;  cinere  2,  3;  furno  praef.  (p.  9,  9);  testa  1,  6 
re  lul.  Valer.  2,  9,  aber  fervente  aqua  Colum.  7,  8,  7;  Plin.  N.  H 

13,  12,  28  (82);  15,  17,  18  (60);  fimo  28,  16,  62  (220);  testa  29 
6,  39  (137);  aheno  35,  6,  26  (44). 

Fidenti  voce  Cicer.  Divin.  2,  30,  64;  fidenti  animo  Tuscul. 
1,  46,  110,  aiber  ßdenfe  animo  Val.  Maxim.  7,  2,  5. 

Flagranti  studio  Cic.  de  orat.  3,  61,  230;  Brut.  33,  125; 
sine  flagranti  cupiditate  Tuscul.  4,  19,  44;  flagranti  telo  Verg. 
Georg.  1,  331;  flagranti  pinu  Aen.  9,  72;  desiderio  Tacit.  Ann. 
3,  6;   taxo  Stat.  Theb.  4,  485  und  lumine  10,  843;   sole  Gell.  5, 

14,  18,  aber  medio  in  flagrante  tumultu  Verg.  Aen.  11,  225. 
Taedsi  flarmnante  Plin.  N.  H.  2,   106,  110  (236). 
Florenti  myrto  Petron.   131,  9. 

\]vxx2i(\}ie  fluenti  Manil.  4,  354;   saniola  fluenti  Cass.  Fei.  28. 

Fugiente  pinna  Horat.  Carm.  3,  2,  24. 

Fulgenti  auro  atque  argento  Catull.  64,  44;  murice  Verg. 
Aen.  9,  614;  ense  10,  414;  face  Tibull.  1,  2,  36;  ense  Ilias  Lat. 
628;  sidere  Manil.  1,  349;  caelo  2,  881;  agraine  Vell.  Paterc.  2, 
106,  1;  claritudine  Amm.  Marcell.  16,  10,  6;  gladio  Apul.  Met. 
8,  13,  aber  templo  in  fulgente  Catull.  64,  387;  fulgente  arcu 
Horat.  Carm.  saecul.  61;  fulgente  curru  Serm.  1,  6,  23. 

Furenti  rabie  Catull.  63,  4. 

Animo  gaudenti  ac  libenti  Cic.  Ep.  Attic.  2,  4,  2,  aber  animo 
gaudente  Tibull.   1,  6,  81. 

Verrem  avaritia  seraper  hiante  atque  inimmente  fuisse  Cic.  Verr. 
Acc.  2,  54,  134;  hiaidi  semper  ore  Plin.  N.  H.  8,  33,  51  (122);  semi- 
hianti  voce  Apul.  Met.  5,  18,  aber  semihiante  labello  Catull.  61,217. 

Si  modo  ita  explorata  aure  homo  sit,  non  surda  nee  lacenti 
Gell.  1,  7,  20. 


-     107     — 

Imminenti  periculo  exterritae  PHd.  Ep.  6,  16,  8,  aber  Claudio- 
politani  quoque  in  depresso  loco,  imminente  etiam  monte,  ingens 
balineum  defodiunt  ist  Ablat.  absolutus;  ab  imminente  morte  lor- 
dan.  Getica  26,  136. 

In  eo  influente  atque  effluente  Cic.  Tim.   13,  47. 

Aqua  irruenti  Cass.  Fei.  28. 

Lactenti  animo  Prop.  5  (4),  2,  14;  cum  ubere  lactenti  Liv. 
27,  4,  11. 

Laetanti  animo  Cic.  pro  Cluent.  9,  28;  laetanti  coetu  Catull. 
64,  33  und  laetanti  pectore  64,  221. 

Languenti  corde  Catull.  64,  99;  stomacho  languenti  Cael.  bei 
Cic.  Ep.  Fam.  8,  13,  2. 

Latenti  calore  Vitruv.  2,  6,  4;  fraude  latenti  Amm.  Marcell. 
16,  12,  59;  Orestis  trag.  162;  Sympos.  aenigm.  v.  306  (ed  Riese 
286;  Baehrens  4,  440). 

Animo  Hbenti  Cic.  Ep.  Attic.  2,  4,  2;  16,  16,  13;  Har.  resp. 
5,  11;  Auct.  belli  Afric.  33,  1;  Liv.  29,  8,  6;  Histor.  Apoll.  39;  40; 
C.  I.  L.  6,  9355;  9,  3429  Z.  17;  tarn  libenti  senatu  Cic.  Ep.  Attic. 

1,  14,  3;  aber  immer  7ne  lihente  oder  libente  me  wie  Plaut.  Am- 
pbitr.  2,  2,  218  (848)  und  Trucul.  2,  4,  10  (361);  Cic.  de  orat. 

2,  73,  295;  Ep.  Attic.  10,  4,  6  und  de  rep.  1,  9,  14  (in  den 
Hdschr.  libenter);  Hhente  te  Ep.  Fam.  13,  58;  13,  59  und  Attic. 
5,  19,  3  nach  Vermutung  von  Lipsius  (im  Med.  libenter);  lihente 
illo  leg.  Agr.  2,  18,  49;  doch  nicht  magno  animo  et  libente  bei 
Cic.  pro  Mil.  29,  80,  wie  im  Hittorp.  steht,  sondern  et  libenter 
mit  den  besseren  Hdschr. ,  wie  aequo  animo  libenterque  de  rep. 
2,  2,  4  und  animo  aequo  ac  libenter  Val.  Maxim.  5,  6  prooem.; 
in  dem  Verse  des  Lucilius  bei  Nonius  S.  348  ist  in  den  Hdschr. 
unrichtig  illo  me  utere  libenter,  Gulielm.,  Dousa,  Lachmann  (v.  950) 
und  Baehrens  (748)  haben  Ubente  geschrieben,  L.  Müller  (30,  122) 
libentei. 

Cum  Hnquente  geben  Amm.  Marcell.  15,  10,  4. 

Madenfi  coma  Cic.  or.  post  red.  in  sen.  6,  13. 

Maerenti  aqua  Prop.  4  (3),  3,  46  und  maerenti  dextra  Ovid. 
Met.  11,  81,  aber  vultu  maerente  Ovid.  Heroid.   11,  93. 

Marcenti  igne  Avien.  Arat.  482. 

Velamine  cincta  micanti  Anth.  Lat.  ed.  Burmann  5,  6  v.  1 
(Meyer  461;  Riese  583;  Baehrens  4,  140). 

Mordend  rostro  Catull.  68,   127. 

Mugienti  fremitu  Catull.  63,  82. 

Luce  nitenti  Priscian.  Carm.  2,  309. 


-     108     - 

Radice  nocenti  Ovid.  Met.  14,  56;  qui  visu  ita  nocenti  sunt 
Gell.  9,  4,  8;  eloquio  nocente  Ovid.  Amor.  1,  8,  20  und  nocente 
manu  Ars  am.  1,  260. 

Olenti  in  fornice  Horat.  Serm.  1,  2,  30. 

Orienti  luce  CatuU.  64,  376,  aber  a  sole  exoriente  Enn.  (Satur. 
V.  71   ed.  L.  Müller)  bei  Cic.  Tuscul.  5,  17,  49. 

Palanti  amne  Plin.  Panegyr.  30,  3. 

In  conspectu  patenti  Auct.  belli  Afric.  4]  ,  3:  caelo  patenti 
Lucr.  6,  450;  pelago  patenti  Verg.  Georg.  2,  41;  causa  patenti 
Ovid.  Met.  9,  537:  patenti  campo  Liv.  21,  8,  7;  24,  14,  6:  in 
planitie  satis  ad  id  patenti  32,  10,  9;  patenti  itinere  38,  41,  8; 
in  campo  patenti  44,  36,  11:  patenti  ore  Colum.  12,  4,  5  und  in 
luce  patenti  Stat.  Theb.  3,  160;  ex  patenti  utrimque  coactum  in 
angustias  mare  Liv.  28,  6,  9,  aber  ore  patente  Lucr.  6,  1174; 
patente  porta  Catull.  15,  18;  luce  patente  Ovid.  Ars  am.  2,  620. 

Patienti  animo  Cic.  Harusp.  resp.  5 ,  11:  aure  patienti  Sen. 
Hercul.  für.  361  (365);  patienti  loco  Cass.  Fei.  21,  aber  patiente 
animo  Val.  Maxim.  2,  9,  7. 

Mente  paventi  Orestis  trag.   156. 

Pendenti  titulo  Plin.  N.  H.  praef.  26  (doch  kann  dies  auch 
Dativ  sein);  in  pendenti  Pompon.  Dig.  38,  17,  10  §  1;  ülpian.  7, 
1,  25  §  1;  46,  3,  58  §  2;  Tryphon.  49,  17,  19  §  5. 

Permanente  bono  Cic.  Tuscul.  5,  14,  40. 

Ex  illo  pertinenti  genere  Cic.  de  finib.  3,  16,  55. 

Praesenti  pecunia  Plaut.  Capt.  2,  2,  8  (258) ;  Menaech.  5,  9, 
97  (1159);  argento  Poenul.  prol.  89;  praesenti  animo  Terent.  Eun. 

4,  6,  31  (769);  Phorm.  5,  8,  64  (957):  tempore  Varro  L.  L.  9, 
20,  27;  9,  60,  104:  praeda  Cic.  Verr.  3,  55,  128:  supplicio  Verr. 

5,  29,  74:  metu  pro  Caecin.  11,31:  defensione  pro  Sest.  13,  31; 
morte  pro  Sest.  67,  140;  animo  pro  Milon.  10,  29;  Off.  1,  23,  80; 
iracundia  Ep.  Fam.  1,  9,  20;  dignitate  Ep.  Fam.  2,  9,  1 ;  iudicio 
Ep.  Fam,  12,  8,  2:  silentio  Ep.  ad.  Q.  fr.  2,  1,  1;  periculo 
de  dom.  5,  11;  animo  Auct.  belli  Afric.  46,  1;  88,  4;  ignavia 
Sallust.  Piede  des  Macer  (Histor.  III  62,  26);  pignore  Verg.  Aen. 
3,  611;  Marte  Aen.  8,  495:  tempore  Ovid.  Fast.  3,  478;  ope  Liv. 
1,  12,  6;  4,  27,  7:  pace  3,  68,  8;  animo  4,  38,  2:  terrore  9,  43,  5; 
apparatu  10,  39,  11:  certamine  21,  29,  6;  27,  1,  8:  laetitia  23, 
13,  6;  fortuna  23,  20,  6;  statu  24,  31,  5;  35,  17,  9;  35,  34,  3; 
41,  6,  9;  pecunia  27,  10,  13;  impetu  27,  15,  8;  reprehensione 
38,  56,  11;  animo  Quint.  6,  4,  8;  quaestione  7,  2,  29;  tempore 
7,  2,  46;    periculo  7,  4,  18;    fructu    10,  7,  17:    officio  11,  2,  44; 


-     109     — 

luce  12,  11,  30;  supplicio  Tacit.  Ann.  1,  38;  custodia  3,  34; 
potentia  4,  35;  copia  4,  47;  usu  11,  8;  Hist.  1,  77;  modestia  Ann. 
12,  6;  exitio  Hist.  1,  86;  facinore  2,  75;  statu  Suet.  Caes.  80; 
copia  Otho  10;  statu  lustin.  3,  1,  6;  perfidia  11,  3,  11;  fortuna 
28,  2,  13;  statu  C.  I.  L.  1,  200  Z.  74  und  2,  5042  Z.  14;  die 
lul.  Valer.  3,  14.  So  auch  in  re  yraesentl  Plaut.  Amphitr.  1,  1, 
93  (249);  Gas.  2,  8,  63;  Liv.  34,  62,  15;  40,  9,  7;  40,  17,  1; 
40,  29,  9;  42,  23,  2  (an  letzter  Stelle  ist  von  Sigonius  in  hinzu- 
gefügt, von  Weil'senborn  aufgenommen,  von  Hertz  in  Klammer  ge- 
setzt); Quint.  6,  2,  31;  C.  1.  L.  3,  567  Z.  9;  9,  2438  Z.  14;  9,  2827 
Z.  17;  10,  444  Z.  15;  10,  3334  Z.  22;  Ephem.  epigr.  2  S.  349 
No.  563;  cum  re  praesenti  Quint.  9,  4,  117;  in  praesenti  Cic.  Ep. 
Fam.  2,  10,  4;  Corn.  Nep.  Älcib.  4,  2;  Attic.  12,  5;  Liv.  34,  35,  11 ; 
lustin.  14,  1,  13;  Capitol.  Maxim,  et  Balb.  1,  4;  14,  7;  Histor. 
Apoll.  33;  lul.  Valer.  1,  20;  Histor.  de  preliis  2,  16;  Cass.  Fei. 
65;  67.  Dagegen  praesente  nota  Horat.  Ars  Poet.  59;  praesente 
morte  Apul.  Met.  7,  20  S.  484;  praesente  nutu  Amm.  Marceil.  15, 
8,  10;  a  praesente  comitatu  Suet.  Otho  6;  in  re  praesente  Quint. 
7,  10,  11;  C.  I.  L.   1,   199  Z.  2;  in  praesente  C.  I.  L.  6,  1490. 

Procedenti  tempore  Sen.  ad  Marc.  22,  1. 

Prohibere  aqua  profluente  Cic.  Off.  1,  16,  52;  profluente 
aqua  vitam  Tacit.  Ann.  15,  45;  in  aqua  non  profluente  Plin.  See. 
Med.  2,  26. 

In  prominenti  litoris  Tacit.  Ann.  1,  53;  in  prominenti  terrarum 
Amm.  Marcell.  14,  8,  4. 

Aedium  positu  refrigeranti  Gell.  1,  2,  2. 

Pro  ferventi  favilla,  non  pro  ignea  et  relucenti  Gell.  17,  10,  18. 

Reluctanti  in  hoste  Ovid.  Amor.  2,  9,  12;  ore  reluctanti 
3,  4,  14. 

In  ostio  riibenti  Lucr.  2,  35;  vere  rubenti  Verg.  Georg.  2,  319; 
minio  rubenti  Ciris  505  und  Tibull.  2,  1,  55;  sub  candore  rnbenti 
Ovid.  Met.  4,  332;  pomo  rubenti  10,  101;  picta  rubenti  linea  pinna 
vano   cludat  terrore   feras  Sen.  Phaedr.  46;   calore  rubenti  Plin. 
N.  H.  11,  37,  79  (203);    colos   e  nigro   ac  rubenti   viridique  15, 
25,  30  (103);   torque  rubenti  Priscian.  Carm.  2,  1033;   facie  ru- 
benti Anth.  Lat.  ed.  Burmann  3,  171  v.  3  (Meyer  950;  Riese  130 
Baehrens  4,  318),  dagegen  rubente  dextera  Horat.  Carm.  1,  2,  2 
ore  rubente  Tibull.  3,  4,  32;  suco  rubente  Plin.  N.  H.  23,  1,  16  (22) 
cum  rubente  lardo  Mart.  5,  78,  10;   cum  rubente  fascino  Carm. 
Priap.  83,  8. 

Ruenti  telo  Dictys  3,  4. 


-     110    — 

Colore  rutilante  Plin.  N.  H.  16,  11,  22  (53). 

Magno  impetu  et  subito  saevienti  Plin.  See.  Med.  1,  10. 

Sequenti  plaga  Lucr.  4,  188;   tempore   Corn.  Nep.  Thrasyb. 

4,  4;    die  Auct.  bell.  Hispan.  28,  1;    volumine  Colum.  3,  21,  11; 

5,  12,  5;   7,  13,  3;  anno  Colum.  4,  6,  5;   4,  21,  3;   5,  6,  28; 

6,  37,  10;  triduo  Colum.  6,  26,  4;  tempore  Quintil.  1,  5,  52;  anno 
Plin.  N.  H.  10,  59,  79  (101);  19,  6,  32  (106);  19,  6,  34  (114); 
die  N.  H.  11,  37,  73  (189);  30,  8,  16  (48);  30,  8,  21  (66);  volu- 
mine N.  H.  14,  22,  29  (150);  29,  6,  39  (143);  fletu  N.  H.  16,  27, 
50  (114);  die  Plin.  Ep.  4,  1,  6;  5,  11  (12),  1;  6,  31,  4;  senatu 
Ep.  6,  5,  1;  quadriduo  Tacit.  Hist.  1,  19;  mense  Suet.  Aug.  10; 
nocte  Aug.  94;  tempore  Tiber.  38;  die  Nero  15;  Vespas.  5;  Do- 
mit.  16;    aetate  Vitell.  4;    volumine  lustin.  1,  10,  23;   proelio  8, 

1,  13;  bello  22,  1,  12;  anno  Eutrop.  1,  17;  versu  Gell.  6,  20,  3; 
die  Dictys  4,  4;  consona  Terent.  Maur.  169;   die  Plin.  See.  Med. 

2,  4;  Epitom.  lul.  Valer.  2,  16;  nocte  Histor.  de  preliis  3,  17. 
—  Consequenti  tempore  Cornifie.  2,  5,  8;  Cicer.  de  fat.  12,  27; 
ex  re  aliqua  consequenti  Orat.  27,  92.  —  Insequenti  officio  Plane, 
bei  Cie.  Ep.  Fam.  10,  8,  1;  nocte  Hirt.  bell.  Gall.  8,  23,  1; 
8,  28,  1;  luce  Auct.  bell.  Hispan.  10,  1;  19,  3;  die  bell.  Hispan. 

14,  2;  15,  1;  tempore  bell.  Hispan.  23,  1;  27,  1;  die  Auet.  bell. 
Alexandr.  36;   anno  Liv.  3,  2,  1;   3,  10,  5;  4,  23,  1;  4,  58,  6; 

4,  61,  3;  6,  11,  1;  6,  22,  1;  7,  2,  1;  7,  9,  1;  7,  12,  1;  7,16,1; 
die  5,  39,  8;  nocte  21,  48,  1;  21,  56,  8;  tempore  Vell.  Pat.  1,  6,  1 ; 
aestate  2,  106,  1;  2,  114,  4;  volumine  Vitr.  2,  10,  3;  5,  12,  7; 
6,  11,  10;  7,  14,  3;  8,  7,  15;  9,  9,  15;  libro  3,  5,  15;  4,  9,  1; 
die  8,  1,  5;  anno  Colum.  5,  6,  31;  Suet.  Caes.  29;  Tiber.  5;  die 
Aug.  53;  Nero  43;  Vespas.  5;  Tit.  9;  nocte  Aug.  94;  mense  Do- 
mit.  1;  anno  Eutrop.  2,  19;  4,  2;  die  Amm.  Mareell.  24,  2,  3; 
die  lul.  Valer.  1,7;  1,  32;  3,  22;  Epitom.  lul.  Valer.  1,7.- 
Subsequenii  tempore  Vell.  Patereul.  2,  121,  1;  anno  Plin.  N.  H. 
11,  29,  35  (101).  Dagegen  sequente  anno  Liv.  3,  31,  2;  exordio 
Colum.  2,  21,  6;  vere  4,  22,  4;  4,  29,  13;  biennio  5,  5,  4;  anno 

5,  5,  17;  5,  6,  22;  Plin.  N.  H.  10,  62,  82  (170);  11,  37,  64  (168); 

15,  18,  20  (75);  17,  22,  35  (178);  17,  22,  35  (180);  18,  17,  45 
(162);  19,  7,  35  (118);  26,  8,  40  (66);  epodo  Suet.  Reliqu.  ed. 
Reiß",  p.  19,  15;  anno  Eutrop.  1,  14  (so  habe  ich  in  meiner  Aus- 
gabe nach  den  besten  codd.  geschrieben).  —  Consequente  anno 
Cic.  Brut.  89,  305.  —  Insequente  anno  Liv.  4,  12,  1;  4,  47,  8; 
4,  49,  7;  6,  21,  1;  6,  22,  4;  nocte  5,  45,  8;  libro  Colum.  1,  9,  9; 
anno  Plin.  18,  28,  67  (259);  Eutrop.  3,  16;  4,  19  (vergl.  sequente). 


—   111    - 

Nocte  dlenti  Verg.  4,  527;  7,  87;  7,  102;  Ovid.  Met.  4,  84 
Liv.  26,  5,  9;    Petron.  89  v.  32;    Dracont.  Carm.  prof.  10,  3G0 
silenti  agmine  Liv.  23,  35,  17;  25,  38,  16;  25,  39,  2;  31,  38,  10 
35,  4,  4;  Curt.  5,  4,  17;   silenti  coetu  Val.  Flacc.  5,  313;   corde 
silenti  Orestis  trag.  30;   sub   voce  silenti   Dracont.  7,  101;   nocte 
silente  Tibull.  1,  5,  16;  Ovid.  Amor.  2,  19,  40;  Fast.  2,  692;  He- 
roid.  6,  96;    15,  178  (16,  282);    silente  caelo  Plin.  N.  N.  18,  28, 
69  (279);  in  silente  luna  28,  7,  23  (77). 

Sonitu  sonantihvicv.  1,  826;  pelago  sonanti  Verg.  Aen.  3,  246; 
ex  aere  sonanti  Ovid.  Met.  12,  46,  aber  sonante  lyra  Horat.  Epod. 
9,  5;  ungula  sonante  Epod.  16,  12;  ore  sonante  Tibull.  3,  4,  40; 
Ovid.  Fast.  1,  572;  voce  sonante  Fast.  4,  302. 

Splendenti  ferro  Ovid.  Met.  3,  53;  splendenti  cuspide  Mart. 
7,  27,  3;  aber  suco  splendente  Tibull.  1,  8,  11. 

Spumanti  sanguine  Verg.  Aen.  9,  456;  spumanti  litore  Ciris 
475;  equo  spumante  Aen.  12,  651,  aber  spumante  salo  Verg.  Aen. 
2,  209  und  pelago  spumante  Lucan.  9,  1003  sind  absol.  Ablat. 

Squalenti  coma  Ovid.  Fast.  3,  640;  squalenti  tergo  Lucan. 
6,  209;  squalenti  litore  Tacit.  Ann.  15,  42,  aber  squalente  cultu 
Sen.  Oed.  554  (567);  squalente  die  Stat.  Theb.  1,  647. 

Stridenti  stipula  Verg.  Ecl.  3,  27;  nervo  stridente  Aen.  5,  502; 
stridente  sagitta  7,  531;  in  iaculo  stridente  11,  563;  tenui  stri- 
dente foramine  Ovid.  Met.  4,  123. 

Sudanti  corpore  Catull.  64,  106;  sudanti  equo  Dracont.  Carm. 
prof.  8,  572. 

Sufficienti  cumino  Cass.  Fei.  75;  sufficienti  modo  Cass.  Fei. 
17;  39;  42;  52;  76;  sufficienti  oleo  2;  51;  61;  cum  sufficienti 
melle  21 ,  aber  cum  sufßciente  melle  33  (so  Rose  nach  cod.  S. 
Galli  105,  doch  in  den  codd.  Cantabrig.  und  Paris,  steht  suffi- 
cienti). 

Superanti  multidudine  Liv.  5,  38,  4. 

Superavit  maiores  suos  doctrina  sua,  superfluenti  tarnen  et 
nimis  abundanti  Gell.  1 ,  22 ,  7  und  sie  nostros  quoque  veteres 
»superesse«  alias  dixisse  pro  superfluenti  et  vacivo  etc.  1,  22,  10. 

Vere  tepenti  Ovid.  Ars  am.  3,  185;  tepenti  sinu  Mart.  7,  20,  14, 
aber  sole  tepente  Ovid.  Met.  3,  489;  Fast.  3,  236. 

Titubanti  animo  Plaut.  Pseud.  1,  1,  42  (42);  aber  mente  ac 
lingua  tituhante  Cicer.  de  domo  54,  139;  lingua  titubante  Ovid. 
Trist.  3,  1,  21;  titubante  gradu  Colum.  10,  309;  fortuna  titubante 
Sil.  11,  4. 

In  medio  torrenti  flumine  Lucr.  4, 1100;  torrenti  vapore  5,  339; 


-     112     - 

torrenti   flumine   Ovid.   Ibis  511  (515);    sanguine   torrenti  Lucan. 

2,  220;  torrenti  nimbo  Val.  Flacc.  4,  263;  torrenti  ac  meditata 
oratione  Pliu.  N.  H.  26,  3,  7  (12);  torrenti  calore  lustin.  2,  1,  16, 
aber  fato  iorrenie  Lucan.  7,  505;  Nilo  torrente  9,  156:  torrente 
plaga  9,  861 ;  sub  torrente  plaga  10,  232. 

Trementt  voce  Cic.  Ep.  ad  Q.  fr.  3,  2,  2 ;  treraenti  ore  Horat. 
Epod.  5,  11;  trementi  passu  Ovid.  Met.  3,276;  trementi  corpore 

3,  686;  trementi  dextra  8,  510;  trementi  manu  9,  522;  Trist.  1, 
11,  17,  aber  ore  tremente  Ovid.  Amor.  3,  6,  72;  Trist.  1,  3,  44; 
Ep.  ex  Ponto  3,  1,  154;  Ibis  114  und  tremente  manu  Heroid. 
14,  44. 

Trepidanti  vertice  Petron.  131,  8;  Nonius  S.  408,  9  führt  aus 
Lucilius  gegen  das  Versmafs  trepidante  an,  daher  schreiben  Lach- 
mann 969  und  Baehrens  770  animo  trepidanti,  L.  Müller  XXX,  64 
trepidantei;  aber  in  equo  trepidante  Cato  (ed.  Jordan  p.  48,  13) 
bei  Serv.  zu  Verg.  Aen.  4,  121 ;  penna  trepidante  Ovid.  Met.  1,  506; 
5,  605;  fuga  trepidante  Lucan.  3,  159. 

Triunvphanti  classe  Flor.  2,  7,  6. 

Ululanti  voce  Cic.  Orat.  8,  37 ;  magno  ululante  tumultu  Verg. 
Aen.  10,  662  als  absol.  Ablat. 

Undanti  cruore  Verg.  Aen.  10,  908;  undanti  vulnere  Sil.  10, 
240  und  Stat.  Theb.  2,  124;  unsicher  ist  die  Lesart  Accius  (401) 
bei  Priscian  de  metr.  Terent.  2,  15  S.  1325  (II  424,  11),  in  den 
Hdschr.  Priscians  steht  undanti  infracto  und  in  der  Anführung  bei 
Cic.  de  nat.  deor.  2,  35,  89  in  den  Hdschr.  undantes  veniant  freto; 
danach  schreibt  Ribbeck  undante  in  freto  und  C.  F.  W.  Müller 
undanti  in  freto;  undante  fumo  Sen.  Tro.  20  ist  absol.  Ablativ. 

Quam  primum  regionem  suam  tanta  hominum  urgente  turba 
cupiebant  Liv.  21,  26,  8. 

Area  vacanti  intersita  Gell.  16,  5,3;  Panegyr.  Constantino 
Aug.  c.  2  (p.  193,  24)  schreibt  Baehrens  transacto  enim  motu  ad- 
versi  hominis  et  offensione  vacanti  (in  den  Hdschr.  offensio  revo- 
cati  oder  offensione  revocati)  utar  libertate  ergo  te  nostri  amoris. 

Vaganti  oratione  Cic.  de  rep .  2,  11,  22 ;  cervice  vaganti 
Orestis  trag.  525. 

Homine  volenti  Q>\c.  pro  Cluent.  62,  175;  cum  Diodoro,  valente 
dialectico  Fat.  6,  12;  nos  omni  tempore  tecum  sive  aegra  pariter 
sive  valente  sumus  Prop.  3  (2),  21,  19;  corpore  esse  vegeto  ac 
valenti  Gell.  3,  1,  11. 

Vertenti  tempora  cursu  Cic.  Arat.  333  nach  Verbesserung  von 
Grotius   (in   den  Hdschr.  vertentia   corpora   cursu   oder   vertentia 


—     113     — 

tempore  cursu),  aber  anno  vertente  Cic.  pro  Quinct.  12,  40;  de  nat. 
deor.  2,  20,  53,  ucd  Corn.  Nepos  Agesil.  4,  4  als   absol.  Ablat. 

Vibrante  aere  Oros.  1,  10,  10. 

Vigüanti  mente  Manil.  3,  295. 

Aut  cum  colore  viridi  miscentes  aut  nigro  infuscantes  aut 
virenti  sensim  albo  illuminantes  Gell.  2,  26,  8. 

Volenti  animo  Sali.  lug.  73,  3. 

41.  Über  den  Ablat.  Sing,  der  Adjectiva  auf  x  lehrt  07 
Charis.  1,  17  S.  102  (127,  12):  Duplici.  Bibaculus,  duplici,  inquit, 
toga  involutus,  non  duplice.  Unde  quidam  errant,  qui  x  littera 
nominativo  singulari  finita  nomina  ablativo  e  tantummodo  putant 
claudi,  cum  (a)  mendaci  animo  et  (ab)  artifici  ingenio  et  (a)  salaci* 
et  a  minaci  proposito  et  ab  atroci  facto  (et)  a  truci  (in  der  Hdschr. 
atroci)  vultu,  ait  Plinius,  recte  dicamus.  Und  S.  105  (130,  13) 
Feiice,  a  Feiice  defensus,  felici  die.  Feroce,  a  Feroce  adiutus,  a 
feroci  et  agresti  homine  prostratum.  Nee  enim  sunt  communia, 
cum  aliud  sit  proprium  hominis,  ahud  generale  feritatis.  Vergl. 
die  unter  27  angeführten  Stellen  des  Diom.,  Prise,  und  Serv. 

Die  Adjectiva  auf  x  bilden,  gleich  denen  auf  ns,  den 
Ablat.  auf  e,  wenn  sie  als  Nomina  propria  gebraucht 
werden,  wie  Feiice  Plin.  N.  H.  7,  53,  54  (186);  Tac.  Hist.  4,  70; 
C.  I.  L.  6,  1987;  6,  2001;  privil.  veter.  I  Taf.  1  Z.  18  und  Taf.  2 
Z.  15;  LIII  Z.  15  (C.  I.  L.  3  S.  844  und  896);  C.  I.  L.  9,  1455 
Col.  3  Z.  77;  Orell.  1506;  3991;  4476  und  Henzen  6046;  Grut. 
26,  3;  576,  7,  und  als  Agnomen  des  K.  M.  Aurelius  Antoninus 
(Commodus)  Orell.  928;  1918;  4133,  aber  Felici  C.  I.  L.  6,  1980; 
Orell.  3719;  Feroce  C.  I.  L.  9,  1455  Col.  3  Z.  1  und  Grut.  S.  67,  3; 
Pertinace  Spartian.  Did.  Jul.  2,  3;  Grut.  56,  4;  169,  7,  aber 
Pertinaci  Eph.  epigr.  5  S.  353  No.  562. 

Ebenso  auf  e,  wenn  sie  als  Substantiva  appellativa 
stehen,  sehr  selten  wenn  sie  Epitheta  von  Personen  sind. 
So  in  sano  atque  felice  Cic.  Orat.  48,  159;  a  pertinace  Sen.  de 
ira  3,  8,  3;  a  procace  Sen.  de  const.  18,  4;  cum  beato  Augustino 
eius  sequace  Venant.  Fortun.  10,  1 ,  42  und  ab  hoc  horrido  ac 
truce  tribuno  plebis  Cic.  leg.  agr.  2,  25,  65;  sub  truce  Colchide 
Aetna  590;  in  homine  mendace  Venant.  Fortun.  10,  1,  38;  da- 
gegen in  furaci  servo  Cic,  de  orat.  2 ,  61,  248 ;  patre  parco  ac 
tenaci  pro  Cael.  15,  36;  cum  homine  edaci  Ep.  Fam.  9,  20,  2; 
audaci  Ixione  Ovid.  Met.  12,  210  und  Marte  feroci  13,  11;  pro 
truci  saevoque  insectatore  plebis  Liv.  3,  33,  7  und  inviolato  fallaci 
nuntio  44,  27,  3;  audaci  de  Phaethonte  Mart.  5,  48,  4;  de  Pisone, 

Neue -Wagener,  Lat.  Formenlehre,     ü.     3.  Aufl.  8 


—     114     — 

nobili  ac  feroci  viro  Tacit.  Ann.  4,  21  uud  truci  ac  minaci  Agrippina 
12,  64;  cum  tarn  gravi  et  perspicaci  iudice  Apul.  de  mag.  53  S.  513. 

In  Epitheta  von  Sachen  ist  beinahe  überall  i.  So 
atroci  malitia  Accius  (46)  bei  Nonius  S.  260,  21;  incredibili  re 
atque  atroci  percitus  Tereut.  Hecyr.  3,  3,  17  (377);  in  hoc  tarn 
atroci  maleficio  Cic.  pro  Rose.  Amer.  13,  38;  hac  tarn  atroci  lege 
Verr.  Acc.  1,  9,  26;  atroci  rei  publicae  tempore  Verr.  Acc.  4, 
49,  108;  in  re  tarn  atroci  pro  Caecin,  13,  37:  tam  atroci  edicto 
Philipp.  3,  8,  20:  de  re  atroci  Brut.  22,  85;  in  atroci  negotio 
Sali.  CatiL  29,  2;  cum  atroci  crimine  Liv.  2,  7,  5;  sub  titulo 
minime  atroci  2,  56,  3;  atroci  discordia  2,  60,  4;  atroci  responso 
3,  12,  9;  in  re  iuxta  manifesta  atque  atroci  3,  33,  10:  tam  atroci 
imperio  8,  7,  20;  pugna  atroci  8,  10,  3;  proelio  utrimque  atroci 
9,  38,  8:  atroci  poena  28,  25,  14;  in  re  atroci  Phaedr.  Append. 
8,  21;  atroci  proelio  Vell.  Paterc.  2,  21,  3;  atroci  stilo  Petron.  4,  3; 
atroci  in  causa  Quint.  6,  3,  31;  super  re  magna  et  atroci  Tacit. 
Ann.  2,  28;  cum  atroci  sententia  Ann.  5,  3;  atroci  mendacio 
Hist.  2,  54. 

Animo  auclaci  Accius  (645)  bei  Nonius  S.  425,  23;  in  illa 
tam  audaci  belua  Cic.  pro  Milon.  12,  32;  audaci  facinore  Liv.  2, 
12,  3;  conatu  tam  audaci  21,  39,  9;  tam  audaci  incepto  26,  38,  11 
audaci  arte  Ovid.  Ars  am.  2,  76;  audaci  manu  Heroid.  11,  40 
audaci  dextra  Met.  7,  117;  audaci  volatu  Met.  8,  223;  audaci 
translatione  Quint.  8,  6,  11;  audaci  ingenio  Plin.  N.  H.  17,  13, 
21   (98):   audaci  denti  Aviau.  Fabul.  7,  6. 

Animo  capaci  Ovid.  Met.  15,  5;  capaci  portu  Plin.  N.  H.  4,  7, 
12  (26):  in  quodam  sinu  placido  et  capaci  9,  6,  5  (12);  utero 
capaci  10,  33,  49  (93);  capaci  venenorum  cognatione  22,  22,  46  (95); 
capaci  materia  huius  crassitudinis  36,  26,  67  (196);  capaci  calice 
37,  2,  7  (18);   capaci  scypho  Sen.  Ep.  78,  22. 

Contumaci  vultu  Sen.  Contr.  9,  27,  11;  minaci  et  contumaci 
epistula  Suet.  Claud.  35. 

Vana  magis  specie  quam  efjlcaci  ad  eventum  Liv.  10,  39,  11; 
efficaci  auspicio  Plin.  N.  H.  10,  29,  43  (82);  efficaci  consilio  Panegyr. 
Constant.  Caesar.  7  (p.  136,  28  ed.  Baehrens). 

Prece  emaci  Pers.  2,  3. 

Fallaci  aspectu  Afran.  (14)  bei  Nonius  S.  152,  32;  spe  fallaci 
Cic.  Philipp.  12,  3,  7;  fallaci  somno  Catull.  64,  56;  fallaci  spe 
Liv.  6,  15,  6;  equitum  spe  7,  15,  7;  reditu  22,  61,  4;  arte  42, 
22,  8:  conloquio  42,  52,  8;  fallaci  limite  Prop.  5  (4),  4,  50;  fallaci 
amore  TibuU.  1,  9,  83;   nocte  3,  4,  7;    fallaci  ab  hämo  Ovid.  Ep. 


—     115     - 

ex  Pooto  2,  7,  9;  vultu  Met,  5,  279;  geuere  magis  fallaci  Plin.  N.  H. 
8,  8,  8  (26);  observatione  minime  fallaci  18,  26,  65  (238);  augurio 
31,  3,  27  (44);    fulgore  37,  8,  35  (114). 

Felici  hora  Catull.  62,  30;  foedere  64,  373;  fuuere  felici  Verg. 
Aen.  7,  599;  oliva  Aen.  7,  751;  temeritate  felici  Liv.  2,  51,  9; 
loco  3,  54,  9;  eruptione  24,  41,  9;  proelio  25,  6,  15;  hac  satis 
felici  expeditione  31,  28,  1;  felici  remo  Prop.  1,  8,  19;  lacerto 
1,  16,  33;  cboro  1,  17,  26;  felici  manu  Ovid.  Amor.  3,  13,  34; 
rate  Heroid.  10,  65;  cursu  Met,  15,  13;  via  Fast.  1,  432;  pede 
Fast.  1,  514;  felici  temeritate  Tacit.  Histor.  4,  77;  felici  temperie 
Plin.  N.  H.  4,  12,  26  (89);  solo  18,  22,  51  (188);  cura  25,  5,  24  (59) ; 
felici  expeditione  lustin.  44,  5,  3. 

Feraci  in  Algido  Horat.  Carm.  4,  4,  58;  prolis  novae  feraci 
lege  Carm.  saecul.  19. 

Feroci  ingenio  Pacuv.  (37)  bei  Festus  unter  torvitas  S.  355; 
ders.  (254)  bei  Gell.  13,  30  (29),  3;  feroci  imperio  Accius  (174) 
bei  Nonius  S.  511,  3;  feroci  virtute  Verg.  Aen.  12,  19;  animo  feroci 
Sali.  lug.  106,  3;  cum  in  novo  tum  feroci  populo  Liv.  1,  32,  4; 
oratione  2,  52,  7;  response  8,  21,  3;  ab  nimis  feroci  pugna  22, 
29,  4;  cum  gente  feroci  Ovid.  Met.  14,  450;  feroci  proviucia  Tacit. 
Agr.  8. 

Cymba  fugaci  Prop.  5  (4),  6,  63. 

Furaci  meditatione  Claud.  Mamert.  2,  9  (136,  25). 

7w/e/«c/ vicinitate  Cic.  pro  Cael.  31,  75;  caput  obnubito,  arbori 
infelici  suspendito  pro  Rabir.  4,  13,  ebenso  Liv.  1,  26,  6  caput 
obnubito,  infelici  arbori  reste  suspendito;  hier  ist  arbori  infelici 
entweder  Ablativ,  wofür  auch  Liv.  1,  26,  11  arbore  infelici  spricht, 
oder  Locativ,  aber  als  Dativ  aufzufassen  ist  jedenfalls  falsch;  in- 
felici via  Liv.  2,  49,  8;  ab  infelici  pugna  2,  65,  7;  ductu  7,  6,  10; 
infelici  dextera  Tacit.  Ann.  1,  Q\\  fecunditate  Ann.  2,  75;  in  hac 
explicatione  una  et  infelici  Sen.  Contr.  7,  16,  27;  in  materia  in- 
felici Ep.  66,  4;  infelici  stirpe  Plin.  N.  H.  7,  8,  6  (45). 

Lingua   loquaci   Ovid.   Met.   2,  540;   loquaci  imperitia   Claud. 
Mam.  2,  7  (123,  11). 

Mendaci  ventre  Catull.  67,  48;  lyra  Horat.  Epod.  17,  39;  ore 
Tibull.  3,  6,  35;    Ovid.  Amor.  3,  3,  44;  damno  Ars  am.  1,  431 
specie  Ars  am.  3,  441;    sono  Ars  am.  3,  798;   ore  Met.  9,  322 
umbra  Met.  9,  460;   nota  Fast.  2,  344;    nomine  Trist.  5,  11,  30 
dextra  German.  Phaen.  36. 

Minaci  murmure  Lucr.  1,  276;  robore  1,  881;  minaci  scopulo 
Verg.  Aen.  8,  668;  minaci  voce  Horat.  Carm.  1,  10,  10;  murmure 

8* 


—     116     — 

Carm.  2,  1,  17;  statu  Carm.  3,  4,  54;  minaci  genere  pugnae  Liv. 
1,  14,  7;  animo  2,  40,  7;  ore  minaci  Germ.  Phaen.  175:  minaci 
fronte  Tacit.  Histor.  2,  14;  silentio  Histor.  3,  67:  hiatu  minaci 
Plin.  N.  H.  8,  16,  21  (57):  minaci  et  contumaci  epistula  Suet. 
Claud.  35;  cum  seditione  minaci  lustin.  28,  3,  11;  ore  minaci 
Orestis  trag.  415. 

Mordari  ferro  Horat.  Carm.  4,  6,  9;  mordaci  pumice  Ovid, 
Ars  am.  1,  506;  carmine  Trist.  2,  563;  feile  Ep.  ex  Ponto  3,  3,  106; 
sale  mordaci  Manil.  5,  145;  mordaci  aceto  Pers.  5,  86;  mordaci 
pulvere  Plin.  N.  H.  15,  29,  37  (123):  subtilitate  N.  H.  21,  4,  10 
(15);  mordaci  rostro  Avian.  Fabul.  31,  3. 

Pernici  orbificor  liberorum  leto  et  tabificabili  Äccius  (421) 
bei  Nonius  S.  179,  26  (pernici  ist  Verbesserung  von  Gulielmus 
Veris.  1,  21;  in  den  Hdschr.  steht  par  neci):  saltu  pernici  Lucr. 
5,  559;  pernici  pede  Germ.  Phaen.  332;  equo  quam  maxime  per- 
nici Plin.  N.  H.  8,  18,  25  (66);  saltu  N.  H.  9,  47,  71  (154). 

Pervince  pertinaci  pervicacia  citiert  M.  Cäsar  an  Fronto  4,  2 
(p.  60  ed.  Naber)  aus  einem  Dichter,  welchen  Ribbeck  (I  p.  75 
V.  408)  für  Ennius  erklärt,  was  auch  L.  Müller  (Fab.  392)  als 
richtig  annimmt;  digito  pertinaci  Horat.  Carm.  1,  9,  24;  pertinaci 
certamine  Liv.  2,  40,  13;  4,  30,  2;  40,  13,  6;  in  minime  pertinaci 
genere  pugnae  9,  22,  5;  in  pertinaci  simulatione  inopiae  38,  14,  13; 
pertinaci  audacia  44,  4,  8;  sine  studio  pertinaci  Quint.  1  prooem.  27; 
pertinaci  fide  Tacit.  Histor.  1,  51;  tam  pertinaci  odio  Plin.  N.  H. 
24,  1,  1  (1);  pertinaci  infitiatione  Amm.  Marcell.  15,  5,  14;  ob- 
sidione  15,  8,  19;  destinatione  15,  10,  10:  contuitu  16,  10,  4;  per- 
tinaci animositate  Claud.  Mamert  Genethl.  Maximian.  3  (104,  13). 
Fervicaci  animo  Terent.  Hecyr.  4 ,  1 ,  17  (532) ;  accusatione 
Tacit.  Ann.  13,  33;  pervicaci  obstinatione  Claud.  Mamert.  1,  1 
(23,  5);  opere  pervicaci  Itin.  Alex.  102,  3. 

Sermone  procaci  Sali.  Catil.  25,  5;  choro  Tacit.  Ann.  11,  31; 
in  alia  procaci  epistula  Plin.  N.  H.  praef.  2;  concubiuo  procaci 
negante  8,  45,  70  (180);  procaci  fastu  9,  35,  58  (119). 

Pugnaci  sub  ense  Ovid.  Trist.  5,  7,  48. 

Sagaci  corde  Afran.  (15)  bei  Festus  unter  sagaces  S.  321; 
ratione  sagaci  Lucr.  1,  130;  1,368;  mente  1,  1022;  5,420;  a  sa- 
gaci sensu  Varro  L.  L.  5,  19,  99;  sagaci  mente  Cic.  Tuscul.  5, 
23,  67;  catulo  sagaci  Ovid.  Remed.  amor.  201;  sagaci  animo  Ma- 
nil. 2,  157;  3,  276;  sub  corde  sagaci  2,  898;  sagaci  ingenio  Plin. 
N.  H.  33,  1,  6  (17);  remedio  sagaci  Apul.  Met.  9,  1  :  voce  sagaci 


—     117     — 

Dracont.  Carm.  prof.  8,  461:   mente  sagaci  Anonym,  de  ponderi- 
bus  132. 

Srquaci  materia  P)in.  N.  H.  11,2,  1  (2);  ramo  quam  maxime 
sequaci  N.  H.  17,   19,    30  (137). 

Ab  lana  soloci  Titin.  (3)  bei  Festus  unter  solox  S.  301. 

Tenaci  in  voragine  Catull.  17,  26;  in  tenaci  gramine  Horat. 
Epod.  2,  24;  creta  tenaci  Verg.  Georg.  1,  179:  tenaci  forcipe 
Georg.  4,  175:  Aen.  8,  453;  12,  404;  dente  tenaci  Aen.  6,  3; 
complexu  tenaci  (3vid.  Met.  4,  377;  vinclo  tenaci  Met.  11,  252; 
passu  tenaci  Ep.  ex  Pouto  2,  6,  21;  asperitate  vestium  tenaci 
Plin.  N.  H.  27,  5,  15  (32). 

Aspectu  truci  Pacuv.  (3)  bei  Cic.  Divin.  2,  64,  133;  truci  visu 
Verg.  Aen.  10,  447;  classico  truci  Horat.  Epod.  2,  5;  truci  ingenio 
Liv.  3,  54,  3;  oratione  4,  48,  16;  cantu  5,  37,  8;  clamore  7,  23,  6; 
imperio  8,  12,  4;  vultu  45,  10,  8;  tauro  truci  Ovid.  Heroid.  4,  166; 
truci  supercilio  Vell  Paterc.  2,  100,  5;  truci  sonore  Tacit.  Ann. 
1,  65;  clamore  Ann.  4,  25;  vultu  Ann.  4,  34;  6,  46  (52);  elo- 
quentia  Ann.  6,  48  (54);  cantu  Histor.  2,  22;  voce  Histor.  3,  3; 
oratione  Histor.  4,  42;  sono  truci  Plin.  N.  H.  6,  22,  24  (88);  tarn 
truci  portento  Sen.  de  ira  3,  15,  2;  ingenio  truci  Suet.  Nero  2; 
truci  feritate  lustin.  18,  3,  8 ;  scelere  tarn  truci  Aur.  Victor  Epi- 
tom.  12,  8;  fronte  Epitom.  21,  4;  truci  vultu  Eutrop.  2,  11,  3; 
truci  ululatu  Amm.  Marceil.  14,  2,  5;  imperio  14,  9,  3;  corde 
truci  Orestis  tragoed.  155, 

Veloci  oculo  Horat.  Serm.  2,  5,  55;  veloci  pede  Tibull.  1, 
5,  24;  ingenio  veloci  Quint.  6,  4,  8;  veloci  incremento  Plin.  N.  H. 
17,  23,  35  (203);  transitu  26,  1,  3  (3);  veloci  impetu  Amm.  Mar- 
ceil. 14,  2,  10;  15,  11,  16;  permutatione  15,  1,  2;  discessu  15,  4,  8; 
navigatione  15,  10,  10;  opere  18,  2,  4. 

Veraci  capite  Tibull.  4,  1,  133. 

Vivaci  solo  Ovid.  Met.  1,  420;  vivaci  morsu  Plin.  N.  H.  17, 
14,  24  (101);  intentione  vivaci  Claud.  Mamert.  1,  21  (76,  3). 

Von  diesen  angeführten  Adjectiven  kommen  vor  bei  Pacu- 
vius:  feroci,  truci:  bei  Accius:  atroci,  audaci,  feroci,  pernici; 
bei  Titinius:  soloci;  bei  Afranius:  fallaci,  sagaci;  bei  En- 
nius:  pertinaci;  bei  Terenz:  atroci,  pervicaci;  bei  Varro:  sa- 
gaci; bei  Cicero:  atroci,  audaci,  fallaci,  infelici,  sagaci;  bei  Eu- 
er ez:  minaci,  pernici,  sagaci;  bei  Catull:  fallaci,  felici,  men- 
daci,  tenaci:  bei  Salin  st:  atroci,  feroci,  procaci;  bei  Virgil: 
felici,  feroci,  minaci,  tenaci,  truci;  bei  Horaz:  feraci,  mendaci, 
minaci,  mordaci,  pertinaci,  tenaci,  truci,  veloci;  bei  Tibull:  fallaci, 


—     118     - 

mendaci,  veloci,  veraci;  bei  Properz:  fallaci,  felici,  fugaci;  bei 
Ovid:  audaci,  capaci,  fallaci,  felici,  feroci,  loquaci,  mendaci,  mor- 
daci,  pugnaci,  sagaci,  tenaci,  truci,  vivaci:  beiPhaedrus:  atroci: 
bei  Livius:  atroci,  audaci,  efficaci,  fallaci,  felici,  feroci,  infelici, 
minaci,  pertinaci,  truci :  bei  V eile ius  Paterculus:  atroci,  truci; 
bei  Petronius:  atroci;  bei  Seneca:  capaci,  contumaci,  infelici, 
truci;  bei  Persius:  emaci,  mordaci;  bei  Plin.  N.  H.:  audaci, 
capaci,  efficaci,  fallaci,  felici,  infelici,  minaci,  mordaci,  pernici, 
pertinaci,  procaci,  sagaci,  sequaci,  tenaci,  truci,  veloci,  vivaci ;  bei 
Gerraanicus:  mendaci,  pernici;  bei  Manilius:  mordaci,  sagaci ; 
bei  Quintilian:  atroci,  audaci,  pertinaci,  veloci;  bei  Tacitus: 
atroci,  felici,  feroci,  infelici,  minaci,  pertinaci,  pervicaci,  procaci, 
truci;  bei  Sueton:  contumaci,  minaci,  truci;  bei  lustin:  felici, 
minaci,  truci;  bei  A  pule  ius:  sagaci;  bei  Mamertin:  pertinaci; 
in  dem  Panegyricus  Constantino  Caesari:  efficaci;  bei  Aure- 
lius  Victor:  truci;  beiEutrop:  truci;  bei  Avian:  audaci,  mor- 
daci; bei  Ammianus  Marcellinus:  pertinaci,  truci,  veloci;  bei 
Claudianus  Mamertus:  furaci,  loquaci,  pervicaci,  vivaci;  bei 
dem  Anonymus  de  ponderibus:  sagaci;  bei  Dracontius; 
sagaci;  in  der  Tragödie  des  Orestes:  minaci,  truci. 

Selten  sind  Stellen ,  wie  pecore  hirto  atque  soloce  Lucil ,  bei 
Festus  unter  solox  S.  301,  wo  Lachmann  (1110)  und  Baehrens  (788) 
soloce  haben,  L.  Müller  (3,  15)  auch  soloce  schreibt,  aber  solocei 
wünscht;  pernice  chorea  Lucr.  2,  635;  Troia  infelice  Catull.  68,  99; 
a  truce  angue  Ovid.  Trist.  4,  7,  14:  quindecim  convivarum  ac  mi- 
nisterii  copace  triclinio  (der  cod.  Riccardian.  hat  capaci,  alle  übri- 
gen Hdschr.  aber  capacem)  Plin.  N.  H.  12,  1,  5  (10):  Detlefsen 
schreibt  15,  8,  8  (83)  illa  (camurca)  efßcace\  (der  Herausgeber 
teilt  mir  hierüber  folgendes  mit:  »Die  Stelle  der  Nat.  Hist.  15,  33 
hat  eine  doppelte  Überlieferung:  der  Palimpsest  M(oneus)  giebt 
efficace,  alle  andern  mafsgebenden  Handschriften  E  (Parisinus  lat. 
6795),  G  (Parisinus  lat.  6796),  D  (Vaticanus  lat.  3861),  d  (Parisi- 
nus lat.  6797)  efficaci,  was  der  Analogie  so  vieler  anderer  Stellen 
wegen  am  Ende  doch  vorzuziehen  ist.«);  infelice  face  Sen.  Contr. 
7,  21,  9  las  man  nach  den  Hdschr.  in  den  früheren  Ausgaben, 
J.  H.  Müller  schreibt  jetzt  nach  der  edit.  Hervagen,  infehceface; 
sequace  procella  Ven.  Fortun.  Vit.  Martin.  4,  15:  a  cane  feroce 
Paul.  Dig.  9,  1,  2. 
70  Über  die  Adjectiva  auf  plex,  über  die  als  Adjectiva  gebrauch- 

ten Substantiva  auf  fex  und  dex  (artifex  und  vindex),    und  über 
die  Verbalia  Fem.  auf  trix  vergl.  unter  34  und  35. 


-     119     — 

42.  Über  den  Nomin.  und  Accus.  Plur.  der  Adjectiva  immo- 
bilia  im  Masc.  und  Fem.  vergl.  das  unter  28  über  dieselben  Casus 
des  Adjectiva  auf  is,  e  und  r,  ris,  re  bemerkte. 

Als  Nomin.  Plur.  auf  is  ist  praegnatis  Varro  R.  R.  2,  7,  11 
im  cod.  Polit.  (Keil  praegnates):  prudentis  Varro  (Men.  488)  bei 
Nonius  S.  167,  6  schreibt  Bücheier,  aber  clamitantes  Men.  146 
bei  Nonius  S  356,  18,  obwohl  hier  auch  die  Hdschr.  die  Endung 
is  haben.  Bei  Cicero  findet  sich  Veientis  de  divin.  1,  44,  100 
das  erstemal  im  Wien.;  vigilantis  Acad.  2,  27,  88  im  Wien.  m. 
pr.  und  in  den  Leid.  AB;  sapientis  de  nat.  deor.  2,  13,  34  in 
den  Leid.  AB,  aber  C.  F.  W.  Müller  schreibt  überall  die  Endung 
es,  auch  de  rep.  3,  35,  47  hat  er  cum  optimates  appellantur,  ob- 
wohl die  Hdschr.  optumatis  haben  und  Halm  so  schreibt.  Sa- 
pientis wird  auch  bei  Nonius  396,  38  aus  Cic.  Epist.  ad  Caesarem 
lib.  I  angeführt.  Visentis,  plangentis,  duplicis,  aventis,  pascentis, 
plorantis  Lucr.  2,  577;  2,  1155;  4,  452;  4,  1203;  5,  525;  5,  1072 
im  oblong,  und  quadr. ;  labentis,  quatientis,  volantis  1,  1034; 
5,  1315:  6,  833  im  oblong.;  retinentis  1,  495  in  den  schedae; 
ultricis  Verg.  Aen.  4,  473  in  den  sched.  Vat.  (ut  videtur,  sagt 
Ribbeck),  und  praecipitis  4,  573  in  der  Anführung  bei  Non. 
S.  304,  9;  artificis  boves  Prop.  3  (2),  31,8,  so  Baehrens,  artifices 
aber  Keil,  Haupt,  L.  .Müller;  minantis  5  (4),  6,  49  schreiben  Lach- 
mann, Keil,  Baehrens,  minantes  L.  Müller,  umgekehrt  schreibt 
Müller  2,  1,  45  versantis,  wo  die  übrigen  versantes  haben;  velantis 
inguina  panni  luven.  14,  300.  In  des  Non.  eigenen  Worten  S.  441,  6 
ist:    die  quarta  et  die  quarto  hoc  differre  prudentis  volunt. 

Über  den  Accus.  Plur.  auf  is  dieser  Adjectiva  bemerkt 
Prise.  7,  17,  85  S.  776  (I  360,  8),  dafs  sowohl  inertes  wie  inertis 
gesagt  werde.  Er  führt  ingentis  aus  Verg.  Aen.  2,  20  an,  und 
fügt  §  86  (I  361,  10)  hinzu,  dafs  der  Accus,  der  Adjectiva  auf  x 
gewöhnlich  auf  es,  selten  auf  is  ende,  und  dafs  bei  Lucan.  1,  474 
audaces  turmas,  aber  bei  Verg.  Ge.  4,  161  tenacis  ceras  gelesen 
werde.  Equos  ferocis  Plaut.  Men.  5,  2,  109  (863)  und  deos  pe- 
natis  Merc.  5,  1,  7  (836);  praestantis  Sisenna  (frgm.  109  ed.  Peter 
p.  292,  4)  bei  Nonius  S.  339,  17.  Bei  Varro  ist  die  Endung  is 
geschrieben:  lectos  paris  L.  L.  8,  16,  32;  auris  expertis  9,  16,  21; 
lectos  paris  9,  33,  47  (so  Spengel,  0.  Müller  pareis);  triplicis  for- 
mas  9,  48,  82;  has  duplicis  10,  4,  72;  unicoloris  R.  R.  2,  4,  3; 
volitantis  Sat.  Men.  1;  ridentis  Men.  277;  ruentis  Men.  576.  Ar- 
pinatis  aquas  Cic.  Att.  1,  16,  10;  sapientis,  optimatis,  ardentis  de 
rep.  1,  7,  12;  1,  33,  50;  2,  14,  26;  3,  4,  7;  simplicis  Off.  1,  19,  63 


—     120     - 

im  ßamb,,  Würzb.  und  Bern,  ac;  quadruplicis  Arat.  93;  ancipitis 
Off.  1,  24,  83  in  der  Anführung  bei  Non.  S.  364,  21.  Vornehm- 
lich bei  Verg.  ist  in  allen  oder  in  einzehien  Hdschr.  ingentis  Ge. 

3,  207;  3,  333;  4,  83;  Aen.  5,  701;  6,  182;  7,  167;  8,  204;  8,  475; 
9,  470;  9,  528;  10,  245;  10,  509;  12,  708;  inertis  Ecl.  8,  24; 
Ge.  1,  94;  3,  136;  Aen.  10,  322;  10,  595;  11,  414;  exsortis  Aen. 

6,  428;  seminecis  Aen.  9,  455;  praecipitis  Aen.  10,232;  11,  888; 
duplicis  Aen.  1,  93;  2,  138;  4,  470;  7,  140;  9,  16;  10,  667;  ve- 
teris  Aen.    1,  358   im  Med.   und  Bern,  bc;    teretis  Aen.  6,  207; 

71  Laurentis  Aen.  6,  891;  8,  613;  penatis  Aen.  1,  527;  2,  293;  2,  717; 

2,  747;  8,  11;  8,  543;  recentis  Ge.  4,  304;  Aen.  7,  748;  9,  612; 
frequentis  Ge.  3,  394;  sontis  Aen.  6,  570;  insontis  Aen.  3,  249; 
egentis,  spirantis,  morantis,  trementis  oder  frementis,  ardentis  Aen. 

7,  197;  7,  281;  7,  620;  7,  638,  7,  781;  rapacis,  feracis,  tenacis, 
sequacis  Ge.  3,  142;   4,  114;  4,  161;   4,  230;   felicis  Ge.  1,  277; 

4,  329;  ferocis  Aen.  7,  384;  7,  724;  velocis  Ge.  3,  405.  In  manchen 
Stellen  des  Virgil  ist  freilich  diese  Endung  von  den  Abschreibern 
mit  der  ihnen  geläufigeren  es  vertauscht,  und  in  verschiedenen  der 
hier  angeführten  Stellen  läfst  sich  in  einzelnen  Hdschr.  noch  die 
Änderung  des  zuerst  geschriebenen  i  in  e  erkennen,  vergl.  Wagner, 
Orthogr.  Verg.   S.  386  folg.   und   Ribbeck,   Proleg.  crit.    in  Verg. 

5,  405  folg.  Bei  Properz  findet  sich  velocis  4  (3),  14,  5  bei  Keil, 
Haupt,  Baehrens,  veloces  L.  Müller,  ebenso  schwankt  die  Schreib- 
weise in   den  neuesten  Ausgaben    bei  labentis  1,  10,  7;    recentis 

1,  10,  17;  arentis  3  (2),  15,  51;  praesentis  3  (2),  30,  12;  absentis 
3  (2),  33,  43;  flagrantis  4  (3),  11,  9;  nigrantis  4  (3),  12,  33; 
hiantis  4  (3),  16,  17;  pressantis  4  (3),  17,  18;  triumphantis  5  (4), 

3,  68;  dantis  5  (4),  5,  47;  spirantis  5  (4),  7,  11;  euntis  5  (4), 
7,  23,  vergl.  P.  Heymann,  In  Propertium  quaestiones  grammaticae 
et  orthographicae  S.  23.  Aufserdem  noch  inferentis  monum.  An- 
cyr.  Taf.  1  Z.  11;  agentis  Taf.  3  Z.  2 ;  infelicis  nuptias  Sen.  Contr. 

2,  13,  2  (infeUces  nuptias  §  3);  personantis  Fronto  de  eloquent.  3 
S.  149  (de  eloquent.  9,  2);  Fortunas  Antiatis  und  respicientis  de 
orat.  S.  157  (de  orat.  4,  1,  10);  Macedones  deliberantis  de  orat. 
S.  160  (de  orat.  4,  2,  5);  multiphcis  fructus  ad  amic.  1,  25  S.  188 
(1,  28,  4);  adversus  diligentis  et  circumspectos  et  exultantis  opi- 
bus  laud.  negleg.  S.  215  (laud.  negleg.  3).  Da  aber  bei  diesen 
Adjectiva  ebenso  wie  bei  denen  auf  is,  e  und  auf  er,  ris,  re  und 
bei  den  Substantiva  der  Accus.  Plur.  auf  is  dem  Genet.  Plur.  auf 
ium  entsprechen  soll,  vergl.  Substant.  64  und  Adject.  28,  so  erregt 
der  Acc.  Plur.  pauperis  (Gen.  Plur.  pauperum)  C.  I.  L.  1,  1027  Z.  3, 


—     121     — 

ferner  das  aus  allen  älteren  Büchern  bei  Plaut.  Poenul.  3,1,7 
(510)  aufgenommene  loripedis,  sowie  das  aus  Verg.  Aen.  1,  358 
nach  guten  Hdschr.  angeführte  veteris  begründetes  Bedenken,  wie 
denn  Aen,   8,  600  in  allen  Hdschr.  veteres  Pelasgos  gelesen  wird. 

43.  P'ür  den  Nomin.  und  Accus.  Plur.  dieser  Adjectiva 
im  Neutrum  giebt  Prise.  7,  12,  64  (I,  341,  17)  die  Regel:  In  ia 
desinens  pluralis  sine  dubio  ab  ablativo  est  in  i  terminante.  Dies 
will  aber  nicht  sagen,  dafs  dem  Ablat.  auf  e  ein  Neutr.  Plur.  auf 
a  entspreche. 

Ancipltia  Liv.  5,  1,  8;  Vell.  Paterc.  2,  125,  4;  Sen.  Ep.  16,  3; 
Tacit.  Ann.  11,  26;  14,  22;  Histor.  2,  86;  3,  40;  Germ.  14;  Plin. 
Epist.  29,  3. 

Praecipitia  Liv.  2,  51,  7;  24,  7,  1;  27,  18,  9;  38,  23,  1; 
Vell.  Paterc.  2,  10,  1 ;  2,  112,  7;  Sen.  Ep.  8,  4;  108,  24;  de  const. 
1,  2  (im  Meil.  4  precipita):  Quint.  1,  10,  33;  12,  10,  73;  Tacit. 
Ann.  2,  39;  Histor.  2,  74;  Curt.  8,  1,  35;  Veget.  3,  10  (p.  94,  6 
ed.  Lang);  Lact.  Instit.  6,  17,  13. 

Concordia  giebt  Prise,  a.  a.  0.  aus  Pers.  5 ,  49.  Dasselbe 
haben  Verg.  Aen.  3,  542;  Manil.  2,  428;  3,  648;  Plin.  N.  H.  24, 

1,  1  (3);  VaL  Fl.  8,  248;  Sil.  13,  650. 

Discordia  Lucr.  5,  894;  Verg.  Aen.  2,  423;  Ovid.  Met.   1,  9; 

9,  403;   Liv.  9,  3,  8;   Manil.  2,  603;    Lucan.  6,  687;  10,  12;  Sil 

2,  380;  8,  285;  Curt.  10,  9,  4. 

Ingentia  Terent.  Ad.  4,  7,  3  (721);  Verg.  Ge.  2,  412;  Aen. 
1,  192;  1,  365;  5,  404;  6,  81;  7,  185;  Ovid.  Met.  2,  401;  12,  343; 
13,  339;  13,  536;  Fast.  1,  515;  2,  659;  Liv.  1,  47,  7;  3,  32,  2; 
6,  42,  9;  21,  4,  9;  21,  34,  6;  29,  30,  8;  30,  11,  8;  42,  11,  2; 
42,  15,  9:  Lucan.  1,  25;  2,  505;  3,  506;  6,  796;  Plin.  N.  H.  13, 
13,  27  (84);  14,  22,  28  (139);  Val.  Fl.  5,  395;  8,  461;  Sil.  5,  112; 
5,  158;  6,  427;  8,  553;  10,  483;  11,  134;  15,  129;  17,  536;  Curt. 

10,  10,  7. 

Ameyitia  Cic.  Verr.  Accus.    1,  54,  141.  72 

Dementia  Prop.  4  (3),  8,  15;  Ovid.  Pont.  2,  2,  11. 

Inertia  Verg.  Aen.  2,  364;  4,  158;  9,  55;  9,  150;  9,  730; 
Ovid.  Met.  5,  548;  Lucan.  5,  448;  Sil.  13,  314;  Stat.  Theb.  3,  660; 
4,  553;  4,  755;  5,  383;  Tacit.  Agric.  34;  Gell.   18,  8,  1. 

Sollertia  Sil.  7,  65;  Frontin.  Strateg.  praef.  ed.  Grundmann 
p.  1,  7  und  Gell.  10,  12,  4  (hier  bei  Hertz  ingenia  maximae  soller- 
tiae,  sonst  ingenia  maxime  sollertia). 

Consortia  Verg.  Ge.  4,  153;  Ovid.  Met.  13,  662;  Manil  2,  216; 
Arnob.  2,  57. 


-     122     - 

Exsortia  Val.  Fl.  4,  340. 

Expertia  Cic.  Off.  2,  3,  11;  Leg.  1,  7,  22;  2,  7,  16  (hier  ist 
in  vielen  Hdschr.  unrichtig  experti)  und  Tim.  12,  45  (experta  im 
Gud.  m.  pr.  und  in  den  übrigen  Büchern);  Lucr.  5,  357;  6,  1181; 
Horat.  A.  P.  341;  Sen.  de  dem.  1,  26,  3  im  Cöln.  und  Naz.  und 
Nat.  quaest.  3,  19,  2;  Curt.  6,  3,  7;  Augustin.  Civ.  Dei  9,  13 
(I  384,  15);  22,  24  (II  613,  35);  Chalcidius  c.  214  (p.  251,  22) 
hat  expertia  zu  einem  Substantiv  gemacht  und  partes  gegenüber- 
gestellt: modo  expertia  modo  partes, 

Quadriqjedia  Colum.  11,  2,  14;  11,  2,  33;  Tert.  adv.  Hermog. 
22;  29;  Pallad.  4,  13,  9;  Augustin.  retr.  1,  10,  2;  2,  15,  2;  de 
morib.  Manich.  c  9;  lul.  Valer.  res  gest.  Alex.  M.  3,  21;  3,  22 
(3,  34;  3,  36);  Isid.  Orig.  12,  1;  Vulg.  Act.  10,  22;  Zeno  Veron. 
p.  80;  Histor.  de  preliis  3,  28,  vergl.  Quicherat,  Addenda  lexicis 
latinis  p.  236. 

Versicoloria  Plin.  N.  H.  19,  1,  5  (22);  Calpurn.  11,  68  (Ne- 
mes.  Ecl.  4,  68);  Ulpian.  Dig.  32,  70  §  12;  Paul.  34,  2,  32  §6. 
Versicolora,  unicolora,  multicolora,  discolora  gehören  zu  der  Neben- 
form auf  US,  a,  um,  vergl.  unter  51. 

Simplicia  Cic.  orat.  part.  4,  12;  5,  16;  de  finib.  2,  14,  46; 
Quint.  3,  6,  88. 

Duplicia  Colum.  1,  8,  8;  Plin.  N.  H.  16,  24,  38  (90)  und 
öfters  in  der  Vulgata;  bei  Quint.  8,  3,  43  steht  in  den  Hdschr. 
duplicia,  aber  bei  Cic.  orat.  part.  6,  20,  welchen  Quintilian  aus- 
schreibt, duplicata,  was  auch  Halm  in  den  Text  aufgenommen  hat. 

Triplicia  Varro  L.  L.  8,  23,  46. 

Multiplicia  Liv.  5,  10,  9;  29,  9,  12:  Suet.  Claud.  21,  aber 
bei  Gell.  19,  7,  16  steht  in  den  Hdschr.  multiplica,  so  auch  Hertz. 

Praecocia  Colum.  5,  10,  18;  Plin.  N.  H.  15,  12,  11  (40); 
16,  26,  43  (106);  16,  29,  51  (119);  17,  2,  2  (17);  18,  31,  74  (314), 
hier  im  Toi.  praecoquia,    was  auch  bei  Apicius  de  re  coquinaria 

4,  176  und  4,  184  gelesen  wird,  derselbe  schreibt  auch  4,  176  ex 
praecoquiis   und   4,  184   de   praecoquiis.     Caper   de   orthograph. 

5.  2239  (93,  4)  sagt:  Praecoca  dicendum,  praecocia  deridendum. 
Praecoca  oder  praecoqua  ist  von  der  Nebenform  auf  us,  a,  um, 
vergl    unter  51. 

Auliaoeid  exta  Paul.  Festi  unter  aulas  S.  23,  13;  da  jedoch 
in  den  Acta  fratr.  Arv.  a.  87  I  (C.  I.  L.  6,  2165)  Z.  21  vielmehr 
exta  aulicocta  steht,  so  hat  Henzen  S.  94  danach  die  Stelle  des 
Paulus  korrigiert.  Bei  Varro  L.  L.  5,  21,  104  wird  nach  Turneb. 
Verbesserung  exta  ollicoqua  geschrieben  (im  Flor,  und  in  den  Par. 


-     123    — 

a  c  extaollico  quo,  im  Par.  b  ex  tao  licio  quo,  im  Kopenh.  extra 
olito  quo,  im  cod.  B.  exta  ollica). 

Zu  inops.  tridens,  degener,  iuquies,  compos,  deses,  reses, 
superstes,  dem  defectiven  caelitem ,  insons  und  dem  defectiven 
soutem,  ales,  cicur,  sospes,  pubes,  particeps,  princeps,  vigil,  sup- 
plex,  redux,  artifex,  carnifex  kommt  kein  Nomin.  oder  Accus. 
Plur.  im  Neutrum  vor.  Dadurch  ist  jedoch  die  Anwendung 
des  Dat.  oder  Ablat.  Plur.  auf  das  Neutrum  nicht  ausgeschlossen. 
Supplicibus  verbis  Cic.  Att.  12,  32,  1  und  üvid.  Fast.  4,  155; 
supplicibus  donis  Verg.  Aen.  3,  439:  supplicibus  votis  Aen.  8,  61; 
supplicibus  sacris  Grat.  482;  supplicibus  dictis  Ilias  Latiua  994; 
caelitibus  regnis  Ovid.  Past.  1,  236;  sontibus  vadis  Stat.  Theb. 
2,  376:  puberibus  foliis  Vergil.  Aen,  12,  413  und  danach  Ennod. 
vita  Anton,  (ed.   Hartel  p.  390,  27;  ed.  Vogel  p.  189,   15). 

Zu  Victor  victrix  und  ultor  ultrix  gehören  als  Neutr.  Plur. 
victricia  und  ultricia,  vergl.  unter  15:  und  zu  dem  als  Adjectivum 
gebrauchten  hospes  nicht  nur  als  Fem.  Sing.,  sondern  auch  als 
Neutr.  Plur.  hospita,  dieses  nach  der  zweiten  Deklination,  doch 
ist  hospitibus   tectis  Stat.  Theb.  12,  479,  vergl.  unter  14. 

44.  Zu  par,  impar,  dispar  ist  das  Neutrum  Plur.  paria,  im-  73 
paria,  disparia.  So  'paria  Varro  L.  L.  9,  23,  29:  Cic.  Top.  4,  23; 
18,  68:  Orat.  partit.  6,  21;  21,  72;  de  orat.  3,  54,  206;  Brut. 
11,  43;  59,  215;  Orat.  12,  38;  de  rep.  1,  ö2,  49;  de  legg.  3,  9,  19; 
pro  Mur.  7,  15;  29,  61;  30,  62;  pro  Süll.  18,  52;  pro  Ligar.  9,  27; 
Sali.  Hist.  2,  9  D.  (Kr.  14;  Gerl.  6):  4,  9  D.  (Kr.  17;  Gerl.  ^Q); 
Cornel.  Nep.  Eum.  8,  3;  Horat.  Serm.  1,  3,  96;  Liv.  45,  43,  2; 
Colum.  1,  8,  13:  11,  1,  24;  Sen.  de  benef.  3,  9,  3;  de  ira  3,  25,  2; 
Ep.  101,  7:  Quint.  1,  6,  12:  2,  8,  13;  7,  4,  6;  Declam.  6,  6;  9,  16; 
258;  333;  Plin.  N.  H.  2,  ^<d,  88  (202);  37,  1,  2  (3);  Plin.  Ep. 
4,  8,  2;  4,  14,  6;  7,  19,  10;  8,  2,  3;  8,  16,  1:  8,  20,  4;  9,  26,  9; 
Amm.  Marceil.  14,  6,  13;  15,  7,  9. 

Imparia  Liv.  42,  65,  10;  Quint.  5,  11,  10. 

Disparia  Varro  L.  L.  8,  16,  32;  9,  4,  9;  9,  33,  46:  Cic.  de 
finib.  2,  3,  10;  Lael.  20,  74:    Liv.  24,  5,  2;   Lact.  Inst.  3,  3,  10. 

Memor  läfst  nach  Augustin.  reg.  S.  1986  (503,  33)  kein  Neutr. 
Plur.  zu,  und  nach  Prise.  7,  7,  33  S.  748  (1  315,  8)  war  kein  haec 
memora  oder  paupera  als  Neutrum  im  Gebrauch:  doch  ist  paupe- 
ribus  sacris  Prop.  3  (2),  10,  24:  pauperibus  tectis  Stat.  Achill. 
1,  125. 

Zu  uher  bildete  Accius  (49)  bei  Non.  S.  498,  5  Locrorum  late 
viridia  et  frugum  ubera. 


—     124     — 

Sehr  häufig  ist  vetera  (vergl.  Prob.  Instit.  art.  p.  71,  38: 
nunc  quaeritur,  qua  de  causa  vetus  in  genere  neutro  numeri  plu- 
ralis  vetera  et  non  veteria  faciat)  wie:  Accius  (160)  bei  Nonius 
S.  237,  21  ;  Plaut.  Pseud.  1,  3,  129  (351);  Cic.  Verr.  Act.  1,  6,  17; 
Accus.  3,  78,  182;  5,  13,  33;  5,  13,  34;  Leg.  agr.  2,  36,  98;  Harusp. 
resp.  14,  32;  pro  Sest.  25,  55;  39,  85;  47,  101;  de  prov.  consul. 
9,  21;  pro  Balb.  24,  55;  pro  Milon.  28,  77;  Philipp.  2,  11,  25; 
Caes.  bell.  civ.  3,  m,  1;  Sali.  Cat.  37,  3;  lug.  102,  14;  Quintil. 
1,  6,  1;  8,  3,  27;  8,  3,34;  11,  2,6;  Plin.  Ep.  5,  8,  12;  7,  11,4; 
Panegyr.  29,  4;  Capitol.  Ant.  Pius  8,  4  u.  s.  w. 

Selten  hehetia,  Gels.  6,  15  und  Gurt.  4,  16,  18;  9,  3,  10. 

Teretia  Gell.  7  (6),   14,   10. 

Zu   dives    wird   allein    die    syncopierte   Form    düia    gebildet 
(vergl.  über  den  Ablat.  diti  unter  37);  Ovid.  Met.  2,  77;  Liv.  21 
43,  9;  Manil.  4,  754;   Lucan.  9,  515;   Stat.  Theb.  10,  344;   Gurt 
3,  11,  20;  lustin.  31,  6,  5:  Sidon.  Epist.  4,  3;  Rutil.  Namat.  1,  122 

I,  143  ;  Avien.  Descr.  orb.  948;  Prise.  Perieg.  949;  Anthol.  Lat.  ed 
Burmann  6,  89  v.  35  (Meyer  283;  Riese  941;  Baehrens  5  p.  422) 
lul.  Valer.  2,   15  (19),   aber  doch  pomis  divitibus  Sen.   Herc.  für. 
532  (536). 

Locu'pletia  Gorn.  Nep.  Thrasyb.  4,  2 ;  Anthol.  Lat.  ed.  Meyer 
718,  4  (Riese  838). 

Laurentia  Verg.  Aen.  7,  661;  9,  100;  10,  635;  11,  909;  Sil. 
3,  83;  8,  600;   13,  747;  14,  257;  16,  152;  Stat.  Silv.  1,  3,  83. 

Tiburtia  Verg.  Aen.  7,  670;  Horat.  Serm.  2,  4,  70. 

Privernatia  Phn.  N.  H.   14,  6,  8  (65). 

Caesenatia  Plin.  N.  H.   14,  6,  8  (67). 

Larinatia  Sil.   12,   174. 

Nostratia  Gato  R.  R.  135,  3  und  bei  Prise.  12,  4,  17  S.  943 
(I  587,  7);  Gic.  Fam.  2,  11,  1;  Plin.  N.  H.  15,  9,  10  (37);  lul. 
Valer.  3,  14  (23);  3,  29  (47). 

Die  Adjectiva  und  Participia  auf  ns  und  die  Adjec- 
tiva  auf  ax,  ix,  ox  haben  ia.  Gell.  19,  7,  7  führt  aus  Laevius 
(fragm.  9  bei  Baehrens,  Fragmenta  Poet.  Rom.  p.  288)  als  be- 
merkenswert an  silenta  loca  und  pestilenta,  mit  welchen  er  das 
regelmäfsige   pulveruleuta   verbindet;    aber   patenta  bei    Liv.   21, 

II,  9  im  Golb.  ist  Schreibfehler. 

Adjectiva  auf  ns:  reeoitia  Gic.  Verr.  Accus,  2,  42,  105;  2,  76, 
187;  3,  17,  43:  3,  34,  79;  3,  90,  211;  5,  13,  34;  Leg.  3,  9,  21; 
Lucr.  4,  1071 ;  Verg.  Aen.  6,  674;  Ovid.  Met.  8,  714  (723):  15,  26; 
15,  557;    Liv.  10,  20,  3;   30,  32,  7;   35,  10,  7;   43,  19,  14;   VaL 


—     125     — 

Fl.  6,  455;  Quintil.  8,  3,  34;  —  constantia  Cic.  Finib.  2,  14,  46; 

—  iaconstantia  Cic.  Tim.  14,  51;  Quintil.  5,  4,  2;  — frequentia 
Horat.  Serm.  2,  3,  25;  Liv.  25,  25,  5;  31,  23,  5;  42,  15,  5;  Quintil. 
7,  4,  2;  —  impudentia  Cic.  Verr.  Accus.  1,  54,  141;  —  infantia 
Cic.  Att.   10,  18,  1. 

Adjectiva  auf  ax:  audacia  Cic.  Verr.  Accus.  1,  54,  141;  Liv. 
35,  32,  13;  Stat.  Silv.  5,  3,  49;  —  capacia  Sen.  Epist.  90,  26  (25); 
Plin.  N.  H.  2,  78,  80  (190);  36,  5,  4  (18);  Plin.  Epist.  2,  17,  11; 

—  contumacia  Sen.  de  ira  3,  34,  1;  —  efßcacia  Liv.  42,  17,  6; 
Sen.  Epist.  6,  3;  19,  10;  94,  21;  consol.  Helv.  8,  4;   Plin.  N.  H. 

9,  7,  6  (18);  29,  4,  15  (59);  —  fallacia  Prop.  5  (4),  7,  21;  Ovid.  74 
Ars  am.  2,  189;  Sen.  Epist.  26,  4;  59,  16;  Sil.  23,  282;  —  fugacia 
Cic.  Fam.  10,  12,  5;  Ovid.  Amor.  2,  2,  43;  Met.  3,  432;  Sen.  vita 
beata  8,  2;  —  loquacia  Verg.  Aen.  11,  458;  —  mendacia  German. 
Phaen.  541;  —  minacia  Ovid.  Met.  1,  91;  Sil.  11,  208;  —  mor- 
dacia  Plin.  N.  H.  16,  24,  38  (91);  —  procacia  Tac.  Hist.  3,  32; 
lustin.  41,  3,  7;  —  rapacia  Sen.  Epist.  95,  37;  —  tenacia  Verg. 
Ge.  4,  57;  4,  412;  Ovid.  Pont.  1,  2,  61  (63);  Plin.  N.  H.  33,  5, 
27  (94). 

Adjectiva  auf  ix:  felicia  Verg.  Aen.  7,  725;  11,  196;  Prop. 
4  (3),  21,  13;  Ovid.  Amor.  1,  2,  51;  2,  17,  27;  3,  1,  59;  Met. 
4,  760;  7,  620;  8,  37;  8,  519;  9,  92;  14,  627;  Trist.  1,  2,  103; 
1,  7,  3;  Liv.  45,  22,  5;  Sen.  Epist.  98,  12;  vita  beata  5,  2;  nat. 
quaest.  6,  2,  3;  Lucan.  1,  374;  Val.  Flacc.  7,  485;  —  infelicia 
Ovid.  Pont.  4,  2,  39;  Plin.  N.  H.  13,  21,  37  (116);  Sil.  15,  378; 
Stat.  Theb.  9,  906;  Tac.  Hist,  4,  2;  —  pernicia  German.  Phaen. 
392;  465;  679;  Claudian.  cons.  Stil.  3,  321. 

Adjectiva  auf  ox;  atrocia  Cic.  pro  Tüll.  18,  42;  Sil.  11,  575; 
Quintil.  4,  2,  120;  —  ferocia  Verg.  Aen.  1,  302;  Ovid.  Met.  9,  580; 
Liv.  21,  20,  8;  22,  14,  15;  Sil.  7,  235;  -  velocia  Ovid.  Met.  1,  306; 
Manil.  5,  61;  Sen.  Epist.  92,  8;  German.  Phaen.  490;  Plin.  N.  H. 
17,  13,  20  (95);  Sil.  17,  537;  Mart.  spect.  2,   7. 

Zu  trux  ist  die  entsprechende  Form  nicht  bekannt. 

45.  Der  Genet.  Plur.  hat  in  der  Regel  um,  wenn  der 
Nomin.  und  Accus.  Plur.  Neutr.  auf  a  ausgeht,  und  ium, 
wenn  derselbe  auf  ia  endet;  doch  fehlt  es  im  Einzelnen 
nicht  an  Abweichungen.  Über  die  Composita  aus  caput  sagt  Prise. 
7,  16,  76  S.  771  (I  352,  23):  Genetivum  pluralem  rationabiliter 
in  ium  terminant  hie  et  haec  et  hoc  triceps,  a  tricipite  vel  trici- 
piti,  trieipitium,  nisi  syncopa  fiat  Und  das  Fragm.  Bob.  de  nom. 
et  pronom    34  S.  136  (562):    Excipiemus  ea  quae  sunt  omnis  ge- 


—     126     — 

neris,  ut  hie  et  haec  et  hoc  praeceps,  biceps,  triceps:  facient  enim 
ab  hoc  et  ab  hac  praecipiti,  bicipiti,  tricipiti.  horum  et  harum 
praecipitiuni,  bicipitium,  tricipitium,  et  ab  hoc  praecipite,  bicipite, 
tricipite ,  horum  et  harum  praecipitum ,  bicipitum  ,  tricipitum. 
SimiHter  et  hie  et  haec  et  hoc  particeps,  ab  hoc  participe  et  ab 
hoc  participi,  horum  et  harum  participum  et  participium.  Charis. 
1,  14  S.  33  (47,  25):  Quae  genetivo  plus  quam  una  syllaba  crescunt, 
ablativum  per  i  litteram  necesse  est  habeant,  ut  haec  supellex, 
huius  supellectilis ,  ab  hac  supellectili,  hie  praeceps,  praecipitis, 
praecipiti,  hie  anceps,  ancipitis,  ancipiti  [hebes  hebetis  hebeti]; 
plurali  genetivo  habeut  ium. 

Discordium  Tac.  Ann.  38;  —  vecordiwn  lustiu.  2,  7,  10:  — 
misericordium  Apul.  Flor.   17  S.  81. 

Ingentium  Cic.  Ep.  Farn.  9,  10,  2;  Liv.  9,  2,  9;  9,  30,  10; 
21,  48,  2;  30,  28,  5;  39,  4i',  8;  39,  49,  11;  Plin.  N.  H.  2,  27, 
27  (97);  16,  1,2  (5);  35,  2,  2  (7);  Plin.  Paneg.  15,  4;  69,  5; 
Pacat.  Paneg.  33. 

Amentium  Terent.  Andr.  1,  3,  13  (218);  Cic.  pro  Sulla  11,  33: 
—  dementium  Lact.  Inst.   1,  21,  45. 

Inertium  Liv.  1,  59,  4;   Sen.  Nat.  quaest    5,  15,  1:    Plin.  N, 
H.  2,  63,  63  (155);  Amm.  Marcell.  14,  2,  7,  aber  inertum  Auson. 
Ephem.  orat.  16. 
76  Consortium  Imp.  Julian.  Cod.  3,  40,  1  zweimal;  Mamert.  Grat, 

act.  luliano  25,  4;  Amm.  Marc.  15,  7,  6;  21,  J2,  16:  Augustin. 
Conf.  10,  4,  6. 

Expertium  Augustin.  Civ.  Dei  5,  9  (I  206,  17). 

Simplicium  Cic.  de  orat.  3,  29,  116;  Brut.  52,  196:  Orat. 
24,  80;  32,  115;  Top.  22,  84:  orat.  partit.  6,  19;  Quintil.  8,  3,  17; 
Suet.  Tiber.  61;  Capitolin.  Verus  1,  5,  aber  als  Substantiv  ist  sivi- 
jüicum  bei  Cyprian  de  lapsis  6  und  Epist.  59,  1 1  geschrieben. 

Triplicium  Suet.  Nero  36.| 

MultipUeium  Cic.  Orat.  3,  12;  Amm.  Marcell.  14,  8,  12. 

Qnndrupedum  oder  quadripedum  Varro  R.  R.  3,  13,  3;  Cic. 
de  nat.  deor.  2,  60,  151;  de  domo  18,  48;  Lucr.  2,  536;  4,  1265; 

5,  789;  5,  1202;  Liv.  23,  30,  3;  Colum.  2,  14  (15),  7;  6  prooem.  6; 

6,  19,  3:  7,  3,  25;  7,  5,  1;  7,  9,  1;  7,  11,  3;  7,  13,  3:  Plin.  N. 
H.  10,  63,  83  (173);  11,  37,  45  (123);  26,  15,  93  (164);  Apul 
Met.  9,  8  S.  607,  auch  Placid.  Gloss.  S.  493  hat  animalium  qua- 
drupedum,  doch  wird  quadrupeAium  bei  Colum.  1 ,  2,  5  aus  dem 
cod.  Polit.  bemerkt,  ebenso  schreibt  Peter  im  Capitolin.  Verus  5,  2 
nach  cod.  Palatinus  (in  der  editio  princeps  Mediol.  steht  quadru- 


—     127     — 

pedum),  auch  in  dem  cod.  Gud.  1  des  Isidor.  Orig.  12,  7,  5  ist 
quadrupedium  überliefert. 

AUpedum  Verg.  Aen.  12,  484;  Ovid.  Met.  2,  48;  Val.  Flacc. 
5,  183. 

Anguipedtcm  Ovid.  Met.  1  ,  184;  Pacat.  Panegyr.  Theodos. 
Aug.  44,  5. 

Bipedum  Verg.  Georg.  4,  389;  Plin.  Ep.  1,5,  14;  Apul.  Met. 
4,  10  S.  259. 

Capripedum  Horat.  Carm.  2,   19,  4. 

Cornipedum  Verg.  Aen.  6,  591 ;  Nemesian.  Cyneg.  252, 

lynipedum  Ovid.  Met.  2,  392;  Stat.  Theb.   1,  27. 

Palmipedum  Plin.  N.  H.  10,   11,  13  (29). 

Sepedum  Apul.  Met.  6,   10  S.  400. 

Solidipedum  Plin.  N.  H.  10,  65,  84  (184);  10,  73,  93  (199); 
11,  37,  79  (201). 

Versicolorum  Cic.  Orat.  12,  39  im  Wittenb.,  sonst  versiculo- 
rum,  wie  auch  Kayser  und  Stangl  schreiben;  Lambin.  schrieb  ver- 
sicolorium. 

Cervom  altifrontum  cornua  C.  I.  L.  2,  2660  in  iambischen 
Dimetern. 

Inopum^  Cic.  de  domo  5,  13;  luven.  8,  89;  Eumen.  Grat.  act. 
Constantino  Aug.  8,5;  Claudian.  bei  Sidon.  Epist.  4,  2;  Prud. 
Psychom.  582;  Frontin.  contr.  agr.  2  S.  55 ,  8;  Impp.  Honor.  et 
Theod.  Cod.  10,  22,  1 ;  Coripp.  in  laud.  Anastasii  28. 

Seminecum  Sil.  4,  164;  6,  11;  Hegesipp.  5,  21. 

Compotum  Liv.  1,  10,  7. 

Principum  ist  der  Genetiv  von  princeps,  er  findet  sich  bei 
Cic.  Verr.  4,  64,  143;  pro  Sulla  13,  37;  pro  Flacco  23,  54;  24,  58 
Harusp.  resp.  21,  45;  25,  64;  28,  60;  pro  Sest.  49,  103;  Vatin 
3,  6;  in  Pison.  13,  30;  15,  34;  pro  Milone  8,  22;  pro  Ligar.  6,  19 
Off.  1,  39,  140;  derep.  1,  28,  44;  1,  42,  65;  1,  44,  68;  1,  45,  69 
Horat.  Carm.  2,  1,  4;  4,  14,  6;  Sallust.  Histor.  1,  41,  5  D  (Kr.  45 
Gerl.  p.  141);  Vell.  Paterc.  2,  115,  3;  Quintil.  3,  10,  1;  5,  2,  5 
Plin.  Ep.  3,  5,  7  und  öfter  im  zehnten  Buche  im  Briefwechsel  mit 
Traian   sowie  oft  im  Panegyr.;    lustin.  1,  10,  1;    Flor.  2,  5,  4 

3,  17,  3;  3,  21,  13;  4,  2,  12;  4,  12,  33;  Lamprid.  Alex  Sever 
25,  3;  Amm.  Marcell.  14,  1,  10;  16,  10,  3;  16,  10,  14  u.  s.  w. 
besonders  häufig  findet  sich  principum  bei  Livius  (vergl.  Hilde 
brand,  Beiträge  zum  Sprachgebrauch  des  Livius,  1865  p.  9) 
2,  16,  5;  2,  22,  2;  2,  27,  12;  2,  56,  4;  3,  6,  8;  4,  6,  6;  4,  48,  4 

4,  48,  7;    4,  48,  15;    4,  49,  2;    4,  59,  11;    5,  27,  1;    5,  41,  10 


-     128     - 

6,  2,  2;  6,  3,  4;  6,  32,  3;  8,  8,  9:  8,  33,  9;  9,  24,  10;  9,  25,  3 
9,  26,  5;  9,  31,  6;  9,  36,  5;    10,  11,  3;    10,  16,  3;   21,  2,  4 

21,  2,  5;   21,  20,  8;  21,  22,  1;   21,  31,  7;   21,  45,  3;  22,   13,  4 

22,  22,  8;  22,  34,  2;  23,  4,  5;  23,  15,  7;  23,  39,  7;  24,  24,  7 
24,  28,  1;  26,  12,  9;  26,  18,  6;  26,  24,  1;  26,  36,  3;  27,  3,  1 
27,  16,  12;  27,  18,  20;  28,  6,  11;  '2S,  8,  13;  28,  26,  5;  29,  19,  3 
29,  29,  10;  30,  26,  12;  30,  34,  10;  32,  26,  5:  33,  46,  7;  33,  46,  8 
34,  26,  5;  34,  27,  8;  35,  13,  1;  35,  25,  6;  35,  31,  4;  35,  33,  1 

36,  9,  12;  36,   11,  7;  36,  25,  5;  36,  33,  6;  37,  17,  4;  37,  32,  1 

37,  39,  8;  38,  9,  7;  38,  10,  3;  39,  23,   13;  39,  36,  13;  40,  5,  7 
40,   10,  8;  40,  46,  14;  40,  46,  15;  41,  24,  19;  42,  24,  3;  42,  30,  2 
42,  40,  7;  42,  44,  4;   43,  17,  7;   45,  6,  7;  45,  24,  5;    45,  31,  4 
45,  31.  11;  45,  32,  3;  45,  35,  1;  45,  36,  7;  45,  36,  10;  Epitom 
33;  71.    An  den  hier  citierten  Stellen  aus  Livius  findet  sich  öfters 
principiura  und  zwar  in  wenig  bedeutenden  Hdschr.,   wie  2,  22,  2 
2,  27,  12;  2,  56,  4;  3,  6,  8;  4,  59,  11  ;  5,  27,  1;  5,  41,  10;  6,  3,  4 
6,  32,  3;  8,  33,  9;  9,  24,  10;  9,  25,  3;  9,  26,  5;  9,  31,  6;  21,  2,  5 
21,  20,  8;  26,  36,  3;  30,  34,  10;  36,  9,  12;  37,  39,  8;  aber  auch 
in  bessern,  wie  2,   16,  5;  3,  6,  8;  4,  48,  7;  28,  8,  13,  ja  32,  38,  7 
ist   in  den    älteren  Ausgaben   von  Weifsenborn    und  auch    in    der 
von  Hertz  principium  geschrieben,  doch  ist  wohl  im  Verhältnis  zu 
den  Stellen,  wo  principum  steht,  auch  hier  mit  Recht  principum 
herzustellen;    doch  principium   ist  im    Claud.    Mamert.  2,  7    (ed. 
Engelbr.  p.  121,  22)  geschrieben. 

Superntitum  Ulpian.  Dig.  28,  3,  3  §  3;  Paul,  daselbst  25,  3,  9; 
Auson.  Parent.  praef.  (ed.  Peiper  p.  28,  11)  und  Prof.  Burdig. 
26,  8  (p.  71);  Sidon.  Epist.  3,  12;  Salvian.  de  gubern.  Dei  6,  15,  88. 

Die  in  dem  oben  angeführten  Fragm.  Bob.  de  nom.  et  pro- 
nom.  34  S.  136  (562)  aufgestellten  Genetive  von  particeps,  wie 
participum  und  participium  lassen  sich  sonst  nicht  weiter  nach- 
weisen. 

Supplicwn  wird  bei  Cicero  Invent.  1,  30,  48;  pro  Ligar.  5,  13; 
pro  Murea  4,  9  und  jetzt  in  den  neuesten  Ausgaben  des  Livius  2, 
14,  8;  24,  30,  14;  29,  16,  6;  30,  36,  5;  35,  34,  7  gelesen,  während 
in  den  früheren  Ausgaben  und  auch  noch  in  der  von  Hertz  24,  30, 
14;  29,  16,  6  und  35,  34,  7  supplicium  geschrieben  ist.  Prise.  7,  16, 
76  79  S.  772  (I  354,  25)  sagt  über  supplicum  und  artificum:  Puto 
haec  etiara  ab  oratoribus  differentiae  causa  sie  proferri  per  syn- 
copam,  quia  supplicium  et  artificium  neutra  inveniuntur  singularia  ; 
was  er  7,  17,  86  S.  776  (I  361,  2)  wiederholt.  Der  wahre  Grund 
aber  ist,  dafs  diese  Genetive  in  klassischer  Zeit  nur  als  Substantiva 


-     129     - 

gefunden  werden  (in  welcher  Anwendung  auch  der  Ablat.  Sing, 
immer  supplice  und  artifice  lautet,  vergl.  unter  34  und  Subst.  74), 
in  späterer  Zeit  wurden  sie  auch  adjectivisch  verwendet,  so  sup- 
plicura  civium  lul.  Valer.  2,  18  und  audi  Italorum  supplicum  voces 
Ennod.  Vita  Epiphan.  157  (ed.  Hartel  p.  371,  25;  ed.  Vogel 
p.  104,  7). 

Der  Genet.  Plur.  fehlt  ebenfalls  bei  dem  adjecti vischen  Ge- 
brauch einfacher  Substantiva,  wie  ales  und  kospes. 

Vigilum  canum  aber  ist  bei  Horat.  Carm.  3,  16,  2  und  Ovid. 
Ibis  594,  bei  Horat.  steht  vigilium  im  Par.  n  ante  ras.  und  im 
Turic.  durch  Korrektur.  Prise.  7,  16,  78  S.  771  (1353,  19)  sagt: 
Vigil,  ab  hoc  et  ab  hac  vigile  vel  vigili,  horum  et  harum  vigilum. 

Von  victrix  und  ultrix  ist  bigarum  victricum  bei  Fest,  unter 
October  equus  S.  178,  und  ultricum  dearum  bei  dem  vorgeblichen 
Quiutil.  Decl.  4,  16,  desgleichen  divinatricum  artium  TertuU.  de 
anim.  46;  aber  victricium  partium  Tac.  Hist.  2,  59;  2,  77  und 
victricium  legionum  Hist.  3,  50;  Suet.  Tib.  14;  wie  auch  victricium 
armorum  Val.  Max.  1,  1,  11  und  Sen.  Epist.  120,  8,  vergl.  unter  15. 
So  auch  legionum  I  et  II  adiutricium  C.  I.  L.  3,  3524.  Vergl.  Sub- 
stant.  74. 

46.  Über  den  Genet.  Plur.  von  par  sagt  Charis.  1,  10 
S.  14  und  15  (26,  20):  Communia  trium  generum  in  ar  sie  decli- 
nantur,  hie  et  haec  et  hoc  par  huius  paris  et  reliqua  usque  ab 
hoc  et  ab  hac  pare  et  pari,  pluraliter  hi  et  hae  pares  et  haec 
paria,  horum  et  harum  parum  et  parium  et  cetera.  Derselbe 
1,  17  S.  110  (137,  4):  Murum  Cicero  de  deorum  natura  libro  II 
(Cap.  63,  157):  Nee  enim  homines  murum  aut  formicarum  causa 
frumentum  condunt.  übi  Plinius  eodera  libro  VI  (dubii  sermonis), 
pro  murium,  inquit,  quoniam  non,  ut  fures  furum  et  augurum  et 
celerum  dicimus,  ita  quoque  murum  censere  debemus.  Quaecumque 
enim  r  littera  nominativo  singulari  sunt  terminata,  [oportet]  ea 
genetivo  plurali  um ,  non  ium ,  recipere  debere.  Itaque  Trogum 
de  animalibus  libro  X  parium  numerorum  et  imparium  non  recte 
dixisse,  sed  parum  et  imparum.  Und  Mart.  Cap.  3  §  297:  Errant 
qui  parium  dicunt,  quoniam  haec  in  plurali  triptota  sunt,  ut  hi 
Caesares  hos  Caesares  o  Caesares,  nee  potest  accusativus  i  habere 
ante  s,  si  genetivus  ante  u  r  habet.  Videntur  tamen  qui  parium 
dicunt ,  nominativum  pluralem  generis  neutri  iutueri ,  et  quoniam 
paria  dicuntur  ut  suavia,  facere  parium  ut  suavium. 

Parium  ist  die  gebräuchliche  Form,  wie  Cic.  Top.  3,  11;  18,  71 
und  Fam.    6,  6,  1   (hier  nach  Vermutung   von  Victor.,    im   Med. 

Neue -Wagener,  Lat.  Fonnenlehre.     11.     3.  Aufl.  9 


—     130    — 

partum);   Quintil.  6,  3,  66;    Aur.  Vict.  Caes.  5,7;    Amm.  Marc. 

26,  3,  1;  Arnob.  1,  2;  Augustin.  Civ.  Dei  19,  13  (II  377,  9);  Lact. 
Opif.  Dei  10,  23. 

Lnp ariiw i. Cels.  ?j,  4;  Macrob.  Sonan.  Scip.  2,2,20;  2,2,22; 
Mart.  Cap.  7  §733;  740;  769. 

Disparium  Censorin.  10,  6;  Augustin.  Civ.  Dei  19,  13  (II  377,  9) 
und  Vera  relig.  30,  55;  Claudian.  Mamert.  Stat.  animae  2,  7  (127,  7). 

Comparum   bei  Plaut.  Pseud.  1,  1,  64  und  C.  I.  L.  8,  2532 
A  lat.  dextro  Z.  5  ist  als  Substant.  ebenso  gerechtfertigt,  wie  der 
Ablat.  compare  unter  36. 
77  Memoruvi  belegt  Prise.  7,  16,  78  S.  772  (I  354,  15)  mit  Verg. 

Aen.  12,  534. 

Cicurum  haben   Cic.    N.  D.  2,  39,  99;    Apul.   de  mundo   36 

5.  369  und  Capitolin.  Verus  5,  2. 

Pauperum  Plaut.  Aul.  2,  2,  50  (227);  Cic.  Phil.  5,  8,  22; 
Horat.  Carm.  1,  4,  13;  2,  20,  5;  3,  29,  14;  Epod.  17,  47;  Sen. 
Epist.  18,  5;  18,  6;  80,  6;  Quintil.  10,  1,  71. 

Puberum  Liv.  24,  30,  4;  Apul.  Flor.  15  S.  54. 

Impuherum  Gaius  Inst.  2  §  183  und  lustinian.  Inst.  3,  3  §  6. 

Veterum  Cic.  Verr.  Accus.  2,  50,  123;  2,  50,  124;  2,  50,  125 

3,  35,  82;  Catil.  3,  8,  19;  pro  Mur.  14,  31;  pro  Arch.  8,  18;  pro 
Sest.  49,  105;  in  Vatin.  9,  22;  in  Pison.  5,  11;  Ep.  Fam.  4,  14,  3 
Sali.  Hist.  1,  48,  21  D.  (Kr.  51;  Gerl.  p.  144);  Catull.  68,  7;  Verg 
Ge.  1,  176;   Aen.  2,  448;  2,  484;  3,  102;  3,  181;  5,  39;  6,  527 

6,  7.39;  7,  177;  8,  187;  8,  356;  8,  500;  9,  786;  11,  280;  11,  441 
12,  27;  Horat.  Carm.  2,  15,  12;  Serm  2,  6,  61;  2,  7,  101;  Epist 
2,  1,  23;  Vell.  Paterc.  2,  20,  2;  2,  92,  5;  Quintil.  1,  8,  10;  4,  1,  9 

4,  2,  118;  Manil.  5,  453;  Plin.  Ep.  1,  16,  3;  3,  5,  10;  5,  6,  15 
Mamert.  Panegyr.  1;  Genethliac.  9;  Grat.  Act.  19;  Eumen.  Grat.  5 
15;  18;  Panegyr.  Constantio  Caesari  21;  Nazar.  Panegyr.  38 
Capitolin.  Opil.  Mac.  13,  1 ;  Treb.  PoU.  trig.  tyr.  22  (Aemilianus),  8 
Claud.  14,  2;  Vopisc.  Carus  6,  3;  Aur.  Vict.  Caes.  9,  9;  20,  8 
Amm.  Mareen.  14,  8,  13;  16,  1,  2;  16,  7,  8;  16,  10,  3;  Priscian 
Carm.  1,  45;  Anonym,  de  ponderib.  1;  123;  180;  Anthol.  Lat.  ed 
Burmann  3,  40  v.  3  (Meyer  896;  Riese  126;  Baehrens  4,  314) 
Hosidius  Geta  454  (Anth.  Lat.  ed.  Burmann  1,  178;  Meyer  235 
Riese  17;  Baehrens  4,  207);  Anthol.  Lat.  ed.  Riese  21  v.  70  und 
138  (Baehrens  4,  211). 

Praepetum  avium  Gell.  6  (7),  6,  12  und  notarum  praepetum 
Auson.  Epigr.  146,  1,   aber  praepetum  als  Substantiv   bei  Solin. 

27,  28. 


-     131     — 

Caelüum  Plaut.  Rud.  prol.  2;   Ennius  (v.  163  Ribbeck:    Fab. 
187  ed.  L.  Müller)  bei  Varro  L.  L.  7,  2,  6  und  (v.  269  Ribbeck; 
Fab.  208  ed.  L.  Müller)    bei  Cic.  de  divinat    2,  50,  104;    Tacuv. 
(232)  bei  Varro  L.  L.  7,  3,  34,  Serv.  zu  Verg.  Aeu.  11,  543  und 
Macrob.  Sat.  3,  8,  7;    Accius  (298)    bei  Nonius  S.  398,  19;   (593) 
bei  Nonius  S.  174,   1:    praet.  (2)   bei  Nonius  S.  504,  29;    Catull. 
11,  14;    61,  49;    Horat.  Epod.  16,  56;    Plin.    N.  H.  2,  7,  5  (16) 
7,  33,  33  (119);  Apul.  Met.  11,  5  S.  761;  de  deo  Socrat.  5  S.  129 
de  mag.  26  S.  451;  Tertull.  ad  nat.  1,  10;    Arnob.  1,  36;   3,  42 
5,  30;  6,  15;  7,  38. 

Sospitum  Horat.  Carm.  3,  14,  10. 

Divitum  Varro  R.  R.  1,  16,  3;  Cic.  de  rep.  1,  32,  48;  Cor- 
nificius  4,  14,  20:  Horat.  Carm.  3,  11,  6;  3,  16,  23;  Liv.  22,  16,  4; 
Sen.  Contr.  2,  9,  14:  Sen.  Epist.  17,  7;  27,  6;  80,  6  und  Consol. 
Marc.  9,  1;  Quintil.  10,  1,  71;  Plin.  Epist.  8,  17,  4;  Pacat.  Pa- 
negyr.  29;  daneben  das  von  Charis.  1 ,  18  S.  122  (149,  9)  und 
Diomed.  1  S.  282  (305 ,  22)  bezeugte  ditium  Sallust.  Hist.  Rede 
des  Liciu.  Macer  26;  Tac.  Ann.  11,  7;  Arnob,  7,  25;  Auson.  Grat, 
act.  59;  Avien.  Ora  mar.  520,  und  nur  dem  anapästischen  Mafs 
zu  Liebe  düum  Sen.  Herc.  Oet.  648  (652),  vergl.  über  den  Ablat. 
diti  unter  37. 

Locwpletium  Cic.  Verr.  3,  27,  67  (locupletum  im  Vat.  Pa- 
limps.);  3,  51,  120  (im  Nann.,  Lag.  29;  42  und  Par.  AB);  pro 
Sest.  17,  39;  in  Vatin.  3,  6;  de  domo  5,  13;  23,  60  und  bar. 
resp.  20,  42;  Phil.  5,  8,  22  (locupletum  im  Bern.,  Gud.  und  Teg.); 
Ep.  Att.  1,  19,  4;  Tusc.  5,  20,  58;  Off.  2,  8,  27  (locupletum  im 
Bern,  c  und  in  den  Guelf.);  3,  19,  75  (locupletum  in  den  Guelf.  3; 
5  und  bei  dem  Ambr.  Schol);  Parad.  6,  2,  46  (in  den  Leid.  AB, 
locupletum  im  Wien.);  de  rep.  2,  22,  39;  3,  9,  16;  Bell.  Alex. 
49,  2;  Sallust.  Cat.  21,  2  (locupletum  im  Eccard.,  in  den  Guelf.  3; 
4;  6  und  in  anderen  Büchern);  Liv.  24,  30,  4  (im  Put.  und  Med.); 
Val.  Max.  9,  13  ext.  4;  Rede  des  K.  Claudius  super  civ.  Gallis 
danda  Taf.  2  Z.  4;  Tac.  Ann.  6,  22  (16);  Apul.  Met.  9,  36  S.  660 
(locupletum  im  Flor.  1  und  Guelf.  1);  dogm.  Plat.  2,  26  S.  260 
(im  Voss.):  Aur.  Vict.  Epitom.  42,  21;  Arnob.  7,  25;  locupletum 
Cic.  Ep.  ad  Q.  fr.  1,  1,  8,  25  und  Att.  7,  7,  7  (im  Med.  m.  pr.); 
Att.  8,  1,  3  und  9,  7,  4  (im  Med.),  an  den  vier  letzten  Stellen 
aus  Ciceros  Briefen  liest  Wesenberg  immer  locupletium:  sicher 
aber  locupletum  bei  Caes.  B.  C.  3,  110,  5;  Colum.  8,  16,  3; 
Aquila  Rom.  de  fig.  24  in  einer  Stelle  eines  Redners  und  Amm. 
Mareen.  31,  14,  5. 

9* 


—     132     — 

47.  Die  Gentilia  auf  äs,  is,  ns  und  rs  enden  den  Ge- 
ne t.  Plur.  auf  ium.  So  sind  Langatium  und  Genuatium  C.  I. 
L.  1,  199  Z.  6  und  26;  (Qui)ritiam  1,  1409  Z.  1;  Samnitmm  dar. 
vir.  elog.  27  (C.  I.  L.  1  S.  287);  Sirmiatium  C.  I.  L.  3,  753;  Do- 
cleatium  3,  1705;  Misenatium  3,  1919;  3,  2036;  6,  3098;  8,  1322; 
10,  3344;  10,  3487;  Daesitiatium  3,  3201;  Laurentium  Lavina- 
tium  3,    6270;   6,    1624;   6,   1848;  6,  2176;    6,  2197;    8,  1439; 

8,  9368;  9,  3022;  Cannenefatium  privil.  veter.  9  Taf.  1  Z.  6  und 
Taf.  2   Z.  6    (C.  I.  L.  3    S.  852);    Ahinatium   C.  I.  L.   5,  2071; 

78  Ravennatium  5,  2385;  Grut.  inscr.  80,  9  und  414,  8;  Dripsiyiatium 

5,  4484;  Numanatium  und  Tollentinatium  5,  6991;  Adanatmm^ 
Savincatium    und    Quadiatium    5,    7231;    Interamnatium   Nartium 

6,  1408;  Fulginatium  6,  1428;  Quiritium  6,  1449;  6,  1892;  f/ryi- 
natium  6,  1507;  Baguatium  6,  1800;  8,9663;  Larinatium  9,  729; 
Atinatium  9,  2354;  10,  344;  Saepinatium  9,  2440;  9  2446;  10, 
4590;  .  .  .  iatium  9,  2564;  Anxatium  und  Peltuinatium  9,  3314; 
Peltmnatium  auch  9,  3420;  9,  3430;  9,  4206;  Antiathim  9,  3845; 
^üeiaimw  9,  4207 ;   9,  4208 ;    Interamnitium  9,  5084 ;   Fulcentium 

9,  5146;    Camertium  9,  5362;    Ahellinatium    10,   1117;    10,  1125; 

10,  1143;  Samnitium  10,  4858;  Casinatium  10,4860;  Aquinatium 
10,  5395;  10,  5426;  10,  5583;  Privematium  10,  6440;  10,  6441; 
Truentinatium  10,  6440;  Asseriatium  Ephem.  epigr.  2  S.  349 
No.  565;  Meseyiatium  4  S.  342  No.  922;  Rabennatium  daselbst 
No.  923;  Cannenefatium  4  S.  496  Z.  6  und  S.  497  Z.  6;  Antiatium 
et  Aquinatium  Inschr.  bei  Marini  atti  de'  frat.  Arv.  tav.  LX;  La- 
vinatium  atti  S.  672  und  738;  Tiburtiwn  atti  S.  811;  Pitinatium 
Or.  82;  Tiburtium  Or.  96;  2239;  3352  und  Henzen  6994;  7149; 
Veientium  Or.  109;  3737;  Laurentium  124;  Aquviatium  133; 
Talliatium  183;  Interamnatium  1025;  Abellinatium  1180;  ^sisi- 
natium  1250;  Arusnatium  1689;  Capenatium  3690  (4086);  Veleia- 
tium  3916;  ^wswci'aim?»  4903 ;  Sarsinatium  und  Solonatium  Hen- 
zen 5124;  Vulcentium  5133;  Laurentium  Lavinatium  6709;  Casi- 
natium  7101.  Dagegen  A{n)tinatum  C.  I.  L.  9,  3834;  Interamnitum 
9,  5144;  Abellinatum  10,  1120;  Cannunefatum  Or.  96;  ^^re6aiwm 
Henzen  5236;  Camuntum  5279;  Laurentum  7087. 

Bei  Varro  steht  Picentium  R.  R.  1,  2,  7  und  Interamnatium 
3,  2,  3;  populo  Romano  Quiritium  reique  publicae  populi  Romani 
Quiritium  derselbe  L.  L.  6,  9,  86  aus  den  censoriae  tabulae,  aber 
Veientum  L.  L.  5,  5,  30;  Quiritum  6,  7,  68, 

Bei  Cicero:  Antiatium  Ep.  Att.  2,  6,  2;  Aquinatium  pro 
Cluent.  68,  192;    Arpinatium  Ep.  Farn.  13,  12,  1;    Att.  4,  7,  3; 


—     133    — 

15,  15,  1  (an  letzter  Stelle  im  cod.  Med.  Arpinatum);  Off.  1,  7,  21; 
de  legg.  1,  1,  1:  Camertium  pro  Balbo  22,  50;  neque  Iguvwatium 
neque  Camertium  pro  Balbo  20,  47;  Larinatium  pro  Cluent,  8,  24; 
13,  38;  15,  43;  60,  166;  Q^Q,  187;  Picenfium  Ep.  Att.  7,  26,  1; 
Quiritium  pro  Caecin.  33,  96  zweimal;  de  domo  13,  35;  de  rep. 
1,  17,  27;  Samnitnwi  de  orat.  2,  80,  325;  3,  23,  86;  Divin.  1, 
33,  72;  Off.  3,  30,  109;  de  rep.  3,  28,  40  (ed.  C.  F.  W.  Müller 
p.  348,  22  und  27)  bei  Nonius  S.  132,  17  und  522,  28;  Veientium 
Philipp.  9,  2,  4;  9,  2,  5;  9,  3,  7;  Tuscul.  3,  12,  27;  Divin.  2, 
32,  69.  C.  F.  W.  Müller  schreibt  überall  die  Form  auf  .  .  tium, 
nur  Parad.  6,  2,  48  Samiiitum,  Kayser  auch  hier  Samnitium,  beide 
Herausgeber  ohne  jede  Bemerkung.  Bei  manchen  der  angeführten 
Stellen  bieten  oft  die  jüngeren  Hdschr.  die  Form  auf  .  .  tum. 

Bei  Caesar:  Anarüum  bell.  Gall.  6,  25,  2  (in  Hdschr.  von 
Urs.   und   Ciacc.    Anartum);    Apolloniatium    bell.    civ.  3,    13,    5; 

3,  25,  4;   Larinatmm  bell.  civ.  1,  23,  5;   Nantuatiwn  bell.  Gall. 

4,  10,  3;    Tarusatium  bell.  Gall.  3,  23,  1;    Tolosatium  bell.  Gall. 

1,  10,  1;  Vocatium  bell.  Gall.  3,  23,  1  im  Cuiac.  und  mit  über-  79 
geschriebenem  ca  im  Wien.  1  (im  Bong.  1,  Par.  1,  Voss.  1  und 
Egm.  Vocatirum,  im  Bresl.  1  Vocatuarum,  Vocates  sind  3,  27,  1). 
Aber  Atrebatum  bell.  Gall.  5,  46,  3  ist  in  cod.  Bongars.,  Moysia- 
cens.,  Parisin.  I,  Vatican.  3864,  Atrebatium  in  cod.  Parisin.  II  und 
Ursinianus  überhefert,  und  8,  47,  2  ist  Atrebatum  die  einzige 
Schreibung,  und  Sontiatum  steht  bell.  Gall,  3,  20,  2;  3,  21,  2 
(beidemale  Sontiatium  im  Wien.  1 ,  und  das  erstemal  Sotiatium 
im  Kopenh.  1). 

Im  Fragm.  Bob.  de  nom.  et  pronom.  S.  134  (561,  2)  heilst  es; 
Samuis,  Samnite,  Samnitum,  licet  Salustius  Samnitium  dixerit,  aber 
in  dem  heutigen  Texte  des  Sallust  kommt  eine  Form  Samnitium 
nicht  vor. 

Bei  Livius  ist  immer  Quiritium,  namentlich  neben  populus 
Romanus,  wie  1,  24,  5;  1,  32,  11;  1,  32,  13;  8,  9,  7;  22,  10,  2; 
22,  10,  3,  allerdings  10,  28,  14  nur  im  Par.  m,  sec.  und  in  einigen 
geringeren  Büchern;  aber  auch  aufser  dieser  Formel,  wie  1,  33,  7; 

2,  23,  8;  3,  20,  7;  26,  2,  11,  obgleich  aus  einzelnen  Hdschr.  oft 
genug  Quiritum  nachgewiesen  ist,  vergl.  Drakenb.  zu  1,  24,  5; 
8,  9,  7;  9,  10,  9;  10,  28,  14.  Desgleichen  Samnitium,  von  7,  29 
bis  7,  40  neunzehnmal,  dann  8,  1,  7;  8,  2,  1;  8,  2,  7;  8,  2,  8; 
8,  4,  2;  8,  6,  8  und  an  mehreren  anderen  Stellen,  Afdemnatium 
1,  11,  1;  Antiatium  8,  14,  12;  Apolloniatium  24,  40,  10;  26,  5,  2; 
29,  12,  6;   44,  30,  10;   44,  30,  14;    Ardeatium   4,  1,  4;    4,  7,  2; 


-     134     - 

4,  10,  6:  4,  11,  3;  39,  19,  2  (in  der  zweiten  dieser  Stellen  Ar- 
deatum    im    Med);    Camertiwn    9,  36,  8:    Capenatium    5,    8,    4; 

5,  27,  10;  6,  4,  4;  Fidenatium  1,  27,  5;  1,  27,  8;  1,  27,  9; 
1,  27,  10;  4,  17,  4;  4,  17,  5;  4,  19,  6;  4,  30,  5;  4,  31,  7;  4,  32,  3; 
4,  32,  5;  4,  33,  11;  Labeatmm  44,  31,  2;  44,  32,  3;  Laurentium 

1,  14,  1;  Picentium  10,  11,  7;  Privernatium  8,  1,  1;  8,  21,  3; 
Veientium  1,  15,  1;  1,  27,  4;  2,  8,  6;  2,  44,  7;  3,  16,  1;  4,  17,  1; 
4,  17,  8;  4,  21,  8;  4,  32,  3;  4,  32,  4;  4,  33,  10;  4,  58,  1;  4,  61,  10; 
4,  61,  11;    5,  13,  13;    5,  15,  11;    5,  21,  8;    5,  25,  7;    5,  27,  10; 

6,  4,  4,  Labeatum  ohne  Var.  ist  44,  31,  10,  und  aus  einzelnen 
Hdschr.  wird  Camertum,  Capenatum,  Fidenatum,  Laurentum,  Sam- 
nitum,  Veientum  bemerkt,  vergl.  Drakenb.  zu  1,  14,  1;  1,  27,  5; 
2  Epit.;  4,  17,  4;  4,  31,  7;  5,  15,  11;  5,  27,  10;  9,  36,  8;  23,  11,  11. 
Aeneatu7n  Liv.  40,  4,  4  ist  Konjektur,  und  mufs,  wenn  das  richtige 
getroffen  ist,  zur  ersten  Deklination  gezogen  werden,  vergl.  Subst.  12. 

Bei  Velleius  Paterculus  ist  Samnitium  1,  14,  3;  2,  27,  1; 

2,  27,  6;  Picentium  2,  65,  3. 

Bei  Valerius  Maximus  findet  sich  Camertium  5,  2,  8;  Fi- 
denatiurii  3,  2,  4;  7,  4,   1;  Privernatium  6,  2,  1;  Samnitium  1,  6,  4; 

2,  2,  4:  4,  3,  5;  4,  3,  6  (in  der  letzten  Stelle  ist  im  Bern.  m.  pr. 
Samnium);  Thyreatiwn  3,  2  ext.  4  (Thyreatrum  im  Bern.);  Veien- 
tium 1,  6,  3;  9,  9,  3. 

Bei  Seneca  Contr.  2,  9,  8  war  das  verderbte  Samnitem  der 
Hdschr.  willkürlich  in  Samnitum  verwandelt,  Müller  schreibt  Sam- 
nitium, und  bei  Sen.  Consol.  Helv.  10,  2  ist  zwar  in  vielen  Ausg. 
Samnitum  und  im  Meil.  4  Sanitum,  aber  im  Guelf.  und  Meil.  1 
Samnitium,  im  Berl.  Sanitium. 

Bei  Vitruv  1,  1,  5  Caryatiwn. 

Bei  Plinius  N.  H.  steht  Quiritium  praef.  1;  5,  5,  5  (36); 
11,  37,  55  (150):  29,  1,  6  (12);  29,  1,  8  (17);  33,  3,  14  (48); 
33,  10,  47  (134);  35,  18,  58  (200);  37,  13,  77  (205);  Samnitium 

3,  12,  17  (107);  7,  20,  19  (81);  16,  4,  5  (11);  Bergomatium  34, 
1,  2  (2);  Dexuviatium  3,  4,  5  (34);  Deciatium  3,  4,  5  (35);  Pi- 
centium 3,  13,  18  (110)  zweimal,  das  zweitemal  im  Leid,  (im 
Riccard.  und  Parisin  d  Picentum);  Ravennatium  19,  8,  42  (150); 
Volcientium  3,  5,  8  (51);  Vulgientium  3,  4,  5  (36),  aber  Samni- 
tum 33,  2,  1 1  (38)  und  einigemale  in  einzelnen  Büchern  Quiritum. 

Bei  Plinius  Ep.  3,  2,  2  AUinatium. 

Bei  Tacitus  Samnitium  Ann.  11,  24;  Tauraunitium  14,  24; 
Canninefatium  Histor.  4,  19:  Caeracatium  4,  70,  aber  Tiburtum 
Ann.  14,  22. 


—     135     — 

Bei  Fl  Ol"  US  steht  Samnüiwn  1,  17,  1;  1,  18,  27;  aber  5a7n- 
nitum  3,  21,  22. 

Bei  Macrobius  Sat.  1,  11,  37  Fidenatium:  bei  Petronius 
21,  1  Quirüuin;  bei  Paul.  Festi  unter  armita  S.  4  Laureyitum; 
Capitolin.  Anton.  Pius  8,  3  Antiatum;  Amm.  Marcellinus  14, 
11,  32  Sumnitnm;  Augustin.  Civ.  Dei  18,  15  (II  274,  28;  275,  8; 
275,  28);  18,  16  (11276,8)  Laarentum\  Symmachus  Ep.  1,  71 
(65)  Laurentum  Lavinatium',  Sidon.  Ep.  4,  22  Tolosatium,  aber 
Ep.  9,  16  V.  Q6  Tolosatum,  bei  demselben  Carm.  5,  214  Atre- 
batum. 

An  die  Gentilia  schliefst  sich  nostrattum  an,  Vitruv.  6,  6  (9)  7; 
Gell.  3,  19,  1;  Sidon.  Epist.  3,  3;  lul.  Valer.  res  gest.  Alex  M. 
3,  22  (34);  33  (55),  und  Itin.  Alex.  2;  21;  23  (5;  52;  56);  dasselbe 
wird  von  Consent.  S.  2039  (356,  5)  mit  Privernatium  optimatium  80 
praegnatium  zusammengestellt.  Als  übliche  Formen  giebt  Plin. 
bei  Charis.  1,  17  S.  114  (141,  27)  praegnatium  und  optimatium, 
um  den  Gebrauch  von  partium ,  nicht  partum ,  zu  rechtfertigen, 
vergl.  Subst.  72;  und  Martin,  3  de  analog.,  welchen  Majo  zu  Cic. 
de  rep.  1,  26  anführt,  sagt:  Optimatium  dicimus,  quia  accusativus 
pluralis  i  litteram  habet,  ut  hos  et  has  optimatis ;  quamvis  veteres 
optimatum  dixerunt. 

Optimatium  hat  Cic.  Catil.  1 ,  3 ,  7  in  den  besten  der  von 
Halm  verghchenen  Hdschr.  und  in  der  Anführung  bei  Diom.  1 
S.  384  (389,  30);  pro  Flacc.  24,  58;  26,  63;  pro  Sest.  44,  96; 
45,  97;  48,  103;  m,  138;  Harusp.  resp.  19,  40;  21,  45;  24,  50; 
25,  53  zweimal;  25,  54;  de  invent.  2,  17,  52  (vergl.  die  adnot. 
critica  bei  Friedrich  p.  CIX);  Ep.  Att.  1,  14,  5;  9,  1.  2;  9,  11,  3; 
ad  Qu.  fr.  1,  1,  8,  25;    de  rep.  1,  26,  42;    1,  27,  43;    1,  29,  45; 

1,  32,  48;  1,  34,  51;  1,  42,  65;  1,  44,  68;  de  legg.  2,  12,  30; 
3,  7,  17;  3,  15,  34;  Cael.  bei  Cic.  Ep.  Fam.  8,  16,  5  (=  Cic.  Att. 
10,  9  A.  5);  Corn.  Nep.  Alcib.  5,  3  (optimatium  Halm  nach  cod. 
Wolfenbuttel.  und  der  editio  Ultraiectina,  in  den  übrigen  Hdschr. 
optimatum) ;  Phoc.  3,  1  (optimatum  im  cod.  Monacencis  und  cod. 
collegii  Romani):  Liv.  3,  35,  9;  4,  9,  5;  4,  9,  8;  10,  18,  8;  24, 
32,  3  (vergl.  Drakenb.  zu  Epit.  79  und  84);  Vell.  Paterc.  2,  20,  3; 

2,  40,  5;  Suet.  Caes.  1;  11;  15;  Aug.  12;  Gramm.  3  im  Leid.; 
Apul.  de  dogmat.  Plat.  1,  15;  2,  27;  lustin.  2,  4,  1 ;  Amm.  Mar- 
cell.  16,  12,  49;  Gros.  1,  15,  I;  lul.  Valer  1,  16;  1,  42;  2,  17; 
optimatum  Cic.  orat.  in  toga  Candida  §  25  (in  C.  F.  W.  Müllers 
Cicero-Ausgabe  IV  vol.  III  p.  267,  24)  in  einem  Lemma  bei  Ascon. 
(S.  82  ed  Kiefsling  und  Scholl);  de  rep.  6,  2,  2  bei  Nonius  S.  409,  26; 


-     136     - 

Aur.  Vict.  Caes.  11,  10;  Amm.  Marceil.  14,  3,  1;  16,  12,  26; 
25,  7,  13;  27,  12,  2;  30,  5,  6;  31,  4,  11;  31,  7,  7;  31,  5,  13. 

Magnatium  Amm.  Marcell.  31,  15,  10. 

Primatum  Amm.  Marcell.  31,  2,  7;  Impp.  Theodos.  et  Va- 
lentin. Cod.  11,  18  (17),  1  §  1;  Imp.  Leo  Cod.  12,  59  (60),  10 
im  Eingang. 

Summatum  Amm.  Marcell.  19,  1,6;  23,  6,  4;  28,  1,  31;  30,  10,  2. 

Penatium  schreibt  Prise.  7,  16,  80  S.  773  (I  355,  13)  vor. 
Deum  penatium  Varro  L.  L.  5 ,  8 ,  54  in  einer  Aufschrift  (im 
Par.  b  penatum)  und  derselbe  bei  Non.  S.  531,  20;  monum.  Ancyr. 
Taf.  4  Z.  7  und  Taf.  6  Z.  33;  penatium  deorum  oder  deorum  pe- 
natium Cic.  Verr.  4,  22,  48;  pro  Deiot.  5,  15;  Har.  resp.  6,  12; 
de  rep.  5,  5,  7;  Liv.  45,  16,  5;  Suet.  Aug.  92  und  Nero  32;  Aur. 
Vict.  Orig.  11,  2,  aber  12,  5  deorum  penatum.  Penatium  als  Sub- 
stantiv Naev.  (v.  4  bei  L.  Müller  p.  158)  bei  Prob,  zu  Verg.  Ecl. 
6,  31;  Cic.  Catil.  4,  9,  18;  Val.  Max.  5,  3,  3;  6,  3,  1;  Sen.  Vita 
beata  25,  4;  Tacit.  Histor.  1,  51;  Germ.  15;  lustin.  6,  7,  5;  Pe- 
tron.  115,  16;  C.  I.  L.  6,  582;  6,  2266;  6,  7283;  Arnob.  3,  40; 
Amm.  Marcell.  25,  9,  5;  penatum  Amm.  Marcell.  18,  5,  3. 

Im  daktylischen  Versmafs  finden  sich  Laurentmn  Verg.  Aen. 
8,  371;  12,  137;  12,  280;  Tihurtuin  Verg.  Aen.  11,  757;  Samni- 
tum  Sil.  1,  664;  9,  270;  11,  175;  Camertum  4,  157;  Laurentum, 
4,  221;  10,  495;  Picentum  5,  208;  10,313;  Veientum  7,  40;  Pri- 
vernatum  8,  393;  Larinatum.  8,  402;  Quiritum  Varius  (fragm.  1 
bei  Baehrens  Fragm.  poet.  Rom.  p.  337)  bei  Macrob.  Sat.  6,  1,  39; 
Vasatum  Auson.  Parent.  24,  8  und  Quiritum  Prof.  Burdig.  22,  9 
{Vasatium  Sidon.  Ep.  8,  12). 

Notwendig  aber  ist  die  Endung  um  in  Caeretum  Liv.  4,  61,  11 
(im  Gärtn.  Ceretium,  im  Par.  in  Caeratum,  im  Med.  in  ceterum 
korrumpiert)  oder  Caeritum  Liv.  7,  19,  8;  Sidon.  Carm.  9,  187 
und  I.  Neap.  6828  Z.  2;  9;  Carietuvi  C.  L  L.  5,  4373;  Nemetum 
Caes.  bell.  Gall.  6,  25,  2. 

48.  Die  Adjectiva  und  Participia  auf  ns  haben  im  ge- 
wöhnlichen Gebrauch  im  Genet.  Plur.  ium.  Mar.  Victor.  1 
81  S.  2469  (25,  3):  In  eo  quod  est  amans,  adicienda  est  i  littera  in 
genetivo  plurali,  si  quando  sunt  participia  aut  ex  participiis  figu- 
rata. Charis.  1,  17  S.  98  (122,  8):  Amans  amantium;  ns  finita  nomina 
singulari  nominativo,  genetivo  plurali  ium  recipiant  necesse  est. 
Itaque  Terentius  (Andr.  3,  3,  23  =  555):  Amantium  irae  amoris 
integratio  est.  Amantum  Caecilius  (253),  ut  etiam  Plinius  notat: 
Quantum  amantum  in  Atlica  est. 


—     137     — 

Ahsentium  Cic.  Verr.  2,  42,  103;  4,  41,  89;  Phil.  2,  4,  7; 
Tusc.  4,  4,  8;  Liv.  27,  46,  11. 

Adsentantium  et  induhjodium  Cic.  Tusc.  3,  6,  12. 

Constantium  consularium  Cic.  Phil.   14,  7,  17. 

Egentiwn  civium  Cic.  pro  Milon.  14,  36,  und  egentium  als  Sub- 
stant.  Cic.  leg.  agr.  1,  7,  22;  Catil.  4,  8,  17;  pro  Flacc.  10,  23; 
23,  54;  de  domo  30,  79;  Caes.  bell.  Gall.  7,  4,  3;  Liv.  8,  19,  14. 

Dominorum  elegantium  Sen.  Tranq.  1,4;  elegantium  als  Sub- 
stant.  Cic.  Brut.  40,  148  und  Colum.  7,  2,  1. 

Hominum  eloquentium  Cic.  Att.  13,  28,  2;  eloquentium  als 
Substant.  de  orat.  1,  13,  58  und  1,  39,  180;  Brut.  39,  145. 

Hominum  excellentium  Cic.  pro  Arch.  6,  14;  excellentium  c\-. 
vium  Phil.  14,  6,  17;  virorum  excellentium  de  rep.  3,  4,  7;  excellen- 
tium ingeniorum  Claud.  Mamert.  Epist.  poster,  p,  203,  8;  prae- 
cellentium  Claud.  Mamert.  2,  9  (p.  131,  15). 

Faventium  Horat.  Carm.  3,  24,  46. 

Infantium  puerorum  Cic.  pro  Rose.  A.  53,  153  und  pro  Sulla 
6,  19;  infantium  der  unberedten  als  Substant.  Cic.  Brut.  80,  278; 
über  infantium  der  Kinder  vergl.  Substant.  71. 

Hominum  insolentium  Cic.  Farn.  2,  \&^  2;  4,   14,  2. 

Intellegentium  als  Substant.  Cic.  Brut.  51,  190. 

Interpellant ium  als  Substant.  Cic.  Att.  14,   16,  1. 

Mngientium  als  Substant.  Horat.  Epod.  2,   11. 

Hominum  nocentium  Cic.  Divin.  in  Caec.  21,  67;  nocentium 
als  Substant.  Cic.  Verr.  4,  3,  6  und  Phil.  5,  6,  15;  Cornificius 
4,  34,  45  Horat.  Carm.  4,  9,  42;  Liv.  2,  5,  9  und  8,  20,  10; 
Quintil.  12,  1,  34;  12,  7,  2;  hominum  mnocentium  Cic.  Verr.  1, 
30,  77;  5,  52,  138;  Siculorum  innocentium  Verr.  4,  52,  116;  so- 
ciorum  innocentium  Verr.  5,  46,  121;  5,  67,  172;  illorum  inno- 
centium Verr.  5,  50,  132;  virorum  fortium  atque  innocentium  de 
imper.  Cn.  Pomp.  10,  27;  quarum  innocentium  Val.  Maxim.  6,  3,  8; 
innocentium  civium  Quint.  10,  7,  2  und  innocentium  als  Substant. 
Cic.  orat.  part.  12,  44;  pro  Rose.  A.  3,  7;  Verr.  Accus.  1,  3,  8; 
1,  9,  24;  5,  43,  113;  5,  44,  115;  5,  46,  123;  5,  49,  130;  pro  Mur. 
28,  59;  pro  Sulla  31,  87;  pro  Flacc.  2,  3;  pro  Plane.  23,  56;  pro 
Rabir.  Post.  6,  13;  Sen.  Clem.  1,  2,  1;  Tacit.  Histor.  4,  7;  Plin. 
Ep.  2,  11,  5;  Panegyr.  44,  1;  55,  5;  Amm.  Marceil.  14,  5,  7; 
15,  3,  2. 

Aedium  pestüentium  Cic.  Off.  3,   16,  67. 

Hominum  potentium  Cic.  leg.  agr.  2,  3,  7;  Sen.  Benef.  4,  12,  2; 
Const.  8,  3;  potentium  vatum  Plorat.  Carm.  4,  8,  26;  inimicorum 


—     138    — 

potentium  Sen.  Benef.  3,  33,  2;  potentium  populorum  Tacit.  Ann. 
82  15,  24  und  potentium  als  Subst.  Cic.  pro  Milon.  36,  100;  pro  Com. 
1,  24  bei  Ascon.  8.  75;  Ep.  Farn.  1,  9,  21;  Sallust.  Cat.  20,  7; 
Liv.  33,  45,  8;  Sen.  Epist.  14,  6;  84,  12;  Clem.  1,  7,  2;  Provid. 
3,  12  und  Nat.  quaest.  4  praef.  15;  Quintil.  2,  20,  8;  Tac.  de 
orat.  2;  Plin.  Ep."  9,  5,  2;  lul.  Valer.  1,  5;  impotentium  als  Sub- 
stant.  Cic.  pro  Mur.  28,  59  und  Tusc.  5,  20,  60;  praepotentium 
populorum  Liv.  21,  52,  3;  hominum  praepotentium  Sen.  de  ira 
3,  13,  7  und  praepotentium  als  Subst.  Cic.  Lael.  15,  54;  Colum. 
1,  3,  12  und  Plin.  N.  H.   12,  19,  42  (93). 

Praesentium  Cic.  Har.  resp.  1,  1;  de  orat.  2,  2,  9;  Ep.  Att. 
16,  16,  5;  Tuscul.  4,  6,  11;  Lentulus  bei  Cic.  Ep.  Famil.  12,  15,  4; 
praesentium  als  Neutrum  Cic.  pro  Flacc.  1,  3. 

Virorum  jjraestanfmm  Cic.   Off    2,  5,   17. 

Hominum  pt-udentium  Cic.  pro  Caec.  19,  56;  hominum  mi- 
nime  prudentium  Ep.  Fam.  4,  9,  2;  virorum  prudentium  Papinian. 
Dig.  1,  3,  1,  und  prudentium  als  Substant.  Cic.  de  orat.  1,  9,  36; 
Orat.  1,1;  53,  178;  pro  Cluent.  2,  5  und  Rab.  Post.  16,  43; 
Quintil.  12,  3,  7;  Tac.  Hist.  3,  58  und  Agric.  25;  Apul.  Met.  9,  27 
S.  647;  Gaius  Instit.  1  §  2;  1  §  7;  Pompon.  Dig.  1,  2,  2  §  5; 
1,  2,  2  §  12  und  Papin.  Dig.  1,  1,  7;   2,  15,  5;  lustinian.  Inst. 

1,  2  §  3;  1,  2  §  8;  1,  24  §  2;  2,  20,  §  23;  4,  1  §  8  und  confirm. 
Dig.  §  10;  22;  Vulg.  Prov.  14,  6;  Ecclesiastic.  6,  35;  21,  28;  im- 
2)rudentium  als  Substant.  Sen.  Benef.  4,  34,  5  und  Quintil.  12,  7,  8. 

Recentimn  Cic.  orat.  part,  27,  96;  Ep.  Fam.  6,  6,  12  und 
Att.  9,  1,  4;  Caes.  bell.  Gall.  1,  14,  3  und  Liv.  30,  23,  7. 

Sapientium  civium  Cic.  Brut.  1,2;  Ep.  Fam.  1,  9,  18;  sa- 
pientium  virorum  pro  Sest.  21,  47;  sapientium  iudicum  Quint.  12, 
10,  52  und  sehr  oft  sapientium  als  Substantiv  Cic.  de  orat.  3, 
16,  69;  leg.  agr.   1,   1,  1;  pro  Arch.  6,  14;  in  Pison.  19,  43;  Acad. 

2,  41,  126;  2,  44,  136;  de  finib.  1,  20,  70;  5,  19,  53;  5,  31,  93; 
de  nat.  deor.  1,  9,  23;  1,  27,  77;  de  divin.  1,  23,  46;  LaeL  2,  7; 
21,  76;  21,  77;  26,  100;  Off.  3,  4,  16;  de  rep.  1,  17,  27;  3,  4,  7; 
de  legg.  ],  24,  62,  die  einzige  Stelle  im  Cicero,  wo  die  neuesten 
Herausgeber  von  einander  abweichen,  ist  de  finib.  1,  18,  61,  hier 
hat  Baiter  die  Form  auf  um,  C.  F.  W.  Müller  aber  richtig  sapien- 
tium. Ferner  Sali.  Cat.  11,  7;  Horat.  Carm.  3,  21,  14  (aber  Sat. 
2,  3,  296  sapientum);  Liv.  26,  22,  14;  Val.  Maxim.  4,  1  extr.  7 
(p.  173,  17  und  174,  7  ed.  Halm):  Vitruv  9,  2  und  9,  15;  Quint. 
1,  10,  15;  2,  17,  28;  3,  8,  2;  5,  11,  39;  9,  2,  46;  12,  7,  9;  Plin. 
N.  H.  21,  3,  6  (9);  Tacit.  Ann.  16,  19;  lustin.  2,  2,  14;  Pacat. 


—     139    — 

Panegyr.  6,  8;  Censorin.  1,  2  (p.  8,  7  ed.  Hultsch);  Trebell.  Poll. 
Claud.  11,  6;  Aur.  Vict.  Caes.  3,6;  Augustin.  Civ.  Dei  8,  13 
(I  341,  3);  Prisciau.  Carm.  1  praef.  8;  lul.  Valer.  2,  21;  Vulg.  2 
Esdr.  8,  3;  Prov.  12,  18;  U,  3;  14,  24;  15,  2;  15,  7;  15,  31; 
18,  15;  22,  17;  Eccles.  7,  5;  9,  11;  9,  17;  12,  11;  Sap.  6,  26; 
Ecclis.  8,  9;  21,  29;  Isai.  19,  11;  1  Cor.  1,  19;  3,  20;  insipientium 
als  Substant.  Cic.  de  fioib.  2,  15,  50;  3,  10,  35  und  Tusc.  2,  26,  63. 
Sontium  Cic.  Pbil.  2,  8,  18  und  de  legg.  3,  3,  6;  Val.  Max. 
6,  3,  8;  Tac.  Ann.  4,  71;  Mela  3,  9  §  86;  Aram.  Marcellin.  15,  3,  2; 

28,  1,  54;    insonthim  Val.   Max.  1,  7  ext.  6;    Tac.   Hist.    2,  13; 
Minuc.  Fei.  5,  10;  Amm.  Marcellin.   14,  5,  2;  21,  13,  14;  28,  1,  45; 

29,  2,  3;  29,  2,  23. 

Tuenti'um  Liv.  33,  7,  6. 

Gegenüber  diesen  Beispielen  auf  tium,  welchen  leicht  zahl- 
reiche ähnliche  hinzugefügt  werden  können,  finden  sich  andere, 
wo  die  Form  auf  tum  nicht  durch  Schuld  der  Abschreiber  in  eine 
oder  die  andere  Hdschr.  sich  eingeschlichen  hat ,  sondern  sicher 
von  den  alten  Schriftstellern  selbst  herrührt,  besonders  im  dakty- 
lischen Versmafs ,  welchem  sich  die  Form  auf  tium  weniger  be- 
quem anschliefst.  Die  Form  auf  tum  begegnet  jedoch  auch  in  83 
anderen  Versmafsen  und  selbst  in  Prosa.  Serv.  zu  Verg.  Aen. 
11,  886  sagt:  Ideo  defendentum  et  ruenfum,  quia  ad  masculinum 
redit,  et  hi  defendentes  facit;  quod  et  de  feminino  dicimus.  Si 
autem  de  neutro  loquamur,  defendentium  dicamus  necesse  est, 
quia  haec  defeiidentia  facit,  et  ut  supra  (zu  11,  590,  vergl.  unter  49) 
diximus,  genetivus  pluralis  a  nominativo  plurali  uon  debet  minor 
esse.  Quodsi  forte  minorem  eum  aliquando  invenerimus,  metri 
necessitate  fit,  et  incipit  iam  pathos  esse,  non  declinatio.  Non- 
nulli ergo  in  bis  nominibus  genetivum  corruptum  pro  integro  acci- 
piunt.  Dieser  letzte  Ausspruch  wird  sofort  wiederholt  in  Bezie- 
hung auf  lacrimantum  v.  887.  Placid.  Gloss.  S.  438  sagt,  wahr- 
scheinlich mit  Beziehung  auf  das  daktylische  Versmafs:  benedi- 
centum  melius  quam  benedicentium. 

Absentum  Plaut.  Stich.  1,1,5  (im  Ambros.  abseutium,  vergl. 
Götz  zu  dieser  Stelle);  Claudian.  Land.  Stilich.  2,  147;  Anth.  Lat. 
ed.  Burmann  3,  144  v.  1   (Meyer  275;  Riese  769). 

Adcurrentum  Avien.  Arat.  323. 

Sarmatarum  neglegentius   arjentum  Vulcac.  Avid.   Cass.  4,  6. 

Adulantum  Mamert.  Grat.  act.  21. 

Amantwn  haben  aufser  der  von  Charis.  a.  a.  0.  bemerkten 
Stelle   des   Caecil.  (253)   noch   Plaut.   Most.    1,  3,  15  (171);   Mil. 


—     140    — 

3,  1,  31  (625);  Truc.  1,  1,  4;  Turpil.  (202)  bei  Non.  S.  321,  11; 
Lucr.  4,  1077;  5,  962;  Tibull  3,  6,  49;  Prop.  4  (3),  16,  27;  Ovid. 
Amor.  3,  10,  15;  Ars  am.  1,  439;  1,  633  und  Remed.  am.  691; 
Sen.  Phaedra  634  (642);  Argum.  Plaut.  Mil.  2,  11  im  vet.  und 
decurt;  Dracont.  Carm.  prof.  2,  114;  8,  307;  10,  54;  10,  182; 
13,  9,  beinahe  überall  als  Substant. ,  doch  amantum  comparum 
Plaut.  Pseud.  1,  1,  64. 

Audientum  Ennod.  Vita  Epiphan.  108  (ed.  Hartel  p.  459,  1; 
ed.  Vogel  p.  97,  36). 

Aventum  Prudent.  c.  Symm.  1  praef.  16. 

Bacchantum  Ovid.  Met.  3,  703;  7,  258. 

Balantum  Lucr.  2,  368;  Verg.  Ge.  1,  272;  3,  457  und  Aen. 
7,  538;  Dracont.  Carm.  prof.  8,  414;  Pervig.  Vener.  83. 

Bellantum  Verg.  Ge.  3,  183;  bellantum  iuvenum  Aen.  12,  410; 
Augustin.  Civ.  Dei  4,  2  (1 147,  22);  Anthol.  Lat.  ed.  Riese  914  v.  51. 

Cadentum  Verg.  Aen.  10,  674;  iuvenum  cadentum  Aen.  12,  410; 
Nazar.  Panegyr.  26. 

Canentum  Lucr.  4,  585;  5,  1385. 

Luce  carentiim  Lucr.  4,  35  und  Verg.  Ge.  4,  255;  4,  472. 

Commeantum  Ennod.  Ep.  7,  6  (ed.  Hartel  p.  176,  16;  ed. 
Vogel  p.  233,  34);  Alcim.  Avit.  Ep.  51  (45)  ed.  Peiper  p.  79,  20. 

Committenttini  C.  I.  L.  9,  2641. 

Conßdentum  Sedul.  Op.  lib.  2,  9. 

Conantum  Sidon.  Ep.  7,  9. 

Credentum  Sedul.  Carm.   1,  204. 

Defendentum  Verg.  Aen.   1 1,  886. 

Deside.rantum  Alcim.  Avit.  Ep.  94  (84)  ed.  Peiper  p.  101,  8. 

DiUgentum  Ennod.  Dict.  9,  6  (ed.  Hartel  p.  544,  18;  ed.  Vogel 
p.  115,  25. 

Dolentum  Sen.  Phaedra  1109  (1118)  und  Tro.  1009  (1019); 
Tac.  Ann.  4,  12;  Cyprian.  Carm.  6,  330. 

Dominantum  Sedul.  Carm.  3,  313. 

Egentum  civium  Auson.  Epigr.  140,  3  Konjektur  von  Baehrens 
(P.  L.  M.  5  p.  101),  sonst  wird  egena  gelesen  (ed.  Peiper  p.  427; 
ed.  Schenkl  p.  256);  Sedul.  Carm.  3,  262. 

Exsuijerantum  Pacuv.  (404)  bei  Varro  L.  L.  7,  2,  18. 

Fabricantum  Alcim.  Avit.  ex  homiliarum  libro  22/23  ed.  Peiper 
p.  138,  27. 

Facientum  Ennod.  Dict.  2,  7  (ed.  Hartel  p.  432,  12;  ed.  Vogel 
p.  122,  4). 

Faventum  Verg.  Aen.  5,  148. 


—     141     - 

Flagellantum  Ven.  Fort.  Vit.  Mart.  3,  129. 

Fluenfum  Ovid.  Met.  9,  18;  Avien.  Arat.  872. 

Nympharum  fugicntwn  Horat.  Carm.  3,  18,  1  in  den  Par. 
KyL^  im  Turic.  und  bei  Diom.  3  S.  524  (525,  33);  Coripp.  Job.  7,  57. 

luvenum  furentum  Verg.  Aen.  11,  838;    Auson.  Mosell.  292. 

Hominum  rei  male  gerentum  Plaut.  Trucul.  2,  1,  13  (223), 
verg].  Scholl  zu  dieser  Stelle. 

Gratantum  Tacit.  Ann.  6,  56  (50);  Alcim.  Avit.  Append.  14,  7 
ed.  Peiper  p.  191,  7. 

Ilabitantum  Alcim.  Avit.  ex  bomiliarum  libro  21  ed.  Peiper 
p.  137,   17. 

lacentiim  Sedul.  Carm.  5,  267;  Dracont.  Carm.  prof.  9,   106. 

Ignoscentum  Auson.  Idyll.  6,  75. 

Imbrium  imminentum  oder  inminentum  Horat.  Carm.  3,  27,  10 
in  den  Par.  <p(py7t^  im  Turic.  und  bei  Acro  und  Porphyr,  (immi- 
nentium  im  Bern,  und  in  den  Par.  kX). 

Impugnantum  Ennod.  Vita  Epiphan.  110  (ed.  Hartel  p.  359,  15; 
ed.  Vogel  p.  98,  6). 

Lidigentiun  Sedul.  Op.  lib.  3,  23;  Ennod.  Vita  Epiphan.  150 
(ed.^  Hartel  p.  369,  24;  ed.  Vogel  103,  4). 

Infantum  et  lactantum  Venant.  Fort.  Vit.  Mart.  1,  215,  in- 
fantum der  Kinder  vergl.  Substant.  71. 

Intuentum  Alcim.  Avit,  Ep.  87  (78)  ed.  Peiper  p.  96,  29. 

ludicantum  Ennod.  Ep.  4,  23,  2  (ed.  Hartel  p.  115,  9;  ed. 
Vogel  p.  145,  17). 

Lacrumantum  parentum  Verg.  Aen.  11,  887. 

Languentwn  Alcim.  Avit.  ex  homiliarum  libro  18  ed.  Peiper 
129,  17. 

Latentum  Manil.  3,  47. 

Latrantwn  Ilias  Lat.  v.  4. 

Laudantum  Claud.  Mamert.  2,  9  (136,  21). 

Legentum  Ennod.  Ep,  2,  1,  3  (ed.  Hartel  p.  39,  2;  ed.  Vogel 
35,  3)  und  Vita  Epiphan.  108  (ed.  H.  p.  459,  1;  ed.  V.  p.  97,  36); 
Virgil.  Mar.  Gramm,  ed.  Huemer  p.  60,  26. 

Luctantum  Herculis  Antaeique  Prop.  4  (3),  22,  9. 

Ludentum  Anth.  Lat.  ed.  Burmann  3,  78  v,  6  (Meyer  931; 
Riese  194;  Baehrens  4,  374). 

Sororum  maerentum  Verg.  Aen.  11,  216;  Anth.  Lat.  ed.  Bur- 
mann 1,   170  V.  109  (Meyer  1607;  Riese  11;  Baehrens  4,  201). 

Merentwn  Ennod.  Dict.  9,  15  (ed.  Hartel  p.  544,  9;  ed.  Vogel 
p.  114,  19). 


—     142    — 

Militantum  Lamprid.  Alex.  21,  6. 

Coetus  dicta  mirantum  Ovid.  Met.  15,  67. 

Moderantum  cuncta  deorum  Ovid.  Met.   1,  83. 

Morientum  Varro  (Sat.  Men.  424)  bei  Non.  S.  199;  Verg.  Aen. 
84  n,  633;  Ovid.  Met.  5,  88  und  Her.  14,  35;  German.  Phaen.  173: 
Ilias  Lat.  402;  Stat.  Theb.  2,  674;  6,  531;  8,  660;  Coripp.  Job. 
7,  541. 

Nascentum  Verg.  Ge.  3,  390;  Manil.  2,  726;  2,  936;  3,  79; 
4,  408;  5,  537;  5,  649. 

Natantum  Verg.  Georg.  3,  541;   Cyprian.  Carm.  6,  69. 

Nitentum  Venant.  Fort.  Append.  1,  11. 

Nocentum  Ovid.  Pont.  1,  8,  19;  Sen.  Herc.  für.  93;  Lucifer 
de  sancto  Athanasio  2,  2  (149,  11  ed.  Hartel);  innocentum  Plaut. 
Rud.  3,  2,  5  (619)  nach  dem  Versmafs  erforderlich  (in  den  älteren 
Ausg.  innocentium) ;  Vict.  Vitens.  3,  21  (5,  1);  Alcim.  Avit.  ex 
sermone  in  ordinatione  episcopi  2  ed.  Peiper  p.  124,  32. 

Numerantvm  Alcim.  Avit.  Ep.  36  (33)  ed.  Peiper  p.  66,  7. 

Ohstantum  Sil.  5,  277. 

Occurrentum  Sidon.  Ep.   1,  7. 

Paenitentum  Alcim.  Avit.  ex  sermone  die  III  rogationum  2 
ed.  Peiper  120,  20. 

Palantum  Sil.  5,  445;  Stat.  Theb.  7,  724. 

Patentum  Auson.  Mosell.  107;  141;  250. 

Plangentum  Dracont.  Carm.  prof.  5,  151. 

Plaudentum  Dracont.  Carm.  prof.   10,  465. 

Pofentum  Verg.  Aen.  12,  519;  Mart.  5,  20,  5;  Mamert.  Grat, 
act.  21;  Phocae  vit.  Vergilii  110  (Antholog.  Lat.  671  ed.  Riese; 
Baehrens  5  p.  85);  Aur.  Vict.  de  vir,  illustr.  34,  9;  lul.  Valer. 
1,  33;  Aquila  Rom.  de  fig.  24;  Sedul.  Op.  libr.  3,  27;  Orestis 
trag.  857;  Dracont.  Carm.  prof.  5,  61;  Jordan.  Getica  6,  47;  penni- 
2>otentum  Lucr.  2,  878;  5,  789. 

Praeseiifum  Sidon.  Ep.  7,  6;   Claud.  Mam.  2,  9  (p.  136,  20). 

Praeter meantum  Lucr.   1,  318. 

Prandentum  Anthol.  Lat.  1,  86  v.  2  ed.  Burmann  (Meyer  627; 
Riese  152;  Baehrens  4,  339). 

Precantum  Plaut.  Rud.  1,  5,  2  (259);  Ovid.  Met.  12,  33;  Val. 
Flacc.  2,  240;  Stat.  Silv.  1,  4,  46;  Theb.  10,  818;  Sedul.  Carm. 
3,  148;  Dracont.  Carm.  prof.  8,  451. 

Probantum  Auson.  Epist.  9,  17. 

Pugnantum  Ilias  Lat,  804;  Stat.  Theb.  11,  461. 

Quadrupedantum  Verg.  Aen.  11,  614. 


-     143     - 

Hominum  recentum  Horat.  Carm.  1,  10,  2;  bellorum  recentura 
Val.  Flacc.  2,  655;  recentum  armorum  Sil.  15,  604;  recentum  um- 
brarum  Stat.  Theb.  8,  105;  volucrum  recentum  Theb.   10,  458. 

Leonum  vincla  recusantum  et  rudentum  Verg.   Aen.  7,   15. 

Eeferentuin  Ennod.  Panegyricus  dictus  regi  Theoderico  2  (ed. 
Hartel  p.  262,  3;  ed.  Vogel  p.  203,  13). 

Eeijenticm  Stat.  Theb.  6,  296;  Coripp.  lustin.  2,  371;  2,  425; 
Dracont.  Satisf.   103. 

Re(jnantuin  Coripp.  lustin.  1,  40;  2,  167;  3,  130;  Anth.  Lat. 
ed.  Riese  376,  13  (Burmann   ad  Lux.  85;   Meyer  290;   Baehrens 

4,  530). 

Reportantum  Rut.  Namant.  1,  630. 

Ro(]antum  Alcim.  Avit.  Äppend.  15,  9  ed.  Peiper  191,  9. 

Ruentum  Verg.  Aen.  11,  886;  L.  Müller  schreibt  im  Lucilius 
p.  143  V.  90  saxa  et  Stridor  ubi  atque  ruentum  sibilus  instat; 
Lachmann  1145  saxa  et  Stridor  ubi  atquierunt,  dum  sibilus  in- 
flans  und  Baehrens  805  saxa  ad  Stridor  ubique,  rudentum  sibilus 
instat;  Ennod.  Dict.  1,  23  schreibt  Hartel  p.  429,  16  nee  ruentum, 
Vogel  p.  4,  12  ne  cruentae. 

Rusticantum  Ennod.  Dict.  9,  13  (ed.  Hartel  p.  453,  20;  ed. 
Vogel  p.  114,  10). 

Rutilantum  Venant.  Fort.  11,  11,  3. 

Salientum  Lucr.  4,  1200  nach  Verbesserung  von  Marullus  (in 
den  Hdöchr.  salientum,  im  oblong,  durch  Korrektur  fallentum). 

Saltantwn  Dracont.  Carm.  prof.  6,  120;   10,  523. 

Salutantum  Lucr.  1,  318;  Verg.  Ge.  2,  462   und  Ovid.  Met. 

5,  295;  Tacit.  Ann.  4,  41;  salutantum  principem  Tac.  Ann.  11,  22. 

iSancientum  Sidon.  Ep.  1,  7. 

Sapienium  Lucr.  2,  8;  Horat.  Serm.  2,  3,  296;  Corn.  Nep. 
Thras.  4,  2  (aber  im  cod.  Parcensis  sapiencium) ;  Sen.  Vita  beata 
22,  3;  Consol.  Polyb.  14  (33),  1;  Consol.  Helv.  12,  1;  Auson. 
Lud.  Septem  sap.  (Solon.  2)  74;  (Solon.  7)  79  und  de  septem  sa- 
pientibus  ex  Graeco  v.  1  (ed.  Peiper  p.  409);  Priscian.  Perieg.  221; 
Alcim.  Avit.  contra  Eutychianam  haeresim  I  ed.  Peiper  p.  19,  3; 
Authol.  Latina  ed.  Riese  333,  13  (Baehrens  4,  487)  und  in  der 
Vulgata  Deut.  16,  19  und  Prov.  1,  6. 

Scrihentum  Ennod.  Ep.  1,  16,  3  (ed.  Hartel  p.  27,  24;  ed. 
Vogel  p.  24,  22). 

Senescentum  Auson.  Idyll,  18,  2  (=  Anthol.  Latina  ed. 
Riese  647). 

Sequentum  Verg.  Georg.  3,  111;   Aen.  6,  200;  9,  394;  Avien. 


—     144    — 

Arat.  337:  Venant.  Fort.  Vita  Mart.  4,  578;  Terent.  Maur.  689; 
Dracont.  Carm.  prof.  8 ,  543 ;  exsequentum  Oros.  7,  27,  5 :  suh- 
sequentum  Alcim.  Avit.  ex  homiliarum  libro  24  ed.  Peiper  145,  27. 

Sihntum  Verg.  Aen.  6,  432;  Ovid.  Met.  5,  356;  15,  66; 
15,  772;  15,  797  und  Fast.  5,  483;  animarum  silentum  Prop. 
4  (3),  12,  33;  silentum  Sil.  13,  521:  Sen.  Herc.  für.  22;  Val. 
Flacc.  1,  750;  Stat.  Silv.  2,  7,  121;  Lucan.  3,  29;  6,  513;  Clau- 
dian.  Gigantom.  45. 

Equorum  silvicolentum  in  einer  versificierten  Inschr.  C.  I.  L. 
2,  2660. 

Amnium  sonantum  Catull.  34,  12  (in  den  Hdschr.  sonantium). 

Sontwn  Val.  Fl.  1,  794  und  Stat.  Theb.  4,  475;  insontum 
sororum  Sil.  14,  105;  Dracont.  Carm.  prof.  8,  170. 

Sperantum  Ennod.  Ep.  6,  38,  1  (ed.  Hartel  p.  171,  10;  ed. 
Vogel  p.  231,  7). 

Spiraittum  Auson.  Mosell.  96. 

Squalentwn  Amm.  Marcell.   19,  8,  5. 

Suggerentum  (Particip.  substantiviert)  Veget.  Mil.  3,  4  (p.  72,  10 
ed.  Lang). 

Supplicantum  Ennod.  Vita  Epiphan.  129  (ed.  Hartel  p.  364,  10; 
ed.  Vogel  p.  100,  24). 

Temptantwn  Verg.  Georg.  2,  247. 

Tenentum  Alcim.  Avit.  ex  homiliarum  libro  1  ed.  Peiper 
p.  104,  29. 

Texentum  Claudian.  in  Eutr.  2,  458. 

Timentiim  Venant.  Fortun.  Vita  Mart,  1,  99. 

Tractantum  Ovid.  Ep.  ex  Ponto  3,  3,  20. 

Venantum  Lucr.  4,  999:  Verg.  Aen.  9,  551;  12,  5;  Ovid. 
Met.  2,  492;  Hai.  52;  Phaedr.  1,  12,  7;  Hosidius  Geta  287  (An- 
thol.  Lat.  ed.  Burmann  1,  178;  Meyer  235;  Riese  17;  Baehrens 
4,  207). 

Venientum  Verg.  Georg.  4,  167;  Aen.  1,  434;  (>,  755;  Avien. 
Arat.  1069. 

Vescentum  Sedul.  Carm.  3,  267, 

Viantum  Amm.  Marcell.  19,  8,  10. 

Viventum  Auson.  Prof.  Burdigal.  26,  7. 

Volantwn  Lucr.  2,  1083;  Verg.  Aen.  6,  728;  Manil.  5,  87; 
Dracont.  Carm.  prof.  8,  462;  10,  170;  Anthol.  Lat.  ed.  Riese 
731,  155  (Baehrens  3,  253);  altivolantum  Ennius  (Ann.  79  ed. 
L.  Müller)  bei  Cic.  Divin.  1,  48,  107. 

Per  verba  vohntum  Auson.  Ep.  25,  113,  so  Toll  (p.  688)  und 


-     145     — 

Peiper   (p.  281)    nach   cod.  Vossianus    111    und   Parisinus   8500: 
Schenkl  (p.  193)  nach  cod.  Parisinus  7558  voventum. 

49.  Über  den  Genet.  Plur.  der  Adjectiva  auf  x  bemerkt 
Charis.  1,  17  S.  103  (129,  3):  Feüclum.  Trium  generum  nomina 
genetivo  plurali  ante  um  i  debent  recipere,  ut  pemicium^  audacium^ 
ferocium.  Prisc.  7,  17,  86  S.  776  (I  360,  25):  In  x  terminantia 
trium  generum  communia,  quamvis  in  paucissimis  genetivum  plu- 
raiem  absque  i  paenultima  proferant,  difficile  enim  invenies  auda- 

cum  pro  audacium  vel  felicum  pro  felicium, tamen  accu- 

sativum  plerumque  per  es  efferunt.  Serv.  zu  Verg.  Aen.  11,  590: 
Nomina  omnia  in  x  littera  terminata  ablativum  singularem  in  e 
mittunt,  non  in  i,  genetivum  verum  pluralem  in  um;  exceptis  his 
quae  omnis  sunt  generis,  ut  felix.  Nam  et  ab  hoc  telici  et  horum 
feUcium  facit.  Lucanus  (4,  663):  Felici  non  fausta  loco  tentoria 
jwnens.  Quod  receptum  est  ideo,  quia  genetivus  pluralis  a  nomi- 
nativo  plurali  minor  esse  non  debet,  sed  aut  par,  aut  maior  una 
syllaba.  Et  quia  in  neutro  facit  felicia,  felicum  dicere  non  de- 
bemus,  ne  propter  alia  genera  huic  praeiudicemus.  Namque  ab  85 
eo  quod  est  felices  ut  felicium  dicamus,  ratio  patitur,  una  enim 
crescit  syllaba;  ab  eo  quod  est  felicia  ut  felicum  dicamus,  non 
procedit,  ne  minor  sit  genetivus  a  nominativo  plurali.  PVagm.  Bob. 
de  nom.  et  pronom.  37  S.  136  (562,  23):  X  littera  terminata  si 
trium  generum  fuerint,  omni  modo  et  ablativo  i  finientur  et  addita 
um  syllaba  facient  genetivum  pluralem ,  ut  hie  et  haec  et  hoc 
fallax  ab  hoc  et  ab  hac  fallaci  horum  et  harum  fallacium^  hie  et 
haec  et  hoc  felix  ab  hoc  et  ab  hac  felici  horum  et  harum  felicium^ 
velox  veloci  velocium,  atrox  atroci  atrocium^  trux  truci  trucium. 
Dagegen  sagen  Mart.  Cap.  3  §  308  und  Cassiod.  de  gramm.  S.  2324 
übereinstimmend:  De  ceteris  quibus  dissident  veteres,  quidam  atro- 
cum  et  ferocum^  qua  ratione  omnium  x  littera  finitorum  una  spe- 
cies  videbitur;   vergl.  Studemund   in  Hübners  Hermes  13  S.  219, 

Audacium  Cic.  pro  Rose,  A.  3,  7:  pro  Sest.  23,  51;  40,  86; 
66,  139  und  Ep,  ad  Q.  fr.  3,  9,  1 ;  —  contumacium  Sen.  Ep.  26,  5; 
lustin.  22,  5,  8;  —  edacium  Apul,  Met.  7,  16  S,  478;  —  fallacium 
Cic.  Lael.  25,  91;  Claud.  Mamert  1,  2  (25,  23);  —  f er  actum  Amm. 
Marcell.  14,  6,  10;  18,  7,  10:  —  fugacium  Tacit.  Hist.  2,  44;  — 
minacium  Horat.  Carm.  2,  12,  12:  Amm.  Marcell,  21,  12,  4; 
27,  10,  12:  28,  4,  10:  —  pertinacium  Cic.  de  orat.  2,  43,  182; 
—  pervicacium  Quintil.  1,  5,  17;  —  pugnacium  Apul.  Met.  2,  32 
S.  171;  —  rapacium  Horat.  Carm,  4,  4,  50;  Amm,  Marcell,  14, 
4,  1  ;  —  voracium  Amm,  Marc.  22,  8,  47, 

Neue -Wagener,   Lat.  Formenlehre.     II.     3.  Aufl.  10 


-     146     - 

Felicium  Auct.  bell.  Alex.  72,  3;  Sen.  Epist.  93,  4  und  Tranq. 
15,  1;  Mart.  1,  49,  38;  Tac.  Ann.  13,  46;  i5,  16;  I.  Neap.  106; 
1882;  —  infelicium  Sen.  Contr.  10,  33,  3;  Sen.  Epist.  95,  24; 
Quintil.  6  prooem.  3;  —  pernicium  Liv.  28,  20,  3;  Amm.  Marceil. 
14,  4,  3;  18,  5,  3;  19,  5,  3. 

Atrocium  Cic.  pro  Sulla  24,  68;  Tac,  Ann.  13,  43;  Amm. 
Mareen.  14,  7,  20;  15,  6,  1;  22,  11,  2. 

Jedoch  fallacum  Catull.  30,  4  (11)  und  ferocum  consolatio  ad 
Liviam  Aug.  v.  275. 

Über  den  Genet.  Plur.  von  simplex  multiplex  supplex,  des- 
gleichen von  victrix  ultrix  adiutrix  vergl.  unter  45. 

Adjectiva  defectiva. 

50.  Von  mehreren  Adjectiva  kommen  nur  einzelne  Kasus  vor, 
von  manchen  fehlt  der  Nomin.  Sing.  Wie  cetera^  crepera  creperum 
und  creperig  (Apul.  de  deo  Socr.  18  S.  159  und  Symmach.  Ep.  1,  1; 
1,  13),  perperum  und  perperos,  nuperum,  desgleichen  die  Komposita 
bifera,  quadrilatera  quadrilaterum,  trilatera  und  phirilatera^  vergl. 
unter  4 ,   so  lesen  wir  allein  tripectora  vis  Geryonai  Lucr.  5 ,  28. 

Seite  8  ist  noch  gesagt,  dafs  der  Nomin.  Sing.  Mascul.  po- 
sterus  nicht  nachweisbar  sei,  derselbe  findet  sich  jedoch  Augustin. 
Epist.  55,  5. 

Zu  caelifis,  caelitem,  caeliti  oder  caelite,  caelites,  caelitum  und 
caelitibus  ist  ein  Nomin.  Sing,  nirgends  zu  finden,  vergl.  Substant.  1 10. 

Sehr  selten  ist  der  Nominativ  zu  sontis  (Stat.  Theb.  3,  1 1 0), 
sontem,  sonti,  sontes,  sontium  und  sontura,  sontibus.  Prob.  Ca- 
thol.  1,  53  S.  1473  (28,  27)  und  M.  Plot.  Sacerd.  Gram.  2,  48 
S.  56  (479,  19)  sagen  bestimmt:  sons  non  legi,  aber  sons  wird 
von  Paul.  Festi  S.  296,  10  und  ohne  Zweifel  von  Fest.  S.  297  (b), 
22  mit  insons  zusammengestellt  und  in  den  not.  Tir.  S.  ß6  neben 
demselben  gelesen.  Auch  Augustin.  Regul.  S.  1988  (505,  10)  ver- 
bindet hie  et  haec  sons  und  o  sons  mit  den  übrigen  Kasus,  unter 
welchen  er  auch  haec  sontia  und  o  sontia  aufluhrt.  Wir  lesen 
den  Nominativ  sons  bei  Auson.  Edyll.  12,  grammaticomastix  15: 
Si  bonus  est  insons,  contrarius  et  reus  est  sons?  Im  Aetna  605 
hat  Baehrens  die  Konjektur  von  C.  Barth  aufgenommen  und  ge- 
schrieben: nee  minus  ille  pio,  quam  quo  sons,  nobilis  ignist,  und 
in  einem  Gedichte  aus  später  Zeit  de  Philomela  schreibt  Baehrens 
5  p.  365  V.  30  pessimus  et  passer  sons  titiare  solet  (Riese  Anth. 
Lat.  762,  30  hat  pessimus  et  passer  hinc  titiare  solet).    C.  Paucker, 


-     147     - 

Spicilegium  p.  158  weist  sons  als  Substantiv  neutr.  generis  aus 
Aldhelm.  ep.  3  nach:   ob  inextricabile  sons  protoplastorum. 

Copoii  ist  im  Plaut.  Bacch.  2,  3,  117  (351),  in  den  alten 
Hdschr.  in  quopem  und  quiopem  verderbt;  Pacuv.  (307)  und  Tur- 
pil.  (64)  bei  Non.  S.  84,  16;  Ablat.  copi  steht  bei  Plaut.  Pseud.  2, 
3,  8  (674);  einen  Nominativ  copin  nimmt  Varro  L.  L.  5,  17,  92 
an,  aber  einen  Nomin.  cops  schreibt  Prise.  7,  8,  41  S.  752  (T  321, 
25)  den  vetustissimi  ohne  Beleg  zu. 

Nefrendem  giebt  Paul.  Festi  S.  163  aus  Liv.  Andr.  (38)  und 
verbindet  damit  nefrendes  arietes,  nefrendes  infantes,  nefrendes 
testiculos,  vergl.  Fest.  S.  162,  die  nämliche  Stelle  wird  im  Thom. 
thes.  nov.  lat.  einmal  dem  Naevius,  eii)  andermal  dem  Livius  zu- 
schrieben, vergl.  Ribbeck  zu  dieser  Stelle;  nefrendes  porci  Varro 
R.  R.  2,  4,  17  und  Scaur.  S.  2251  (12,  3):  nefrendi  sues  und  porcum 
castratum  quem  nefrendum  vocabant  Fulgent.  Expos,  serm.  antiq. 
S.  559;  infrendes  Lact,  zu  Stat.  Theb.  5,  663,  vergl.  Serv.  zu  Verg. 
Aen.  8,  230  und  Placid.  Gloss.  S.  486;  ein  Nomin.  Sing,  fehlt. 

Zu  primoris  als  Genet.,  primori,  primorem,  primori  und  pri- 
more,  primores,  primoribus  ist  ein  Nominativ  primor  nur  aus  Thom. 
thes.  nov.  lat.  406  nachweisbar;  auch  primorum  bei  Lact.  Mort. 
persec.  8,  5;  Symm.  Ep.  4,  18  und  Sidon.  Ep.  7,  1  scheint  dazu 
zu  gehören,  und  ebenso  wird  bei  Verg.  Aen.  9,  309  primorum  von 
Serv.  gedeutet,  während  bei  Horat.  Epist.  2,  2,  204  dasselbe  ohne 
Zweifel  von  primus  ist. 

Ohne  Nomin.  ist  ferner  der  Dat.  congeneri  Plin.  N.  H.  15, 
24,  28  (98),  wogegen  ein  Nomin.  degener  gebräuchlich  ist. 

Ein  Nominativ  congrex  ist  nur  aus  Thom.  Thes.  155  und 
Gloss.  Labb.  nachweisbar  für  congregem  Apul.  Met.  7,  16  S.  475 
und  Auson.  Periocha  Odyss.  24;  congrege  Auson.  Idyll.  11,  53 
und  Epist.  10,  21;  Prudent.  c.  Symm.  2,  635;  congreges  Pervig. 
Ven.  43;  Tert.  de  paenit.  11;  Augustin.  Civ.  Dei  12,  22  (549,  1); 
Solin.  2,  46;  Itin.  Alex.  8  (19). 

Segregem  steht  Sen.  Contr.  7,  21,  20  (in  den  Hdschr.  publicis 
maus  gregem  für  publici  mali  segregem);  Sen.  Benef.  4,  18,  2; 
Sen.  Phaedra  1209  (1218)  und  Prud.  Cathem.  7,  28:  segrege  Prud. 
Hamart.  Q>^\  803;  segreges  Sidon.  Epist.  9,  3,  ein  Nominativ  segrex 
ist  nicht  nachweisbar,  dafür  sagt  Auson.  Parent.  8,  10  (ed.  Peiper 
p.  34):  ipse  tuo  vivens  fiegregus  arbitrio. 

Ein  Nominativ  fehlt  zu  deiuge  dorso  Auson.  Mosell.  164;  zu 
iniuges  Paul.  Festi  S.  113,  19;  Macrob.  Sat.  3,  5,  5;  Fulgent. 
Expos,  serm.  antiqu.  S.  561;    Diomed.  3  S.  498,  25   und   499,  2 

10* 


-     148     - 

(Isid.  Gl.  bildet  iniunx);  ein  Accus,  iniugem  ist  als  Konjektur  im 
Ennius  von  Vahlen  (Fab.  219)  und  von  Ribbeck  (156)  gesetzt, 
aber  von  L.  Müller  (Fab.  131)  nicht  aufgenommen. 

Detudes  Paul.  Festi  S.  73,  12  und  Gloss.  Labb. 

Der  Nomin.  Sing,  fehlt  auch  zu  seminecis^  semineci  ,  semine- 
cem,  semineces,  seminecum:  zu  hillcem^  trilicem^  trilices,  wenn 
auch  Isid.  Orig.  19,  22,  23  einen  Nomin.  trilicis  anwendet;  zu 
himaris  als  Genet. ,  bimarem  und  bimari  Horat.  Carm.  1,  7,  2; 
Ovid.  Met.  5,  407;  6,  419;  7,  405  und  Her.  12,  27;  Auson.  Epist. 
24,  69;  Sidon.  Carm.  2,  476;  PauHn.  Nol.  10,  230;  zu  himatrem 
Ovid.  Met.  4,  12;  zu  tricorporis  Verg.  Aen.  6,  289:  Sil.  3,  422; 
13,  201,  während  doch  ein  Nomin.  bicorpor  gefunden  wird,  vergl. 
unter  30;  zu  tricuspide  Ovid.  Met.  1,  330;  zu  dem  Genet.  Amo- 
minis  (Paul.  Festi  S.  36,   1)   Ovid.    Met.  14,  609;    Ep.   ex  Ponto 

1,  8,  11  und  Ibis  419  (415);  Sil.  1,  326;  Stat.  Silv.  5,  1,  89  und 
Auson.  Idyll.  10,  106;  zu  deae  multinominis  Apul.  Met.  11,  22 
S.  801;  zu  omninominem  Apul.  Ascl.  20  S.  303,  wogegen  ein  No- 
min, cognominis  nicht  zu  bezweifeln  ist,  vergl.  Plauti  fragm.  bei 
Serv.  zu  Verg.  Aen.  6,  383. 

Zu  cifer  gehört  allein  citerorum  bei  Frontin.  contr.  agr.  1 
S.  10  Z.  2  im  Arcer.  und  Gud.  (sonst  ceterorum),  und  bei  Aggen. 
Urb.  daselbst  Z.  8  (Goes  caeterorum). 

Einige  zusammengesetzte  Adjectiva  haben  entweder  den  No- 
min. Sing,  ausschliefslich ,  wie  exspes^  perdius  und  perdia  oder 
neben  demselben  noch  einen  oder  zwei  Kasus,  wie  exlex  mit  ex- 
87  legem,  vergl.  Drakenb.  und  Aischefski  zu  Liv.  9,  34,  8;  pemox 
mit  pernocte  Ovid.  Met.  7,  268  und  nach  Heinsius  Vermutung 
Val.  Flacc.  5,  443;  pernoctes  Manil.  5,  624. 

Von  centimanus  ist  der  Genet.  centimanus  nach  Prise.  6,  16, 
84  S.  718  (I  268,  7).     Daher   anguimanus   als  Accus.  Plur.  Lucr. 

2,  537;  5,  1303,  wie  wenigstens  an  der  zweiten  Stelle  aus  den 
Hdschr.  angeführt  wird:  sonst  nur  im  Nomin.  und  Accus.  Sing. 
centimanus  centimanum  Horat.  Carm.  2,  17,  14;  3,  4,  69  und 
Ovid.  Met.  3,  303;  unimanus  unimanum  Liv.  35,  21,  3;  41,  21,  12; 
Obsequ.  52  (112);  aequimcnms  aequimanum  Auson.  technop.  per 
interrog.  et  resp.  v.  3  und  Symmach.  Epist.  9,  101  (110);  angui- 
manus Lact.  Opif.  Dei  5,  12;  longimanus  Hieronym.  Chron.  1  S.  31 
und  2  S.  131,  Ol.  79.  Aber  Longimano  als  Dat.  des  Nom.  propr. 
wird  bei  Symmach.  Ep.  7,  93  bis  101  in  der  Überschrift  geschrie- 
ben, und  Lachmann  zu  Lucr.  2,  537  hat  bei  Arnob.  2,  75  centi- 
manos  für  centenarios  vermutet. 


—     149     - 


Adjectiva  abundantia. 

51.  Mehrere  Adjectiva  haben  neben  der  gewöhnlichen  Form 
auf  is  e  eine  zweite  Form  auf  us  a  um. 

Für  hilaris  wird  auch  hilarus,  a,  um  gebraucht  (vergl.  Ma- 
crob.  Sat.  1,  4,  16),  so  /lilarus  Plaut.  Amphitr.  3,  3,  6  (961); 
Most.  3,  1,  40  (567);  Mil.  Glor.  4,  4,  62  (1199);  hilarum  Plaut. 
Asin.  5,  1,  10  (837);  5,  1,  21  (850);  hilaram  Plaut.  Epid.  3,  3, 
32  (413);  hilarä  Plaut.  Rud.  2,  4,  6  (420);  hilaros  Plaut.  Pers. 
5,  1,  8  (760):  5,  4,  56  (939);  Inlarus  Caecil.  (108)  bei  Prise.  6, 
18,  96  S.  726  (I  282,  14);  hilaro  Caecil.  (79)  bei  Gell.  15,  9,  1 
und  Nouius  S.  285,  1;  hilarä  Caecil.  (76)  bei  Prise.  6,  2,  7  S.  679 
(I  200,  6);  hilarum  Terent.  Adelph.  4,  7,  38  (756);  5,  3,  56  (842); 
/lilarus  Pompon.  (124)  bei  Nonius  S.  517,  29;  hilaro  Lucr.  2,  1122 
(vergl.  Lachmaun);  hilarä  vita  Cic.  de  finib.  5,  30,  92;  hilaro 
voltu  pro  Cluent.  26,  72;  hilarä  Saturnalia  Ep.  Att.  5,  20,  5; 
(convivis)  hilaris  et  bene  acceptis  Att.  16,  3,  1;  hilaro  Plin.  N.  H. 
7,  19,  18  (79);  hilari  Sen.  Benef.  1,  3,  5;  hilaro  Eumeu.  orat.  14; 
Apul.  Met.  2,  31  S.  167;  3,  12  S.  194;  4,  2  S.  238;  8,  7  S.  527; 
hilaris  incessibus  Apul.  Met.  6,  6  S.  393;  hilaros  Auson.  Prof. 
Burdig.  8,  1.     Indessen  ist  auch  bei  Plautus  hilari  ingenio  Most. 

1,  4,  6  (318);  für  hilarem,  das  Poenul.  5,  6,  30  (1367)  stand, 
haben  Götz  und  Löwe  die  Konjektur  Bentleys  hilare  aufgenommen; 
bei  Terent.  hilarem  Adelph.  2,  4,  23  (287);  Prob.  Cathol.  1,  32 
S.  1456  (15,  9)  sagt:  hilaris  legi  et  hilarus  in  Terentio;  bei  Cicero 
voltu   hilari  Tuscul.   1,  42,   100   und  hilari   animo  Ep.   ad  Q.  fr. 

2,  11  (13),  1.  Aufserdem  finden  sich  noch  Formen  von  hilaris 
CatuU.  61,  11;  Horat.  Epist.  1,  18,  89;  2,  2,  193;  Ovid.  Ars  am 

3,  518;  Ep.  ex  Ponto  2,  1,  9;  Vell.  Paterc.  2,  105,  2;  Quint.  6 
3,  27;  8,  3,  49;  8,  6,  27;  10,  3,  29;  11,  3,  63;  11,  3,  67;  11,  3,  72 

11,  3,  151;  Colum.  3,  2,  10;  6,  27,  9;  10  v.  293;  Plin.  Ep.  2,  17,  5 
Panegyr.  48,  1;   Mart.  3,  8,  1;   3,  58,  29;    3,  64,  1;  6,  53,  1 

12,  6,  3;  12,  6,  8;  Suet.  Dom.  11;  Stat.  Silv.  2,  1,  56;  2,  1,  168 
2,  3,  65;  5,  5,  30;  Theb.  2,  285;  2,  316;  Mamert.  Grat.  act.  12 
26;  Dares  13;  Histor.  Apoll.   14;  35;  Histor.  de  preliis  3,  31. 

Neben  gracilis,  e  hat  Terent.  Eun.  2,  3,  23  (314)  nach  Prob. 
Cathol.  1,  45  S.  1466  (23,  66)  (jracilae,  welche  Lesart  auch  von 
Eugraph.  bemerkt  wird  (Umpfenbach  hat  graciles),  und  Lucilius 
(ed.  L.  Müller  8,  1;  ed.  Lachmann  266;  ed.  Baehrens  232)  bei 
Nonius  S.  489,  20  quod  gracila  est.     Dazu  kommen  (jracilens  aus 


—     150     - 

aus  Laevius  (ed.  Baehrens  fragm.  17  p.  290)  und  fjraciientus  aus 
Ennius  (Ann.  264  ed.  L.  Müller)  bei  Nonius  S.  116,  3;  gracilentus 
haben  auch  Gell.  4,  12,  2;  Amm.  Marcell.  22,  16,  23;  Mart.  Ca- 
pella  1   §  37  und  2  §  140. 

Neben  steriUs  hat  Lucr.  2,  845  sterila  als  Neutr.  Plur.,  und 
Paul.  Festi  S.  316  sterüom  ohne  Beleg.  Auch  in  einer  Anführung 
aus  Labeo  (fragm.  28  ed.  Huschke  p.  114)  bei  Gell.  4,  2,  8  und  9 
hat  Hertz  geschrieben:  sues  etiam  feminae  si  sterilae  essent  et 
veuum  issent,  ex  edicto  aedilium  posse  agi  Labeonem  scripsisse. 
De  sterila  autem  muliere,  Huschke  hat  zuerst  sterilae,  dann  sterili 
statt  sterila. 

Neben  dapsilis  nahm  man  früher  eine  Nebenform  dapsilus 
an,  indem  man  sich  hierbei  auf  zwei  Plautusstellen  stützte:   Aulul. 

2,  1,  45  (167)  und  Pseud.  1,  4,  3  (396).  Die  erste  Stelle  ist  auch 
von  Nonius  S.  304,  31  citiert  und  hier  las  man  gewöhnlich  dapsi- 
las,  aber  die  besseren  Hdschr.  des  Nonius  und  Plautus  haben 
dapsiles,  wie  jetzt  auch  in  den  neueren  Ausgaben  geschrieben 
wird.  Pseud.  396  lautete  früher:  quid  nunc  acturus,  postquam 
herili  filio  largitus  dictis  dapsilis?  ubi  sunt  ea?  Jetzt  ist  allge- 
mein der  Vorschlag  Ritschis  lubentias  angenommen:  Quid  nunc 
acturu's,  postquam  erili  filio  largitu's  dictis  dapsilis  lubentias?,  wo- 
nach dapsilis  zu  lubentias  gehört. 

Neben  futtüis  e  hat  Eun.  (Fab.  374  ed.  L.  Müller)  bei  Non. 
S.  511,  5  futtilum. 

Neben  caelestis  e  ist  Veneris  caehstae  in  einer  Inschr.  des 
J.  133  nach  Chr.,  C.  I.  L.  10,  1596. 

Neben  suhlimis  e  hat  suhlimas  subices  Ennius  (Fab.  98  ed. 
L.  Müller)  bei  Gell.  4,  17,  14  und  bei  Nonius  S.  169,  1;  suhlimo 
vertice  Acc.  (563)  bei  Cic.  Tusc.  2,  7,  19;  suhlima  evolat  Acc. 
(576)  und  sublima  nebula  Sallust.  Hist.  (3,  15,  4)  bei  Nonius 
S.  489,  5;  suhlima  caeli  Lucr.  1,  340;  suhlimo  suggestu  Apul.  Met, 

3,  2  S.  176;  suhlimis  volatibus  Met.  3,  23  S  217;  Sen.  Medea  1034 
schreiben  Peiper  und  Richter  sublimi  aetheris,  Leo  1026  aber 
sublimi  aethere;  vergl.  K.  Sittl,  Archiv  für  Lat.  Lexicogr,  II 
(1885)  p.  573. 

Neben  inermis^  e  findet  sich  incnnus,  a,  um  (vergl.  Macrob. 
Sat.  1,  4,  16;  Priscian.  17,  152  S.  1098  [II  182,  17)  und  Partit. 
XII  versuum  Aeu.  11  S.  1220  |H  462,  10];  Isid.  Orig.  10,  90; 
Bedae  Orthogr.  p.  276,  20),  von  denen  inermus  sicherlich  die  ältere 
Form  ist,  so  inermus  Plaut.  Bacch.  4,  9,  42  (966);  Caecil.  (67) 
bei  Nonius  S.  79,  1 ;  inermi  (Nom.  Plur.)  Claud.  Quadrig.  (fragm.  2_' 


—     151     — 

ed.  C.  Peter  p.  216)  bei  Gell.  17,  2,  8;   bei  Sisenna  schrieb  man 
fragm.  37    (ed.    Peiper  p.  283)    bei    Nonius  S.  492,  23    plerisque 
inermis,    dann  Peter   in  der   gröl'seren  Sammlung   der  Fragmente 
plerique  inermis,  jetzt  in  der  kleineren  Ausgabe  (p.  180)  plerique 
inermi;    inermos    Sisenna   (fragm.    73   ed.   Peter   p.  288);    inerma 
Lucr.  5,   1290;    inermus   Cic.   pro   Caecin.  32,  93;    inermi  (Nom. 
Plur.)  pro  Caecin.  22,  62;    inermos   pro  Caecin.   12,  33;    21,  60; 
cum  primis  inermis  Ep.  Farn.   11,   12,   1;    inermorum  Lepidus  bei 
Cic.   Kp.  Fam.   10,  34,  1;  inervws  Sali.  lug.  66,  3;  94,  2;    Orat. 
Philipp.  18  (Histor.  1,  48  D.;  51  Kr.:  p.  44  Gerl.);  Histor.  2,  64  D. 
(73  Kr.:  47  Gerl.):  inermis  lug.   107,  1   bei  Nonius  S.  492,  21  und 
lug.   113,  6  (vergl.  Jacobs-Wirz  zu  dieser  Stelle);  inennum  Verg. 
Aen.    10,  425;    12,   131;    Tacit.    Ann.  1,  6:    inermos   Tacit.  Ann. 
1,  51;  Histor.  3,  6;  3,  77;  inermi  (Nom.  Plur.)  Auct.  bell.  Alexandr. 
76,  2  und  Minuc.  Felix  33,  3.     Von  einigen   der  eben  erwähnten 
Schriftsteller  ist  auch  iner77iis  gebraucht,  so  inermis  Cic.  de  finib. 
1,  7,  22;  pro  Rose.  Am.  49,  142;  de  domo  29,  76;  inermem  pro 
Fonteio  6,  14;  pro  Cluent.  8,  25;  38,  82;  leg.  agr.  1,  5,  16;  pro 
Sest.  37,  79;    inermes   pro  Tullio  21,  49;    inermihus  pro  Caecin 
62,  63;  inermes  Sali.  lug.  54,  10;  94,  5;  inermis  (Acc.  Plur.)  Cat 
59,  5;  inermis  Verg.  Aen.  2,  67;  inermem  Aen.  11,  672;  12,  734 
inermis   (Acc.  Plur.)    Aen.    1,  487;    inermis   Tacit.    Ann.    14,  59 
inermem  Ann.  6,  37  (31);  16,  9;  Histor.  1,  40;   1,  79;  2,  88;  3,  73 
inermi  Histor.  1,  16;  inermes  Hist.  1,  11;  2,  81;  3,  5:  4,  64:  4,  65 
Agr.'  37;  inermium  Histor.  1,  6;  3,  31;  inermes  (Acc.  Plur.)  Ann 
14,  36;  Histor.  2,  83;  inermia  Ann.  1,  46;  inermihus  Ann.   15,  67 
Caesar  gebraucht  sicher  inermis  (Nom.  Sing.)  bell.  Gall.  6,  38,  2 
inermes  bell.  Gall.  2,  27,  1;  bell.  civ.  2,  11,  4;  3,  93,  5;   inermihus 
bell.  Gall.  3,  29,  1 ;  dagegen  schwanken  die  Hdschr.  im  bell.  Gall. 

1,  40,  6   und   bell.  civ.   1,  68,  2    zwischen  inermes   und   inermos 
vergl.  Meusel.  Lexic.  Caesar.  II  p.  160  und  161.    Die  jüngere  Form 
inermis  haben  Pollio  bei  Cic.  Ep.  Fam.  10,  33,  4;  Brutus  bei  Cic. 
Ep.  Fam.  11,  10,  3;  Corn.  Nepos  Dion.  9,  3;  9,  6;  Hannib.  3,  4 
Hirtius  bell.  Gall.  8,   14,  1;  Prop.  5  (4),  6,  32;  TibuU.  2,  5,  106 
Liv.  29,  4,  7;  Ovid.  Met.  3,  553:  5,  175;  13,  103;   Fast.  2,  691 
Ibis  2;  Vell.  Paterc.  2,  80,  3;  2,  80,  4;  Phaedr.  1,  31,  6;  Append 
24,  5;  Ilias  Lat.   1023;  Suet.  Nero  43;  Calig.  46;  Curt.  4,  13,  21 
4,  16,   11;  7,  5,  33;  8,   14,  3;  Plin.  N.  H.  5,  9,  10(51);  Plin.  Ep 

2,  3,  6;  luven.  10,  200;  Flor.  3,  21,  24;  4,  2,  20;  Frontin.  Strateg 
2,  1,  6;  3,  2,  10;  4,  1,  43;  Val.  Flacc.  6,  256;  Stat.  Silv.  5,  2,  106 
Mamert.  Grat.  act.  7;  Treb.  Poll.  Gallien,  duo  7,  2;  Rut.  Namant 


—     152     — 

1,  367;  Aur.  Vict.  Caes.  25,  2;  Claudian.  in  consul.  Probin,  et 
Olybr.  28;  Claucl.  Mamert.  2,  9  (134,  4);  Prudent.  Cathemer. 
3,  154;    Dictys  4,  11;   Dracont.  Carm.   prof.  5,  189;  lul.  Valer. 

2,  2;  2,  3;  Anthol.  Lat.  ed.  Riese  881,  64. 

Semennos  schreibt  Tacit.  Ann.  1,  68  und  3,  45;  aus  dem  ver- 
derbten semerme  im  Nomin.  Plur.  Ann.  3,  39  haben  die  meisten 
semermes,  Becker  aber,  Halm  und  Pfitzner  mit  Recht  semermi 
gemacht,  da  bei  Tacitus  wohl  Formen  von  inermis,  nirgends  aber 
bei  ihm  Formen  von  semermis  gefunden  werden,  während  bei 
Livius  nur  Formen  von  semiermis  sich  finden ,  so  ex  semiermi 
turba  30,  28,  3;  semiermes  39,  31,  13;  40,  58,  7;  semiermium 
28,  16,  6;  semermos  hat  auch  Dictys  3,  10  und  semiermibus  Itin. 
Alex.  86. 

Neben  mberbis^    e   war  auch  inberhus^   a,   um  gebräuchlich, 
weniger  im  Gebrauch  aber  die  letztere  Form.    Für  imberhus  führt 
Nonius  S.  493,  20  Lucil.  (ed.  L.  Müller  30,  77;  ed.  Lachmann  977; 
ed.  Baehrens  690):  imherbi  androgyni  und  Varro  (in  epistula  ad 
Fabium):    maximi  (L.  Müller  zu  Lucil.  S.  270  simi)  sunt  idemque 
inberbi  an  und  Charis.  1,   15  S.  74  (95,  18),   aus  welchem  Beda 
de  orthogr.  S.  2788  (276,  26)  entlehnt  hat,  Varro  (de  actionibus 
scenicis):    inberbi  iuvenes  und  Cicero  (Kalendis  lanuariis  de  lege 
agraria   ed.   C,   F.  W.  Müller   part.  II   vol.  II   p.   178    fragm.  1): 
inberha  iuventute  und  ohne  nähere  Bezeichnung  inberbum^  vielleicht 
hat  er  Or.  de  domo  14,  37  vor  Augen  gehabt.    Auson.  Eclog.  27 
V.  5    ed.  Peiper  p.  108   (Anth.  Lat.  643  Riese)    schreibt:    Mavors 
imberbos    et    calvos   Luna    adamasti.      Im   Horaz    schwankt    die 
Lesart  der  Codices,  und  infolge  dessen  weichen  auch  die  Ausgaben 
von  einander,  je  nachdem  man  dem  cod.  Bland,  den  Vorzug  giebt 
oder  nicht,    so  schreibt  z.  B.  M.  Haupt  Epist.  2,   1 ,  85    et  quae 
inberbi  didicere  und  Ars  poet.  161  inberbus  iuvenis,  aber  Keller 
und  Haeufsner  an  erster  Stelle  inberbes,  an  letzter  inberbis.    Sicher 
steht  inberbis  bei  Cic.  de  nat.  deor.  1,  30,  83;  3,  34,  83;  in  Cat. 
2,  10,  22;  Livius  bei  Charisius  und  Beda  an  den  oben  angeführten 
Stellen;  Val.  Maxim.  1,  1  ext.  3;  6,  8,  1  und  Minuc.  Fehx  22,  6. 
Für  exanimis,    unanimis^   semianimis   mit   dem  Neutr.    auf  e 
wenden   vornehmlich  die  Dichter    nach  Bedürfnis   des  Versmafses 
die  Nebenformen   auf  us,  a,  um   an:    vergl.    Prob.  Cathol.   l,  46 
S.  1468  (24,  29).     Nicht  selten  schwankt  die  Lesart  zwischen  bei- 
den Endungen,  wie  Verg.  Aen.  9,  444  exanimum  im  Med.  Bern,  c 
und  in  andern  Büchern,  exanimem  im  Pal.  und  Rom.  und  im  Gud. 
m.  pr.  ist;  Aen.  4,  8  unanimem  im  Med.  m.  pr.  und  in  den  Bern. 


-     153     — 

bc,  unanimam  in  den  übrigen  Büchern;  Aen.  12,  L'64  unanimis 
als  Nomin.  oder  Accus.  Plur.  im  Med. ,  unanimes  im  Bern,  c  m. 
sec.  und  in  geringeren  Büchern,  unanimi  im  Rom.  und  Bern,  b, 
unaanime  im  Pal.  und  im  Gud.  m.  pr.  In  anderen  Stellen  des 
Verg.  sind  die  Formen  der  dritten  Deklination  überliefert,  indem 
zwischen  den  beiderseitigen  Bildungen  mit  vorherrschender  Rück- 
sicht auf  den  Wohlklang  entschieden  wurde,  vergl.  Wagner  zu 
Aen.  4,  8. 

Exanimis  und  exanirnvs   kommen   in  Prosa  nicht  vor  Livius 
vor,   auch  in   der   älteren  Poesie   sind   sie   selten;    von    exanimus 
finden  sich  die  Formen:  exanimicm  Lucr.  6,  705;  exanimo  1,  774 
exanimis  6,  1256  und  6,  1273;  exanimi  Pallantis  Verg.  Aen.  11,  30 
exanimum  (Neutr.)   1,  484;    6,   149;    exanimum  (Mascul.)  9,  444 
9,  451;   11,  51;  exanimis  11,  110;  exanima  corpora  Liv.  25,  26,  10 
26.  13,  18;  exanimum  pecus  Carm.  Priap.  65,  2;  exanimum  corpus 
Colum.   12,  47,  4;  exanhnae  sororis  Sil.  8,  157;  exanimo  15,  702 
exanimum  6,  44;    15,  401;    exanima   corpora  13,  472;    exanimos 

13,  481;  exanimum  Curt,  7,  2,  27;  10,  10,  12;  exanima  corpora 
Tacit.  Ann.  1,  70;  exanimos  1,  32;  4,  63;  exanimis  4,  51;  16,  13; 
corpora  exanima  schreibt  Leo  im  Sen.  Thyest.  1059,  Peiper  und 
Richter  (1063)  corpore  exanimo;  exanima  corpora  Plin.  N.  H.  10, 
3,  3  (8);  in  carne  exanima  11,  33,  39  (114);  exanimum  Val.  Flacc. 
2,  465;  5,  28;  exanimum  corpus  Coripp.  lustin.  1,  249;  cadaver 
exanimum  Venant.  Fort.  5,  1,  10  und  exanimum  ad  corpus  6,  5, 
256;  exanimos  artus  Sedul.  Carm.  ,4,  277;  exanimae  (Gen.)  Cy- 
prian.  de  opere  et  dem.  6;  exanimam  luschr.  Or.  4847;  exanima 
als  Substant.  Lactant.  Instit.  2 ,  2 ,  17  (im  Goth.  exanimia)  und 
Epit.  25,  15.  —  Von  exanimis  kommen  Formen  vor  wie:  exanimis 
Verg.  Aen.  4,  672;  5,  481;  5,  517;  exauimem  Aen.  6,  161;  10,  841; 
exanimes  Aen.  5,  669;  Horat.  Serm.  2,  6,  114;  exanime  corpus 
Liv.  8,  24,  14;  8,  39,  14;  exanimem  25,  16,  24;  25,  34,  11;  exa- 
nimi 9,  16,  18;  exanimes  1,  25,  6;  exanimis  llias  Lat.  481;  Sil. 
6,  45  (während  6,  44  exanimum  steht);  exanimem  Sil.  5,  584; 
Val.  Max.  5,  6,  1 ;  Curt.  8,  11,  16;  exanimes  Curt.  9,  5,  8;  exa- 
nime corpus  Quintil.  4,  2,  13;  exanimis  (Nom.)  Tacit.  Ann.  12,  68; 

14,  7;  exanimis  (Gen.)  Ann.  6  (40),  46;  exanimem  Ann.  1,  5;  14,  9; 
exanimes  Ann.  3,  46;  exanimi  (Dat.)  Sen.  ad  Helv.  consol.  19,  7; 
exanimes  Plin.  N.  H.  9,  5,  4  (9);  9,  21,  38  (74);  11,  33,  39  (114); 
exanimem  Lucan.  2,  302;  exanimi  (Abi.)  6,  655;  exanimes  2,  26; 
6,  718;  exanimem  Val.  Flacc.  6,  346;  exanimes  1,  737;  Stat. 
Theb,  1,  622;  3,  114;  exanimis  (Nom.)  Suet.  Caes.  82;  Vulg.  ludi- 


—     154    — 

ces  5,  27;  Oros.  5,  15,  21:  6,  19,  18;  exanimem  lul.  Valer.  3,  3; 
Histor.  Apoll.  25;  G.  I.  L.  5,  (!700;  exanimü  (Nom.)  Mythogr.  I 
(3)  210;  Anthol.  Lat.  ed.  Burm.  1,  168  v.  13  (Meyer  689;  Riese  13; 
Baehrens  4,  203). 

Unanimi  (Nom.  Plur.)  Plaut.  5,  4,  49  (729);  unanimis  Catull. 
80,  1:  Q>&^  80;  andidmam  Verg.  Aen.  4,  8;  unanimi  Aen.  12,  264; 
unanimos  Aen.  7,  335;  Liv.  7,  21,  5  ed.  Hertz  (andere  Heraus- 
geber una  animos);  unanimi  Val.  Flacc.  1,  615;  4,  162;  unanimum 

3,  571  ;  unanimi  Stat  Silv.  5,  2,  155;  Theb.  8,  169;  9,  169;  10,  727; 
unanimum  Silv.  5,  1,  176;  unanima  phalanx  Sil.  10,  98;  unanimi 
7,  620;  13,  651;  unanimo  5,  214;  9,  401;  unanimum  16,  252; 
unanimi  Claudian.  HI  cons.  Honor.  189;  Rapt.  Proserp.  2,  368; 
unanimos  in  Ruf.  1,  105;  unanime  (Vokat.)  Capitol.  Clod.  Alb. 
7,  6;  unanimis  Auson.  Edyll.  3,  10;  unanimum  Sedul.  Carm.  4,  218; 
unanimi  Alcim.  Avit.  Ep,  8  (7)  ed.  Peiper  p.  44,  1.  —  Von  der 
jüngeren  Form  uiianimis  kommt  vor:  unanimes  Val,  Flacc.  8,  232; 
Claudian.  cons.  Probin.  et  Olybr.  231;  Epigr.  32  (37),  3;  unanimis 
Vulg.  Psalm.  54,  14;  unanimem  Sirach  6,  12;  Ep.  ad  Philipp. 
2,  20;  unanimes  Act.  12,  20;  Ep.  ad  Rom.  15,  6;  ad  Philipp. 
1,  27;  2,  2;  ludith.  6,  14;  7,  4;  2  Esdra  5,  47;  unanimes  Sedul. 
Op.  lib.  5,  35;  unanimis  Anth.  Lat.  ed.  Riese  914,  80;  unanimi 
ed.  Burmanu  6,  89  v.  8  (Meyer  283;  Riese  941 ;  Baehrens  5  p.  422); 
unanimes  Hosidius  Geta  v.  60  (Anth.  Lat.  ed.  Burmann  1,  178; 
Meyer  235;  Riese  17;  Baehrens  4,  207),  —  Selten  ist  die  Form 
uniaiiim/s  Schol.  ad  luven.  5,  134  (p.  236,  5  ed.  0.  Jahn);  wdanimes 
Ennod.  Vit  Epiphan.  44  (ed.  Hartel  p.  342,  3;  ed.  Vogel  p.  89,  31) 
und  Anth.  Lat,  ed.  Burmann  3,  81  (Meyer  1613;  Riese  8;  Baehrens 

4,  197). 

Seniianinio  (Abi.)  Lucr.  6,  1268;  seniianinium  Cic.  de  divin. 
1,  47,  106  in  Versen;  Sali.  Histor.  3,  67,  16;  semianima  corpora 
Liv.  28,  32,  2;  semianinius  Phaedr.  1,  9,  8;  sonianima  pectora 
Sen.  Oed.  1053  (1075);  scmianimiDu  Stat.  Theb,  2,  83;  10,  477; 
luven,  4,  37;  semianimos  Stat.  Theb,  10,  547.  Häufiger  im  Ge- 
brauch ist  semianiniis ,  besonders  in  nachaugusteischer  Zeit,  so 
semianimes  Enn.  (Ann.  511  ed,  L,  Müller)  bei  Serv,  zu  Verg.  Aen. 
10,  396;  semianimem  Verg.  Aen.  4,  686;  semianimi  (Abi)  Aen. 
12,  356;  seniianimes  Aen.  10,  396;  eine  doppelte  Erklärung  läfst 
Aen.  10,  404  zu:  curruque  volutus  caedit  seraianimis  Rutulorum 
calcibus  arva,  indem  es  erstens  zu  calcibus  gezogen  werden  kann, 
Serv,  zu  d.  St.  sagt:  potest  et  semianimis,  ab  eo  quod  est  semi- 
aninius, anderuteils  ist  es  Nominativ,  was  gewifs  besser  ist,  sowohl 


—     155     - 

dem  Sinne  nach  als  auch  weil  Virgil  uur  die  Formen  nach  der 
III.  Dekl.  angewandt  hat;  semianimis  Corn.  Nep.  Paus.  5,4; 
semiatdme  Liv.  3,  57,  4;  semianimem  3,  13,  2:  semianimis  (Nom.) 
Vell.  Paterc.  2,  27,  3;  semianimem  Sen.  Benef.  4,  37,  1;  semiani- 
mes  de  provid.  4,  11;  de  ira  3,  4,  3;  Contr.  10,  33,  8;  semiani- 
mem Tacit.  Histor.  3,  25;  semianimes  Ilistor.  3,  84;  semianimis 
(Nom.)  Suet.  Aug.  6;  Nero  49;  semianimes  Tiber.  61;  semianimis 
(Nom.)  Lucan,  3,  747;  semianimis  (Gen.)  8,  670;  semianimem 
8,  &^\  semianimes  3,  576;  4,  339;  4,  567;  semianimem  Val.  Flacc. 
5,  134:  Stat.  Theb.  3,  187;  semianimi  (Abi.)  Sil.  9,  122;  semf 
animis  Curt.  4,  8,  8;  9,  5,  17;  lustin.  6,  8,  11;  12,  13,  9;  Aur. 
Vict.  de  vir.  illustr.  39,  3:  Q>Q^  11;  Oros.  6,  19,  17;  semianimem 
Quint.  Declam.  247  (ed.  Ritter  p.  14,  28). 

Flexanima  Pacuv.  (177)  bei  Cic.  de  orat.  2,  44,  187  und 
Nonius  S.  113,  32;  ders.  (422)  bei  Varro  L.  L.  7,  5,  87  und  Cic. 
de  divin.  1,  36,  80;  flexanimo  amore  CatulL  64,  330  nach  Murets 
Verbesserung  (in  St.  Germ.,  Dat.  und  Sant.  flexo  animo  amorem, 
Baehrens  hat  flexi  animi  geschrieben);  flexanimum  concentum 
Mart.  Capell.  9  §  906. 

Magnanimum  Lucr.  5,  400;  Catull,  64,85;  niagnanimam  Ca- 
tull.  66,  26;  magnanimos  58,  5;  magnanimum  Cic.  Tuscul.  4, 
28,  61;  pro  Deiot.  9,  26;  magnaninii  Off.  1,  69,  65;  magnanimis 
Off.  1,  20,  68;  magnanimos  Off.  1,  19,  63;  magnanimus  Verg. 
Aen.  5,  407;  magnanirai  Aen.  12,  144;  12,  876;  magnanimum  Aen. 

1,  260;  9,  202;  10,  771;  maguanimo  Aen.  10,  563;  magnanime 
Aen.  5,  17;  magnanimi  heroes  Aen.  6,  649;  magnanimae  gentes 
Aen.    10,   139;    magnanimo  Georg.  4,  4;    magnanimus   Ovid.  Met. 

2,  111;  12,  230;  magnanimi  Met.  14,  118;  Fast.  4,  380;  magna- 
nimo Met.  13,  298;  Trist.  3,  5,  33;  inagnanimum  factum  Gell. 
6  (7),  19,  1,  magnanimorum  Vulg.  ludices  5,  15  (über  den  Gen. 
Plur.  auf  um  vergl.  unter  22);  magnanimus  Amm.  Marcell.  15,  2,  3; 
Coripp.  lustin.  1,  248;  loh.  4,  478.  —  Selten  sind  die  Formen 
von  magnanimis^  so  der  Nom.  Singl.  magnanimis  Tertull.  Patient.  12; 
Jordan.  Getica  35,  183  (p.  106,  4  ed.  Mommsen);  Vestricius  Spu- 
rinna  v.  10  (in  der  Anthol.  Lat.  ed.  Riese  919)  nach  einer  Kon- 
jektur von  C.  Barth,  in  der  Hdschr.  steht  magnanima;  magnani- 
mem  Claud.  Mamert.  1,  2()  (70,  6  ed.  Engelbrecht)  und  Jordan. 
Getica  40,  213  (p.  112,  19),  vergl.  Rönsch,  Jtala  und  Vulgata  p.  274. 

Pusitlanimus  kommt  bei  Tertull.  de  orat.  29  und  pusillanimis 
(Dat.)  in  der  Vulg.  Jesaia  35,  4  vor,  aber  pusillanimis  (Nom.  Sin- 
gul.)  Vulg.  Sirach.  7,  9  (vergl.  Rönsch,  Itala  und  Vulgata  p.  227); 


—     156     — 

pusillanimem  Sidon.  Ep.  7,  17;  pusillanimes  TertuU.  fug.  in  per- 
sec.  9;  Augustin.  Civ.  Dei  1,  28  (I  44,  24);  15,  6  (II  66,  3);  Vulg.  1 
Thess.  5,  14;  auch  Engelbrecht  schreibt  im  Claud.  Mamert.  1,  20 
(70,  7)  pusillanimes,  doch  scheint  das  richtige  pusillanimos  zu 
sein,  da  so  alle  Hdschr.  aul'ser  cod.  Lipsius-Paulinus  n.  286  und 
einigen  älteren  Ausgaben  haben. 

Inanima  natura  Cic.  de  nat.  deor.  2,  30,  76;  inanimum  Acad. 
2,  12,  37;  Tuscul.  1,  23,  54;  de  nat.  deor.  2,  35,  90;  inanimi 
(Gen.)  Tuscul.  5,  24,  69;  inanima  (Neutr.  Plur.)  Off.  2,  3,  11; 
.2,  3,  12;  Liv.  21,  32,  7;  41,  18,  4;  Quint.  5,  14,  12;  8,  6,  10; 
mutis  atque  etiam  inanimis  Quint.  5,  11,  23  und  ex  mutis  anima- 
hbus  aut  inanimis  5,   13,  23;   inanima  (Neutr.  Plur.)  Tacit.   Ann. 

4,  69;  Histor.  1,  84;  caro  inanima  Plin.  N.  H.  7,  15,  13  (63); 
inanimae  castimoniae  Apul.  Met,  11,  30  S.  816  und  inanimis  cibis 
Met.  11,  28  S.  813;  —  dagegen  Nom.  Sing,  inanimis  Apul.  Met. 
1,   14  S.  50;  2,  25  S.  153  und  ventos  inanimes  Met.   1,  2  S.  17. 

Longanimis  (vergl.  Not.  Tir.  S.  45;  Gloss.  Labb. ;  Rönsch,  Itala 
und  Vulgata  p.  126)  Augustin.  Confess.  1,  18,  28;  Vulg.  Psalm. 
102,  8;  2  Esdra  9,  17;  4  Esdra  7,  64;  longanimem  Oros.  lib.  Apo- 
log.  19,  3. 

Ein  Kompositum  levianima  bemerkt,  wahrscheinlich  aus  poe- 
tischem Gebrauch  Mar.  Victorin.  1  S.  2468  (23,  9). 

Summanima  C.   I.  L.   10,  4227. 

Se7nisomnus  Cic.  Verr.  5,  36,  95;  Liv.  40,  15,  11;  Sen.  Epist. 
122,   1;   Tacit.  Hist.  5,  22;    Curt.  8,  3,  8   und  Apul.  Met.  1,   15 

5.  53;  semisomno  Cael.  bei  Quintil.  4,  2,  124  und  Phaedr.  4, 
15,  11;  semisomni  (Noniin.  Plur.)  Cic.  Farn.  7,  1,  1;  semisomnos 
Sallust.  lug.  21,  2;  Liv.  9,  37,  9;  25,  39,  3;  30,  5,  10;  37,  20,  13 
(hier  im  Voss,  und  Thuan.)  und  Tac.  Ann.  1,  51;  4,  25;  ab  semi- 
somnis  Liv.  9,  24,  12  (semisomnibus  im  Lovel.  2,  semisomni  in 
einigen  Büchern);  semisoninum  ist  Konjektur  von  Ribbeck  in  einem 
Verse  eines  unbekannten  Dichters  (vergl.  Trag.  Fragm.  I  249  v.  99). 
Sehr  selten  sind  die  Formen  von  semisomnis,  so  steht  semisomnis 
Sen.  de  brevit.  vitae  14,  4  und  Itin.  Alex.   100. 

Levisomna  corda  Lucr.  5,  864. 

Neben  acc/ivis,  dedivis^  proclivis  finden  sich,  wenn  auch  selten, 
Formen  auf  us,  a,  um. 

Sicher  steht  acclioati  im  Ovid.  Met.  2,  19  quo  simul  adclivo 
Clymeneia  limite  proles  venit  und  Manil.  1,  233  et  acclivis  pariter 
declivia  iungit.  Au  folgenden  Stellen  kommen  in  einigen  Hdschr. 
Formen  nach    der  11.  Deklination  vor:    Üvid.  Met.  9,  334   acclivi 


—     157     — 

litoris  im  Med.:  Met.  10,  53  acclivus  trames  im  Zulich.  und  Liv. 
38,  20,  4  acclivos  colles  (ii.  den  Pal.  acclives). 

So  kommt  declivus  adjectivisch  wohl  nur  bei  Cassiod.  in 
psalm.  16,  5  vor:  cum  ad  vitia  prolabimur,  leve  iter  est  ac  de- 
clivum.  Auch  declivum  als  Substant.  ist  sehr  selten:  in  verticis 
declivo  Boeth.  art.  geom.  p.  425 ,  8  Fr.  Zuweilen  finden  sich  in 
Ildschr.  Formen  nach  der  II.  Deklination,  so  per  decliva  Ovid. 
Met.  2 ,  206  im  Marc.  m.  sec.  und  Laur. ,  ferner  declivam  ripam 
Ovid.  Fast.  3,  13  im  Farn.,  an  erster  Stelle  wird  jetzt  in  den 
Ausgaben  per  decHve,  an  zweiter  declivem  geschrieben. 

Proclivus  findet  sich  öfters,  so  steht  fecisti  modo  mi  ex  pro- 
clivo  planum  Plaut.  Mil.  Glor.  4,  2,  27  (1018),  ganz  ebenso  faciam 
ego  hanc  rem  planam  ex  procliva  tibi  Rudens  4,  4,  88  (1132); 
proclivum  Varro  R.  R.  2,  2,  7  und  Tertull.  Spect.  3;  proclivas 
Catull.  64,  270:  proclivus  Sen.  Ep.  86,  16;  adiuvante  proclivo 
Frontin.  Strateg.  2,  2,  2;  procliva  als  Fem.  C.  I.  L.  10,  3980  Z.  8: 
als  Neutr.  Plur.  Fronto  ad  M.  Caes.  3,  16.  Aber  besser  beglau- 
bigt ist  in  proclivi  Terent.  Andr.  4,  2,  18  (701)  und  Sen.  Vita 
beata  25,  5  zweimal:  procliva  Auct.  bell.  Afric.  10,  5;  Liv.  21, 
35,  9;  Sen.  de  ira  2,  1,  1  und  de  morte  Claudi  (Apocolocyntosis) 
13,  2;  proclivis  Lucr.  6,  728  und  Apul.  Met.  1,  7  S.  31;  proclivem 
Liv.  35,  30,  1. 

Von  den  übrigen  Kompositis  kommen  nur  die  Formen  nach 
der  III.  Deklination  vor:  indeclivis  Chalcid.  Plat.  Tim.  34  B 
(p.  31 ,  8)  und  93  (p.  165,  11):  perprocUvis  Petr.  Chrysol  serm. 
49  und  reclwi's  Pallad.  1 ,  6 ,  15  patenti  campo  et  soluto  et  ad 
solem  reclivi  (reclini  Lugd.,  reclino  Erf.  Vinc). 

Nebenformen  auf  us,  a,  um  zu  acclmis ,  declinis  lassen  sich 
nicht  nachweisen,  nur  von  redinus,  das  gewöhnliche  ist  reclinis, 
findet  sich  Itin  Alex.  13  reclinam  comam,  aber  bei  Vopisc.  Firm. 

4,  3  ist  im  cod.  Bamb.  und  Pal.  reclinis,  reclinus  steht  nur  in  der 
editio  princeps  Mediolanensis. 

Neben  imhellis  kommt  auch  imhellus  vor,  Dictys  2,  15  sagt 
imbellum  adversarium,  der  jedoch  daneben  auch  4,  15  und  5,  13 
imbellis  gebraucht. 

Neben  infamis  hat  infamam  honestatem  Lucilius   bei  Nonius 

5.  161,  17  (L.  Müller  schreibt  1,  18  infamam  veitam.  Lachmann 
zu  Lucr.  2,  466  wollte  infumam  egestatem,  was  auch  in  der  Aus- 
gabe 1,  23  steht,  und  Baehrens  1,  42  hat  auch  infamam). 

Neben  enervis  gebraucht  Apul.  Met.  1,4  S.  21  enervam  salta- 
tionem   (vergl.  Hildebrand   zu  dieser  Stelle) ;   auch   finden  sich  in 


-     158     - 

Hdschr.  zuweilen  Formen  nach  der  II.  Deklination,  wie  Val.  Maxim. 
2,  7,  15  enervos  im  Bern.  m.  corr.  (vergl.  Drakenb.  zu  Liv.  7, 
21,  5),  Halm  (p.  39,  5)  schreibt  Acc.  Plur.  enervis,  und  Augustin. 
Civ.  Dei  3,  21  steht  im  Augsburg,  enervam,  Dombart  (I  133,  24) 
hat  enervem. 

Neben  illunis  kommt  bei  Apul.  Met.  4,  18  S.  278  iUunio  tem- 
pore und  Met.  9,  33  S.  655  illaniae  caliginis  vor. 

Neben  hilinguis  findet  sich  auch  büinguus ,  denn  Bücheier 
schreibt  Varro  Sat.  Men.  309  quare  meas  lubidines  ac  tibias  bi- 
linguos,  und  neben  elinguis  kommt  auch  in  einigen  Hdschr.  des 
Tertull.  pall.  6  elingua  philosophia  vor. 

Neben  locuples  hat  Venant.  Fort.  Vit.  Mart.  II  379  dives 
agris,  opulens  famulis,  locupletus  acervis. 

Neben  dem  defectiven  primorem  (vergl.  unter  50)  schrieb  man 
früher  Varro  L.  L.  5,  8,  47  primoro  clivo,  jetzt  hat  Spengel  nach 
Aldus  primore  aufgenommen. 

Alaris  e  und  alarius,  a,  um  werden  neben  einander  ge- 
braucht, häufiger  aber  ist  das  letztere,  wie  Cic.  Farn.  2,  17,  7; 
Caes.  bell.  Gall.  1,  51,  1:  bell.  civ.  1,  73,  3;  1,  83,  1 ;  2,  18,  1 ; 
Liv.  10,  40,  8;  10,  43,  3;  35,  5,  8  und  40,  40,  9;  Tac.  Ann.  3,  39; 
4,  73;  12,  27;  15,  10  das  zweitemal  und  15,  11,  aber  alarihus 
Liv.  10,  41,  5;  alares  Tacit.  Ann.  15,  10  das  erstemal;  15,  11; 
Histor.  2,  94  und  Cod.  Theod.  7,  20,  4  §  3;  Epigr.  (Anal.)  Verg. 
13  (5),  21  schlug  Scaliger  für  altaribus  die  Form  alaribus  vor, 
die  aber  Baehrens  nicht  aufgenommen  hat. 

Tabella  alearis  Cael.  Aurelian.  2,  1,  25,  dagegen  ut  ne  legi 
fraudem  faciant  alearine  Plaut.  Mil.  Glor.  2,  2,  9  (164)  und  cum 
omnes  amicitiae,  alenriae  solae  .  .  sociales  sunt  et  adfectu  nimio 
conexae  Amm.  Marcell.  28,  4,   21. 

Neben  arficularis  ist  morbum  ardcularfum  Cato  R.  R.  157,  7; 
articuhiriis  oder,  wie  Detlefsen  im  Plinius  einigemale  schreibt, 
articidaris  morbis  N.  H.  20,  9,  33  (81);  21,  21,  89  (157);  22,  13, 
15  (34);  25,  5,  22  (54);  articularios  morbos  N.  H.  21,  20,  86  (150): 
23  prooem.  3;  32,  4,  14  (39). 

Neben  auxilidvis  e  ist  cohorte  nu.ciliaria  Cic.  prov.  cons.  7,  15; 
equitibus  auxiliariis  Bibulus  in  der  Anführung  bei  Cic.  Ep.  Fam. 
2,  17,  7:  militem  non  modo  legionarium  sed  ne  auxiliarium  q}i\- 
dem  uUum  Asin.  Polio  bei  Cic.  Ep.  Fam.  10,  32,  5;  cum  decem 
legionibus  et  cohortibus  XX  auxiliariis  L.  Cassius  bei  Cic.  Ep. 
Fam.  12,  13,  4;  cohortes  auxiliarias  Bell.  Alex.  62,  I  (im  Par.  2 
auxiliariis,  d.  i.  auxiliaris);  auxiHarios  equites  Sallnst,  lug.  46,  7 


-     159     - 

und  cohortibus  auxiliariin  lug.  87,  1;  93,  2;  militum  auxiliariorum 
Liv.  40,  40,  13;  auxiliariae  cohortes  Tac.  Ann.  1,  51;  auxiliariia 
cohortibus  Histor.  5,  16;  equiti  mixsUiario  C.  I.  L.  3,  4753;  auxi- 
liariorum Ostieusium  Inschr.  Or.  4104  und  Grut.  318,  6;  398,  7; 
auch  nicht  militärisch  wird  es  gebraucht  bei  Plaut.  Trucul.  2,  1, 
6  (211)  magis  consiliarius  amicus  quam  auxiliarius;  Frouto  de 
eloqu.  3  (p.  150,  15  Naber)  consiliario  huic  magis  aetati  opus  est 
quam  auxiliario;  Caecinna  bei  Sen.  Nat.  quaest.  2,  49,  3  auxiliaria 
fulmina. 

Neben  epistularis^  e  auch  scriptionis  epistulariao.  Ennod.  Ep. 
1,  22  (ed.  Hartel  p.  34,  14;  ed.  Vogel  p.  32,  24);  als  Substant. 
bei  Salv.  Gubern.  Dei  5,  7,  30  novi  epistolarii  a  summis  sublimi- 
tatibus  missi. 

Intel  calaris,  e  und  intercalarius,  a,  um  werden  neben  einan- 
der gebraucht,  so  wendet  Livius  nur  die  Formen  nach  der  IL  De- 
klination an  wie  intercalariis  mensibus  1,  19,  6;  mense  interc<d<irio 
37,  59,  2;  Kalendae  intercalariae  43,  11,  13  und  45,  44,  3;  Ma- 
crobius  aber  nur  die  nach  der  III.  Deklination  wie  intercalarem 
mensem  Sat.  1,  13,  8;  intercalares  dies  Sat.  1,  13,  12;  diem  inter- 
calarem und  menais  intercalaris  Sat.  1,  13,  19  (vergl.  Wilm.  In- 
script.  176);  Cicero  Verr.  2,  52,  130  sagt  intercalarium  (mensem), 
aber  ante  diem  V  Kalend.  intercalares  pro  Quinctio  25,  79  und 
Ep.  Farn,  6,  14,  2:  ferner  pridie  Kalend.  intercalares  pro  Quinctio 
25,  79;  Plinius  gebraucht  N.  H.  2,  47,  48  (130)  infercalario  anno 
und  ebenso  18,  ?5,  57  (207),  aber  intercalaris  dies  2,  8,  6  (35), 
wo  der  cod.  Rice,  auch  intercalarius  hat;  Censorinus  wendet  gewöhn- 
lich die  Form  auf  us  an,  wie  cum  intercalariis  18,  8;  intercalarium 
mensem  20,  6;  intercalario  mense  und  menses  intercalarios  20,  8, 
aber  intercalares  menses  18,  8  und  sine  ullo  intercalari  18,  10; 
Suet.  Caes.  40  cum  intercalario  (mense),  und  Servius  zu  Verg. 
Eclog.  8,  21  sagt:  Dicitur  autem  hie  versus  intercalaris^  qui  l're- 
quenter  post  aliquantulos  interponitur  versus,  sicut  intercalares 
dies  et  menses  vocantur,  qui  interponantur. 

Neben  iocularis^  e  ist  iocularium  malum  Terent.  Andr.  4,  4,  43 
(782);  Porphyr.  Horat  Epist.  2,  2,  60. 

Neben  militaris,  e  gebraucht  gradibus  militariis  Plaut.  Pseud. 
4,  4,  11  (1048),  Fleckeisen  schreibt  nach  dem  Vatic.  militaribus, 
Lorenz,  »um  dem  erwarteten  komischen  Ausdruck  für  Sieben- 
meilenstiefel einigermafsen  zu  entsprechen«  ,  gradibus  milliariis. 
Ein  Adv.  militarie  steht  Trebell.  Pol),  trig.  tyr.  22  §  3. 

Neben  pcculiaris,   e   steht   in    causa   peculiaria    bei    Ponipon. 


-     160     - 

Dig.  15,  1,  4  §  5;  creditoribus  pecuUariis  Marcian.  Dig.  33,  8,  18; 

in  rebus  pecuUariis  Ulpian.  Dig.  44,  4,  4  §  34    und  ex  peculiaris 

92  lampadaris  C.  I.  L.  6,  8868:  peculiarius  ist  auch  in  den  not.  Tir. 

5.  67;  unrichtig  aber  in  peculiario  commentario  Plin.  N.  H.  23, 
8,  77  (149)  im  Voss,  und  Par.  d  (im  Par.  a  peculian^  wie  auch 
Detlefsen  schreibt). 

Neben  ^jWw«pi7am  auch  piimipUario  Spartian.  Did.  lul.  5,  1 
und  Pesc.  Nig.  2,  4,  vergl.  Cod.  Theod.  7,  20,  12  §  3  und  13, 
4,  14;  früher  schrieb  man  auch  Sen.  de  const.  18,  4  nee  impune 
cessit  primipilario,  jetzt  hat  Haase  primipilari. 

Neben  ridicularis^  e  gewöhnUch  ridicidarius,  a,  um;  mit  Aus- 
nahme von  Fronto  ad  M.  Caes.  4,  3  (p.  62,  23  ed.  Naber)  in  verbis 
rusticanis  et  iocularibus  et  ridiculariis  kommen  beide  Wörter  nur 
substantivisch  vor,  so  ridicularius  Gell.  4,  20,  3;  ridicularia  Plaut. 
Asin.  2,  2,  64  (330);  Trinum.  1,  2,  28  {m);  Trucul.  3,  2,  16  (684); 
Cato  (fragm.  40,  4  ed.  lordan)  bei  Macrob.  Sat.  3,  14,  9,  aber 
nur  ridiculares  bei  Isid.  Orig.  8,  7,  7. 

Neben  singularis,  e  hat  singularias  Plaut.  Capt.  1,  2,  3  (112); 
smgularia  als  Ablat.  Turpil.  (28)  bei  Nonius  S.  491,  1;  smgidariae 
als  Genet.  Sing.  Gell.  9,  4,  6  und  als  Nomin.  Plur.  17,  9,  2; 
equiti  ex  officio  singulariorum  C.  I.  L.  8,  9763  und  equitum  singu- 
larior  Or.  3100. 

Neben  talaris^  e  auch  ludum  talariiim  Cic.  Off.  1,  42,  150; 
in  ludo  talario  Ep.  ad  Attic.  1,  16,  3  und  ludos  talarios  Fronto 
de  orat.  p.  160,  3  ed.  Naber. 

Neben  tutelaris^  e  auch  tutelarios  Plin.  N.  H.  34,  7,  17  (38); 
praetor!  tutelario  C.  I.  L.  6,   1422;  Grut.  363,  2;  465,  5. 

Neben  vulgaris^  e  hat  vulgaria  als  Fem.  Sing.  Turpil.  (205) 
bei  Nonius  S.  488,  26;  vulgariam  Afran.  (263)  bei  Nonius  S.  488,  28 
und  Novius  (98)  bei  Nonius  S.  481,  21;  vulgaria  als  Ablat.,  vul- 
gariae,  in  libris  vulgarns,  vulgariam  Gell.  1,  22,  2;  3,  16,  18; 
12,  10,  6;  13,  25  (24),  4;  16,  5,  1;  17,  3  in  der  Überschr.;  Apul. 
de  mag.  12  S.  412. 

Manipularius  kommt  in  den  not.  Tir.  S.  75  vor,  manuplarius 
C.  I.  L.  10,  3608:  10,  3625;  manipulario  habitu  Suet.  Calig.  9 
heilst  in  dem  Anzüge  eines  mauipularis.  Geppert  schlug  Plaut. 
Trucul.  4,  4,  27  (880)  amicus  manipularius  vor,  was  auch  von 
Spengel  aufgenommen  und  von  G.  Löwe  gebilligt  ist,  aber  von 
Scholl  (vergl.  die  Anm.  zu  d.  St.)  verworfen  wurde,  der  dafür 
consiliarius  schreibt.    Als  Substantiv  findet  es  sich  im  Val.  Maxim. 

6,  1,  12  a  C.  Plotio  manipulario,    wo  aber   die  Epitome  Paridis 


—     161     — 

a  C.  Plotio  manipulare  hat.  In  der  Epitom.  Livian.  hat  die  editio 
princeps  liomana  manipulariis,  aber  Jahn  (p.  11,  25)  schreibt 
nach  den  Hdschr.  manipularibus.  Über  manipularius  vergl.  Ritschi, 
De  declin.  quadam  Lat.  recondit.  comm.  1  S.  20  (üpusc.  4  S.  464) 
und  L.  Meyer,  Vergl.  Gramm.  2  S.  451. 

Neben  molaris,  e  sehr  selten  asinus  molarius  Cato  R.  R.  11,  1 
und  Varro  R.  R.  1,  19,  3. 

Hortensis  scheint  nur  Colum.  9,  4,  4  in  hortensi  lira  vorzu- 
kommen, öfters  hortensius,  a,  um,  so  hortensium  (genus)  Plin.  N. 
H.  19,  8,  42  (146);  hortensii  bulbi  20,  9,  40  (105):  batim  horten- 
siani  21,  15,  50  (86),  im  Paris,  a  und  Rice,  hortensianam ;  hor- 
tensiis  saporibus  21,  31,  105  (181);  species  liortensiae  26,  8,  50 
(82)  und  als  Substantiv  hortensiorum  19,  5,  24  (74);  19,  8,  40(132); 
19,  8,  40  (134),  und  hortensiis  oder  auch  hortensis  geschrieben 
19,  5,  24  (74);  19,  6,  31  (98);  20  prooem.  1,  2;  20,  24,  100  (264); 
22,  24,  57  (119)  und  26,  4,  10  (22). 

Neben  Thermensis  ist  Thermensorum  C.  I.  L.  1 ,  204  Col.  1 
Z.  27  (Thermensum,  Termensium,  Thermesium,  Thermesum  Col.  1 
Z.  2;  13;  33  und  Col.  2  Z.  7;  8;  11;  24;  28),  und  als  Dat.  Plur. 
Thermensis  daselbst  Col.  1  Z.  9. 

Neben  acer,  acris,  acre  hatte  acrum  pro  acrem  Cn.  Matius 
(fragm.  5  ed.  Baehrens  p.  281)  in  der  Ilias  nach  Charis.  1,  17 
S.  93  (117,  13),  welcher  sich  auf  Vindex  bezieht;  ex  nimis  acra 
Pallad.  9,  5,  3,  vergl.  Schneider  zu  d.  St.,  einige  Reihen  früher 
§  2  steht  cum  aceto  non  acri;  aceti  acri  Veget.  Art.  veter.  4  (6), 
28,  16,  Schneider  schreibt  acris  und  3,  7,  1  cum  aceto  non  acri, 
während  einige  Hdschr.  hier  acro  haben;  in  aceto  acro^  teres  cum 
pipere  ita  ut  acrum  sit  und  vini  acri  sextarium  PHn.  Secund.  2,  45 ; 
acetum  acrum  Gargil.  Mart.  Cur.  boum  21 :  Pelag.  Vet.  6  und 
Schol.  zu  luven.  10,  153.  In  dem  alten  GIoss.  bei  Majo  class. 
auct.  6  S.  502  ist  acrae  mentis  validae  mentis.  Von  Prob.  Append. 
S.  444  (197,  31)  wird  acrum  für  acre  verworfen:  falsche  Lesarten 
sind  acra  (für  acria)  Cic.  pro  Rose.  A.  5,  11  im  Salzb.  m.  pr.  und 
Heimst.;  acram  Cic.  Arat.  158  im  Harl.  H:  acro  aceto  Ser.  Sam- 
mon.  4,  46  in  den  geringeren  Büchern  (vergl.  Baehrens  P.  L,  M.  3 
p.  109)  und  die  von  Forcell.  erwähnte  Var.  acra  für  acria  bei 
Plaut.  Bacch.  4,  3,  15  ist  sonst  nicht  bekannt;  vergl.  K.  Sittl, 
Archiv  für  Lat.  Lexicograph.  II  (1885)  p.  578. 

Silvano  silvestro  C.  I.  L,  3,  3499;  3,  3504,  aber  Silvano 
silvestri  3,  1154;  3,  1155;  3,  3369;   3,  3500;  3,  3501;  3,  3604 

Neue -Wagener,  Lat.  Formenlehre.     11.     3.  Aufl.  11 


-     162     - 

und  Silvanis  süvestribus  3,  4442;  3,  4534,  vergl.  über  Silvester 
als  Nom.  propr.  Substant.  124. 

Campestrorum  C.  I.  L.  3,  1607,  doch  (cohors)  III  campestris 
privil.  veter.  XXV  Taf.  1  und  2  Z.  11  (C.  1.  L.  3  S.  868). 

Pauperorum  für  pauperum  ist  zweimal  in  einer  Inschr.  des 
J.  347  nach  Chr.  bei  Henz.  7355 :  Petron.  46,  1  ed.  Bücheier  und 
Vulg.  Tob.  2,  3  (vergl.  Rönsch,  Itala  und  Vulgata  S.  275);  paupero 
Commodian.  Instr.  2,  36,  7  ed.  Ludwig  (Dombert  schreibt  pau- 
perclo);  Cyprian.  testim.  3,  1  im  Würzb. ;  vergl.  über  die  Motion 
pauper,  paupera,  pauperum  unter  11   (S   24  u.  25). 

Vereinzelt  stehen  omniorum  C.  I.  L.  6,  5601 :  rebus  lugubris 
und  forensis  als  Abi.  Plur.  6,  12649,  vergl.  Rönsch,  Itala  und 
Vulgata  S.  274,  275. 

Noch  einige  andere  Adjectiva,  welche  in  der  Regel,  wie  pau- 
93  per,  immobilia  sind  und  der  dritten  Deklination  folgen,  gestatten, 
vornehmlich  bei  Späteren,  einzelne  Formen  wie  von  Adjectiva  auf 
US,  a,  um.  Gracilens  und  gracilentus  sind  oben  als  Nebenformen 
für  gracilis  und  gracilus  nachgewiesen.  Festilenta,  welches  Gell. 
19,  7,  7  aus  Laevius  (fragm.  9  ed.  Baehrens  p.  288)  bemerkt 
(vergl,  unter  44,  S.  124),  beweist  um  so  weniger  für  pestilentus, 
a,  um,  als  derselbe  nach  Gell.  a.  a.  0.  auch  silenta  loca  geschrie- 
ben hatte. 

Aber  neben  praecox  sind  praecoca  als  Femin.  Tertull,  de  pall.  1 
und  de  anima  20;  praecocum  als  Accus.  Tertull.  ad  nat.  1,  15, 
daneben  auch  praecoqua  als  Abi.  Siugul.  Auson.  Ep.  22,  15  und 
Sidon.  Ep.  9,  14;  praecoguam  Colum.  12,  39,  1  und  Tertull,  adv. 
Marc.  4,  27;  praecoquae  als  Nom.  Plural.  Isid.  17,  5,  16;  prae- 
coquos  Tertull.  adv.  Marc.  3,  8;  praecoquas  Colum.  12,  37:  prae- 
coqua als  Neutr.  Plural.  Mart.  13,  46,  1;  Pall.  12,  7,  6;  Gargil. 
Med.  44,  vergl.  Schuch  zu  Apicius  de  re  coquin.  4,  176  p.  93 
und  4,  184  p.  100:  praecoqua  ist  auch  im  cod.  Sangerm.  des 
Colum.  10,  410,  ferner  dient  praecoca  und  praecoqua  als  Erklä- 
rung von  praecox  bei  Nouius  S.  150,  18  und  156,  25;  vergl.  unter 
43,  S.  122  praecocia.  —  Exta  ollicoqua  Varro  L.  L.  5,  21,  104, 
vergl.  unter  43,  S.  122  aulicocia. 

Von  den  Kompositis  auf  co/or,  wie  bicolor,  decolor,  dis- 
color,  diversicolor,  multicolor,  unicolor  und  versicolor  finden  noch 
Formen  auf  us: 

Vexilla  hicolora  Vopisc.  Aurelian.  13,  3. 

Decolor 0  Ambros.  Ep.  19,  31;  de  Elia  et  ieiun.  19,  72;  de- 
coloros  Prudent.  Perist.  1,  113. 


—     163     - 

Corona  non  discolora  Apul.  de  mundo  16  S.  324 ;  discolora 
Prudent.  Perist.  10,302;  discoloram  Mart.  Capell.  1  §71;  dlscolo- 
rum  1  §  67 ;  discolora  venustate  4  §328;  discolora  opere  Ambros. 
Ep.  5,  1  (andere  lesen  discolora  opera);  licia  discolora  Apul.  de 
mag.  30  S.  459;  discolora  serta  Symmach.  Laud.  in  Valentin,  sen. 
Aug.  2,  1  (p.  323,  38  ed.  Seeck),  aber  discoloria  vestis  Petron. 
Sat.  97,  3. 

Diversicoloris  (Abi.  Plur.)  Mart.  Capell.   1   §  74. 

Id  est  multieolorum  Serv.  zu  Verg.  Aen.  5,  609;  Iris  multi- 
colora  Apul.  de  mundo  16  S.  323;  multicolora  (Neutr.  Plur.)  Gell. 
16,  11,  4:  Prudent.  Cathem.  3,  104. 

TInicolora  (Neutr.  Plur.)  Fronto  Ep.  ad  Ver.  1,  1  (p.  113,  10 
Naber);  xinicoloras  Prudent.  Hamart.  819. 

Versi'colorus  Prudent.  c.  Symmach.  2,  56;  versicoloram  Ambros. 
in  Luc.  5,  23;  versicolora  (Neutr.  Plural.)  Fronto  Ep.  ad  Ver.  1,  1 
(p.  113,  18  Naber),  aber  lana  versicoloria  Paul.  Sent.  3,  6,  82 
(ed.  Huschke  p.  508)  und  Paul.  Dig.  34,  2,  32  §  6. 

Neben  guadrupes  oder  quadripes  ist  quadripedo  concito  cursu 
Fronto  de  orat,  1  (S.  156,  4)  und  quadripedo  currant  Ep.  ad  M. 
Caes.  1,  8  (2,  1)  S.  22,  16  ed.  Naber;  quadrupedo  gradu  Amm. 
Marc.  14,  2,  2. 

Neben  exos  sagt  Apul.  Met.  1,  4  S.  21  exossam  vergl.  Hilde- 
brand zu  dieser  Stelle. 

Improles  est,  qui  nondum  vir  est,  sagt  Mar.  Victorin.  1,  4,  73 
S.  2465  (20,  10),  derselbe  gebraucht  den  Acc.  improlem.  In  Gloss. 
Labb.  finden  wir  inproles,  improlis  und  improlus^  letztere  Form 
erwähnt  auch  Paul.  Fest.  p.  108,  12:  improlus  vel  improlis,  qui 
nondum  esset  adscriptus  in  civitate. 

Auch  zu  dem  Adjectiv  einer  Endung  viijil  ist  ein  Kompositum 
auf  US  gebildet:  Venus  noctuvigila  Plaut.  Curcul.  1,  3,  40  (196), 
in  einzelnen  Hdschr.  getrennt  geschrieben. 

52.  Ebenso  haben  manche  Adjectiva  auf  us,  a,  um 
Nebenformen  nach  der  dritten  Deklination, 

Zu  imhecillus  findet  sich  an  mehreren  Stellen  des  Cicero  in  ein- 
zelnen Hdschr.  und  Ausgaben  imbecillis  als  Nomin.  Sing.,  imbecilli 
als  Dat.  oder  Ablat.  Sing.,  imbecillem,  imbecilles,  imbecillia,  imbe- 
cillibus;  so  ist  zwar  imbecillis  Invent.  1,  24,  35  im  Tross.  und  in 
anderen  Büchern,  aber  imbecillus  unter  anderen  im  Turic. ;  imbe- 
cilles Acad.  1,  12,  44  wird  allein  aus  dem  Danz.  bemerkt,  inbecilHs 
Cato  Mai.  11,  35  aus  dem  Par.  m.  sec,  inbecilles  Lael.  7,  23  aus 
dem  Wien.  D  und  Salzb.,  imbecillibus  Lael.  13,  47  aus  dem  Wien.  D, 

11* 


—     164     - 

in  anderen  Büchern  ist  imbellibus.  Alle  diese  Formen  nach  der 
dritten  Deklination  sind  von  der  neueren  Kritik  nach  den  besten 
Autoritäten  aus  den  Schriften  Ciceros  entfernt,  nur  an  einer  Stelle, 
in  einem  Fragment  bei  Nonius  S.  300,  33  (Hortens.  fragm.  72  ed. 
C.  F.  W.  Müller  Pars  IV  vol.  III  p.  320  oder  fragm.  63  p.  62  ed. 
Kayser)  ist  imbecillis  sicher;  bei  Cic.  findet  sich  imbecillus  pro 
Flacc.  30,  72;  pro  Cluentio  2,  5;  pro  Sest.  10,  24;  pro  Cael.  28, 
66;  28,  67;  Phil.  1,  14,  33;  Ep.  Fam.  6,  6,  2;  7,  1,  3;  9,  16,  6; 
Fin.  5,  24,  71;  Divin.  2,  60,  125;  Lael.  17,  63;  Off.  2,  8,  29; 
Parad.  1,  1,  7.  Bei  Caesar  kommt  weder  die  eine  noch  die  an- 
dere Form  vor,  bei  Lucrez  steht  imbecilla  1,  840  und  3,  604, 
aber  imhecilles  Cornific.  3,  21,  25  (vergl.  Friedrich  praef.  p.  LVI). 
Imbecilla  und  imbecillum  allein  hat  ferner  Sallust.  Cat.  3,  4  und 
lug.  1,1;  10,  6;  Vell.  Paterc.  2,  114,  1  imbecillus,  wie  auch 
Plinius  N.  H.  14,  21,  27  (134)  imbecilla  als  Neutr.  Plur.  und  als 
Femin.  17,  5,  3  (36),  ebenso  imbecillus  Plin.  Ep.  4,  17,  6;  im- 
becillum Ep.  1,  12,  12;  4,  7,  4;  imbecillis  cultoribus  Ep.  3,  19,  6 
und  imbecillo  als  Ablat.  Panegyr.  79,  4  (vergl.  die  Note  von  Keil). 
Desgleichen  ist  bei  Celsus  imbecillis  als  Dat.  Plur.,  imbecillum  und 
imbecillo  1,  2;  imbecillam  1,  3;  imbecillas  2,  18;  imbecilli  3,  19, 
und  auch  imbecillibus  8,  15  ist  nach  dem  Münchn.  mit  imbecillis 
vertauscht.  Bei  Columella  imbecilla  als  Fem.  Sing.  5,  10,  2;  im- 
becillum 7,  3,  15;  7,  3,  18;  imbecillis  als  Dat.  Plur.  9,  7,  3  und 
als  Ablat.  Plur.  12,  3,  8;  imbecillae  de  arb,  3,  1  und  imbecillas 
de  arb.  3,  2,  aber  palmes  imhecülis  4,  24,  18.  Bei  Sen.  imbe- 
94  cillus  Epist.  116,  3;  imbecillum  Cons.  Helv.  7,  3;  11,  2;  de  ira 
3,  11,  1  und  de  tranq.  15,  9;  imbecillam  Epist.  94,  4;  de  tranq. 
15,  17  (im  Berl.  und  Guelf.  imbecillem)  und  Nat.  quaest.  1,  3,  8  im 
Berl.  (im  Bamb.  und  Guelf.  imbecillem);  imbecillo  de  ira  2,  10,  2; 
imbecilla  als  Ablat.  Fem.  Cons.  Marc.  11,  1  (imbecilli  in  den  Pal. 
2,  3);  imbecillos  de  ira  3,  28,  3;  imbecilla  als  Neutr.  Plur.  Epist. 
42,  3  (imbecillia  im  Rehd.  1,  Strassb.  b  und  in  einem  Theile  der 
codd.  Grut.)  und  de  ira  3,  5,  1 ;  dagegen  hnbecük  de  ira  3,  28,  3, 
imhecilles  de  dem.  2,  6,  4  (Gertz  imbecillos);  iinbecillia  de  ira 
2,  34,  1  (imbecilla  im  Cöln.,  Pal.  3,  Bresl.  und  im  Guelf.  2  m. 
sec).  Bei  Quintil.  imbecillis  ingeniis  2,  8,  12  im  Bern,  und  Bamb. 
(imbecillibus  im  Ambr.  1  und  Bamb.  m,  sec,  und  im  Turic.  und 
Flor.);  imbecilla  als  Fem.  Sing.  11,  3,  13;  12,  5,  4;  imbecilla  als 
Neutr.  Plur.  5,  12,  4  (imbecilha  im  Ambr.  1).  Bei  Tacitus  überall 
imbecillum  Ann.  1,  56;  3,  33;  3,  34;  6,  49  (55);  15,  5;  imbeciüi 
(Nomin.  Plur.)  Ann.  4,  50;  imbecilla  (Neutr.  Plur.)  Agric,  46  und 


-     165    — 

imbecillas  Ann.  2,  76;  imbecillus  Fronto  ad  M.  Caes.  5,  10  (25); 
auch  später  fiudeii  wir  imbecillae  nientis  Claud.  Mamert.  3,  2 
(p.  156,  2);  imbecilli  oculi  Oros.  2,  6,  14;  imbecillum  Lact,  de 
opificio  Dei  3,  1,  auch  bei  Firm.  Mat.  vergl.  Dressel  p.  5,  aber 
Formen  nach  der  dritten  Deklination  finden  sich  bei  Aur.  Vict. 
Caes.  19,  3  imbecillem,  ebenso  Cass.  Fei.  65;  imbecillis  Histor. 
Apollon.  reg.  c.  19;  imbecilles  Vulg,  2  Esdr.  4,  2;  1.  Corinth.  11, 
30;  Hebr.  5,  11. 

Neben  biiugus,  triiugus,  quadriiugus,  multiiugus  finden  sich 
auch  Formen  nach  der  dritten  Deklination,  so 

Equi  biiuges  Verg.  Georg.  3,  91;  equos  biiugis  oder  hiiu<jes 
equos  Aen.  12,  355;  Culex  202  und  283;  delphinas  biiuges  Stat. 
Achill.  1,  222;  currus  biiuges  Apul.  Met.  4,  31  S.  309;  biiuges 
fasces  Claudian.  Probin.  et  Olybr.  233;  terni  biiuges  Auson.  Ep. 
18,  7  (aber  derselbe  Ep.  11,  22  cum  biiugo  plaustro);  natae  bi- 
iuges Cyprian.  Carm.  2,  52;  biiuges  Val.  Flacc.  2,  566;  biiugum 
lyncum  Ovid,  Met.  4,  24;  biiugum  ferarum  Prud.  c.  Symm.  1,  128; 
curriculo  biiugi  Suet.  Cal.  19. 

Cisio  triiugi  Auson.  Epist.  8,  6. 

Quadriiugis  equos  Verg.  Aen.  10,  571;  quadriiuges  et  seiuges 
currus  Apul.  Flor.  16  S.  73. 

Ex  tuis  litteris  quas  multiiugis  accepi  Cic.  Att.  14,  9,  1. 
Seiugis  (und  bei  Aur.  Vict.  de  vir.  illustr.  76,  1  sexiugis),  octo- 
iugis,  decemiugis  begegnen  allein  in  dieser  Form,  aufser  dafs 
seiuga  Isid.  Orig.  18,  36,  2  und  seiugae  Isid.  Orig.  18,  36,  1  als 
Substant.  mit  quadrigae,  bigae,  trigae  verbunden  werden,  aber 
seiuges  usque  ad  se  gentes  ad  unum  morem  coniugasse  Solin.  4,  2 
steht  für  seiunctas. 

Effrenus,  a,  um  Verg.  Ge.  3,  382;  Ovid,  Met.  6,  465;  Liv.  4, 
33,  7;  Senec.  de  ira  3,  16,  2;  Sen.  Phaedra  (255)  260;  Agamem. 
588  (609)  und  944  (1002);  Manilius  5,  220;  Stat.  Silv.  5,  3,  103; 
Theb.  3,  621;  4,  657;  7,  30;  Achill.  1,  277;  Claudian.  bell.  Get. 
369;  aber  mula  effrenis  Plin.  N.  H.  8,  44,  69  (171);  equitem 
effreni  dolore  fundebant  Nazar.  Panegyr.  Constantino  Aug.  24,  4; 
populi  Romani  vis  et  magnitudo  non  licentia  effrenis  35,  3;  effreni 
equo  Prud.  Psych.  179  und  dicionis  effrenis  Prud.  c.  Symm.  1, 
517;  effrenem  (equum)  lul.  Valer.   1,  17. 

Infrenus^  a,  um  Verg.  Aen.  4,  41;  Colum.  10,  215;  Stat.  Theb. 
2,  180;  Samon.  804  und  Auson.  technop.  vers,  monosyll.  coepti 
et  fin.  V.  9;  dagegen  infrenis  equi  lapsu  Verg.  Aen.  10,  750,  zu 
welcher  Stelle  Serv.  die  Doppelform  des  Wortes  bemerkt;  infrenis 


-     166    — 

gloria  Petron,  fragm.  45  (Anthol.  Lat.  694  ed.  Riese;  bei  Baehrens 

4,  95)  V.  10  (im  Text  der  Hdschr.  inferius,  am  Rande  infraenis); 
lingua  prodiga  infrenisque  Gell.  1,  15,  17;  infrenes  Nemes.  Cyneg. 
264;  equo  infreni  Amm.  Marc.  19,  8,  7  und  linguam  non  infre- 
nem  29,  1,  8;  infrenis  Garamas  Claudian.  Nil.  20  (EdjU.  4,  20, 
leep  effrenis);  infrenis  Cyprian.  de  singularitate  clericorum  c.  2 
und  infreni  ore  Cyprian.  Ep.  31,  8. 

Refrenus  Renier  inscr.  Afr.  36  (=  Henzen  7416^);  C.  I.  L. 
8,  2581. 

Neben  indigus,  a,  um  hat  indigem  liberum  Pacuv.  (328)  bei 
Cic.  de  orat.  2,  46,  193. 

Neben  festinus,  a,  um  auch  haec  res  me  facit  festinem  Titin. 
(103)  bei  Non.  S.  482,  31,   welcher  das  Wort  durch  festinantem 
erklärt,  es  kann  jedoch  auch  Conjunctiv  Praesentis  sein. 
95  Neben  pronus,  a,  um  trabs  pronis  Varro  (Sat.  Men.  391)  bei 

Non.  S.  178,  28  und  494,  26. 

Neben  concinmis  auch  lucernam    concinnem   Apul.  Met.  5,  20 

5.  356,  vergl.  die  Note  Hildebrand's;  Oudend.  hat  concinne  ge- 
schrieben. 

Neben  li7nus  findet  sich  limes  Amm.  Marc.  17,  7,  13  und 
limibus  20,  9,  2,  und  diese  Bildung  erkennt  Donat.  zu  Terent. 
Eun.  3,  5,  53  an  mit  den  Worten :  limis  si  nominativus  singularis 
est,  transversus  significat. 

Neben  prmus  auch  cui  resistite  frmes  in  fide  Lucifer  de  non 
parcendo  in  deum  delinquentibus  23  (p.  260,  5  ed.  Hartel),  der 
diese  Worte  nicht  genau  aus  Vulg.  1  Petr.  5,  8  u.  9  citiert,  indem 
hier  cui  resistite  fortes  in  fide  geschrieben  steht. 

Neben  infirmus  (vergl.  Rönsch,  Itala  und  Vulgata  p.  274) 
auch  Nom.  Sing,  infirmis  Lucifer,  Moriendum  esse  pro  dei  filio  2 
(p.  286,  2);  Plur.  infirmes  praecincti  sunt  virtute  Augustin.  Civ. 
Dei  17,  4  (II  203,  18);  Cyprian.  adv.  ludaeos  c.  9  (143,  3):  in- 
firmium  Amm.  Marcellin.  20,  6,  6:  infirmorum  adiutorium,  in- 
firmium  susceptor  Lucifer  de  non  parcendo  in  deum  deUnquen- 
tibus  10  (231,  16),  auch  hier  citiert  Lucifer  nicht  genau  aus 
Vulg.  ludith  9,  2-19,  indem  diese  Worte  nicht  in  der  Vulgata 
stehen,  sondern  wahrscheinlich  von  ihm  selbst  herrühren;  infir- 
rnibus  Cyprian.  de  laude  martyris  17  (40,  6);  vergl.  K.  Sittl,  Ar- 
chiv für  Lat.  Lexicographie  II  (1885)  p.  578. 

Neben  sincerus  (vergl.  Rönsch,  Itala  und  Vulgata  p.  274)  auch 
sinceris,  so  Ambros.  Serm.  65  eius  etsi  sincere  corpus  sit,  anima 
nou  potest  esse  sinceris;  Varro  bei  Isid.  de  nat.  rer.  38,  5  si  sol 


—     167      — 

rubeat  in  occasu,  sinceris  dies  erit;  Scribonius  113  (ed.  G.  Helm- 
reich p.  49,  13)  si  sincere  corpus  erit. 

Neben  saevus  auch  saevium  Amm.  Marceil.  15,  9,  6  (im  Vat. 
saevum)  und  saeve  als  Neutr.  Spartian.  Hadr.  21,3  nach  Bern- 
hardy's  Verbesserung,  die  auch  Peter  aufgenommen  hat.  Aber 
saevia  als  Neutr.  Plur.  bei  Tac.  Agric.  1  im  cod.  J,  und  lascivia 
ebenso  bei  Fronto  ad   Ver.  1,  1  sind  Schreibfehler. 

Inhonoris  für  inhonorus  haben  Tertull.  de  fuga  5;  Eutrop. 
10,  15,  2  und  lul.  Valer.  1,  33. 

Nävi  für  navo  bei  lul.  Valer.   1,  36. 

Beniynes  für  benigui  Orell.  Inscr.  458. 

Opiparus^  a,  um  haben  Plaut.  Capt.  4,  1,  2  (769);  Mil.  2,  1, 
29  (107);  Poen.  1,  1,  4  (132)  und  Persa  4,  4,  1  (549);  Paul.  Festi 
S.  188,  8;  Apul.  Met  5,  15  S.  350;  10,  13  S.  702  und  de  deo 
Socr.  12  S.  171;  Solin.  22,  10;  lul.  Valer.  1,  42  und  3,  27;  aber 
auch  piscatum  opiparem  Apul.  Met.  1,  24  S.  73;  opipares  lecti  2, 
19  S.  134;  prandium  opipare  6,  19  S.  419  und  7,  11  S.  466;  opi- 
pari  prandio  9,  33  S.  656. 

Neben  opulentus,  a,  um  ist  opulens,  welches  in  den  not.  Tir. 
S.  68  begegnet,  bei  Sallust.  lug.  69,  3;  Apul.  Met.  8,  15  S.  549; 
10,  19  S.  714;  de  deo  Socr.  22  S.  171;  Auson.  Prof.  Burdig.  19,  5; 
Nob.  urb.  5,  6;  Idyll.  2,  7;  Prud.  Perist.  11,  218;  Salvian.  Gubern. 
dei  6,  8,  44  und  ad  eccles.  1,  1,  4;  Claud.  Mamert.  3,  15  (184, 
11);  Avien.  Descr.  orb.  1071;  1256;  Ora  maritim.  270;  lul.  Valer. 
3,  17;  opulentium  Nep.  Chabr.  3,  3  (im  Münchn.  opulentum), 
welches  von  Nipperdey  und  Lupus  für  echt  gehalten  wird  und  in 
den  Text  gesetzt  ist,  wird  von  Scheffer  für  ein  Glossem  erklärt 
und  von  Halm  eingeklammert,  von  Andresen  ganz  weg  gelassen, 
dafür  von  Fleckeisen  und  Gemfs  nach  Eufsners  Vorschlag  opu- 
lentiam  geschrieben;  opulentia  Etruriae  arva  Liv.  9,  36,  11  zwar 
im  Par.  und  Klock.,  aber  doch  neben  opulentus  §  13  wenig  wahr- 
scheinlich, und  opulentia  duo  oppida  43,  1,  1  unbeglaubigt;  cum 
opulentibus  regibus  steht  bei  Augustin.  Civ.  Dei  5,  12  im  cod. 
Augsb.,  aber  Dombart  (216,  22)  schreibt  cum  opulentis  regibus, 
da  auch  einige  Zeilen  weiter  (217,  2)  aerarium  esset  opulentum 
gelesen  wird. 

Neben  violentus  haben  violens  Horat.  Carm.  3,  30,  10  und 
Epist.  1,  10,  37;  Pers.  5,  171;  Samon.  467  ed.  Baehrens  (früher 
las  man  vehemens);  Mart.  Cap.  1  §  15:  Terent.  Maur.  657;  dazu 
violentis  signa  furoris  Lucr.  2,  621  und  violenti  turbine  5,  1231, 
beides  im  quadr. ;  violeutes  illos   censores  Liv.  9,  34,  9  im  Med., 


-     168     - 

vergl.   die  Bemerkung    Hildebrand's   zu   Apul.   Met.  6,  15  S.  410 
(I  p.  446). 

Violens  ist  auch  Cognomen  fast.  cos.  Capit.  a.  447 ;  458 ;  dazu 
der  Dat.  Violenti  Or.  3707. 

Neben  fraudulentus  ist  malitia  fraudulenti  Plaut.  Pseud.  2,  1, 
7  (582),  im  vet.  fraudulencia,  Lorenz  schreibt  fraudulenta:  frau- 
dulentes  Cic.  Off.  2,  10,  36  im  Bamb.,  aber  die  Herausgeber  frau- 
dulentos. 

Neben  truculentus  auch  sponsionem  suam  praesumptione  tru- 
culentiurn  rusticorum  despiciente  Cassiod.   Var.  2,   13. 

Neben  turbulentus  auch  turbulentibus  Callistr.  Dig.  48,  19,  28 
§  3  im  Flor. 

Neben  decorus  haben  magnam  domum  decoremque  ditem  Naev. 
(62  ed.  L.  Müller)  und  equis  et  armis  decorihus  Sallust.  Histor. 
3,  14  D.  (Kr.  11;  Gerl.  80),  beide  Stellen  von  Priscian.  6,  9,  47 
S.  699  (I  235,  20)  citiert;  toro  decori  Apul.  de  deo  Socr.  2  S.  121. 

Neben  dedecorus,  das  nur  bei  Tacit.  Ann.  3,  32  und  12,  47 
vorzukommen  scheint,  hat  dedecor  Auson.  Epist.  9,  5;  dedecores 
Sallust.  Histor.  3,  74  D.  (Kr.  91;  Gerl.  81)  bei  Prise,  a.  a.  0.; 
dedecörem  Stat.  Theb.  11,  760;  in  dedecori  Servitute  Festi  Brev. 
c.  23  (ed.  C.  Wagener  p.  13,  3),  und  statt  des  überlieferten  dede- 
cor in  dem  Verse  des  Tullius  bei  dem  vorgeblichen  Probus  de 
ultimis  syllabis  S.  1422  (248,  15)  ist  aus  dem  Bob.  richtig  dede- 
cori hergestellt. 

Neben  indecorns  führen  Charisius  1  S.  &Q  (85,  27  und  86,  1) 
und  Priscian.  6,  9,  47  S.  699  (  I  235,  15)  indecor  und  indecöris 
an,  aber  ohne  ein  Beispiel  für  indecor  beibringen  zu  können,  da- 
gegen ist  indecöris  öfters,  so  vita  indecöris  Acc.  (193)  bei  Non. 
S.  489,  1;  indecörem  und  indecor  es  Verg.  Aen.  7,  231;  11,  423; 
11,  845;  12,  25;  12,  679;  Val.  Fl.  1,  806;  3,  515;  5,  669;  Stat. 
96  Theb.  3,  12;  10,  650;  10,  767  und  Achill.  2,  45  (331);  Claudian. 
in  Ruf.  1,  58  und  Land.  Stil.  2,  145.  Indecöris  atque  humilis, 
auf  Trebellius  bezogen,  ist  Tac.  Agric.  16  in  den  codd.  /'J;  bei 
Gell.  7  (6),  12,  2  ist  zwar  im  cod.  Scheff.  und  in  mehreren  alten 
Ausg.  indecörem,  aber  im  Reg.  und  Line,  indecere,  und  dafür  im 
Rottend,  incedere.  Die  Kürze  des  co  in  indecores  ist  von  Serv. 
zu  Verg.  Aen.  7,  231  bemerkt,  vergl.  denselben  zu  11,  423. 

Für  mausuelus  gebrauchen  mansues  Cato  (fragm.  ine.  ed.  Jor- 
dan p.  84,  1)  bei  Festus  unter  mansues  S.  154,  16  (vergl.  Paul. 
Festi  S.  152,  9);  Acc.  (453)  bei  Non.  S.  483,  10  und  Gell.  5,  14, 
21,  dazu  mansuttem  Plaut.  Asin,  1,  2,  19  (145)  in  der  Anführung 


—     169     — 

bei  Non.  a.  a.  0.  (in  den  Hdschr.  des  Plaut,  ist  mansuetam);  man- 
sueni  Varro  (Sat.  Men,  364)  bei  Non.  ebendaselbst  und  Apul.  Met. 
11,  8  S.  770,  welcher  letztere  mansuetos  ac  mansues  Met.  7,  23 
S.  490  verbindet. 

Neben  quietus  haben  mentem  fortuna  fecerat  quietem  Naev. 
(69  ed.  L.  Müller)  und  milites  quietes  volebant  esse  Licin.  Macer 
(ed.  C.  Peter  p.  303,  2),  beide  Stellen  von  Priscian.  6,  11,  58 
S.  704  (I  242,  20 — 243,  5)  citiert;  concordem  sibi  et  ^wieitem  facit 
Apul.  Dogm.  Plat.  2,  5  S.  227. 

Neben  inquietus,  was  sich  bei  Cicero  und  Caesar  nicht  nach- 
weisen  läl'st,    aber   von  Livius    an    öfters   vorkommt   (vergl.  Anti- 
barbarus  von  Krebs -Schmalz  I  p.  687),    wird    auch,    wenngleich 
seltener,  inquies  gebraucht,  so  Sali.  Histor.  1,  7  D.  (1,  8  Kr.  und 
Gerl.)   bei  Priscian    5,  4,  25  S.  650  (I  158,  2);   Histor.  1,  48  D 
(Kr.  51:   Gerl.   p.  144)    in   der   Rede    des    PhiHppus  11    und  16 
Histor.  4,  27  D.    (Kr.  60;   Gerl.  31)   bei  Arus.  Mess.  S.  530;   Liv 
bei  Plin.  N.  H.  praef.  16;  Vell.  Paterc.  2,  68,  2;  2,  77,  2;  Tacit 
Ann.  1,  65;  1,  68:  1,  74;  3,  4;  6,  18;  16,  14;  Apul.  Met.  2,  16 
S.  128,  vergl.  Eyssenh. ,   der  inquiens  schreibt;   lustin.  44,  2,  5; 
Amm.  Marceil.  19,  5,  1;    29,  1,  5;   Sulpic.  Sev.  Chron.  2,  46,  3, 
dazu  inquietem  Sallust.  bei  Prise.  6,  11,  58  S.  704,  vergl.  inquieti 
procacitate  unter  33,  S.  75. 

Für  irrequietus  gebraucht  irrequies  Auson.  ephem.  orat.  16 
(p.  8  ed.  Peiper);  technop.  de  membr.  5  (p.  159)  und  de  inconnex. 
11  (p.  160):  Paulin.  Nol.  Carm.  5,  16. 

Für  austerus  ist  austere  vinum  Plin.  Secund.  Med.  2,  8  in 
St.  Gall.  und  Dresd. ;  austeri  vino  1,  23;  1,  24;  2,  6  einmal  und 
2,  10  einmal;  2,  11;  3,  3;  3,  27  in  denselben  Büchern;  1,  13; 
2,  5;  2,  6  einmal  und  2,  10  einmal  im  St.  Gall.;  3,  15  im  Dresd. 
Einen  Positiv  austeris  statt  austerus  will  Prob.  Instit.  art.  S.  253 
(67,  32)  in  dem  Superlat.  austerissimus  erkennen. 

Für  perpetuus  ist  perpes  gebraucht  von  Syrus  313  (411),  vergl. 
die  Note  Ribbeck's,  der  propriast  mit  Bücheier  schreibt;  Symmach. 
Epist.  10,  54:  Avien.  Descr.  orb.  262  und  Phaen.  8;  Mart.  Cap.  1 
§33  und  9  §912;  perpetem  Plaut.  Amph.  1,  1,  124  (280):  2,  2, 
100  (732)  und  Truc.  2,  2,  23  (278),  Scholl  schreibt  perpetim  vergl. 
die  Anm.  z.  d.  V.:  Pacuv.  (188)  bei  Nonius  S.  88,  20  und  (208) 
bei  Festus  unter  perpetem  S.  217;  Apul.  Met.  2,  22  S.  144  und 
3,3  S.  179;  Solin.  52,  25;  Tert.  Apol.  18;  Minuc.  Fei.  11,  5; 
Lact.  Mort.  persec.  33,  11;  Augustin.  Civ.  Dei  21,  8  (H  504,  3); 
Symmach.  Ep.  3,  20;  Prudent.  Perist.  10,  470;  C.  I.  L.  3,  4180; 


—     170     — 

perpetis  Prudent.  Cathem.  1,  27;  11,  111  und  Perist.  10,  477;  jjer- 
petes  lustin.  12,  16,  5;  Lact.  Inst.  7,  26,  4  und  Epit.  71,  7;  über 
den  Ablat.  perpeti  und  perpete  vergl.  unter  37,  S.  83. 

Gegenüber  von  sacer^  sacra,  sacrum  wurde,  wie  Fest,  unter 
sacrem  S.  318,  7  nachweist,  porcum  sacrem  und  porci  sacren  ge- 
sagt. Fest,  führt  dafür  Plaut.  Men.  2,  2,  16  (290)  und  Rud.  4, 
6,  4  (1208)  und  eine  sehr  verstümmelte  Stelle  des  Cato  (ed.  lor- 
dan  p.  45,  3)  an.  Ein  darauf  noch  folgendes  sacrem  hat  man  dem 
Enn.  zuschreiben  wollen.  Porci  sacres  sind  auch  bei  Varro  R.  R. 
2,  1,  20  und  2,  4,  16,  mit  der  Erklärung  puri  ad  sacrificium  oder 
ad  sacrificium  idonei. 

Neben  scaber,  scabra,  scabrum  steht  scabres,  welches  Fest, 
unter  vastum  S.  372  und  Non.  S.  169,  25  (wo  nach  dem  Lemma 
scapres  erwartet  werden  sollte),  185,  4  und  243,  7  in  einem  Verse 
des  Pacuv.  (314)  geben.  Aber  dies  ist  ohne  Zweifel  verderbt  aus 
97  dem  Substant.  scabre,  welches  Varro  (Sat.  Men.  254)  bei  Non. 
S.  168,  16;  185,  5;  226,  4  in  dem  von  ihm  in  einer  Satura  wie- 
derholten Verse  des  Pacuv.  hat  (bei  Non.  S,  125  wird  in  dem- 
selben Verse  unter  Varro's  Namen  scabie  gelesen).  In  der  An- 
führung des  nämlichen  Verses  des  Pacuv.  bei  Non.  S.  152,  27  ist 
scaverisque.  Ribbeck  (trag.  Rom.  fragm.  I  p.  116)  schreibt  squale 
scabreque. 

Neben  tenei-,  a,  um  hat  Varro  Sat.  Men.  119  quae  teneris  spe- 
cies,  wo  Ribbeck  tenera  conjiziert,  was  aber  von  Bücheier  nicht  auf- 
genommen ist;  teneribus  steht  Cael.  Aurelian.  Chron.  3,  2,  27  S.  215. 

Neben  gnarus^  a,  um  haben  im  Plur.  gnaniris  Plaut.  Most. 
1,  2,  17  (100)  und  gnarures  Poen.  Prol.  47  und  nach  Scahger's 
Vermuthung  bei  Arnob.  3,  22  (p.  126,  23  ed.  Reitf.),  in  den 
Hdschr.  ignarores;  gnaniris  als  Nomin.  Sing.  Auson.  Epist.  22,  19. 
Dasselbe  bei  Placid.  Gloss.  S.  467.  —  Ignarures  dyuooij)^zeg  Gloss. 
Labb.  vergl.  Hildebrand  zu  Apul.  Met.  1,  20  S.  64. 

Zu  dem  defectiven  quadrumanus  (vergl.  unter  50)  bildet  Obseq. 
14  (73)  einen  Plur.  quadrumanes. 

Einige  griech.  Gentilia  auf  drrjQ  nehmen  im  Latein,  im  Genet., 
Dat.  und  Ablat.  Plur.  zuweilen  die  Formen  der  dritten  Deklination 
an.  Über  Apolloniatium  Thyreatium  Caryatium  vergl.  unter  47; 
Apolloniatibus  ist  bei  Caes.  bell.  civ.  3,  12,  1:  Liv.  45,  43.  10  und 
Vitruv.  10,  16  (22),  9;  Caryatibus  Vitruv.  1,  1,  5;  Eleatibus  acta 
triumph.  Capit.  a,  588  und  596.  Vergl.  auch  über  den  Accus.  Sing, 
ähnlicher  Nomina  auf  em,  wie  Spartiatem  Dentheliatem  Stagiri- 
tem  Memphitem  Temenitem  Heracleotem,  Substant.   19. 


171     — 


Adjectiva  indeclinabilia. 

53.  Einige  Adjectiva  haben  für  alle  Genera,  Numeri 
und  Casus  gleiche  Form.  So  nequam.  Varro  L.  L.  10,  5,  80 
sagt,  nachdem  er  nequam,  mox,  vix  als  solche  zusammengestellt 
hat,  welche  nicht  dekliniert  werden:  De  his  magis  in  alio  quam 
in  alio  erratur  verbo.  Dant  cnim  non  habere  casus  mox  et  vix; 
nequam  habere,  quod  dicamus  hie  nequam  et  huius  nequam  et 
huic  nequam.  Cum  enim  dicimus  hie  nequam  et  huius  nequam, 
tum  hominis  eins,  quem  volumus  ostendere  esse  nequam,  dicimus 
casus,  et  ei  praeponimus  tum  hie  nomen,  quoius  putamus  ne- 
quitiam.  Charis.  1,  19  S.  124  (151,  1):  Unita  vel  simplex  forma 
est,  quae  in  monoptotis  nominibus  invenitur,  ut  nequam.  Dici- 
mus enim  in  omnibus  casibus  similiter  hie  nequam  huius  nequam 
huic  nequam  hunc  nequam  o  nequam  ab  hoc  nequam.  Prise.  5, 
2,  11  S.  644  (I  148,  4):  In  am  unum  invenitur  commune  trium 
generum  et  utriusque  numeri,  hie  et  haec  et  hoc  nequam. 

So  improbu'  confidens  nequam  malus  ut  videatur  Lucil. 
(L.  Müller  10,  4;  Lachmann  334;  Baehrens  287)  bei  Nonius 
S.  262,  11;  nequam  et  magnus  homo  Lucil.  (L.  Müller  6,  12; 
Lachmann  1083;  Baehrens  184)  bei  Varro  L.  L.  7,  3,  32;  ne- 
quam aurum  Lucil.  (L.  Müller  ex  libr.  ine.  99;  Lachmann  1093; 
Baehrens  784)  bei  Festus  S.  165,  11;  piscis  nequam  Plaut,  Asin. 
1,  3,  26  (178);  malus  et  nequam  es  Asin.  2,  2,  39  (305);  nequam 
homo  Mostell.  1,  2,  23  (105);  nequam  illud  verbum  Trinum.  2, 
4,  38  (439);  senica  nequam  Pompon.  (131)  bei  Nonius  S.  17,  21; 
hostus  nequam  Cato  R.  R.  6,  2;  ius  nequam  Cic.  Verr.  1,  46,  121; 
iudex  nequam  Verr.  2,  12,  30;  homo  nequam  pro  Cluent.  35,  97; 
nequam  de  prov.  consul.  5,  12;  nequam  et  improbus  pro  Deiot. 
7,  21;  nequam  (homo)  Philipp.  7,  1,  3;  nequam  de  orat.  2,  61, 
248;  nequam  et  cessator  Davus  Horat.  Serm.  2,  7,  100;  homo 
ingeniosissime  nequam  Vell.  Paterc.  2,  48,  3;  nequam  2,  68,  1; 
Colum.  3,  10,  22;  vox  blanda  et  nequam  luven.  6,  197;  nequam 
eris  semper  tibi  Frontin.  Strateg.  4,  1,  1:  enthymema  nequam 
Gell.  6  (7),  3,  27;  nequam  animal  Incert.  Panegyr.  Constantino 
Aug.  14;  utrumque  nequam  Incert.  Grat.  Act.  Constant.  Aug.  6: 
nequam  genus  hominum  Aur.  Vict.  Caes.  33,  13;  nequam  luppiter 
Arnob.  5,  5  (p.  177,  18  ed.  Reiff.) ;  nequam  magis  quam  probus 
Gros.  7,  42,  4,  vergl.  Commodian.  Instit.  1,  36,  6;  2,  11,  2  und 
Apolog.  637  (632)  —  hominis  nequam  Plaut.  Bacch.  4,  1,  1  (573); 


-     172    — 

hominis  non  nequam  Cic.  Ep.  Attic.  6,  2,  3  —  homini  nequam 
Cic.  pro  Cael.  4,  10;  Quintil.  6,  3,  97;  nequam  perdere  morti 
Commodian.  Apolog.  662  (655)  —  nequam  bestiam  Plaut.  Cistell. 
4,  2,  62:  nequam  dare  Poenul.  1,  1,  31  (159)  und  nequam  facere 
Poenul.  3,  3,  44  (658);  nequam  Pseudul.  1,  5,  53  (468);  nequam 
quidem  (exclamativer  Accus.)  Trinum.  4,  3,  28  (1036):  nequam 
filium  Laber.  (79)  bei  Gell.  10,  17;  hostum  nequam  Varro  R.  R.  1, 
24,  2;  verrem  nequam  Cic.  Verr.  1,  46,  121;  hominem  nequam  oder 
nequam  hominem  pro  Font.  (13,  29)  17,  39;  pro  Sest.  9,  22;  Philipp. 
2,  25,  61:  2,  31,  77;  2,  32,  78;  Ep.  Attic.  1,  12,  2;  nequam  agrico- 
locam  Plin.  N.  H.  18,  6,  8  (40);  nequam  matrem  familias  N.  H.  19, 
4,  19  (57);  hominem  nequam  Plin.  Ep.  2,  20,  5:  Gell.  6  (7),  11,  5 
—  homine  nequam  Cic.  Verr.  1,  33,  83  —  homines  nequam  Lucil. 
(L.  Müller  3,  34;  Lachmann  1105)  bei  Festus  in  Quartarios  S.  258, 
30;  nequam  homines  Plaut.  Asin.  1,  1,  18  (33),  von  Leo  einge- 
klammert; Bacch.  5,  2,  60  (1179);  liberti  nequam  Cic.  pro  Rose. 
Amer.  45,  130;  nequam  homines  Verr.  3,  36,  84;  pro  Sest.  38, 
82;  nequam  mancipia  Seneca  de  constant.  13,  4;  nequam  iuvenes 
Mart.  3,  69,  5  —  nequam  servis  Plaut.  Rud.  4,  7,  32  (1258);  ab 
hominibus  nequam  Cic.  pro  Rose.  Amer.  14,  38.  —  In  der  Vul- 
gata  findet  sich  nequam^  gewöhnlich  als  Übersetzung  von  novrjpÖQ^ 
sehr  oft,  so  als  Prädicat:  Gen  38,  7:  Ecclesiast.  14,  5;  18,  7; 
18,  10;  19,  3;  Esaia  9,  17  —  homo  nequam  Ecclesi.  23,  23;  nequam 
oculus  Ecclesi.  14,  8;  31,  14;  Matth.  6,  23;  20,  15;  Luc.  11,  34; 
Spiritus  nequam  1,  Reg.  16,  14:  Act.  19,  12;  19,  15:  anima  ne- 
quam Ecclesi.  6,  4;  generatio  nequam  Luc.  11,  29;  mulier  ne- 
quam Ecclesi.  26,  10;  vita  nequam  Ecclesi.  29',  31;  37,  30;  cor 
nequam  Ecclesi.  3,  29:  opprobrium  nequam  Ecclesi.  20,  26;  ver- 
bum  nequam  Ecclesi.  19,  7;  37,  21  —  doctrinae  nequam  Ecclesi. 
9,  1  —  mulieri  nequam  Ecclesi.  25,  34;  semini  nequam  Esaia  1, 
4  —  linguam  nequam  Ecclesi.  8,  28;  mulierem  nequam  Ecclesi. 
42,  6:  promissionem  nequam  Ecclesi.  29,  26;  sermonem  nequam 
Psalm.  63,  6  —  serve  nequam '^oXih..  18,  32;  Luc.  19,  22  — cum 
muliere  nequam  Ecclesi.  25,  23;  saeculo  nequam  Galat.  1,4  — 
filii  nequam  Matth.  13,  38  und  alii  duo  nequam  Luc.  23,  32  (vergl. 
später  über  den  Plur.  des  Superlat.  nequissimi)  —  Als  Nebenform 
für  das  Femininum  führt  Rönsch,  Itala  und  Vulgata  p.  275  nequa 
an  und  citiert  hieriür  folgende  Stellen:  »Luc.  6,  45  et  nequa  de 
malo  profert  maluni«  :  6,  35  super  ingratos  et  nequas,  Vere.; 
Luc.  19,  22  serve  nequa  et  piger,  Brix.«  Genauer  handelt  über 
die  Form  nequa  Ph.  Thielmann  (Beiträge  zur  Textkritik  der  Vul- 


—     173     — 

gata,  Speier  1883  p.  9),  der  dieselbe  Sapient.  12,  10  aus  den 
codd.  Amiat.  und  Veronens.  und  Ecclesi.  28,  23  aus  dem  cod. 
Amiat.  nachweist.  Die  Form  nequa  im  lib.  Sapient.  12,  10  wird 
auch  dadurch  bestätigt,  dal's  die  einzige  Hdschr.  des  Lucifer  de 
regibus  apostaticis  c.  11,  der  Sapient.  12,  10  wörtlich  citiert,  ne- 
qua hat,  danach  durfte  Hartel  (61 ,  12)  nicht  nequam  schreiben. 
Eine  Form  nequus  conjiziert  Dombart  im  Commodian.  Instit.  2, 
24,  1  quid  te  bonum  fingis  alieno  vulnere,  nequus'^  vergl.  J.  N. 
Ott,  Jahrb.  für  klass.  Philog.  109  p.  791. 

Über  potis  und  pote  sagt  Prise.  6,  12,  67  S.  708  (I  251,  17):  98 
Hie  et  haec  potis  et  hoc  pote  uomina  esse,  ostendit  comparatio 
potior  et  potissimus.  Sine  verbis  autem  raro  invenis  ea  vel  obliquo 
casu  prolata.  Persius  (Sat.  1,  56):  Qui pote'?  vis  dicaml  nugaris^ 
cum  tibi,  calve,  pinguis  aqualiculus  protento  sesquipede  exstet. 
Vergilius  in  III  (v.  671):  Nee  potis  lonios  fluctus  aequare  sequendo. 
Idem  in  XI  (v.  148):  At  non  Euandrum  potis  est  vis  ulla  teuere. 
Und  15,  2,  10  S.  1009  (II  68,  12):  Fote  ab  eo  quod  %%i  potis  nasci- 
tur,  hie  et  haec  potis  et  hoc  pote.  Unde  Persius:  Qui  pote?  vis  di- 
cam?  nugaris,  cum  tibi.,  calve.  Id  est,  quomodo  possibile?  Diomed. 
Art.  gramm.  1  S.  381  (385,  31)  bemerkt:  Ex  eodem  etiam  potis 
sit  dicebant,  item  potis  est  pro  potest,  ut  apud  eundem  Ennium 
(ed.  L.  Müller  Ann.  176):  quis  potis  ingentis  oras  evolvere  belli 
et  Vergilius:  At  non  Euandrum  potis  est  vis  ulla  teuere.  Nee  non 
pote  veteres  crebro  dicere  reperimus.  Proximo  utar  exemplo. 
Persius  ait:  Qui  pote?  vis  dicarn?  nugaris.  Donat  sagt  zu  Terent. 
Adelph.  2,  3,  11  nihil  potej  supra  exhuptq  per  admirationem  est: 
subaudiendum  est  enim  vel  esse  vel  dici.  Et  pote  pro  potis,  ut 
mage  pro  magis.  Ferner  Serv.  zu  Verg.  Aen.  3,  671 :  Potis  nomen 
est,  et  declinatur  potis  potis  poti  potem  potis  et  pote.  Dieser 
aber  fügt  hinzu:  Si  autem  ut  diximus  declinari,  compositio  osten- 
dit: nam  huius  impotis  compotis,  impotem  compotem  facit,  quod 
in  simplici  difficile  invenis,  per  compositionem  agnoscis  facilius. 
Nun  führt  zwar  Varro  L.  L.  5,  10,  58  aus  den  augurum  libri  an: 
Divi  qui  potes.,  pro  illo  quod  Samothraces  &^o\  duvaroi  Jedoch 
bleibt  potis  für  alle  Genera  und  Numeri  unverändert  und  kann 
auch  pote  heifsen.  So  steht />o<is,  indem  eine  Form  von  esse 
ergänzt  werden  mufs:  qua  me,  qua  uxorem,  qua  tu  servom 
Sauream  potis  (seil,  es).,  circumduce,  aufer  Plaut.  Asin.  1,  1,  97; 
ecquam  tu  potis  reperire  forma  lepida  mulierem  Mil.  Glor.  3,  1, 
187  (782):  quam  lepidissimam  potis  quamque  adulescentem  maxime 
3,  1,  193  (788);  ne  .  .  .  postules  te  hie  fide  lenonia  uti:  non  potis 


—     174     — 

Rud.  5,  3,  30  (1386);  potis,  hodie  non  cenabis  Stich.  2,  1,  37 
(325).  Nee  ^>u<ü-  (seil,  est)  quicquam  commemori  Casin.  2,  3,  2; 
tarn  east  quam  potis  nostra  erilis  concubina  Mil.  Glor.  2,  5,  47 
(457);  nam  ex  uno  puteo  similior  numquam  potis  aqua  aeque 
sumi  2,  6,  70  (551);  proin,  Palaestrio,  quam  potis,  tam  verba 
confer  maxume  ad  conpendium  3,  1,  186  (781);  nam  potis  pietati 
opsisti  huic  Pseud.  1,  3,  34  (268);  tam  confido  quam  potis  me 
meum  optenturum  regem  ridiculis  logis  Stich.  3,  2,  1  (454);  non 
potis  utrumque  fieri  Trinum.  1,  2,  43  (80).  Verbum  edepol  facere 
non  potis  (seil,  erit)^  si  accesserit  prope  ad  te  Mil,  Glor.  4,  6,  39 
(1270).  At  tributus  quom  inperatus  est,  negant  pendi  potis  (seil. 
esse)  Epidic.  2,  2,  43  (227);  clanculum  te  istaec  flagitia  facere 
censebas  potis  Menaeeh.  4,  2,  56  (625);  nee  pater  potis  videtur 
induci  Merc.  2,  3,  15  (349).  Quis  pjotis  (seil,  est)  ingentis  oras 
evolvere  belli  Enn.  (Ann.  176  L.  M.)  bei  Quintil.  6,  3,  86;  Ma- 
erob.  Sat.  6,  1,  18  und  Diomed.  Art.  gram.  1  S.  381  (386,  1); 
non  potis  aecedi  (Fab.  120)  bei  Cic.  Tuscul.  2,  16,  38;  non  potis 
eefari  tantum  dictis  (Fab.  124)  bei  Cic.  Tuscul.  2,  16,  39  und 
ille  meae  tam  non  poti'  paci'  potiri  (Fab.  447)  bei  Festus  S.  360. 
Nee  potis  lonios  fluctus  aequare  sequendo  Verg.  Aen.  3,  671. 
Rivos  trepido  potis  aequiperare  meatu  Auson.  Mosell.  (Idyll.  10) 
29  und  quis  potis  innumeros  cultusque  habitusque  retexens  pan- 
dere  298.  Unsicher  ist  die  Lesart  an  folgenden  Stellen:  nam 
equidem  me  iam  quantum  potest  a  vita  abiudicabo  Plaut.  Asin. 
3,  3,  17  (607),  Fleckeisen  schreibt  hier  potis  für  potest,  umge- 
kehrt hat  er  potest  an  folgenden  beiden  Stellen  in  den  Text  ge- 
setzt, wo  Lorenz  potis  hat:  non  potis  usura  usurpari  Pseud.  1, 
2,  3  (135)  und  potis  ut  alii  ita  arbitrentur  Pseud.  2,  2,  38  (633); 
Bentley  und  Umpfenbach  haben  Terent.  Hecyr.  3,  5,  29  neque 
alio  paeto  componi  potest  inter  eas  gratia  für  potest  potis  vor- 
geschlagen ,  ebenso  Bentley  potis  für  potes  im  Horat.  Carm.  3, 
17,  13  dum  potes,  aridum  compone  lignum,  was  auch  M.  Haupt, 
Nauck  und  L.  Müller  in  den  Text  gesetzt  haben,  aber  Keller, 
Schütz,  Petschenig  und  Kiefsling  schreiben  wieder  potes. 

Öfter  findet  sich  pote^  indem  eine  Form  von  esse  zu  er- 
gänzen ist,  quantum  pote  Afranius  (v.  327)  bei  Nonius  S.  186,  3. 
Ceusen  talentum  magnum  exorari  pote  ab  istoc  sene  Plaut.  Aulul. 
2,  4,  3  (309) ;  vah,  quid  illa  pote  peius  quicquam  mulieri  memo- 
rarier  Mostell.  1 ,  3 ,  99  (256) ;  si  tute  tibi  bene  esse  jDote  pati 
Pers.  1,  1,  30;  non  enim  pote  quaestus  fieri  Poen.  1,  2,  74  (286); 
quando  quidem  nee  tibi  bene  esse  pote  pati  neque  alteri  Trinum. 


-     175    — 

2,  2,  70  (352);  spero  inmutare  pote  blandimentis  Trucul.  2,  2, 
62  (317);  für  fore  bei  Plaut.  Capt.  1,  2,  68  (171)  hoc  illum  me 
mutare  confido  fore  hat  C.  F.  W.  Müller  pote  vorgeschlagen.  Nil 
pote  supra  Terent.  Adelph.  2,  3,  11  (264);  uon  pote  satis  pro 
merito  ab  illo  tibi  referri  gratia  Phorm.  2,  2,  23  (337).  Ut  pote 
Lucilius  bei  Charisius  S.  197  (223,  21);  si  pote  schreibt  Lach- 
mann in  Lucil.  (733)  bei  Nonius  S.  369,  29,  aber  L.  Müller  29,  71 
und  Baehrens  616  si  potes.  Nee  pote  quisquam  undique  nitendo 
corpus  discerpere    ferro  Ennius  (Ann.  452  L.  M.)   bei  Macrob.  6, 

3,  2.  Nee  devitari  letum  pote,  quin  obeamus  Lucr.  3,  1077;  quod 
pote  uti  nequeat  5,  833  (vergl.  Lachmann  z.  d.  Stelle).  Si  pote 
stoHdum  repente  excitare  veterum  Catull.  17,  24;  qui  pote  plu- 
rimum  perire  45 ,  5 ;  nee  peccatum  a  me  quisquam  pote  dicere 
quicquam  67,  11;  hoc  facies,  sive  id  non  pote  sive  pote  76,  16 
in  te,  si  in  quemquam  dici  pote,  putide  Vetti  98,  1.  Hoc  Graeci 
quod  xipfuiva^  pote  vel  iUinc  Varro  L.  L.  5,  4,  21  (vergl.  5,  4,  25) 
ubi  id  pote,  ut  ibi,  quod  est  campus,  nulla  potior  serenda  R.  R 
1,  15;  nee  non  emptor  pote  ex  empto  vendito  illum  damnare 
R.  R.  2,  2,  6;  viget  veget  ut  pote  plurimum  (Sat.  Men.  268)  bei 
Nonius  S.  183,  5.  Hospes,  non  pote  miuoris  Cic.  Brut.  46,  172; 
rescribas  ad  me,  quantum  pote  Ep.  Att.  4,  13,  1  und  hoc  quid- 
quam  pote  impurius  13,  38,  1,  an  beiden  Stellen  im  Medic.  pote 
und  so  auch  Baiter,  doch  Wesenberg  potest  und  potes  (vergl. 
Köhler  de  auct.  belli  Afr.  et  Hisp.  latinitate  in  Act.  Sem.  Er- 
lang. I  p.  403).  Quantum  pote  Auct.  bell.  African.  54,  4  und  54,  5. 
Qua  pote  quisque,  in  ea  couterat  arte  diem  Prop.  2,  1,  46  und 
nee  pote  cognatos  inter  humare  rogos  4  (3),  7,  10.  In  Publ.  Syr. 
sentent.  hat  Ribbeck  überall  die  Konjektur  Gruters  pote  statt  po- 
test aufgenommen,  so:  amor  extorqueri  non  pote,  elabi  pote  18; 
contumeliam  nee  facere  pote  nee  ingenuus  pati  99;  fidem  qui 
perdit,  nil  pote  ultra  perdere  179;  ibi  pote  valere  populus,  ubi 
leges  valent  291;  non  pote  non  sapere,  qui  se  stultum  intellegit 
406;  qui  periit  quaeri  pote,  reprendi  non  potest  516;  qui  pote 
consilium  fugere,  capere  idem  potest  527;  qui  pote  transferre 
amorem,  pote  deponere  534;  qui  pote  celare  vitium,  [vitium]  non 
fugit  541;  qui  pote  nocere,  timeas  cum  etiam  non  adest  552. 
Qui  pote?  vis  dicam  Pers.  1,  56.  Quid  pote  simplicius?  Mart. 
9,  15,  2.  Caesar  non  pote  validius  quam  expavit  Petron.  51,  3. 
Mittam  igitur  tibi  quantum  pote  librum  Fronton.  Ep.  ad  M. 
Caesar.  1  (p.  3,  4  ed.  Naber);  si  pote  1,  5  (p.  13,  1);  quantum 
pote  ad  te  curram  5 ,  55  (p.  88 ,  9) ;    für  quantum  poter[as]  litus 


—     176     — 

pergeres  Front.  Ep.  de  feriis  Alsien.  3  p.  224,  12  schreibt  Klufs- 
mann  quantum  potis  ad  litus  pergeres ,  Ebert  quantum  pote  ad 
litus  pergeres.  Nee  eniti  remis  pote  Val.  Flacc.  4,  680.  Quantum 
pote  corpore  et  aevo  Auson.  Ep,  14,  5  (ed.  Peiper  p.  235).  Quam 
pote  longissime  Apul.  Met.  1,  11  S.  43  und  quam  pote  tutus  2,  11 
S.  116.  Quia  vix  pote  tollere  et  ille  Carm.  de  figur.  v.  180  (Anth. 
Lat.  ed.  Riese  485;  Baehrens  3,  272).  Quantum  pote  Mart.  Ca- 
peila 5  §  437  ist  Konjektur  von  Eyssenhardt. 

Sehr  oft  wird  potis  mit  Formen  von  esse  verbunden, 
während  solche  mit  ^^o^e  ganz  vereinzelt  vorkommen,  wie 
quod ,  hie  si  ])ote  fuisset  exorarier  triduom  hoc  Terent.  Phorm. 
3,  3,  2  (535);  in  den  früheren  Ausgaben  des  CatuU  schrieb  man 
42,  16  quod  si  non  aliud  pote  est,  L.  Müller  hat  potest  gesetzt. 
Ego  hie  esse  et  illi  simitu  haud  potis  sunt  Plaut.  Mostell.  3,  2, 
105  (792);  Lorenz  schreibt  Mil.  Glor.  2,  1,  37  (115)  ego  tantum, 
quantum  potis  sum,  ßrix  u.  a.  dafür  quantum  possum;  in  den 
älteren  Ausgaben  des  Plaut.  Curcul.  5,  3,  23  (701)  steht  si  potis 
sum  hoc  inter  vos  componere,  Fleckeisen  [ego]  si  possum;  C.  F. 
W.  Müller  schlägt  Plaut.  Poenul.  5,  2,  26  (986)  nam  qui  scire 
potis  sum ,  aber  Scholl  schreibt  nam  qui  scire  potui.  Potis  es 
bei  Plaut.  Capt.  5,  2,  17  (970)  und  Mil.  Glor.  4,  8,  12  (1322); 
in  der  Asinar.  1,  3,  5  (157)  remigio  veloque  quantum  potis  es 
festina  et  fuge  ist  die  Konjektur  Guyets  potis  es  aufgenommen, 
die  Hdschr.  haben  poteris,  Nonius  potes;  neque  ferri  potis  es 
Terent.  Heaut.  2,  3,  80  (321);  in  dem  Verse  eines  unbekannten 
Dichters  bei  Charisius  Inst.  gram.  3  S.  253  (285,  9);  Pers.  4,  13; 
Auson.  Idyll.  3,  18  (ed.  Peiper  p.  17);  Prudent.  Apoth.  182;  Sen- 
tent.  Turicens.  656  ed.  Ribbeck;  Alcim.  Avit.  Carm.  3,  363;  in 
einigen  älteren  Ausgaben  des  Auson.  Ep.  4,  94  wird  potis  es  ge- 
lesen, jetzt  schreibt  man  sed  iam  non  poteris  Theon  doceri;  in 
dem  cod.  Vindob.  des  Claud.  Mamert.  1 ,  25  (95 ,  5)  und  3 ,  3 
(159,  9)  steht  potis  es,  an  beiden  Stellen  schreibt  Engelbrecht 
potes.  Potis  est  Accius  (v.  418)  bei  Nonius  S.  89,  6  und  (v.  466) 
bei  Festus  S.  356;  Lucilius  (ed.  L.  Müller  3,  71;  ed.  Lachmann 
117;  ed.  Baehrens  113)  bei  Priscian.  10,  8  S.  880  (I  501,  22); 
Plaut.  Amphitr.  2,  1 ,  79  (626);  2,  2,  61  (692);  Aulul.  2,  1,  19 
(139);  Bacch.  1,  1,  1  (34);  Stich.  5,  7,  5  (773);  Terent.  Adelph. 
3,  2,  46  (344);  4,  1,  5  (521);  4,  4,  18  (626);  Eunuch.  2,  2,  32 
(263);  Heaut.  4,  1,  46  (658);  Hecyr.  3,  3,  35  (395);  Phorm.  2, 
3,  32  (379);  Pacuv.  (v.  389)  bei  Varro  L.  L.  7,  5,  91;  Ennius 
(Fab.  117  L.  M.)  bei  Cic.  Tuscul.  2,  16,  38;  Lucr.  1,  452;  2,  850; 


—     177     — 


2,  912;  2,  1096;  3,  468;  3,  1067;  4,  150;  4,  609;  4,  801;  4,  1234 

5,  1;  5,  560;  5,  717;  Cic.  Arat.  439  und  477;  Catull.  65,  3;  72,  7 
76,  24;  Verg.  Aen.  9,  796  und  11,  148;  Val.  Aedituus  2,  3  (ed 
Baehreus  p.  275)  bei  Gell.  19,  9,  11;  Sil.  12,  645;  Samon.  832 
Prudent.  Apoth.  79;  80;  Hamart.  37;  533;  669;  Psychom.  88 
c.  Symm,  1  praef.  84;  1,  331;  2,  981;  Arnob.  1,  31;  2,  13;  2,  21 

2,  50;   2,  52;   2,  54;  2,  60;   2,  62;   3,  22;   4,  18;    5,  20;   5,  40 

6,  9;  6,  17;  6,  19;  7,  3;  7,  22;  7,  23;  7,  28;  Coripp.  lustin.  3,  274 

3,  407;  loh.  6,  443;  Claud.  Mamert.  3,  11  (174,  13);  Mart.  Capell 
6,  579.  Pof/is  sunt  bei  Plaut.  Poenul.  1,2,  17  (227)  sed  vero 
duae,  sat  scio,  maxumo  uni  populo  quoilubet  plus  satis  dare 
potis  sunt;  L.  Müller  schreibt  Ennius  (Ann.  448)  bei  Festus  S.  333 
potissunt  in  einem  Worte,  besser  Vahlen  (Ann.  410)  getrennt  potis 
sunt,  ebenso  potissunt  L.  Müller  im  Lucil.  ine.  88  (Baehrens  807), 
besser  Lachmanu  (1143)  potis  sunt.  Huic  persuadere  quo  modo 
potis  siem  Plaut.  Merc.  2,  2,  59  (331).  Quasi  vero  tacere  quic- 
quam  />o;«s  sis  Plaut.  Poenul.  4,  2,  53  (875).  Cur  non  divitiis 
Croesum  superare  potis  sit  Catull.  115,  3;  potissit  schreibt  L.  Müller 
Lucilius  (1,  14)  bei  Charisius  2  S.  176  (195,  7),  Lachmann  1,  8 
potisset,  besser  Keil  und  Baehrens  1,  5  potis  sit;  ubei  facilumed 
gnoscier  potisit  Consul.  de  Bacchanil.  im  C.  I.  L.  1 ,  196  Z.  27. 
Quid  pastores  a  Pergamide  Maledove  potis  sint  Varro  R.  R.  2,  2,  1 ; 
potissint  schreiben  im  Lucilius  bei  Nonius  S.  497,  10  L.  Müller 
(1 ,  37),  Laehmann  (v.  31)  und  Baehrens  (v.  44).  Neque  seibat 
neque  per  aetatem  ei\a,vii  potis  erat  Terent.  Eunuch.  1,  2,  33  (113). 
Lachmann  sagt  in  den  Anm.  zu  Lucr.  5,  880:  potis  esse  et  potis 
esset  aut  numquam  legi  aut  non  memini,  aber  credo  equidem 
potis  esse  te  Plaut.  Pseud.  5,  2,  8  (1302)  und  tibi  non  potis  esse 
auxiharier  Terent.  Heaut.  5,  1,  50  (923),  Dziatzko  schreibt  posse 
te  und  sagt  in  der  adnot.  critica:  potis  pro  accusativo  usurpare 
dubito;  Arnob.  1,  33  ipsa  denique  hiscere  si  animantia  muta  potis 
essent. 

In  der  ümgangsprache  wird  für  das  fragende  potisne  ge- 
wöhnlich potine  oder  ])otin  mit  folgendem  ut  gebraucht:  potin  ut 
hinc  facessas?  Afran.  (v.  202)  bei  Nonius  S.  306,  25;  potin  ut 
abstineas  manum?  Plaut.  Amphitr.  3,  2,  22  (903);  potin  ut  eures 
te  atque  ut  ne  parcas  mihi?  Bacch.  4,  4,  99  (751);  potin  ut  mo- 
lestus  ne  sies?  Epidic.  1,  1,  60;  potine  ut  quiescas?  Menaech. 
3,  2,  1  (466);  potine  ut  ne  licitere  advorsum  mei  animi  senten- 
tiam?  Merc.  2,  3,  104  (441);  potin  ut  aliud  eures?  2,  4,  27  (494); 
potine  ut  molestus   ne   seis?   4,  4,  39  (779);   potin  ut   hominem 

Neue- Wagener,  Lat.  Formenlehre.     II.     3.  Aufl.  12 


—     178     — 

mihi  des,  quiescas  cetera?  Mil.  Glor.  3,  3,  53  (926);  potin  ut 
animo  sis  quieto?  Mosteil.  2,  1,  42  (396);  potin  ut  taceas?  potin 
ne  moneas?  Pars.  2,  1,  8;  potin  ut  molestus  ne  sies?  2,  4,  16  (287) ; 
potin  ut  taceas?  Poenul.  4,  2,  94  (916);  potin  aliam  rem  ut  eures? 
Pseud.  1,  3,  7  (235);  potin  ut  abeas?  1,  3,  142  (393);  potin  ut 
taceas?  4,  1,  30  (940);  potin  ut  me  ire  quo  profectus  sum  sinas? 
Trinum.  3,  2,  2  (628);  potin  ut  mihi  molestus  ne  sis?  Trucul. 
5,  5  (896);  potine  tu  homo  facinus  facere  strenuum?  Fragm.  bei 
Gell.  6  (7),  7,  3;  potine  ut  desinas"^   Terent.  Adelph.  4,  1,  23  (539). 

Potine  oder  pu  tili  mit  folgendem  Konjunktiv  ohne  ut  ist  sehr 
selten:  potin  ad  me  abeas?  Plaut,  Casin.  3,  6,  10  und  potin 
abeas?  Pers.  2,  4,  26  (297),  —  Terenz  sagt  potin  es  mihi  verum 
dicere?  Andr.  2,  6,  6  (437)  und  potin  est  hie  tacere?  Eunuch, 
1,  2,  21  (101). 
99  Damtias^  entstanden  aus  damnat(o)s,  in  der  juristischen  For- 

mel mit  esto  oder  sunto  verbunden,  ist  gleichlautend  im  Sing, 
und  Plur,  Agroet.  S.  2271  (120,  26):  In  iure  »damnas  esto  legato« 
dicitur  (Lachmann  zu  Lucr.  6,  815  schreibt  legatum).  Als  Singul. 
steht  es :  si  quis  maiorem  pecuum  numerum  habere  voluerit,  tantum 
damnas  esto  Cato  (Orig.  V.  fragm.  5  ed.  lord,  p.  24,  12)  bei  Gell, 
6  (7),  3,  37 ;  heres  mens  dare  illi  damnas  esto  omnia  sua  Quintil, 
7,  9,  12;  is  populo  Romano  centum  millia  dare  damnas  esto  Fron- 
tin. Aquaed.  129;  tantum  aes  dare  damnas  esto  Gai,  Dig.  9,  2,  2; 
als  Plur, :  Titio  filio  meo  nomina  ex  calendario,  quae  elegerit  filius 
meus  sibi,  viginti  dare  damnas  sunto  sine  dolo  malo  Scaev.  Dig. 
32,  34  §  1,  und  Lucius  Titius  et  Gaius  Seius  Publio  Maevio  decem 
dare  damnas  sunto  Paul.  Dig.  30,  122  §  1.  In  Gai.  Instit,  3,  175 
(ed.  Huschke  p.  329)  ut  tamen  scilicet,  sicut  iudicatus  condemna- 
tum  se  esse  significat,  ita  heres  testamento  se  dare  damnatum 
esse  dicat  hat  man  damnas  für  condemnatum  und  damnatum  als 
Accusat.  neben  dem  Infinitiv  setzen  wollen.  Falsch  aber  ist  furti 
damnatem  esse,  wie  Scaliger  bei  Gell.  7  (6),  15,  1  für  furti  dam- 
natum esse  forderte. 

Macte,  welches  als  glückwünschender  Zuruf  entweder  für  sich 
allein  oder  in  Verbindung  mit  esto,  este,  estote  und  esse  vorkommt, 
ist  sicher  ein  Vokativ,  den  man  später,  als  sich  das  Bewufstsein 
hierfür  verlor,  für  ein  Adverb  ansah.  Prise,  5,  12,  66  S,  668 
(I  183,  8)  zählt  es  unter  die  Komposita  und  erklärt  es  durch 
magis  aucte  mit  Hinzufügung  der  Bemerkung:  antiqui  tamen  et 
mactus  dicebant.  Serv.  zu  Verg.  Aen,  9,  641 :  Macte,  magis  aucte, 
affectatae  gloriae;   et  est  sermo   tractus  a  sacris.     Quotiens  enim 


—     179    — 

aut  tus  aut  vinum  super  victimam  fundebatur,  dicebaut:  mactus 
est  taurus  viuo  vel  ture,  hoc  est  cumulata  est  hostia  et  magis 
aucta  (danach  wörtlich  Isid.  Orig.  10,  165).  Macte  ergo  pro 
mactus  esto,  vocativum  pro  uominativo  posuit,  ut  Persius  (Sat. 
3,  28):  Stemmate  quod  Tusco  ramum  millesime  ducis,  ceusoremve 
tuum  vel  quod  trabeate  salutas,  pro  millesimus  et  trabeatus;  et 
Vergilius  (Aen.  3,  382) :  Vicinosque  ignare  paras  invadere  portus, 
pro  ignarus;  et  alibi  (Aen.  7,  685):  Quos  Amasene  pater,  pro 
Amaseuus.  Sic  ergo  et  macte  pro  mactus.  Auch  Paul.  Festi  S.  125 
erklärt  mactus  durch  magis  auctus.  Als  Beispiel  der  Konstruktion 
mit  dem  Ablat.  wird  mactus  virtute  von  Donat.  2,  9  S.  1750 
(378,  2),  Pompei.  Comment.  S.  174  (173,  10);  208  (188,  16)  und 
Consent.  S.  2035  (353,  11)  ohne  Beleg  aufgestellt. 

Mactus  haben  Cato  R.  R.  134,  2  luppiter,  te  hoc  fercto  ob- 
movendo  bonas  preces  precor,  uti  sies  volens  propitius  mihi  libe- 
risque  meis,  domo  familiaeque  meae,  mactus  hoc  fercto  und  Arnob. 
7,  31  dreimal  in  der  Gebetsformel  m,actus  hoc  vino  inferio  esto 
(p.  264,  22;  p.  265,  1;  p.  265,  9);  zuletzt  fügt  er  noch  hinzu:  quid 
est  aliud  quam  dicere:  tantum  esto  mactus  quantum  volo,  tantum 
amplificatus  quantum  iubeo ,  tantum  honoris  adsumito ,  quantum 
te  habere  decerno  et  verborum  circumscriptione  definio?  Für 
mactus  sagt  Cato  in  derselben  Gebetsformel  R.  R.  132,  2  und 
134,  3  viermal  macte  vino  inferio  esto;  sonst  steht  noch  jnactum 
C.  I.  L.  8,  2632  munere  honore  mactum  coronatumque. 

Macte  wird  wiederholt  bei  Cato  in  bestimmten  Formeln  ge- 
lesen, so  luppiter  dapalis,  quod  tibi  lieri  oportet  in  domo  familia 
mea  culignam  vini  dapi,  eius  rei  ergo  macte  hac  illace  dape  poUu- 
cenda  esto  R.  R.  132,  1;  luppiter  dapalis,  macte  istace  dape  pollu- 
ceuda  esto  R.  R.  132,  2;  harumce  rerum  ergo  macte  hoc  porco 
piaculo  immolando  esto  R.  R.  139;  Mars  pater,  eiusdem  rei  ergo 
macte  hisce  suovitaurilibus  lactentibus  esto  R.  R.  141,  3  und  eiusque 
rei  ergo  macte  suovitaurilibus  immolandis  esto  R.  R.  141,  4.  Aufser 
in  diesen  Formeln  findet  sich  macte  noch,  und  zwar  mit  esto: 
macte  virtute  esto  Turpil.  (v.  7)  bei  Nonius  S.  342,  1;  macte 
esto  virtute  operaque  omen  adprobo  Pacuv.  (v.  146)  bei  Nonius 
S.  342,  1;  macte,  inquam,  virtute  simulque  his  versibus  esto 
Lucil.  (ed.  L.  Müller  5,  1  und  Baehrens  143  versibus;  Lachmann 
179  viribus)  bei  Nonius  S.  341,  28;  macte  virtute  esto  Hör.  Sat. 
1,  2,  31;  macte  virtute  esto  Liv.  4,  14,  7;  22,  49,  9;  23,  15, 
14;  macte  virtute  ac  pietate  in  patrem  patriamque  esto  7,  10,  4; 
macte  virtute  diligentiaque  esto  10,  40,  11;  macte  esto  taedis,  o 

12* 


-     180     - 

Hymenaee,  tuis  Mart.  4,  13,  2;  macte  virtute  esto  Senec.  Ep.  66^  50 
und  Petron.  94.  Bei  Liv.  7,  36,  5  steht  auch  macte  virtute,  mi- 
lites  Romani .  este^  aber  macti  ingenio  este^  caeli  interpretes  re- 
rumque  naturae  capaces  Plin.  N.  H.  2,  12,  9  (54)  und  vos  qui- 
dem  macti  virtute  estote  Curt.  4,  1,  18,  für  macti  hat  Kinch, 
Quaestiones  Curtianae  p.  20  nach  dem  cod.  Paris,  macte  vorge- 
schlagen, was  auch  von  Vogel  aufgenommen  ist  und  bei  anderen 
z.  B.  Kräh  Bilhgung  gefunden  hat.  Auch  in  der  Konstruktion 
des  Accus,  cum  Infinit,  findet  sich  macte,  aber  freilich  nur  einmal 
bei  Liv.  2,  12,  14  iuberem  macte  virtute  esse^  si  pro  mea  patria 
ista  virtus  staret.  Unsicher  ist  die  Lesart  bei  Flor.  2,  18,  16, 
hier  wurde  zusammenhängend  gelesen,  macte  fortissimam  et  meo 
iudicio  beatissimam  in  ipsis  malis  civitatem;  aber  in  den  codd. 
Bamb.  und  Nazar.  steht  macte  esse  und  danach  haben  M.  Haupt 
und  0.  Jahn  macte  este  geschrieben,  so  dafs  der  folgende  Accus,  ab- 
gesonderter Ausruf  wird;  Halm  hat  in  seiner  Ausgabe  auf  den  Vor- 
schlag Mommsens  esse  eingeklammert.  Der  Grammatiker  Virgilius 
Maro  sagt  im  5.  Kapitel  de  nomine  (p.  36,  14  ed.  Job.  Huemer): 
dicis  enim  ablativo  cassu  ab  hac  regione  venerunt,  septimo  autem 
hac  regioni  praediti  sunt  sicut  et  laude  digni  et  arte  macti. 

Macte  ohne  Verbindung  mit  einer  Form  von  esse:  Exsilio 
macte  ex  terris  Pelopiis  Accius  (v.  305/306)  bei  Nonius  S.  342,  13; 
tu,  ut  dixi,  macte  Ins  armis  macte  virtutei  patris  ders.  (v.  473) 
bei  Nonius  S.  341,  30;  age  propera,  macte,  nitier;  ein  unbekannter 
Dichter  (vergl.  Ribbeck  1  p.  270)  bei  Charisius  2  S.  172  (191,  22); 
macte  virtute  Cic.  Tuscul.  1,  17,  40;  Ep.  Attic.  12,  6,  3;  macte! 
(in  Bezug  auf  den  vorhergehenden  Plural  Buthrotiis)  Ep.  Attic. 
15,  29,  3;  macte  tiova  virtute,  puer  Verg.  Aen.  9,  641;  macte,  ait, 
0  nostrum  genus  et  iam  certa  propago  Val.  Flacc.  6,  547;  macte, 
0  ?nacte  indole  sacra,  vera  lovis  proles  Sil.  4,  475  (477);  macte, 
0  virtute  paterna  10,  277;  macte,  o  virtutis  avitae,  macte  Anteno- 
ride  10,  257;  macte,  o  venerande,  pudici,  ductor,  macte  animi 
15,  274;  macte  hac  gravitatis  gloria,  Caesar,  qua  consecutus  es 
Plin.  Panegyr.  46,  5;  macte  uterque  ingenti  in  rem  publicam  me- 
rito,  cui  hoc  tantum  boni  contulistis  Panegyr.  89,  3;  macte  toris, 
Latios  inter  placidissime  vates  Stat.  Silv.  1,  2,  201;  macte  bonis 
animi  Silv.  1,3,  106;  macte  animo  quod  Graia  probas  Silv.  2, 
2,  95;  macte  animis  opibusque  meos  imitate  labores  Silv.  3,  1,  166; 
macte  animi  Silv.  5,  1,  37;  macte  animo,  iuvenis  Silv.  5,  2,  97; 
macte  animi,  tantis  dignus  qui  crederis  armis  Stat.  Theb.  2,  495; 
macte  animo   iuvenis,   medios  parat  ire  per   enses  Theb.  7,  280; 


-     181     - 

macte  animi,  quem  rarus  habet  morumque  tuorum  Mart.  12,  6,  7; 
macte  insignium  adulescens  virtutum  Ennod.  Ep.  1,  5  (ed.  Hartel 
p.  10,  14;  ed.  Vogel  p.  14,  6);  Carm.  1,  6  (ed.  H.  p.  521,  28; 
ed.  V.  p.  5,  27);  debuit  tibi,  macte ^  et  mea  orationem  professio 
Dict.  9  (ed.  H.  p.  453,  1;  ed.  V.  p.  113,  34). 

Von  diesem  macte  ist  mactae  Lucr.  5,  1339  gänzlich  zu 
scheiden.  Macte  war  eine  verfehlte  Konjektur  bei  Plaut.  Mil.  2, 
1,  22;  die  von  Taubmann  zu  dieser  Stelle  erwähnten  Ausdrücke 
des  Terent. ,  mactas  partes  und  mactum  infortunio  Chremen  sind 
Heaut.  4,  5,  50  und  Phorm.  5,  9,  39  nicht  so  zu  finden,  und  über 
die  aus  Sallust.  bemerkten  macta  munera  ist  nicht  einmal  eine 
Vermutung  erlaubt. 

N'ecesse,  welches  als  Indeclinabile  oder  als  Neutrum  mit  einer 
Form  von  sum  oder  habeo  construiert  und  gewöhnlich  auf  einen 
Infin.  oder  einen  Konjunktiv  oder  ein  Pronomen  Gen.  neutr.  be- 
zogen wird  (vergl.  Krebs,  Antibarbarus  von  J.  H.  Schmalz  II  p.  124 
u.  125),  stellt  Donat.  zu  Terent.  Eun.  5,  5,  28  mit  einem  necessis 
zusammen,  indem  er  sagt:  Neeesse  est  nomen,  nam  necessus,  ne- 
cessis et  necessitas  et  yiecessum  lectum  est.  Lachmann  zu  Lucr. 
6,  815  (p.  396  und  397)  erklärt  necessis  und  necessus  für  Gene- 
tive von  neeesse,  indem  us  das  ältere  Suffix  für  is  war;  necessis 
hat  er  auch  als  Genetiv  im  Lucr.  6,  815  geschrieben:  Quos  opere 
in  tali  cohibet  vis  magna  necessis?,  ihm  sind  Bernays  und  Munro 
gefolgt,  in  den  Hdschr.  steht  necessest.  Corssen  (Aussprache  und 
Vokalismus  II  p.  238  und  239)  sieht  necessus  für  eine  neutrale  Bil- 
dung wie  vulg — US  und  necessis  für  eine  daraus  geschwächte  Form 
an,  vergl.  Bücheier,  Lat.  Deklination  p.  8.  Nettleship  (Academy 
vol.  2  p.  362)  erklärt  necessus  als  ein  abstraktes  Substantiv  der 
vierten  Deklination  =  ne — cessus  »ein  sich  nicht  bewegen«  im 
Gegensatz  zu  successus  »das  sich  aufwärts  bewegen a  vergl.  W. 
Wagner  zu  Terent.  Heaut.  360. 

Quod  sit  necessum  Afran.  (v.  396)  bei  Charisius  2  S.  186 
(208,  26);  necessumst  Plaut.  Casin.  2,  5,  36;  Cistell.  2,  3,  82; 
Rud.  5,  2,  44  (1331);  Stich.  1,  3,  66  (219);  si  necessum  sit  Plaut. 
Asin.  5,  2,  45  (895);  necessum  (seil,  esse)  Plaut.  Mil.  Glor.  4,  3, 
25  (1118);  necessumst  Lucr.  2,  468;  4,  119  (121);  4,  929  (932); 
5,  576;  in  eo  quam  sit  durare  necessum  Lucr.  5,  57  und  mit 
einem  Epitheton  verbunden  ne  mens  ipsa  necessum  intestinum 
habeat  cunctis  in  rebus  agendis  Lucr.  2,  289;  Friedrich  schreibt 
Cornificius  4,  9,  13  (vergl.  praef.  p.  LXI)  und  4,  28,  38  (vergl. 
praef.  p.  LXIX)  necessum  est,   Kayser  neeesse  est;    necessum  est 


-     182    — 

Gell.  2,  29,  9:  3,  1,  12:  7  (6),  1,  3:  10,  11,  7;  10,  15,  8;  12,  2,  2 
13,  3,  3;  13,  20  (19),   11;  13,  23  (22),  5;    16,  2,  8;   19,  1,  7 
19,  5,  6:  necessum  sit  Gell.  5,  11,  8:  necessum  esset  Gell.  1,  3,  4 
necessum   esse  Gell.  2,  7,  5  und  9,  8  in    der  Überschrift.     Cato 
(Orat.  1   fragm.  14   ed.  lord.  p.  35,  8)   bei  Charis.  2,   13  S.  186 
(208,  25)    steht  im  cod.  Neap.  necesse  esse,    lordan  schreibt  ne- 
cessum esse,   »quod  grammati  praecepto  repugnat«  :  Liv.  34,  5,  2 
necessum   est   im    cod.  Mog.   und   danach  Hertz,    aber  M.  Müller 
necesse  est:  39,  5,  9  necessum  esset  Hertz  (vergl.  adnot.  critica), 
aber  Weifsenborn  necesse  esset.     Bei  Mart.  6,  57,  3  ist  necessum 
in  einigen  alten  Ausgaben,  aber  in  beinahe  allen  Hdschr.  necesse 
und  so  auch  die  neueren  Ausgaben. 

Necessus  als  Neutrum,  nicht  als  Masculinum,  ist  in  dem  Denk- 
mal de  Bacchan.  im  C.  I.  L.  1,  396  Z.  4  sei  ques  esent  quei  sibei 
deicerent  necesus  es»  bacanal  habere:  Terent.  Eunuch.  5,  5,  28 
(998)  nisi,  quia  necessus  fuit  hoc  facere,  gaudeo  und  Heaut.  2, 
3,  119  (360)  in  eum  iam  res  rediit  locum,  ut  sit  necessus:  merito 
te  amo:  da  an  den  beiden  genannten  Stellen  im  cod.  Bemb.  vor 
einem  Konsonant  necessus  steht,  sonst  aber  im  Terenz  vor  einem 
Vokal  und  h  necesse,  wie  z.  B.  Heaüt.  1,  2,  35  (209);  Eunuch. 
5,  8,  45  (1075):  Adelph.  1,  1,  26  (51):  Hecyr.  3,  1,  24  (304)  und 
Phorm.  2,  1,  66  (296),  so  hat  Lachmann  zu  Lucr.  6,  815  auch  iür 
Andr.  2,  2,  35  (372)  necessus  sit  statt  necesse  sit  vorgeschlagen, 
was  jetzt  auch  in  den  neueren  Ausgaben  geschrieben  wird.  Ut  ad 
censum  nemini  necessus  sit  venire  sagt  P.  Scipio  in  einer  Rede  bei 
Gell.  5,  19,  16  und  bei  demselben  16,  8,  1  steht  necessus  fuit; 
necessust  lesen  wir  Lucr.  2,  710;  2,  725:  4,  999  (1006)  und  6,  206. 
101  Volup  oder  volupe   (vergl.  Corssen,   Aussprache  und  Vokalis- 

mus II  p.  597)  wird  von  Voss,  de  anal.  1 ,  46  und  von  Rudd.  1 
S.  123  ebenfalls  für  ein  Adjectivum  Gen.  neutr.  gehalten,  wozu 
der  letztere  ein  veraltetes  volupis  annimmt.  Quod  volupis  ohne 
est  ist  offenbar  falsch  geschrieben  Plaut.  Mil..  Glor.  3,  1,  152 
(747)  im  vet.,  decurt.  und  Vat.  Donat.  zu  Terent.  Phorm.  4,  3,  5 
sagt:  Hoc  volup  uomen  est,  ut  hoc  facul;  sie  enim  veteres  per 
d-oxoTn^v  loquebantur.  Nach  Diom,  2  S.  448  (452,  27)  wird  volup 
per  apocopen  pro  voluptate  gesagt.  Charis.  2,  16  S.  213  (239,  18) 
giebt  aus  einer  Komödie  des  Naev.  (v.  6)  volop  (Corssen  a.  a.  0, 
p.  1024),  hinter  welchem  des  Versmafses  wegen  ein  est  einzu- 
schalten war.  In  einem  Hexameter  des  Enn.  bei  Gell.  12,  4,  3 
ist  quocum  multa  vohip  gaudia  clamque  palamque  in  einem  Lugd. 
und  dem  Petav.  und  Magliab.,  die  Lücke  einer  Silbe  nach  volup 


—    1-83     — 

ist  in  Hdschr.  ausgefüllt  durch  Substitution  von  voluptas,  volutat, 
voluptat,  von  Herausgebern  durch  Einschaltung  von  ac,  wie  Vahlen 
Ann.  297  oder  von  et,  wie  L.  Müller  Ann.  303 ;  später  vermutete 
Vahlen  im  Rhein.  Museum  1859,  14  S.  559:  quocum  multa  volup 
sibi  fecit  clamque  palamque;  Baehrens  (Fragm.  Poet.  Roman, 
p.  87)  schreibt  194,  9  quocum  multa  volutat  (nach  Bergk)  grandia 
clamque  palamque.  Bei  Plautus,  bei  dem  die  Form  nicht  15  mal, 
wie  Ritschi  im  Rhein.  Mus.  7  (1849)  p.  319  (=  Opusc.  II  p.  450) 
und  Brix  zu  Plaut.  Mil.  Glor.  278  behaupten,  sondern  16  mal  vor- 
kommt, steht  volu-p  einigemale  am  Ende  des  Verses,  wodurch 
die  Wortform  gesichert  ist:  suo  animo  fecit  volup  Asin  grex  1 
(942)  bei  Non.  S.  187,  5  (in  den  Hdschr.  des  Plaut,  voluptatis); 
facite  vostro  animo  volup  Gas.  4,  2,  5  im  Ambr. ;  victitabam  vo- 
lup Most.  1,  2,  74  (153)  im  vet.  m.  pr.  (sonst  in  diesen  beiden 
Stellen  volupe);  ut  tibi  ex  me  sit  volup  Men.  4,  3,  3  (677)  nach 
einleuchtender  Verbesserung  (in  den  Hdschr.  voluptas,  welches  im 
vet.  auch  Mil.  4,  1,  1  (947)  und  4,  5,  12  (1211)  und  in  mehreren 
Hdschr.  des  Terent.  Phorm.  4,  3,  5  (610)  für  volup  gelesen  wird). 
In  allen  übrigen  Stellen  des  Plaut.,  Amph.  3,  3,  3  (958);  3,  4, 
11  (994);  Mil.  Glor.  2,  3,  6  (278);  3,  1,  152  (747);  4,  1,  1  (947); 
4,  5,  12  (1211);  Poenul.  5,  4,  20  (1192);  5,  5,  47  (1326);  Rud. 
4,  1,  1  (892);  4,  4,  132  (1176);  Stich.  4,  1,  2  (506)  und  Trucul. 
4,  1,  6  (704)  und  in  denen  des  Terent  Phorm.  4,  3,  5  (610)  und 
Hec.  5,  4,  17  (857)  folgt  est  auf  volup,  und  im  Ambr.  des  Plaut, 
ist  in  den  vier  darin  erhaltenen  Stellen,  Mil.  3,  1,  152  (747); 
Poenul.  5,  4,  20  (1192);  5,  5,  47  (1326)  und  Stich.  4,  1,  2  (506) 
volupest  geschrieben.  Dasselbe  hat  der  decurt.  Mil.  Glor.  4,  1,  1 
(947),  der  decurt.  und  Vat.  4,  5,  12  (1211),  volup  est  aber  der 
Vat.  Mil.  4,  1,  1  (947).  Noch  an  einer  Stelle  des  Plaut.,  Mil. 
Glor.  3,  1,  130  (724),  wird  volupe  allein  aus  dem  Leipz.  und  der 
ed.  pr.  bemerkt,  der  vet.  und  decurt.  haben  dafür  vult,  der  Vat. 
vule;  Camer.  hat  vult  bene  geschrieben,  besser  als  Pylades  volt 
volup  oder  Gruter  est  volup.  Aus  dem  Carmen  Nelei  (Ribbeck  1 
p.  233  V.  1)  giebt  Fest,  unter  numero  S.  170,  2  numquam  numero 
matri  faciemus  volui,  worin  das  volui  von  Ursin.  und  Scalig.  in 
volup  berichtigt  ist.  Fronto  fer.  Als.  3,  6  (p.  225,  2  N.)  schreibt 
ut  bene  haberes  genio  utique  verbo  vetere  faceres  animo  voIujj? 
Qua  malum  volup?  Immo  si  dimidiatis  verbis  verum  dicendum  est, 
ubi  tu  animo  faceres  vigil  (vigilias  dico)  aut  ut  faceres  labo  aut  ut 
faceres  mole  (labores  et  molestias  dico).  Tu  umquam  volup?  vol- 
pem  faciUus  quis  tibi  quam  voluptatem  conciliaverit,  und  Arnob.  7, 


—     184    — 

34  (p.  268, 19  R.)  sagt  quia  illis  se  volup  est  lavacrorum  refovere  cal- 
doribus,  in  der  Hdschr.  Paris,  steht  volup,  woraus  voluptas  gemacht 
ist,  Ritschi  und  Brix  a.  o.  0.  sowie  Dziatzko  zu  Terent.  Phorm.  4,  3, 
5  (610)  behaupten,  dafs  eine  besondere  Form  volupe  nicht  nachweis- 
bar sei  und  dafs  das  plautinische  volupest  in  volup  est  aufgelöst  wer- 
den müsse,  Bücheier,  Lat.  Dekliu.  p.  5,  spricht  bestimmt  aus,  dafs 
volupest  bei  Plautus  nicht  in  volup  est  aufgelöst  werden  dürfe, 
und  auch  volupe  est  läfst  sich  sicher  nachweisen  bei  Prud.  Perist. 
9,  41:  Augustin.  Ep.  3,  5  und  Mart.  Capella  9  §888;  9  §900; 
102  quam  volupe  auribus  insonare  cicadas  Sidon.  Epist.  2,  2.  Übrigens 
ist  volup  neben  victitabam  Plaut.  Most.  1,  2,  74  (153)  einleuch- 
tend Adverbium,  welches  auch  in  der  Verbindung  mit  est  oder 
sit  oder  facere  und  einem  Dat.  nicht  weniger  statthaft  ist  als  in 
bene  est,  male  est,  pulchre  est,  recte  est,  aegre  est,  bene  facere, 
male  facere,  aegre  facere,  und  in  dem  angeführten  Verse  des  Enn. 
verträgt  sich  multa  nicht  mit  einem  Adject.  volup,  welches  Ver- 
bum  auch  neben  demselben  ausgefallen  sein  mag.  Es  darf  daher 
bezweifelt  werden,  ob  volup  überhaupt  ein  Adjectivum  war. 


Komparation  der  Adjectiva. 

54.  Der  Komparativ  der  Adjectiva  endet  im  Masc.  und 
Fem.  meistens  auf  ior^  im  Neutr.  auf  ius^  der  Superlativ  gewöhn- 
lich auf  simus  oder  sumus,  a,  um.  Die  alte  Sprache  hatte  auch 
im  Neutr.  des  Kompar.  die  Endung  ior.  Prise.  7,  13,  69  S.  767 
(I  347,  2)  führt  dafür  an  aus  Valer.  Antias  (6,  16  ed  Peter  p.  244, 
11)  hoc  senatusconsultum  prior  factum  est,  aus  Cass.  Eraina  (4, 
31  p.  105,  9)  bellum  Punicum  posterior^  aus  Claud.  Quadrig.  (9, 
74,  p.  231,  2)  iirior  bellum  quod  cum  bis  gestum  erat  und  (9,  73 
p.  230,  17)  foedus  p?wr  Pompeianum.  Ob  jemals  im  Masc.  oder 
Fem.  maios  und  minos  für  maior  und  minor  geschrieben  wurde, 
wie  Mommsen  zu  C.  I.  L.  1,  78  meint,  ist  unsicher,  vergl.  Ritschi 
Rhein.  Mus.  14,  1859  S.  399  (=  opusc.  4  S.  406).  Aber  den 
Akkus,  meliosem  bezeugt  Varro  L.  L.  7,  8,  27  als  archaisch,  und 
Paul.  Festi  S.  264  zählt  unter  den  Beispielen  der  Vertauschung 
von  r  und  s  das  alte  maiosibus  und  meliosibus  auf. 

Im  Superlat.  war  umus  die  ältere  Schreibung,  ivtus  kam 
später  durch  den  Diktator  Caesar  und  seinen  jüngeren  Zeit- 
genossen Licin.  Calvus  in  Gebraucb.  Quintil.  1,  7,  21 :  lam  optimus 
maximus  ut  mediam  i  litteram,  quae  veteribus  u  fuerat,  accipereut, 


—     185     — 

Gai  primum  Caesaris  inscriptione  traditur  factum.  Cornut,  bei 
Cassiod.  de  orthogr.  S.  1284  (150,  10):  Lacrumae  an  lacrimae, 
maxuraus  an  maximus,  et  siqua  similia  sunt,  scribi  debeant,  quae- 
situm  est.  Terentius  Varro  tradidit  Caesarem  per  i  eiusmodi  verba 
solitum  esse  enuntiare  et  scribere,  inde  propter  auctoritatem  tanti 
viri  consuetudinem  factam,  Sed  ego  in  antiquiorum  multo  libris, 
quam  Gaius  Caesar  est,  per  u  pleraque  scripta  invenio,  optumus 
intumus  pulcherrumus  lubido  dicundum  faciundum  maxume  mo- 
numentum  contumelia  minume.  Melius  tarnen  est  et  ad  enun- 
tiandum  et  ad  scribendum,  i  litteram  pro  u  ponere,  in  quod  iam 
consuetudo  inclinavit.  Mar.  Victor.  1  S.  2456  (9,  3):  Idem  (Li- 
cinius  Calvus)  optimus  maximus  scripsit,  non  ut  nos  per  u  litte- 
ram. Mar.  Victor,  selbst  empfiehlt  übrigens  1  S.  2458  (10,  24) 
acerrimus  extimus  intimus  maximus  minimus  potius  per  i  quam 
per  u. 

Die  Endung  umus  ist  nicht  nur  in  den  ältesten  Denkmälern 
der  Sprache  herrschend,  obgleich  in  mehreren  Stellen  des  Plaut, 
und  Terent.  auch  aus  den  besten  Hdschr.  imus  bemerkt  ist,  son- 
dern auch  bei  Cic.  in  den  ältesten  Hdschr.,  vornehmlich  in  den  103 
Palimpsesten,  häufig.  Es  fehlt  aber  an  Beispielen  derselben  auch 
nicht  in  den  Hdschr.  des  Caesar,  Virgil,  Horaz  und  Livius.  In 
Inschr.  aus  der  Zeit  des  Augustus,  wie  in  der  Leichenrede  C.  1.  L. 
6,  1527  und  Cenotaph.  Pis.,  wechseln  umus  und  imus,  im  monum. 
Ancyr.  ist  allein  imus. 

55.  Die  Endungen  des  Komparat.  und  Superlat.  werden  an 
den  Stamm  der  Adjectiva  angehängt,  die  letztere  meistens  mit 
Einschiebung  von  is:  altior,  us,  altissimus,  a,  um;  dignior,  us, 
dignissimus,  a,  um;  gravior,  us,  gravissimus,  a,  um;  locupletior,  us, 
locupletissimus,  a,  um;  sollertior,  us,  sollertissimus,  a,  um;  ele- 
gantior,  us,  elegantissimus,  a,  um ;  audacior,  us,  audacissimus,  a, 
um;  ferocior,  us,  ferocissimus,  a,  um.  Auch  die  Indeclinabilia 
nequam  und  potis  oder  pote  bilden  nequior  und  nequissimus 
(vergl.  Thielmann,  Progr.  zu  Speier  1883  p.  9  und  10),  potior  und 
potissimus. 

Die  Syncope,  welche  im  Positiv  dives  selten  im  Nomin.  Sing, 
(vergl.  unter  32),  häufiger  in  den  übrigen  Casus  gefunden  wird, 
ist  im  Kompar.  und  Superl.  des  Wortes  gestattet.  Ditior  Terent. 
Phorm.  1 ,  1,8  (42)  im  Piicc.  (im  Bemb.  und  in  den  übrigen 
Hdschr.  und  bei  Donat.  im  Lemma  ist  das  ebenfalls  in  das  Vers- 
mafs  passende  divitioribus);  Horat.  Serm.  1,  1,  40;  1,  5,  91;  1, 
9,  51 ;  2,  7,  52;  Liv.  l^praef.  11  und  39,  1,  3;  Val.  Fl.  6,  38;  Sil.  1, 


-     186    — 

606;  13,  684;  14,  237;  Stat.  Silv.  2,  2,  121  und  Theb.  3,  481; 
Tac.  Ann.  13,  44;  14,  55;  Pompon.  Mela  1,  6,  30;  lustin.  21,  3,  8; 
23,  2,  6;  27,  2,  4;  Claudian.  Cons.  Stil.  3,  18  und  Rapt.  Pros.  1, 
198;  Carm.  Priap.  60,  2;  Aegrit.  Perdic.  230  (Baehrens  5,  122); 
Anthol.  Lat.  ed.  Riese  21,  16  (Baehrens  4,  211)  und  lul.  Val.  3, 
16,  _  Ditissimus  Corn.  Nep.  Alcib.  2,  1;  Caes.  bell.  Gall.  1,  2,  1 
(die  einzige  Stelle,  wo  Caesar  eine  Form  von  dis  überhaupt  ge- 
braucht hat);  Verg.  Ge.  2,  136;  Aen.  1,  343,  7,  537;  9,  360;  10, 
563;  Ovid.  Met.  5,  129;  Liv.  9,  31,  4;  10,  46,  10;  36,  17,  14; 
Val.  Max.  1,  6  ext.  2;  4,  8,  2;  4,  8,  4;  7,  3,  3  (ditissimus  Halm), 
aber  in  Paris  Epit.  (divitissimus  Halm);  Lucan.  3,  271;  Val.  Fl.  5, 
122;  Sil.  3,  397;  5,  260;  16,  171;  Tac.  Ann.  6,  19;  Hist.  1,  51; 
2,  81;  4,  18;  Suet.  Cal.  22;  Nero  9;  Gurt.  4,  1,  24;  10,  2,  11; 
lustin.  44,  3,  5;  Capitol.  Anton.  Phil,  23,  4;  Opil.  Maer,  9,  5; 
Maximin.  13,  5  und  Gord.  2,  3;  Trebell.  Poll.  Gall.  1,  4;  Eutrop. 
1,  20,  1;  8,  8,  3;  Auson.  Epigr.  54,  1;  54,  5;  Priscian.  Perieg. 
698;  Ennod.  Vita  Epiph.  180  (ed.  Hartel  p.  378,  2;  ed.  Vogel 
p.  107,  6).  Dazu  als  Adverb  (ohne  adverb.  Positiv)  däius  habi- 
tastis  Stat.  Silv.  1,  5,  31  und  ditissime  domos  exornant  Apul.  de 
deo  Soor.  22  S.  170.  —  Dagegen  divitior  Plaut.  Aul.  5,  1,  2  (809), 
vergl.  die  Note  von  Götz  zu  dieser  Stelle;  Pseud.  5,  2,  24  (1318), 
Lorenz  hat  ditior  geschrieben;  Cic.  de  orat.  3,  48,  185;  Lael.  16, 
58;  Parad.  6,  3,  49;  6,  3,  50  und  de  rep.  1,  17,  28;  1,  32,  48; 
Lucr.  5,  1115;  Ovid.  Met.  6,  452 ;  Ep.  ex  Pont.  3,  4,  110  und  Her.  16 
(15),  34;  Sen.  tranq.  11,  8;  Mart.  1,  76,  12;  4,  54,  7;  5,  39,  8; 
Calpurn.  3,  63.  -  Divitissimus  Cic.  Divin.  1,  36,  78;  Oflf.  2,  17, 
58;  Parad.  6,  2,  48;  Corn.  Nep.  Phoc.  1,  2  vergl.  Halm  zu  dieser 
Stelle;  Sen.  Contr.  2,  9,  7;  Plin.  N.  H.  33,  10,  47  (134);  C.  I.  L. 
6,  8012. 

Über  die  Doppelform  iunior  und  iuvenior  vergl.  unter  %Q. 

56.  Die  Adjectiva  auf  e/-,  welche  in  der  Motion  und  De- 
klination das  e  behalten,  haben  im  Kompar.  mor,  diejenigen, 
welche  dasselbe  in  der  Motion  und  Deklination  nicht  zeigen,  haben 
104  im  Kompar.  rior:  asperior,  liberior,  miserior,  tenerior,  celerior, 
pauperior,  uberior  mit  dem  defektiven  deterior,  und  aegrius,  atrior, 
crebrior,  glabrior,  integrior,  macrior,  nigrior,  pigrior,  pulchrior, 
rubrior,  scabrior,  taetrior,  vafrior,  acrior,  alacrior,  celebrior,  sa- 
lubrior,  silvestrior. 

Immer  jedoch  dexterior  und  sinisterior.  Donat.  2,  2,  3  S.  1745 
(374,  9):  Sunt  alia  ad  aliquid  qualiter  se  habentia,  ut  dexter  si- 
nister;    haec   et   comparativum    gradum   admittunt,   ut   dexterior^ 


—    187     - 

sim'sterior.  Prise.  3,  1,  6  S.  600  (I  86,  19):  Notandum  est,  quod 
sinisterior  [quasi]  a  genetivo  sinisti'ri  videtur  esse  factum,  cum 
in  usu  sinistri  ubique  reperiatur.  Vergl.  über  die  Motion  dexter 
dextera  dexterum  und  sinister  sinistera  unter  5.  Varro  L.  L.  9, 
27,  34  ut  in  dexteriore  parte  sint  ostia,  sie  esse  in  sinisteriore 
(so  im  Kopenh.)  simili  ratione  facta;  derselbe  R.  R.  2,  5,  13  si 
mas  est,  in  dexteriorem  partera  abit,  si  femina,  in  sinisteriorem ; 
Galba  bei  Cie.  Farn.  10,  30,  3  dexterius  cornu  und  10,  30,  4 
cornu  sinisterius;  Ovid.  Met.  2,  138  dexterior  und  2,  139  sini- 
sterior rota;  Geis.  4,  1  sub  sinisteriore  marama,  in  dexteriorem 
partem  zweimal,  e  regione  dexterioris  coxae,  in  sinisteriorem 
und  in  dexteriorem  (partem),  siuisteriores  partes,  ad  dexteriorem 
coxam ;  derselbe  6,  18,  8  dexterior  (fascia)  sinistra,  sinisterior 
dextra  procedit,  und  7,  16  sinistra  manus  in  dexteriore  ora, 
dextra  in  sinisteriore;  Suet.  Tib.  6  sinisteriore  funali  equo  und 
dexteriore;  Vitr.  9,  4  (6),  2  tauri  quidem  et  arietis  insuper  Per- 
seus  habens  dexterioribus  subtercurrentes  basim  vergilias,  a  sini- 
sterioribus  caput  arietis ;  9,  7  (8),  3  ubi  erit  littera  E  sinisteriore 
parte  et  I  dexteriore  in  extremis  lineis  cireinationis ;  9,  7  (8),  6 
in  dexteriore  parte  erit  littera  S,  in  sinisteriore  V.  Dexterior 
haben  noch  Ovid.  Met.  7,  241;  12,  303;  Lucan.  2,  421;  8,  200; 
Plin.  N.  H.  5,  26,  21  (90);  German.  Phaen.  282;  Sil.  7,  606; 
Mart.  5,  61,  4;  Tae.  Hist.  3,  27;  lustin.  2,  4,  11  und  31,  8,  6; 
Suet.  Claud.  7  und  Galba  21:  Lact.  Instit.  6,  3,  15;  Opif.  Dei 
12,  3  und  Epit.  59,  3;  Claudian.  in  Ruf.  2,  175  und  Ej^igr.  1, 
14;  Sidon.  Ep.  1,  5;  Fulgent.  Myth.  1,  25  ed.  Muneker;  Sedul. 
Carm.  1,  182  und  Op.  1,  14;  Rutil.  Namat.  1,  180;  Gros.  1,  15,  3; 
C.  I.  L.  6,  4889;  6,  10231;  6,  10275;  6,  11535;  6,  13557;  privil. 
veter.  1  Taf.  1  Z.  26  und  Taf.  2  Z.  21  (C.  I.  L.  3  S.  844)  —  sini- 
sterior Gels.  7,  26,  4;  Suet.  Domit.  17;  Hygin.  Ästron.  4,  2;  Lact. 
Opif.  Dei  12,  3  und  Epitom.  59,  3;  G.  L  L.  6,  7803;  6,  11648; 
6,  11898;  10,  4222;  privil.  veter.  7  Taf.  1  Z.  18  und  Taf.  2  Z.  21 
(G.  L  L.  3  S.  850);  Inschr.  *bei  Bruns  fönt.  iur.  Rom.  4.  Ausg. 
S.  258  (Henzen  6432),  Z.  31;  Henzen  6634;  senesteriori  Grell. 
4511.  Doch  inter  portas  dexteriorem  et  sinistriorem  Hygin.  de 
munit.  castr.  14  schreibt  Lange,  die  Codices  Guelferbytani  haben 
sinisteriorem. 

57.  Der  Superlativ  der  Adjeetiva  auf  er  endet  auf 
errimus,  durch  Assimilation  des  s  der  Endung:  aegerrimus,  asper- 
rimus,  creberrimus,  integerrimus,  liberrimus,  macerrimus,  miserri- 
mus,  nigerrimus,  pigerrimus,  pulcherrimus,  ruberrimus,  sacerrimus, 


—     188    - 

taeterrimus,  tenerrimus,  vaferrimus:  acerrimus,  celeberrimus ,  ce- 
lerrimus,  saluberrimus ;  pauperrimus,  uberrimus,  dazu  das  defek- 
tive deterrimus.  Doch  Ennius  (Ann.  504  L.  M.)  schrieb  equitatus 
celerissimus  nach  Charis.  1,  15  S.  64  (83,  24),  welcher  dies  für 
einen  Barbarismus  erklärt;  derselbe  (Ann.  505  L.  M.)  celerissimus 
rumor  und  Gn.  Matius  (frgm.  4  ed.  Baehrens  p.  281)  celerissimus 
Hector  nach  Prise.  7,  1 1  ,  57  S.  760  (I  334 ,  20).  Integrissimus 
und  integrissima  C.  I.  L.  2,  1085;  2,  2878;  10,  30;  miserissimns 
und  miserissima  C.  I.  L.  3,  4480;  6,  3557;  6,  6774;  9,  3729;  10, 
8160  und  inscr.  de  Lyon  S.  503  N.  9.  Rudd.  1  S.  170  giebt  noch 
crebrissimi  Gell.  2,  30,  2  (so  in  den  codd.  recentior.,  aber  Hertz 
hat  nach  dem  cod.  Vat.  3452,  in  welchem  creberimi  steht,  cre- 
berrimi  hergestellt),  und  acrissimo  Impp.  Valentin.,  Theodos.  et 
Arcad.  Cod.  5,  5,  4  und  caenum  acrissimum  Pelag.  vet.  16  p.  64. 
105  Falsche  Lesart  ist  pigrissimum  (oder  wie  alte  Ausg.  haben,  pi- 
grissimorum)  Tert.  Exhort.  cast.  13,  im  Agob.  ist  das  richtige  si 
pigri  simus;  pulchrissima  C.  L  L.  6,  5  N.  1965*,  2864*.  Deter- 
rissimus  Cic.  Cluent.  21,  57  im  Lag.  12  ist  ein  offenbares  Versehen. 

Prise.  3,  3,  20  S.  606  (I  95,  20)  sagt;  Nuperrimus  etiam  pro- 
ferebant  antiquissimi,  unde  adverbium  posuit  Cicero  in  tertio  ad 
Herennium  (Cap.  10,  18):  Et  quoniam  nuperrime  dictum  facüe 
memofiae  mandatur.  Qui  superlativus  magis  ab  adverbio  in  er 
desinente  videtur  nasci.  Nomen  enim  positivum  in  us  desinit, 
ut  Capro  videtur,  nuperus,  cuius  accusativum  Plautus  profert  in 
Captivis  (3,  5,  60):  Recens  caplum  hominem^  nuperum  et  novicium. 
Et  bene;  ut  super  superus,  sie  nuper  nuperus  debet  esse.  Aus 
den  alten  Schriftstellern  kennen  wir  allein  nuperrime  als  Superlat. 
des  Adverbium  nuper  und  nur  aus  späterer  Zeit  experimentis 
nuperrimis  bei  Imp.  Constantin.  Cod.  Theodos.  15,  1  ,  4,  wie  im 
Positiv  von  dem  Adjectivum  nur  der  Accus,  nuperum  in  der  an- 
geführten Stelle  des  Plaut,  gelesen  wird,  vergl.  unter  4. 

Nach  Analogie  der  Adjectiva  auf  er  bildet  vetus^  Genet.  veteris, 
den  Superlat.  veterrimus,   vergl.  Prise.  3,  3,  21  S.  607  (I  97,  6) 
So  Plaut.  Truc.  1,  2,  71  (172);    Cic.   N.  D.  1 ,  15,  41  und  Lael 
19,  67;  Trebon.  bei  Cic.  Fam.  12,  16,  1  ;  Hirt.  bell.  Gall.  8,  8,  2 
Verg.  Aen.  2,  513;    Liv.  2,  18,  5;   4,  9,  1 ;   5,  54,  5;   21,  44,  7 
28,  39,  8;  Tac.  Ann.  6,  31;  11,  14;   12,  53;  Suet.  Aug.  92;  lustin 
24,  2,  8:   Apul.  Flor.  15  S.  51;   Aur.  Vict.  Caes.   15,  2;    39,  45; 
41,  3;    Arnob.   1,  24;  2,  63.   —   Der  Komparat.  veterior  aber  ist 
archaisch;   Prise,  a.  a.  0.  bemerkt  denselben  aus  Plaut.  Bacch.  5, 
2,  31  (1150)  und  wiederum  6,  15,  80  S.  716  (1  265,  1)  aus  der 


-     189    — 

nämlichen  Stelle  des  Plaut,  und  aus  Cato's  Origines  (I  fragm.  25 
ed.  lord.  p.  9,  3),  jedoch  geben  die  älteren  Hdschr.  des  Plaut, 
vielmehr  ulteriorem  (so  Fleckeisen  und  Leo);  in  der  Leipz.  und 
in  der  ed.  pr,  ist,  wie  bei  Prise,  veteriorem.  So  konnte  Varro 
L.  L.  6,  7,  59  und  nach  ihm  Gell.  10,  21,  2  sagen:  a  vetere 
vetustius  ac  veterrimum.  Veterior  wird  bei  Rhemn.  Pal.  S.  1369 
(536,  25)  mit  veterrimus  verbunden.  —  Dagegen  steht  vetustior  bei 
Cic.  Brut.  21,  83  (in  vorzüglichen  Hdschr.  in  venustior  verderbt); 
Liv.  5,  52,  7;  7,  9,  5;  7,  31,  2;  10,  9,  12;  34,  32,  11;  Tac.  Ann. 
14,  20;  Vell.  Paterc.  2,  9,  6;  PHn.  Panegyr.  15,  5;  Traian.  bei 
Plin.  Ep.  10,  32  (41),  2;  Spartian.  Hadr.  1,  1;  Vulg.  Tob.  15,  10. 
Der  eigentlich  dazu  gehörige  Superlativ  vefustissimus  kommt  zwar 
nicht  bei  Cicero  und  Caesar  vor,  aber  häufig  bei  Livius,  besonders 
in  den  späteren  Dekaden,  so  Liv.  21,  11,  2;  23,  7,  6;  23,  22,  10; 
26,  30,  6;  34,  22,  11;  34,  31,  5;  34,  58,  13;  37,  53,  14;  37,  54, 
17;  39,  36,  4;  39,  37,  1;  Plin.  N.  H.  13,  13,  27  (84);  Tac.  Ann. 
1,  32  (in  vetussima  verderbt);  1,  62;  2,  2;  2,  33;  2,  43;  3,  26; 
3,  62;  6,  10;  11,  15;  11,  25;  11,  32;  12,  13;  12,  61;  15,  41; 
Bist.  1,  23;  2,  19;  2,  37  und  Germ.  39;  Pompon.  Mela  1,  9,  59; 
Plin.  Ep.  8,  14,  6;  10,  47  (56),  1  und  10,  49  (58),  1;  Suet.  Caes. 
66;  81  und  Vespas.  8;  Capitol.  Maxim,  et  Balb.  7,  3;  Trebell. 
Poll.  Claudian.  2,  2;  Gaius  Instit.  3  §  141 ;  Cass.  Feh  9;  28;  76; 
Plin.  See.  Medic.  praef.  (p.  8,  3  ed.  Rose);  GargiL  Med.  21;  25; 
29;  54;  De  herb.  81  (p.  199,  18);  Vulg.  Levit.  13,  11  und  26,  10. 

58,  Die  Adjectiva  auf  erus  bilden  den  Superlat.  auf 
issimus.  Austerissimus  haben  Lucil.  bei  Prob.  Inst.  art.  S.  253 
(67,  32)  austerissimarum  herbarum  sucos  exprimebat;  Gargil.  Med. 
47  (p.  193,  3  R.);  Scribon.  Larg.  142  und  die  unter  Apul.  Namen 
gehende  Schrift  de  herbis  39,  2;  austerrimus  ist  ohne  Autorität, 
da  es  allein  aus  der  dem  Messalla  untergeschobenen,  im  Mittel- 
alter entstandenen  Schrift  de  progenie  Augusti  angeführt  wird. 

Procerissimus  Cic.  Leg.  1,  5,  15;  Colum.  8,  2,  10;  Plin.  N.  H. 
7,  16,  16  (74);  Suet.  Cal.  47;  Apul.  Met.  6,  12  S.  403;  lul.  Valer. 
3,  21  und  3,  22,  aber  arbores  procerrimae  Schol.  Bern,  zu  Verg. 
Georg.  2,  124. 

Severissimus  Cic.  de  orat.  2,  56,  228;  pro  Quint.  Rose.  15, 
44;  Verr.  Act.  1,  10,  30  zweimal;  Act.  1,  17,  51;  pro  Tüll.  15, 
36;  pro  Arch.  2,  3;  contra  Vatin.  15,  36;  pro  Cael.  15,  35;  pro 
Rabir.  Postum.  12,  35;  pro  Plane.  16,  38;  Phil.  5,  1,  3;  12,  2,  5;  106 
Prov.  cons.  19,  46;  Liv.  3,  69,  1;  4,  26,  11;  Vell.  Paterc.  1,  6,  3; 
Val.  Max.  6,  3,  8;   Plin.  N.  H.  11,  52,  114  (274)  und  35,  11,  40 


—     190    — 

(137);  Quintil.  1,  10,  15;  6,  3,  102;  Tac.  Hist.  1,  80  und  de  orat. 
40;  Mart.  8  praefat.  10:  Capitol.  Anton.  Pius  8,  7;  Aur.  Vict.  Epit. 

1,  27. 

Sincerissimus  Plaut.  Rud.  3,  4,  52  (757);  Sen.  Epist.  66,  42; 
108,  26;  Gell.  15,  1,  4;  20,  6,  14:  Vopisc.  Prob.  2,  2;  Ennod.  Ep. 

2,  1  (ed.  Hartel  p.  38,  12;  ed.  Vogel  p.  34,  27);  Alcim.  Avit.  Ep. 
87  (78)  ed.  Peiper  p.  97,  31  und  Inscr.  Neapol.  2455. 

Verissimus  Cic.  pro  Rose.  Amer.  30,  84;  Verr.  5,  61,  158; 
pro  Font.  7,  17;  pro  Süll.  5,  17;  28,  78;  pro  Milon.  28,  78; 
Philipp.  2,  35,  89;  4,  3,  6;  13,  19,  40;  Acad.  2,  4,  10;  Ep.  ad 
Q.  fr.  3,  1,  6,  20;  Balb.  und  Oppius  bei  Cic.  Ep.  Att.  9,  7  A.  1 ; 
Lucr.  6,  80;  Ovid.  Trist.  5,  7,  17;  Ep.  ex  Pont  1,  10,  15;  4,  14,  29; 
Quintil.  3,  8,  2;  5,  II,  37;  Plin.  Ep.  4,  14,  5;  4,  27,  6;  6,  16,  13; 
6,  29,  5;  8,  4,  1;  9,  25,  2;  9,  27,  1;  Mamert.  Panegyr.  Maximiano 
Aug.  3;  Arnob.  2,  48. 

Über  den  Superlat.  von  maturus  sagt  Prise.  3,  3,  19  S.  606 
(I  95,  12):  Excipitur  etiam  maturrimus,  cuius  cum  positivus  ma- 
turus sit,  tarnen,  quasi  a  nominativo  matur,  qui  nunc  in  usu  non 
est,  nascatur,  in  er  desineutium  regulam  servavit,  id  est  in  rimus 
terminatur.  Invenitur  tarnen  etiam  maturissimus  secundum  ana- 
logiam in  US  terminantium.  Cicero  ad  Herennium  libro  V  (4,  17, 
25):  Quibus  virtiitibus  oninem  tueri  vitani  posshit,  eas  in  aetate 
maturissima  velint  comparare.  Nach  Placid.  Gloss.  S.  482  ge- 
brauchte Sallust.  in  den  Hist.  mehr  maturrimus  als  maturissimus. 
Maturissimus  haben  aufser  Cornificius  noch  Colum.  4,  29,  5;  11, 

3,  5;  12,  10,  3;  12,  17,  2;  12,  19,  3;  12,  37;  12,  38,  5;  12,  45,  2; 
12,  46,  4;  12,  49,  1;  Pallad.  3,  25,  12;  Gargil,  Med.  50  (p.  196, 
18),  ganz  vereinzelt  findet  sich  maturrimus  bei  Tac.  Ann.  12,  65. 
Die  letztere  Form  wird  durch  das  Adverbium  maturrime  unter- 
stützt, welches  Charis.  1,  16  S.  89  (114,  15)  bezeugt,  vergl. 
Excerpta  ex  Charis,  arte  grammatica  p.  556,  31  und  ßeda  de 
orthograph.  S.  2790  (279,  12).  Charisius  2,  13  S.  184  (205,  17) 
sagt  unter  maturrime:  M.  Cato  dierum  dictarum  de  consulatu 
suo  (fragm.  6  ed.  Jordan  p.  34,  1):  laudant  ne  maximis  laudibus, 
tautum  navium,  tantum  exercitum,  tantum  commeatum  non  opi- 
natum  esse  quemquam  hominem  comparare  potuisse,  id  tarnen 
maturrime  (Keil  schreibt  im  Charisius  maturo  nach  dem  cod. 
Neapolit.)  me  comparavisse.  Sallustius  historiarum  1.  I  (fragm. 
44  D.;  47  Kr.;  Gerl.  52):  uti  Lepidus  et  Catulus  decretis  exerciti- 
bus  maturrime  proficiscerentur.  Maturrime  haben  noch  Cic.  de 
orat.  3,  20,  74;    Caes.   bell.   Gall.    1,  33,  4;    Sallust.   Rede   des 


—     191     — 

Philippus  16  (vergl.  Kritz  p.  80);  Tac.  Ann.  1,  63;  15,  74;  Aur. 
Vict.  Caes.  24,  2;  29,  3.  Unter  maturissime  führt  Charis.  2,  13 
S.  184  (205,  12)  folgendes  an:  M.  Cato  dierum  dictarum  de  con- 
sulatu  suo  (fragm.  26  ed.  Jordan  p.  36,  11):  item  ubi  ab  Ther- 
mopulis  atque  ex  Asia  maximos  tumultus  maturissime  disieci  at- 
que  consedavi.  Maturissime  findet  sich  noch  bei  Cic,  pro  Caec. 
2,  7;   PUn.  Epist.  5,  21  (9),   2;    6,  26,  3;   8,  17,  6;  8,  21,  6;   9, 

1,  1;  10,  8  (24),  4;  10,  26  (11),  3;  10,  64  (14);  Apul.  Met.  10, 
24  S.  724  und  Papinian.  Dig.  1,  16,  5. 

Von  purus  ist  purissimus  Cic.  N.  D.  2,  15,  39;  2,  23,  60; 
Auct.  bell.  Afric.  19,  7;  Verg.  Ge.  4,  163;  Sen.  Epist.  58,  30; 
67,  13;  Plin.  Epist.  5,  6,  33;  Pacat.  Panegyr.  19;  Anthol.  Lat. 
ed.  Burmann  111  v.  1  (Meyer  527;  Riese  529;  Baehrens  4,  135) 
und  Histor.  de  preliis  3,  22.  Impurus  hat  impurissimus  Terent. 
Adelph.  2,  4,  17  (282);  Phorm.  1,  2,  33  (83);  Cic.  Phil.  5,  7,  20; 
de  domo  18,  48;  Capitol.  Maxim,  duo  5,  1;  Lamprid.  Diadum. 
Ant.  9,  5,  dazu  die  Adverbia  purissime  Cato  R.  R.  66,  1;   Gell. 

2,  20,  5:  9,  13,  4  und  impurissime  Cic.  Ep.  Att.  9,  12,  2  und 
Or,  de  domo  39,  104.  Aber  nach  dem  Zeugnifs  des  Paul.  Festi 
S.  252,  mit  welchem  die  verstümmelte  Stelle  des  Fest.  S.  253  zu 
vergleichen  ist,  wurde,  offenbar  in  archaischer  Sprache,  purime 
tetinero  für  purissime  tenuero  gelesen.  Impurimwn^  welches  in 
einer  Gloss.  durch  dxdß-apzov  erklärt  wird,  ist  ebenfalls  als  Super- 
lativ zu  verstehen. 

59.  Zu  einigen  Komparativen  auf  erior  gehören  Super- 
lative auf  remus,  welche  durch  eine  ähnliche  Metathesis  aus  der 
Endung  erimus  hervorgehen ,  wie  im  Griechischen  xexpäxa  aus 
xexspaxa,  xixX-qxa  aus  xexdXtxa  wird  Als  solche  Komparationen 
werden  von  Prise.  3,  4,  23  S.  608  (I  99,  4)  zusammengestellt  ex- 
terior  extremvs^  posterior  postremus,  superior  supremus.  Varro  107 
L.  L.  6,  2,  5  sagt:  Suprema  summum  diei,  id  ab  s%iperrimo\  hoc 
tempus  XII  tabulae  dicunt  occasum  esse  solis.  Und  7,  3,  51  : 
Supremum  ab  superrumo  dictum ;  itaque  in  XII  tabulis  dicunt : 
Solis  occasu  diei  suprema  tempestas  esto.  Doch  beweist  dies 
noch  nicht,  dafs  superrimus  jemals  im  wirklichen  Gebrauch  war. 
Auch  bei  Charis.  2,  6  S.  130  (156,  36)  ist  die  Lesart  unsicher;  im 
cod.  Neap.  steht  superior  superrimus  a  supra,  Keil  aber  schreibt 
superior  supremus  a  supra.  In  den  Excerpt.  ex  Charisii  art. 
grammat.  S.  536,  34  heilst  es:  superior  summus  a  supra.  Für 
supremus  ist  eine  Nebenform  sunivms,  die  zunächst  aus  supimus 
entstanden  ist.     Es  ist  daher  eine  Tautologie,  wenn  Fronto  ad 


—     192     — 

Verum  Imp.  2,  1,  S.  125  (de  eloquent.  3,  11)  summum  supremum- 
que  OS  Romanae  linguae  verbindet,  ebenso  auch  ad  summum  su- 
premum  C.  I.  L.  6,  11669. 

Eine  andere  Form  von  Superlativen  zu  Komparativen 
auf  erior  endet   auf  hmis   oder  ümus.     Prise.  3,  4,  22;   23;   25 

5.  607  bis  609  (1  98,  3  bis  101,  1)  führt  intimus,  extimus^  citi- 
mus,  ultimus^  dextimus^  simstimus,  infimus  und  das  anomale 
optimus  auf;  hinzuzufügen  ist  noch  posfumus  nach  Diom.  1  S.  403 
(408,  4),  statt  dessen  als  Nom.  propr.  Postimus  und  Postima  ge- 
schrieben ist  C.  I.  L.  3,  2916  (vergl.  Ephem.  epigr.  4  S.  113 
No.  370);  6,  11759;  8,  3901;  8,  5453;  8,  5454;  9,  6266;  Ephem. 
epigr.   3  S.  11  a.  758;    so  auch  Postimius  und   Postimia  C.  I.  L 

6,  1634;  8,  4002;  8,  4003;  9,  5489  und  vielleicht  8,  10651.  Das 
t  ist  in  allen  diesen  Formen,  soweit  sie  dasselbe  haben,  aus  dem 
Komparativ  herübergenommen,  aufser  in  optimus,  in  welchem  es 
durch  Vergleichung  mit  opto  und  optio  ebenfalls  als  Bestandteil 
des  Wortstammes  erkannt  wird. 

Von  den  eben  aufgeführten  Superlativen  sind  die  gebräuch- 
lichsten intimus^  ultimus,  infimus,  optimus  und  daher  ist  eine  Be- 
legung mit  Stellen  nicht  nötig. 

Extimus  wird  von  Prise,  a.  a.  0.  §  25  (I  101,  1)  belegt  mit 
Versen  aus  Plaut.  Trucul.  4,  2,  16  (729  ed.  Scholl)  bona  perdidi, 
mala  repperi,  factus  sum  extimus  a  vobis;  hier  sind  manche  Ver- 
besserungsvorschläge gemacht,  der  beste  ist  der  von  Langen  vobis 
extimus,  welchen  auch  Scholl  aufgenommen  hat;  vergl.  dessen 
Note  zu  dieser  Stelle;  ebenso  (I  100,  17)  aus  Varros  chorographia 
(huic  extima  fluctu  Oceani,  interior  Neptuno  cingitur  ora)  und  §  22 
mit  Plin.  N.  H.  6,  34,  39  (217);  extimus  haben  ferner  Varro 
(Sat.  Men.  544)  bei  Nouius  S.  193,  7;  Cic.  de  rep.  6,  17,  17  (nach 
Meifsner  zu  dieser  Stelle  gehört  extimus  zu  den  in  dieser  Schrift 
häufig  an  das  Poetische  streifenden  Ausdrücken):  Lucr.  3,  219; 
4,  647;  Plin.  N.  H.  2,  78,  80  (190)  nach  sicherer  Verbesserung 
(extimis  gentibus,  in  den  Hdsclir.  extimescentibus);  3,  1,  1  (5); 
4,  12,  23  (72);  5,  1,  1  (2);  5,  2,  1  (19);  5,  5,  5  (31);  6,  28,  32 
(153);  11,  37,  54  (147);  Sil.  7,  590;  Fronto  Arion  5  (p.  237,  20  N.); 
Gell.  3,  10,  3;  Apul.  Met.  3,  24  S.  220  und  5,  22  S.  362;  Flor. 
12  S.  43  und  16  S.  65;  de  mag.  64  S.  536;  Solin.  praef.  4;  16,  3; 
23,  17;  27,  54;  33,  22;  35,  8;  37,  3;  52,  8:  Terent.  Maur.  18; 
344;  475;  926;  2299;  2304;  Tert.  adv.  Marc.  3,  18  im  cod.  Lau- 
rent, und  in  einem  Vatic;  Apol.  21:  de  anima  48:  adv.  lud.  10 
und  in  dem  Gedichte  unter  desselben  Namen  adv.  Marc.  2,  30; 


-     193     - 

Minuc.  Felix  3,  3;  Arnob.  .3,  12;  Treb.  Poll.  triginta  tyr.  12,  13; 
Amm.  Marceil.  14,  3,  2;  14,  JO,  14;  15,  9,  4;  17,  5,  1;  17,  13,  27; 
19,  10,  1;  20,  3,  8;  20,  10,  2;  21,  5,  6;  22,  7,  7;  22,  8,  1; 
22,  8,  31;  27,  2,  6;  28,  1,  20;  29,  5,  48;  30,  6,  2;  Prudent.  Ca- 
them.  9,  40  und  Psycbom.  655;  694;  Sidon.  Ep.  2,  2;  Avien.  Arat. 
758;  956:  1151;  1193;  1200;  1290;  1313;  1604;  Chalcid.  Plat. 
Tim.  32  A  (p.  28,  17  ed.  Wrobel);  33  B  (p.  30,  5);  36  A  (p.  33,  6; 
33,  7;  33,  9  und  noch  oft);  Inschr.  Orell.  824. 

Diomed.  1  S.  403  (408,  7)  meint,  dafs  der  Superlativ  zu  cite- 
rior  fehle,  während  Charis.  Art.  gramm.  2,  6  S.  130  (156,  36) 
und  Excerpt.  ex  Charisii  art.  gramm.  S.  82  (536,  34)  citerior 
c/'ti'vius  anerkennt,  dasselbe  wird  von  Paul.  Festi  S.  42,  12  ungenau 
durch  extremus  erklärt.  Nonius  S.  85,  16  und  Prise,  a.  a.  0. 
§  22  (I  98,  5)  führen  dafür  Cic.  de  rep.  6,  16,  16  an,  es  ist  auch 
bei  Cic.  Tim.  7,  22;  Plin.  N.  H.  6,  34,  39  (213);  Apul.  de  deo 
Socr.  8  S.  139;  Mart.  Cap.  1  §  28;  Claud.  Mamert.  2,  12  (144,  19); 
Anthol.  Latin,  ed.  Burmann  5,  46  (Meyer  388;  Riese  483;  Baeh- 
rens  5  p.  357)  v.  23.  Nach  M.  Haupts  Verbesserung  lautet  Sen. 
Nat.  quaest.  3,  13,  1  aut  in  eadem  sententia  aut  in  citima  ei 
sumus,  aber  bei  Cic.  Fin.  1,  6,  17  ist  es  mit  Unrecht  von  Lalle- 
mand,  Görenz  und  Orelli  aus  dem  cod.  Urs.  und  zwei  Par.  bei 
Lallem.,  d.  h.  wie  Madvig  sagt,  nach  einer  Vermutung  von  Urs., 
für  extremum  aufgenommen. 

Dextimum  et  sini^timum  antiqui  dixerunt,  sagt  Paul.  Festi 
S.  74.  Dextimus  giebt  Prise.  §  22  (I  98,  9)  aus  Cael.  Antipater 
(fragm.  22  ed.  Peter  p.  153,  7),  Varro  (Sat.  Men.  402)  und  Sallust. 
lug.  100,  2,  die  nämliche  Stelle  des  Varro  hat  Nonius  S.  94,  27. 
Sinistimiim  ist  allein  als  Epitheton  von  auspicium  bekannt  aus 
Fest,  unter  sinistrae  aves  S.  339. 

Postumus  wird  von  Rechtsgelehrten  und  Grammatikern  von 
einem  nach  dem  Tode  des  Vaters  geborenen  Sohne  erklärt.  108 
ülpian.  Dig.  28,  3,  3  §  1:  Postumos  dicimus  eos  dumtaxat,  qui 
post  mortem  parentis  nascuntur.  Varro  L.  L.  9,  38,  60:  Qui  post 
patris  mortem  natus,  Postumus.  Fest.  S.  238:  Postumus  cogno- 
minatur  post  patris  mortem  natus.  Dabei  wird  Plaut.  Aul.  2,  1, 
40  bis  42  (163  bis  165)  angeführt.  Serv.  zu  Verg.  Aen.  6,  763: 
Postumus  est  per  humationem  parentis  creatus.  Eutych.  bei  Cassiod. 
de  orthogr.  S.  2311  (200,  4):  Postumus  post  humatum,  id  est  post 
sepultum,  patrem  natus,  fast  mit  denselben  Worten  Albin  in  seiner 
orthographia  S.  2342  (307,  29):  Postumus  abiecta  h  in  compo- 
sitione:    est  enim  post  humatum,  id  est  sepultum,  patrem  natus. 

Neue -Wagener,  Lat.  Formenlehre.     II.     3.  Aufl.  13 


—     194     — 

Isid.  Orig.  9,  5,  22:  Posthumus  vero  vocatur  eo,  quod  post  huma- 
tionem  patris  nascitur,  id  est  post  obitum.  Iste  et  defuncti  nomen 
accepit.  Sic  enim  lex  voluit,  ut  qui  defuncto  patre  nascitur,  de- 
functi nomine  appelletur.  Ungeachtet  dieser  im  Altertum  ge- 
bräuchlichen Etymologie  fordern  Eutyches  und  Albin  die  Schrei- 
bung des  Wortes  ohne  h,  wie  auch  in  Wirklichkeit  nach  den  Zeug- 
nissen der  Inschriften  und  Handschriften  geschrieben  worden  ist. 
Vergl.  über  diesen  Gebrauch  von  postumus  Cic.  de  orat.  1,  39,  180; 
2,  32,  140;  pro  Caec.  18,  53  und  Fin.  3,  17,  57.  In  den  Rechts- 
büchern aber  ist  postumus  auch  ein  bei  Lebzeiten  des  Vaters, 
doch  nach  dem  Testament  desselben,  geborener  Sohn. 
Pompon.  Dig.  28,2,8:  Si  in  postumo  filio  idem  acciderit ,  ut 
natus  vivo  patre,  a  quo  exheredatus  sit,  moriatur.  Ulpian.  Dig. 
28,  3,  3  §  4 ;  5 :  Si  sit  ante  hoc  aliud  testamentum,  a  quo  postu- 
mus exheredatus  sit,  placet,  sive  post  mortem  testatoris  nascatur 
sive  vivo  testatore,  utruraque  ruptum  esse,  et  superius  per  inferius 
et  inferius  per  postumum.  Nominatim  autem  exheredatus  postu- 
mus videtur,  sive  ita  dixerit:  quicumque  mihi  nasceretur,  sive  ita: 
ex  Seia,  sive  ita:  venter  exheres  esto.  Sed  et  si  dixerit:  postumus 
exheres  esto,  natus  vel  post  mortem  vel  vivo  testatore  non  rumpet. 
Und  28,  3,  12:  Postumus  praeteritus  vivo  testatore  natus  decessit. 
Bei  späteren  Schriftstellern  ist  postumus  als  Ej)itheton  von 
Sachen  mit  postremus  gleichbedeutend,  wie  in  postumae  spei 
Apul.  Met.  4,  5  S.  246;  postuma  diligentia  6,  30  S  443  und  doctri- 
nam  seram  plane  et  postumam  de  mag.  36  S.  477;  de  postumo  cor- 
poris Tert.  Scorp.  1;  tempore  postumo  Sidon.  Epist.  3,  12;  aetas 
postuma  8,  5  und  postuma  origo  Carm.  7,  160.  Bei  Späteren  ist 
postumus  zuweilen  über  den  Tod  hinausreichend,  wie  postu- 
mam famam  TertuU.  Test.  anim.  4;  vicaria  et  quasi  postuma  suboles 
Monog.  7;  sententiam  veritatis  postumam  17;  de  postuma  vita  42 
und  postumae  eruditionis  54;  laus  postuma  Sidon.  Ep.  4,  22,  oder 
auch  den  Untergang  eines  anderen  überdauernd,  wie  urbes 
postumae  cladis  illius  Tertull.  Apolog.  40.  Zweifelhaft  erschien 
die  Auslegung  der  postuma  proles  Verg.  Aen.  6,  763,  indem  Gell. 
2,  16  folgendes  darüber  bemerkt:  Si  hie  Silvius,  ita  ut  in  omnium 
ferme  annalium  monumentis  scriptum  est,  post  mortem  (Aeneae) 
natus  est,  ob  eamque  causam  praenomen  ei  Postumo  fuit,  qua 
ratione  subiectum  est:  Quem  tibi  longaevo  serum  Lavinia  coniunx 
educet  silvis?  Haec  enim  verba  significare  videri  possunt,  Aenea 
vivo  ac  iam  sene  natum  ei  Silvium  et  educatum.  Itaque  hanc 
enteutiaai  esse  verbimm  istorum  Caesellius  opinatus   in  commen- 


-^     195     - 

tario  lectionum  antiquarum,  Postuma,  iaquit,  proles  non  eum  signi- 
ficat,  qui  patre  inortuo,  sed  qui  postremo  loco  natus  est;  sicuti 
Silvius,  ((ui  Aenea  iam  sene,  tardo  seroque  partu  est  editus.  Sed 
huius  liistoriae  auctorem  idoneum  nulluni  noininat.  Silvium  autem 
post  Aeneae  mortem,  sicuti  diximus,  natum  esse  multi  tradiderant. 
Idcirco  ApoUinaris  Sulpicius  inter  cetera,  in  quis  Caesellium  re- 
prohendit,  lioc  quoque  eins  quasi  erratum  animadvertit,  errorisque 
istius  hanc  esse  causam  dixit,  quod  scriptum  ita  sit:  quem  tibi  109 
longaevo,  iuquit,  non  seni,  significatio  enim  est  contra  historiae 
fidem,  sed  in  longum  iam  aevum  et  perpetuum  recepto  immorta- 
lique  facto.  Anchises  enim,  qui  haec  dicit  ad  filium,  sciebat  eum, 
cum  hominum  vita  discessisset ,  immortalem  atque  indigetem  fu- 
turum, et  longo  perpetuoque  aevo  potiturum.  Hoc  sane  ApoUi- 
naris argute.  Sed  aliud  tarnen  est  longum  aevum,  aliud  perpe- 
tuum, neque  di  longaevi  appellantur,  sed  immortales.  Virgil  hat, 
wie  Caesell.  richtig  sah,  unter  pustuma  proles  nur  den  letzten 
spätgeborenen  Spröfsling  verstanden  wissen  wollen,  ohne 
Rücksicht  auf  die  in  Beziehung  auf  Rechtsverhältnisse  gemachte 
Anwendung  des  Wortes,  welche  im  gemeinen  Leben  ohne  Zweifel 
die  herrschende  war.  Vergl.  über  postumus  Voss,  de  annal  2,  25 
und  Etym.  L.  L.  unter  posthumus,  Periz.  zu  Sanct.  Min.  I,  11 
und  Cujac.  Observ.  3,  4. 

Eine  Nebenform  für  infimus  ist  imus^  beide  kommen  zu  allen 
Zeiten  vor,  doch  läfst  sich  im  allgemeinen  sagen,  dafs  infimus 
mehr  in  Prosa,  imus  mehr  in  Poesie  vorkommt,  dafs  aber  in  Prosa 
infimus  die  ältere,  imus  die  jüngere  Form  ist;  über  den  tropischen 
Gebrauch  von  infimus  und  imus  vergl.  Krebs,  Antibarbarus  von 
J.  H.  Schmalz  I  p.  673. 

In  Prosa  findet  sich:  in  dolium  infimum  Cato  R.  R.  110.  — 
Cicero  stellt  gern  infimus  und  summus  gegenüber,  so  non  modo 
cum  summis  civitatis  nostrae  viris,  sed  cum  infimo  cive  Romano 
pro  Fonteio  12,  27:  summos  cum  infimis  pari  iure  retinebat  Off. 
2,  12,  41;  in  quo  nihil  uec  summum  nee  infimum  nee  medium 
nee  intimum  nee  extremum  de  finib.  1,  6,  17;  omnia  infima  sum- 
mis paria  fecit  Legg.  3,  9,  19.  Er  hat  ferner  infimus  in  Vatin. 
7,  17;  nemini  unquam  infimo  pro  Muren.  4,  10;  cuiquara  infimo 
in  Pison.  26,  64;  infimorum  auxilia  Catil.  3,  5,  12;  dignitatem 
infimorum  pro  Milon.  7,  17;  infimis  de  imper.  Cn.  Pomp.  14,  41; 
adversus  iufimos  Off.  1,  13,  41;  a  summis,  mediis,  infimis  Philipp. 
1,  15,  37;  cum  scripsissem  haec  infima  Ep.  ad  Q.  fr.  3,  1,  6,  19; 
ab  infima  ara  Divin.   1,  33,  72;  auricula  infima  molliorem  Ep.  ad 

13* 


—     196     — 

Q.  fr.  2,  13  (15  a),  4;  infimum  civem  Verr.  3,  31,  74;  infimis 
civibus  Philipp.  2,  42,  109;  infima  condicio  Off.  1,  13,  41  und 
pro  Balb.  9,  24;  cursus  hie  lunaris  atque  infimus  de  rep.  6,  18,  18; 
infimam  faecem  populi  Ep.  ad  Q.  fr.  2,  4,  5;  homines  infima  for- 
tuna  de  finib.  5,  19,  52;  infimi  generis  pro  Milon.  34,  92;  ex  in- 
fimo  genere  pro  ßalb.  7,  18;  homo  infimus  et  sordidissimus  Legg. 
3,  9,  20;  cum  homine  infimo  in  Vatin.  4,  10;  infimi  homines  de 
orat.  1,  45,  98  und  Philipp.  13,  20,  45;  infimorum  hominum  pro 
Sest.  22,  50  und  pro  Murena  33,  69;  ad  infimos  homines  pro  Balb. 
25,  56;  infimis  hominibus  pro  Plane.  24,  60;  locus  idem  infimus 
in   rotundo  Tuscul.   5,  24,  69;    locum   paene   infimum   Parad.  5, 

2,  37  und  Nat.  Deor.  1,  37,  103;  infimo  loco  pro  Flacc.  11,  24; 
infimam  multitudinem  pro  Milon.  35,  95;  nomen  infimum  Verr. 
1,  36,  92  (zweimal):  ab  infima  plebe  Ep.  Att.  4,  1,5;  infima  est 
Stella  Veneris  Nat.  Deor.  2,  20,  53  und  terram  infimam  2,  6,  17. 
Nicht  ima  sede  ist  de  rep.  6,  18,  18,  wie  von  einigen  nach  meh- 
reren Hdschr.  des  Macrob.  in  som.  Scipion.  2,  1,  3  geschrieben 
ist,  zu  lesen,  sondern  una  sede  nach  den  Hdschr.  des  Cicero,  auch 
in  Pison.  27,  67  hat  C.  F.  W.  Müller  die  von  Kayser  aufgenom- 
mene Konjektur  de  doUo  imo  nicht  beibehalten,  sondern  de  solio 
(vergl.  praef.  p.  LXI),  und  ad  imam  Candinaviam,  was  Ep.  ad 
Brut.  1,6,4  steht,  stammt,  wie  Schmalz  richtig  sagt,  aus  der 
Feder  des  M.  Brutus,  nicht  der  des  Cicero;  die  einzige  Stelle,  wo 
sich  bei  Cicero  imus  sicher  findet,  ist  in  der  Jugendschrift  pro  Q. 
Rose.  7,  20  non  ab  imis  unguibus  usque  ad  verticem  summum, 
was  sicherlich  eine  sprichwörtliche  Redensart  ist.  —  Infimo  cuique 
Dolabella  bei  Cic.  Ep.  Farn.  9,  9,  2.  —  Ad  infimum  descendi- 
mus  Cornificius  4,  9,  13  und  ad  infimum  et  eotidianum  ser- 
monem  demissum  est  4,  10,  14,  aber  auch  ab  imis  faueibus  3, 
14,  25;  utrum  ab  summo  an  ab  imo  an  ab  medio  nomina  dicere 
incipiamus  3,  18,  30  und  ex  imis  pulmonibus  4,  33,  45.  —  Caesar 
schreibt  collis  infimus  bell.  Gall.  2,  18,  2;  ad  infimum  (imum 
Ciacc.)  7,  73,  5;  ab  infimo  7,  19,  1;  7,  73,  3;  ab  infimo  colle 
7,  49,  1;  bell.  civ.  1,  42,  4:  ab  infimo  solo  bell.  Gall.  7,  73,  7; 
infima  saxa    bell.    civ.   2,    11,  3;    ad  infimas   radices    1,  42,  2; 

3,  85,  1;  ab  infimis  radicibus  1,  41,  3;  ex  infimis  ordinibus  2, 
35,  1,  aber  ab  imo  bell.  Gall.  3,  19,  1  und  4,  17,  3.  —  Sallust 
hat  infimus  nirgends  gebraucht,  sondern  nur  einmal  ab  imo  Histor. 
3,  4  D.  (Kr.  3;  Gerl.  17).  —  Cornel.  Nepos  hat  nur  ad  infimos 
montes  Eumen.  9,  3  und  communis  infimis,  par  principibus  Attic. 
3,  1.    —    Livius   schreibt  summi  infimique    1,  54,  3;   3,  34,  1; 


—     197     — 

3,  34,  3:  10,  40,  3  und  infimi  summique  4,  10,  8;  aequari  summa 
iufimis  2,  9,  3  und  non  summi  magis  quam  infimi  2,  9,  7,  auch 
sonst  infimi  Leute  von  niedrigster  Stellung  1,  43,  11;    3,  36,  5; 

4,  1,  3;  6,  34,  3:  7,  33,  1;  33,  46,  6;  infimi  generis  hominum  1, 
47,  11  und  infimo  generi  34,  7,  2;  infimam  plebem  10,  6,  4;  ad 
infimum  Argiletum  1,  19,  2;  in  infiraa  arce  1,  22,  1;  infima  urbis 
loca  1,  38,  6;  infima  valle  1,  45,  6:  in  vallem  infimam  7,  34,  3; 
ex  infimo  specu  1,  56,  10;  in  infimo  clivo  2,  7,  12;  urbem  infi- 
mam 4,  59,  6;  infimam  nivem  21,  36,  8;  aggeribus  infimis  23, 
19,  3;  per  infima  montis  38,  20,  9;  vectigalia  summis  pretiis, 
ultro  tributa  iufimis  locaveruut  39,  44,  7 ;  precibus  infimis  8,  2,  9 
und  29,  30,  2:  urbes  quoque  ut  cetera  ex  infimo  nasci  1,  9,  3, 
dagegen  nee  per  bonorum  gradus  nobiles  homines  tendere  ad  con- 
sulatum ,    sed   transcendendo   media   summa   imis   continuare   32, 

7,  10;  sciat  regum  maiestatem  difficilius  ab  summo  fastigio  ad 
medium  detrabi,  quam  a  mediis  ad  ima  praecipitari  37,  45,  18; 
ad  imum  cuneatior  9,  40,  2;  columna  rostrata  tota  ad  imum  ful- 
mine  discussa  est  42,  20,  1;  testudini  iniecta  lubrico  fastigio  in- 
noxia  ad  imum  labebantur  44,  9,  9;  ad  subruendum  ab  imo  mu- 
rum  21,  11,  8;  scutum  imum  7,  10,  10;  imo  saxo  8,  6,  2;  imis 
montibus  9,  35,  1;  in  imis  collibus  40,  22,  2;  ad  ima  cornuum 
22,  17,  2;  ab  ima  in  summam  testudinem  44,  9,  7;  ad  imam 
partem  castrorum  44,  35,  23.  —  Im  Vitruv  steht  nur  ad  infi- 
mas  montium  radices  8,  1,  7;  ad  libramentum  infimum  8,  7  (6),  15 
und  infimae  trocleae  10,  4,  7,  aber  für  imus  citiert  Nohl  Ind. 
Vitr.  p.  64  mehr  als  100  Stellen.  —  Bei  Seneca  ist  summos 
imosque  Ep.  72,  11;    91,  15:   ad  maximos   imosque   de   dement. 

1,  1,  9;  quae  in  summum  cacumen,  deinde  in  imum  inanes  aguntur 
de  tranqu.  animi  12,  3,  aber  omnis  denique  istos  ab  infimis  usque 
ad  summos  pererra  de  brevit.  vitae  2,  4.  —  Quintilian  hat  ad  ima 

2,  13,  9;  circa  ima  1  prooem.  20;  11,  3,  99;  12,  10,  78;  ab  imo  2, 

8,  15;  11,  3,  146;  ima  vox  11,  3,  42;  ab  ima  voce  11,  3,  15;  ab  imis 
sonis  11,  3,  22:  ab  imo  pulmone  11,  3,  56;  ad  imum  ventrem  11,  3, 
112  und  supra  imam  tuuicam,  aber  nirgends  infimus.  —  Tacitus 
schreibt  infimae  plebis  Hist,  2,  91 ;  e  plebe  infima  2,  38;  infimam 
nationum  Itaham  Ann.  13,  30:  nedum  infima  insolita  sunt  2,  42; 
dilapsis  etiam  infimis  servitiorum  Hist.  3 ,  84 ;  infimos  manipula- 
rium  iuvando  Ann.  2,  55;  infimas  delationes  6,  7  (13);  ad  infimas 
obtestationes  1,  12,  aber  apud  imas  Esquilias  Ann.  15,  40;  for- 
tunae  summaque  et  ima  miscentis  Histor.  4,  47 ;  ad  lacus  ima  vel 
media  Ann.   12,  57;  per  ima  montis  Palatini  12,  24  und  per  ima 


-     198     - 

collium  13,  40.  —  Bei  Plinius  findet  sich  in  der  Nat.  Histor. 
ima  moutis  4,  11,  18  (40)  und  ima  maris  H2,  6,  21  (64),  aber 
auch  L.  Tarius  Rufus  infima  natalium  humilitate  18,  6,  7  (37).  — 
Der  jüngere  Plinius  sagt  summis  atque  infimis  oarus  Panegyr.  19 
und  auch  ut  summae  suis  ita  imae  alienis  frondibus  virent  Ep.  5, 
6,  32.  —  Curtius  schreibt  imum  gradum  5,  2,  13;  ab  imo  7,  5,  33; 
ima  (Neutr.  Plur.)  8,  11,  6  und  summa  imis  confundimus  8,  8,  8, 
aber  ex  infima  plebe  10,  7,  1.  —  lustin  wendet  nur  imus  an:  in 
imum  fundum  4,  1,  !5;  imum  ventrem  38,  1,  9  und  in  imum 
4,  1,  10,  denn  für  ex  infimis  incrementis,  was  Frotscher  6,  4,  4 
hat,  schreibt  Rühl  ex  finitimis  incrementis.  —  Bei  Florus  steht 
imis  Alpium  iugis  2,  3,  4;  imas  valles  4,  12,  6;  ad  imas  radices 
3,  20,  4,  aber  illi  infimae  sortis  homines  3,  20,  2.  —  Bei  Sueton 
ab  infimo  quoque  Caligul.  26;  ex  infima  fortuna  Aug.  66  und  de 
rhetoribus  1  (ed.  Pioth  p.  269,  4);  infimi  generis  Caes.  72;  ab  in- 
fima plebe  Otho  7,  aber  et  a  summo  eminentiorem  et  ab  imo  de- 
ductiorem  Aug.  79:  in  ima  cera  Caes.  83;  ad  ima  crura  82;  ab 
ima  fibra  Aug.  95;  in  imo  lecto  64;  in  ima  parte  Tiber.  54  und 
usque  ad  imos  pedes  68.  -  Hygin  de  munit.  castr.  sagt  partis 
imae  c.  11  und  in  parte  ima  c.  22.  —  Ab  ima  parte  Lampri- 
dius  Ant.  Heliog.  16,  5.  —  Vulcacius  sagt  ad  imum  und  ab 
imo  Avid.  Cass.  4,  3.  —  Bei  Mamertinus  steht  non  solum  cum 
infimis,  sed  etiam  cum  ignotis  Grat.  Act.  16  und  imis  mentis  se- 
dibus  24.  —  Bei  Ammianus  Marcellinus  kommt  ima  auricula 
mollior  19,  12,  5;  ima  mente  30,  8,  11:  ab  imo  suscitans  vor, 
aber  auch  ut  nuUus  egens  reperiretur  aut  infimus  30,  8,  9.  --  In 
der  Vulgata  steht  nur  infimus:  in  terra  infima  Ezech.  31,  16  und 
familia  mea  infima  est  in  Manasse  lud.  6,  15.  —  Usque  ad  rivum 
Yinelascam  infumum  C.  I.  L.  1  n.  199  Z.  10. 

In  der  Poesie  findet  sich  in  der  älteren  Zeit  noch  infimus, 
später  scheint  imus  allein  im  Gebrauch  gewesen  zu  sein ,  so  bei 
Plautus  in  foro  infumo  Curcul.  4,  1,  14  (475);  ambo  ab  infumo 
tarmes  secat  Mosteil.  3,  2,  144  (825):  summi  accubent,  ego  infu- 
matis  infumus  Stich.  3,  2,  37  (493),  auch  von  Priscian.  12,  6,  17 
S.  943  (I  587,  7)  citiert,  aber  auch  unum  imi  subsellii  virum  Stich, 
3,  2,  33  (489).  —  Terenz  scheint  nur  quem  ego  esse  iufra  in- 
fumos  omnis  puto  Eunuch.  3,  2,  36  (489)  angewandt  zu  haben. 
—  Horaz  gebraucht  einigemale  infimus:  infima  de  gente  Carm. 
2,  3,  22  und  ab  infimis  aequoribus  Carm.  4,  8,  31,  aber  oft  imus: 
superis  deorum  et  imis  Carm.  1,  10,  19;  insignis  et  imos  3,  1,  15; 
faber  imus  Ars  poet.  32;  valet  ima  summis  Carm.  1,  34,  12:  imo 


-     199    — 

tollere  de  gradu  1,  35,  *2;  fundo  imo  3,  11,  27;  latere  imo  Epod 
11,   10:   imis  sensibus   14,  1;   imis  vadis  16,  25;    summa  voce,  . 
ima  Sat.  1,  3,  7;  ad  imos  talos  Sat.   1,  9,  10  und  Epist.  2,  2,  4 
ab  imo  ad  summum  Sat.  2,  3,  308;  ima  petit  2,  4,  57;  iiiii  lecti 
Sat.  2,  8,  40  und  Epist.   1,   18,   10;   lanus  summus  ab  imo  Epist 
1,  1,  54:   ad    imum   Epist.  1,   18,  35   und    Ars    poet.   126;    378 
medio  ne   discrepet  imum  Ars  poet.    152.     Bei  Lucrez,  Catull 
Virgil,    Tibull,   Phaedrus   findet    sich    nirgends  infimus,    aber 
oftmals   imus,    ebenso  scheint   es  bei  Ovid   (sicher   in  den  Meta- 
morphosen), in  der  Ilias  Latina,  bei  luvenal,  Val.  Flaccus, 
Claudian,  Ausonius,  Maximian,  Avian,  bei  dem  unbekannten 
Verfasser   des  Gedichtes   de  ponderibus,    Priscian,   Dracon- 
tius,  Orestis  trag.,  Hesiod.  Geta  und  in  der  Anthologia  La- 
tina der  Fall  zu  sein,    bei  denen   ich  nur  Formen  von  imus   ge- 
funden habe. 

60.  Von  den  Adjectiva  auf  ilis  bilden  nach  Charis.  Art. 
gramm.  1,  16  S.  89  (114,  11)  und  Exe.  art.  gramm.  S.  111  (556, 
28)  und  Prise.  3,  3,  20  S.  606  (I  96,  13)  facilis  mit  cUfficüis, 
simiiis  mit  disshnilis^  humilis,  gracilis  und  agilis  den  Superlat. 
auf  iUimus^  durch  Assimilation  des  s  der  Endung.  Dagegen  giebt 
Charis.  2,  13  S.  162  (182,  18)  agilissimus  und  docilissimus  als 
Superlat.,  und  agilissimus  ist  auch  in  den  not,  Tir.  S.  95.  Charis. 
schwankt  zwischen  agillimus  und  agilissimus,  weil  keines  von  bei- 
den bei  einem  alten  Schriftsteller  gefunden  wird ,  wie  auch  doci- 
lissimus ohne  Beleg  ist. 

Ein  Superlativ  facillissima  steht  im  cod.  Parisin.  6842  des 
Varro  R.  R.  1,  39,  1,  facilissime  hat  hier  auch  der  cod.  Lauren- 
tianus  51,  4,  Keil  hat  nach  editio  princeps  facillime  geschrieben. 

Humilissimus  hat  Cyprian.  adv.  ludaeos  6. 

Gracillimus,  welches  Voss,  de  anal.  2,  24  sich  nicht  erinnerte 
bei  einem  guten  Schriftsteller  gelesen  zu  haben,  hat  Rudd.  1  S.  171 
aus  Suet.  Nero  51  nachgewiesen;  in  den  not.  Tir.  S.  67  ist  gra- 
cilissimus. 

ütillimus  wird  aus  Cassiod.  beigebracht,  wie  Rudd.  1  S.  172 
bemerkt;  dasselbe  ist  bei  Pallad.  12,  15,  1 ;  2  im  Leid,  und  Erf. 
und  in  einigen  alten  Ausg.,  und  utillime  8,  1  in  den  nämlichen 
Büchern  und  1 1 ,  4,  1  in  einem  Teile  derselben.  Utillimum  ferner 
bei  Plin.  See.  Med.  prooem.  und  2,  2  im  cod.  St.  Gall.  und  bei 
Gargil.  de  medic.  13  in  demselben  und  im  Voss,  und  Lucifer, 
Moriendum  esse  pro  dei  filio  8  (300,  17).    Auch  bei  Liv.  5,  18,  3 


—     200    — 

ist  in  einigen  alten  Ausg.  utillimae.  Es  ist  dies  aber  eine  durch- 
aus  barbarische  Form.     Vergl.  Gronov.  Observ.  3,  18    am  Ende. 

Von  imbecillus  oder  imbecillis  ist  imbecillissimus  bei  Geis. 
2,  18  viermal  und  6,  7,  7  und  bei  Sen.  Epist.  59,  12  (im  Rehd.  1 
imbecillima).  Neben  diesem  wird  von  Voss,  de  anal  2,  24  und 
Rudd,  1  S.  171  imbecillimus  angemerkt  aus  Sen.  Epist.  85,  3,  und 
dasselbe  ist  Sen.  Benef.  4,  18,  2  im  Dalech.,  und  Cons.  Marc.  11,  3 
in  einigen  alten  Ausgaben.  In  der  ersteren  dieser  Stellen  haben 
Fickert  und  Haase  aus  den  besten  Hdschr.  inbecillissimis  geschrie- 
ben (im  Ottob.  <7,  Arg.  b  und  Pal.  1 ;  4  und  im  Pal.  3  m.  pr.  ist 
imbecillimis,  im  Par.  P  inbecillimi);  in  der  zweiten  haben  diesel- 
ben aus  dem  Naz.,  Rottend.,  Guelf.  2  und  Bresl.  bellissimus  auf- 
111  genommen  (in  anderen  Hdschr.  ist  bellicissimus,  becilHssimus,  im- 
becillus, vilissimus,  bilissimus);  in  der  dritten  geben  die  Hdschr. 
das  richtige  imbecillum.  So  entbehrt  imbecillimus  der  Be- 
glaubigung. 

61.  Die  Adjectiva  auf  ficus  und  volus  und  neben  denselben 
maledicus  nehmen  gewöhnlich  im  Komparativ  die  Endung  enti'or, 
im  Superlativ  die  Endung  entissimus  an,  wie  von  einem  Positiv 
auf  ens.  Diese  Form  des  Positiv  haben  in  benevolens  Enn.  (Fab. 
103    L.  M.)   bei  Isid.   Differ.  218;   Plaut.   Gapt.   2,  3,   30  (390); 

4,  2,  77  (857);  Gas.  2,  7,  12;  Gist.  1,  1,  25;  2,  3,  43;  Epid.  1, 
1,  72  (78);  Bacch.  3,  3,  71  (475):  3,  6,  24  (553);  Most.  1,  3,  38 
(195);  Mil.  4,  8,  41  (1351);  Merc.  5,  2,  46  (888,  vergl.  Götz); 
Pseud.  2,  4,  7  (698);  2,  4,  8  (699);  Persa  4,  4,  98;  Trin.  1,  2, 
8  (46);  2,  2,  75  (355);  3,  2,  11  (637);  5,  2,  24  (1148);  5,  2,  53 
(1177);  Truc.  2,  2,  61  (316);  Terent.  Phorm.  1,  2,  47  (97)  in  den 
meisten  Büchern  (im  Bemb.  m.  pr.  benivolus),  in  malevolens  Enn. 
a.  a.  0.  und  Plaut.  Gapt.  3,  4,  51  (583);  Bacch.  4,  3,  4  (615)  und 
Stich.  2,  2,  67  (391),   in  maledicens  Plaut.  Merc.  2,  3,  75   (410). 

Benevolentior  Gic  Ep.  Farn.  3,  3,  1;  3,  12,  4;  13,  60,  1  und 
Aurel.  Gaesar  an   Fronto  3,  2;    henevolentisshius   Gic.   Ep.  Fam. 

5,  16,  6;  Suet.  Tit.  8  und  Apul.  Flor.  16  S.  74  und  das  Adverb 
benevolentissime  Augustin.  Giv.  Dei  18,  45  (II  326,   11). 

Malevolentissiuius  Gic.  Ep.  Fam.   1,  7,  7;  1,  9,  17. 

Maledicentior  Plaut.  Merc.  1,  2,  31  (142);  maledicentissimus 
Gic.  pro  Flacc.  3,  7;  Gorn.  Nep.  Alcib.  11,  1:  Suet.  Gaes.  75  und 
Gell.  3,  17,  4. 

Beneficentior  Sen.  Benef.  1 ,  4,  5  und  5,  9,  2;  heneficentissi- 
mus  Gic.  N.  D.  2,  25,  64:  Lael.  14,  51  und  Val.  Max.  8,  15 
prooem. 


—    201     — 

Maleficentissimus  Suet.  Galba  15. 

Magnificentior  Cic.  Brut.  32,  123:  55,  201;  Verr.  4,  28,  64; 
4,  31,  69;   4,  56,  124:  1.  agr.  2,  2,  4;  post  redit.  in  sen.  9,  24 
in  Pison.  2,  3:    Philipp.  14,  5,  13;   Fin.  2,  34,  113  und  Off.  \, 

20,  68;  Vell.  2,  52,  6;  Tac.  Germ.  33;  Plin.  Panegyr.  83,  2 
Eumen.  Orat.  16;  Vopisc.  Carin.  19,  2  und  magnificentius  als  Adv. 
Cic.  Verr.  4,  31,  69  und  Nazar.  Panegyr.  Constant.  Augusto  18. 
—  Magnißcentissimus  Cic.  Verr.  4,  3,  6;  4,  49,  108;  pro  Muren. 
19,  41;  pro  Sest.  54,  116;  in  Vatin.  13,  32;  in  Pison.  27,  65: 
pro  Deiot.  7,  19;  de  domo  sua  56,  142;  post  redit.  in  sen.  1,  2 
Ep.  Farn.  11,  16,  3;  11,  17,  1;  ad  Q.  fr.  3,  8,  6;  Att.  4,  16,  14: 
Divin.  2,  37,  79  und  Off.  2,  16,  57;  Com.  Nep.  Thrasyb.  1,5: 
Vell.  2,  29,  1;  2,  40,  3;  2,  56,  1;  2,  93,  2;  2,  120,  5;  Sen.  Cons. 
Helv.  8,  5;  Nazar.  Panegyr.  Constant.  Augusto  35;  Spartian.  Sever. 

21,  11:  Capitol.  Anton.  Pius  5,  3;  Gordiani  tres  3,  5;  Vopisc. 
Aurel.  39,  2;  lul.  Valer.  3,  28;  Histor.  de  preliis  1,  38  und  magni- 
ficentissime  als  Adv.  Cic.  Verr.  2,  46,  112  und  in  Vatin.  2,  6. 

Honorificentior  Cic.  Ep.  ad  Q.  fr.  3,  2,  2  und  Att.  1,  16,  4; 
Corn.  Nep.  Eum.  1,  5;  Tac.  Ann.  6,  7  und  de  orat.  9;  —  honori- 
ficentissimus  Cic.  pro  Deiot.  3,  10;  Phil.  14,  11,  29;  Ep.  Farn.  5, 
2,  1;  10,  22,  2;  15,  10,  1  und  15,  13,  2;  Att.  7,  1,  8;  7,  3,  8; 
Vell.  2,  45,  4;  Suet.  Caes.  78;  C.  I.  L.  9,  1685. 

Munificentissimus  Cic.  Rose.  Com.  8,  22;  C.  I.  L.  2,  1054; 
9,  2350;  10,  4579;  mu(ni)ficentissimi  10,  3903;  munificentissimo, 
munificent  und  .  .  .  ificientissimo  in  den  verdächtigen  Inschriften 
CLL.  9,  147*;  10,  114*  und  10,  831*;  ficietissim  und  ficien- 
tissim  8,  2239;  8,  2469. 

Mirificentüsimus  Augustin.  Civ.  Dei  18,  42  (II  320,  15)  und 
Eugipp.  Exe.  Aug.  321   S.  1012,  10. 

Zu  den  Adjectiva  auf  j^cws  gehörte  in  der  alten  Sprache 
ein  Komparativ  auf  ßcior^  ein  Superlativ  auf  ficissimus. 
Paul.  Festi  S.  151:  Magnificissima  dicebant  antiqui  pro  magnificen- 
tissima;  re  enim  vera  magnificens  dici  non  potest,  unde  magni-  112 
ficentissima  videtur  deduci.  Und  S.  152:  Magnipcius  idem  ipse 
(Cato)  pro  magnificentius  dixit,  et  non  frustra,  nam  positivus  eius 
magnifice  est.  S.  155:  Mimificior  a  munifico  identidem  Cato  dixit, 
cum  nunc  munificentior  dicamus,  quamvis  munificens  non  sit  in 
usu.  Vergl.  die  verstümmelte  Stelle  des  Fest,  unter  magnificius 
S.  154.  Prise.  3,  2,  14  S.  603  (91,  21):  Magnificentior  et  magni- 
ficentissimus  et  munificentior  et  munificentissimus  cum  videantur 
a  positive   magnificens   et   munificens   derivari,    ut   eminens   emi- 


-     202     — 

nentior  eminentissimus,  haec  in  usu  non  sunt,  sed  pro  bis  magni- 
ficus  et  munificus,  ex  quibus  coinparativum  et  superlativum  et 
ex  similibus  secundum  praedictam  regulam  derivari  invenio  apud 
vetustissimos.  M.  Cato  contra  Tbermum  de  Ptolemaeo  (orat.  10, 
4  ed.  Jord.  p.  43,  3) :  Rege  optimo  atque  beneßcissimo.  Terentius 
in  Pbormione  (5,  6,  31):  Quodnam  arhitrarel  Nescio.  Atqui 
mirificissimiim.  Accius  in  Villi  Didascalicon:  Et  magnificiasimei 
(in  den  Hdscbr.  magnificissime)  excelsissimeique  (im  Carlsr.  excel- 
lissime  excelsissimique,  im  St.  Gall.  excelsisime  excellentissimique 
mit  einem  s  über  dem  zweiten  s  des  ersteren  Wortes)  honore. 
Munificentior,  welches  von  Paul,  und  Prise,  als  das  gewöhnliche 
erwähnt  wird,  ist  aus  unseren  Schriftstellern  nicht  bekannt. 

Einzelne  Adjectiva  auf  loquus  haben  einen  Komparativ  auf 
loquior.  MendacUoquius  steht  Plaut.  Trin.  1,  2,  163  (200)  in  den 
Hdschr.,  statt  dessen  hat  Ritscbl  in  der  zweiten  Ausg.  mendacilo- 
qitom  geschrieben,  übereinstimmend  mit  dem  in  den  Hdschr.  fol- 
genden neque  (adeo)  argutum  magis;  con/identihquius  Plaut.  Trin. 
1,  2,  164  (201).  Zu  blandiloquus,  doctiloquus ,  fahiloqims,  gran- 
diloquus^  inaniloquus,  largiloquus,  magniloquus,  muUiloquus,  plani- 
loquus,  sfultiloquus,  suaviloquus,  vaniloquus^  veriloquus^  versutilo- 
quus  fehlen  die  Komparationsformen,  und  ebenso  zu  den  Adjectiva 
auf  loquens  aufser  eloquevs,  wie  zu  blandiloquens,  brevüoquens, 
suaviloquens.  Auch  blandidicus,  falsidicus,  magnidicus,  saevidicus, 
suavidicus^  vanidicus,  veridicus  werden  nicht  compariert. 

62.  Die  Adjectiva  auf  ius,  eus  und  uus  vermeiden  in 
der  Piegel  die  Bildung  eines  Komparativ  und  Superlativ, 
und  ziehen  die  Umschreibung  durch  magis  und  maxime  vor.  Aber 
bei  den  Adjectiva  auf  quus,  uis  und  gids  sind  die  Kompa- 
rationsformen unbedenklich:  antiquus,  antiquior,  antiquissi- 
mus;  aequus^  aequior,  aequissimus;  vdquus,  iniquior,  iniquissimus; 
die  unter  61  angeführten  Neutra  mencJaciloqui'us  und  confidentilo- 
quius;  und  tenuis^  tenuior,  tenuissimus;  pinguis,  pinguior,  pin- 
guissimus. 

Von  den  Adjectiva  auf  ius,  eus  und  uus  werden  zuweilen 
Komparative  und  Superlative  gebildet.  Charis.  1,  15  S.  64 
(83,  20)  führt  aus  Laberius  sobrior  an  und  Priscian.  3,  J,  7  und 
8  S.  600  und  601  (I  86  bis  88)  aus  Plaut.  Epid.  3,  4,  10  (442) 
nam  stremiiori  deterior  si  praedicat  suas  pugnas:  aus  Lucil.  (ed. 
Lachmann  466)  vilicus  paulo  strcnuior  (L.  Müller  16,  19  stren- 
nuior)  si  evaserit:  aus  Cato  (fragm,  2  ed.  Jord.  p.  85,  6)  iter 
longius  arduiusque  und  (in  orat.  de  triumpho  ad  populum  p.  38,  9) 


-     203     - 

asperrimo  atque  arduissimo  aditu;  (in  orat.  de  Macedonia  libe- 
randa  fragm.  ],  p.  55,  8)  idque  perpeiinus  (perpetuus  im  Bern, 
und  Halberst. :  perpetuiius  im  Leid.)  atque  firmius  repsit  und  (in 
orat.  in  Q.  et  L.  Thermos  p.  45,  7)  perjjetuis&inio  (perpetuussimo  im 
Par.  R,  ni.  pr. :  perpetuussimo  im  Par.  R.  und  Bern.  m.  sec); 
(in  orat.,  ne  quis  iterum  cotisul  fiat  fragm.  2,  p.  55,  12)  exerci- 
tum  meliorem  induatriiorem  (industriorem  mit  übergeschriebenem  i 
zwischen  i  und  o  im  Par.  R. ,  Bern,  und  St.  Gall. ,  ohne  über- 
geschriebenes i  im  Bamberg.,  Halberst.  und  Leiden.)  fecit:  (in 
orat.  de  Thermi  quaestione  fragm.  2,  p.  42,  10)  antiquiorem  ani- 
mum  esse  quam  inno.viiorem  (innoxiiorem  im  Par.  R.  und  Carlsr. 
m.  sec,  innoxiorem  m.  pr.  und  in  den  übrigen  Hdschr.);  aus 
C.  Gracchus  (orat.  contra  Q  Aelium  Tuberonem):  ut  in  me  in- 
Justriior  (industriior  im  St.  Gall.  und  Carlsr.  m.  sec,  in  den 
übrigen  Hdschr.  industrior)  sis  quam  in  te;  aus  Pacuvius  (230) 
mulier  egregiissima  (egregissima  im  Leid.,  und  dies  hält  Bergk 
zur  Lat.  Gramm.  1  S.  91,  Anm.  2  für  die  richtige  Form,  wie  auch 
industrior  und  innoxior)  und  aus  luvenal  11,  12  egregius  cenat  me- 
liusque,  pro  egregiius.  In  dem  nov.  thes.  Latin,  in  Majo's  class. 
auctores  8  S.  15  wird  die  Komparation  auxius,  auxior,  auxissimus 
aufgestellt.     Dazu  kommt  noch: 

Assiduior  Varro  R.  R.  2,  9,   16;  2,  10,  6,  assiduissimus  Suet.  113 
Aug.  71,  und  das  Adverb,  assiduissime  Cic  Brut.  91,  316  und  SC, 
aus  dem  J.  743  der  Stadt  bei  Frontin.  Aquaed.   104. 

Exiguior  Colum.  de  arb.  28,  4  im  St.  Germ,  und  nach  Victor, 
secunda  collatione  (im  cod.  Polit.  und  Leipz.  exiguis);  Frontin. 
Aquaed.  32;  Ulpian.  Dig.  29,  5,  1  §27;  30,  14,  1;  32,  75;  43, 
12,  1  §  15;  50,  5,  13  §  1;  Paul.  Dig.  32,  46;  Herm.  Past.  3,  9, 
28;  exiguissimus  Ovid.  Her.  14,  115  und  Plin.  Epist.  7,  24,  7. 

IStrerndsshnus  Cato  R.  R.  prooem.  4  und  danach  Plin.  N.  H. 
18,  5,  6  (26);  Sallust.  Cat.  61,  7;  Tac  Hist.  4,  69;  Fronto  ad 
amic.  1,  6  (1,  10,  2);  Gell.  3,  7,  13  in  einer  Erzählung  nach  Cato; 
Dictys  2,  38;  Eutrop.  9,  9,  3;  Oros.  3,  12,  2;  3,  15,  10;  7,  15,  3; 
Veget.  de  re  mil.  1,8;  Impp.  Valentin.  Valens  et  Gratian.  Cod.  12, 
12,  1;  Augustin.  Civ.  Dei  18,  45  (II  326,  19);  Serv.  zu  Verg. 
Georg.  2,  125  und  das  Adv.  strenuissime  Hierouym.  Chron.  2  S.  177 
Ol.  262;  Eutr.  9,   13,  1;  Oros.  7,  28,  5;  7,  29,   15. 

Vacuissimus  Ovid.  Ep.  ex  Pont.  3,   1,  141. 

Alsius  als  Neutr.  des  Kompar.  Cic.  Ep.  ad  Q.  fr.  3,  1,  2,  5 
und  Att.  4,  8  a.  1  (hier  im  Med.  salsius),  gehört  zum  Positiv 
alsius,  wovon  alsia  corpora  Lucr.  5,  1015. 


—     204     - 

Caesissumus  giebt  Varro  L.  L.  8,  39,  76  als  Superlat.  von 
caesius,  bei  fehlendem  Komparativ. 

Duhior  lesen  wir  in  der  Anthol.  Lat.  ed.  Riese  659,  4  nuta- 
bat  dubior  cum  mihi  morte  salus.  Der  Vers  ist  am  Rande  hinzu- 
gefügt, doch  nicht  von  jüngerer  Hand. 

Egi-ec/ius  als  Neutrum  des  Komparativs  hat  lordan.  Getica 
40,  207,  dasselbe  war  Lucr.  4,  467  die  überlieferte  Lesart,  aber 
seit  Wakefield  wird  nach  den  besten  Hdschr.  aegrius  est  geschrie- 
ben, Gell.  14,  5,  3  bildet  im  Scherz  o  egregie  grammatice  vel,  si 
id  mavis,  egregiissime. 

Eximior  steht  bei  Pseudo-Augustin.  Ep.  62,  6. 

Industrior  Plaut.  Most.  1,  2,  72  (150);  über  industriior  vergl. 
oben  die  Stelle  aus  Priscian. ;  für  industrius  als  Adverb,  wird  bei 
Cicero  de  domo  11,  27  besser  mit  Lambin.  nach  einigen  Hdschr., 
wie  er  sagt,  illustrius  oder  inlustrius  geschrieben. 

Von  nefarius  ist  von  Priscillian  (vergl.  Schepss  in  Wölfflin's 
Archiv  3,  316)  der  Komparativ  nefarius  gebildet:  ut  obpressas 
caecitate  (Hs,  caecitati)  mentes  quo  nefarius  obligarent,  religiosius 
consecrare  se  dicerent. 

Necessarior  hat  Ambros.  de  offic.  1,  18,  78;  Tertull.  Testim. 
an.  4;  de  patient.  11;  Cult.  fem.  1,  5;  de  pudic.  12  (in  den  Ausg. 
von  Pamel.  und  Rigalt.);  adv.  Marc.  1,  17;  4,  19;  de  carne  Chr.  7; 
de  resurr.  31;  Vulg.  1  Corinth.  12,  22  (vergl.  Rönsch,  Itala  und 
Vulgata  p.  277). 

Noxior  schreibt  Ambros,  de  Cain  et  Abel  2,  8,  unsicher  ist 
die  Lesart  Sen.  Clem.  1,  13,  2,  wo  Haase  omnibus  (omniumj  re- 
rum  noxior  schreibt,  aber  Gertz  und  Koch  omnibus  reis  aerum- 
nosior;  ferner  Clem.  1,  26,  3  noxissimo,  hier  ist  zwar  im  Meil.  4, 
Guelf.  2  und  Pal.  1,  4,  und  noxiissimo  vet.  lect.  Pinciani,  jedoch 
noxiosissimo  im  Nazar.  und  Cöln.  und  in  den  meisten  Büchern, 
und  so  schreiben  auch  Haase  und  Gertz. 

Von  iiius  läfst  sich  eine  besondere  Komparativform  nicht  nach- 
weisen, was  Pompeius  in  seinem  Commentum  artis  Donati  S.  132 
(154,  9)  mit  den  Worten  bestätigt:  pius  piissimus  duos  habet  gra- 
dus,  positivum  et  superlativum,  vergl.  Charis.  1,  16  S.  88  (113, 
11);  Exe.  art.  gramm.  S.  82  (536,  31)  und  S.  110  (556,  6).  Auch 
wird  die  Superlativform  piissimus^  die  Charis.  1,  16  S.  90  (115, 
27)  mit  strenuissimus  zusammenstellt,  von  Cic.  Philipp.  13,  19,  43 
(tu  porro  ne  pios  quidem,  sed  pUssimos  quaeris  et,  quod  verbum 
omnino  nullum  in  liugua  Latina  est,  id  propter  tuam  divinam 
pietatem  novum  inducis)  für  unlateinisch  erklärt;  er  soll  sie  aber 


—     205     - 

selbst  in  seinen  Briefen  angewandt  haben,  wie  Pompeius  a.  a.  0. 
nach  Berufung  auf  Caper  sagt.  Wir  finden  sie  sicher  bei  Seneca 
Contr.  9,  27,  14;  Cousol.  Polyb.  7  (26),  5  und  das  Adv.  piissime 
15  (34),  4:  aber  während  17  (36),  3  in  älteren  Ausgaben  prin- 
cipis  piissimi  (so  im  Guelf.  und  Meil.  4,  5 :  peritissimi  im  Berl.) 
gelesen  wurde,  schreibt  jetzt  Haase  principis  mitissimi  (so  im 
Meil.  1  und  Bresl.) ;  Tacit.  Agric.  43;  Gurt.  9,  6,  17;  Flor.  4,  7, 
15  (in  den  besten  Hdschr.  in  pietatissimarum  verderbt);  Frontin. 
Aquaed.  31:  88:  Fronto  ad  amicum  2,  7  (2,  11,  30)  S.  197,  1; 
Quintil  Declam.  10,  19;  Apul.  Met.  9,  8  S.  605;  11,  22  S.  801 
und  Asclep.  11  S.  296;  Scaev.  Dig.  34,  4,  30  §  4;  loann.  Episcop. 
Cod.  1,  1,  8  am  Ende;  Imp.  lustinian.  1,  17,  2  §20;  3,  28,  33 
§  1;  5,  16,  26;  6,  61,  7;  8,  54  (53),  34,  1^  8,  54  (53),  36;  Imp. 
Anastas.  10,  31    (32),  65;    Augustin.  Civ.   Dei  3,  7    (I  104,    18); 

18,  22  (II  284,  30);  19,  23  (II  394,  29;  395,  8;  396,  14);  20, 
24  (II  467,  20);  Amm.  Marceil.  23,  6,  53;  25,  3,  15;  26,  10, 
13;  27,  7,  6;  Auson.  Grat.  Act.  4,  16  (S.  706  ed.  Toll.;  21,  1  ed. 
Schenkl;  357,  106  Peiper);  5,  22  (709;  22,  5;  359,  146);  6,  29 
(711;  23,  14;  360,  188);  9,  43  (719;  25,  11;  364,  284);  10,  45 
(720;  25,  1;  365,  299);  18,  79  (734;  29,  1;  374,  542);  Sidon. 
Epist.  3,  3,  6;  Salvian.  Gubern.  Dei  2,  2,  12;  Sulp.  Sever.  Dial. 
3,  17,  5:  Venant.  Fortun.  Vit.  Mart.  Ep.  ad  Gregor.  1  (ed.  Leo 
p.  293,  1);  Ennod.  Ep.  4,  10  (ed.  Hartel  p.  106,  2;  ed.  Vogel 
p.  139,  1);  Opusc.  2,  82  (p.  813,  8;  60,  22);  Opusc.  3,  39  (p.  340, 
18;  89,  6);  3,  181  (p.  378,  3;   107,  6);   Opusc.  9,  4  (p.  416,  25; 

19,  13);  Alcim.  Avit.  7  (6)  ed.  Peiper  p  35,  7;  9  (7)  p.  43,  2; 
14  (12)  p.  47,  19;  43  (38)  p.  73,  3;  49  (43)  p.  78,  2;  52  (46) 
p.  81,  20;  76  (67)  p.  92,  15;  81  (72)  p.  94,  10;  92  (82)  p.  99, 
27;  ex  homiliarum  libro  4  p.  104,  22;  ex  sermone  die  primo 
paschae  p.  106,  25;  Lucifer  De  sancto  Athanasio  2,  24  (191, 
15);  Histor.  ApoUonii  regis  Tyrii  22;  45;  47  und  sehr  oft  in  In- 
schriften, wie  C.  I.  L.  1,  1086;  2,  4;  2,  36;  2,  38;  2,  122;  2,  147; 
2,  234;  2,  261;  2,  284;  2,  345;  2,  354;  2,  368;  2,  370;  2,  371; 
2,  378;  2,  379;  2,  385;  2,  388;  2,  389;  2,  392  u.  s.  w.;  4,  1261 
(piissimae);  5,  41;  5,  169;  5,  455;  5,  607;  5,  950;  5,  1081;  5, 
1084;  5,  1085;  5,  1148;  5,  1166;  5,  1173;  5,  1174  u.  s.  w.;  Inscr. 
Neap.  7;  70;  73;  74;  75;  102;  106;  230;  294;  327;  334;  440; 
441;  445;  555;  565  u.  s.  w.  Noch  mag  erwähnt  werden,  dafs  bei 
Catull.  29,  23  Lachmann  o  piissime,  M.  Haupt  o  piissimei  ver- 
mutet hat,  in  den  Hdschr.  ist  opulentissime,  L.  Müller  schreibt 
0  potentissimei. 


—     206     — 

Impüssimus  Oros.  5,  1,  16;  Marcian.  Dig.  28,  5,  48,  §1; 
TertuU.  ad  nat.  1,  10;  Auson.  Grat.  Act.  9,  41  (S.  718  ed.  Toll.; 
24,  3  ed.  Schenkl;  364,  270  ed.  Peiper);  Augustin.  Civ.  Dei  1,  1 
(I  5,  20):  7,  33  (I  316,  5);  Ep.  36  (86),  39;  Cassian.  Coli.  17,  17; 
de  incarn.  Chr.  7,  30;  Hier.  Ep.  26,  2;  66,  5;  Arnob.  iun.  de  deo 
Irin.  1,  3;  Salvian.  Gub.  Dei  1,  6,  29;  ad  eccles.  3,  2,  10  und  das 
Adv.  impüssime  Hier.  Didym.  de  spir.  sancto  7;  Salvian.  ad  eccles. 
3,  4.  21  und,  wie  De  Vit  citiert,  Hilar.  Op.  Hist.  fragm.  10  n.  3. 
114  Von  idoneus  will  Charis.  1,  16  S.  90  (115,  22)  einen  Komparat. 

idoneor  nicht  zulassen,  derselbe  ist  jedoch  bei  Augustin.  Serm.  12, 
6;  bei  Ulpian.  Dig.  18,  2,  4  §  6;  43,  29,  3  §  12  im  Flor,  und  bei 
Paul.  Dig.  47,  23,  2  in  demselben  m.  pr.  (idonior  m.  sec.) ;  idonior 
Callistr.  Dig.  26,  2,  18;  50,  6,  6  (5)  §  11;  Tert.  adv.  Hermog.  1 
8  und  de  anima  18,  und  idonius  als  Adverb.  Tert.  de  pall.  3. 

Zweifelhaft  ist  der  Komparat.  aetherior,  welchen  Mai  im  lul. 
Valer.  Pies  gest.  Alex.  Magni  3,  43  (68)  schreibt,  da  in  der  Aus- 
gabe von  C.  Müller  3,  24  p.  135''  maiestatis  effigiem  videt  et  ful- 
gore  ethereo  (besser  wohl  aetherio)  nitentem  gelesen  wird.  Sicheres 
wird  die  Ausgabe  von  Kubier  bringen. 

Serv.  zu  Verg.  Aen.  8,  78  gedenkt  der  Lesart  ijroprins  für 
propius,  welche  wir  noch  im  Pal.  finden,  und  erklärt  dieselbe  als 
Komparat.  von  proprie  durch  familiarius,  stabilius,  indem  er  Aeu. 

1,  526  vergleicht,  wo  ebenfalls  propius  in  proprius  im  Pal.  und 
im  Gud.  und  Bern.  c.  m.  pr.  korrumpiert  ist.  Ein  solches  pro- 
l^rius  als  Komparat.  des  Adverb,  ist  allerdings  Gromat.  S.  66 
Z.  27  Lachm  und  Eustath.  3,7;  und  Merob.  Carm.  5,  27  mag 
geschrieben  haben  nunc  hostem  exutus  pactis  j^ropriorihus  arsit 
Piomanam  vincire  fidem,  sowie  proprioi-e  vocabulo  Hilar.  in  Psalm 
118,  113  (vergl.  A.  Zingerle,  Kl.  Philolog.  AbhandJ.  4  p.  93), 
aber  an  sehr  vielen  Stellen  ist  proprior  und  proprius  nichts  an- 
deres als  Schreibfehler  für  propior  und  propius.  So  in  einzelnen 
Hdschr.  bei  Cic.  pro  Caec.  8,  22;  Cluent.  10,  30;  Sest.  5,  13; 
10,  22;  18,  40;  Phil.  5,  2,  6;  7,  9,  26;  Tusc.  1,  48,  116;  N.  D. 
3,  32,  80;  Divin.  1,  22,  43;  2,  9,  22;  Fat.  16,  36;  OE  1,  17,  53; 

2,  6,  22;  3,  17,  69;  de  rep.  1,  7,  12:  Legg.  2,  24,  61;  Caes.  bell. 
Gall.  7,  82,  1;  8,  9,  4;  8,  14,  1;  8,  19,  4;  8,  36,  3;  Lucr.  4, 
313;  Verg.  Ge.  1,  355;    2,  122;   3,  58;   4,  47  und  Aen.  2,  706; 

3,  531;  5,  168;  6,  51;  8,  280;  8,  556;  9,  275;  12,  407;  Ovid. 
Her.  15,  222  (16,  328);  19  (20),  158;  Liv.  1,  23,  8;  1,  25,  14; 
3,  15,  4;  3,  42,  3;  4,  27,  3;  5,  26,  7;  6,  12,  2;  8,  11,  8;  8,  37,  5; 
8,  38,  4;   21,  1,  2;    21,  35,  3;    22,  2,  2;   22,  24,  4;    22,  24,  5; 


-     207     — 

22,  40,  5;  22,  42,  1;  22,  45,  6;  23,  12,  2;  Sen.  Contr.  10,  33,  9; 
Phaedr.  3  prol.  54;  4,  26  (25),  10;  Calpurn.  7,  76  und  80;  Vitruv. 
2,  1,  1:  9,  4  (1),  13;  10,  8  (3),  4;  10,  8  (3),  7;  Tac.  Ann.  13, 
57:  lex.  col.  Genet.  (Ephem.  epigr.  3  fasc.  2)  13,  13;  vergl. 
0.  Ribbeck,  Proleg.  in  Verg.  S.  443.  Propriore  ist  für  priore  ge- 
schrieben Liv.  3,  24,  10  im  Med.;  propriorem  für  priorem  Tryphon. 
Dig.  49,  15,  12  §  12  im  Flor.  Offenbar  verderbt  ist  proprior 
ferner  Plaut.  Most.  2,  1,  60  (407  Lorenz),  wenn  auch  eine  sichere 
Heilung  schwierig  ist ;  uno  verbo  magis  propriore  usus  schreibt 
Bursian  in  Sen.  Contr.  10,  33,  19  nach  dem  Toi.  und  Vat.  (proprior 
im  Antwerp.  und  Brüss.),  wahrscheinlich  ist  es  aus  magis  proprio 
entstanden,  wie  auch  Madvig,  Kiefsling  und  H.  J.  Müller  verbessert 
haben;  German.  Arat.  4,  2  schreiben  Breysig  und  Baehrens  nach 
dem  alten  cod.  Parisinus  vitavit  flammas  proprio  bene  lucidus 
ore,  in  einigen  sehr  guten  Hdschr.  wie  codd.  Arundelianus,  Basi- 
liensis  und  Matritensis  steht  proprior,  wie  auch  die  früheren  Aus- 
gaben haben;  im  Fronto  ad  amic.  1,  14  (1,  18,  2)  lesen  wir  usu- 
rarium  proprius  quam  propri(um),  Buttmann  empfahl  potius,  vergl. 
Wölfflin  im  Archiv  für  Lexicographie  4,  4  und  5. 

63,  Unregelmäfsig  ist  die  Komparation  folgender  115 
Adjectiva,  indem  darin  der  Stamm  des  Positiv  entweder  von 
dem  der  anderen  Grade  ganz  verschieden  ist,  oder  doch  wegen 
der  Veränderung,  welche  er  gegen  seine  ursprüngliche  Form  er- 
litten hat,  sich  weiter  von  den  anderen  Graden  entfernt:  Bonus, 
melior,  optimus;  malus,  peior,  pessimus;  magnus,  maior,  maxi- 
mus;  parvus,  minor,  minimus;  multus,  plus,  plurimus. 

Optimum  ab  optioue  dicitur,  sagt  Scaur.  S.  2259  (25,  1). 
Opituma  ist  C.  I.  L.  1,  1016  (6,  1958);  opitumae  Henz.  5434; 
opitimo  C.  I.  L.  6,  2440  und  auf  einer  Münze  des  K.  Traianus 
bei  Rasche  Lex.  numm.  3,  2,  138;  bonissimae  aber  in  einer  unter- 
geschobenen Inschr.  C.  L  L.  5,  342  *. 

Maior  steht  für  magior,  denn  das  n  im  Positiv  ist  nur  Ver- 
stärkung des  Stammes,  welcher  in  dem  Griech.  uij(j.Q  uud  in  dem 
Sanskr.  mahat  erscheint.  So  ist  auch  maximus  nicht,  wie  Scaur. 
a.  a.  0.  meint,  aus  magnissimus  verkürzt.  Magnussimae,  welches 
Henz.  7290  nach  Wordsworth  in  einer  Pompej.  Inschr.  giebt,  ist 
falsch  gelesen  für  magnus  ciuaejdus,  vergl.  C.  L  L.  4,  1825,  aber 
magnissimus  lesen  wir  in  der  Historia  de  preliis  1,  2;  1,  47;  2,  8 
und  3,  17. 

Für  minor  hat  parvior  Cael.  AureL  Chron.  2,  1,  26  S.  106 
und  3,  8,  103  S.  253  Haller;  für  minimus  parymmws  Varro  (Sat. 


-     208     - 

Men.  375)  bei  Non,  S.  456,  8:  Lucr.  1,  615;  1,  621;  3,  199;  Fest, 
unter  spara  S.  330;  Veget.  de  re  mil.  1,  8;  Eustath.  Hexaem.  6,  9; 
Cassiod.  in  psalm.  36,  11;  89,  9;  Vict.  Viteus.  3,  8:  Cael.  Aurelian. 
Acut.  2,  35,  184  S.  178:  2,  .37,  216  S.  195;  3,  14,  113  S.  258 
und  Chron.  1,  1,  5  S.  5;  1,  1,  12  S.  8;  1,  1,  29  S.  15;  1,  4,  86 
S.  44;  2,  4,  77  S.  132;  2,  7,  104  S.  146;  2,  13,  172  S.  180;  2, 
13,  192  S.  190;  3,  2,  30  S.  216;  4,  5,  82  S.  322  (auch  parvissime 
als  Adverbium  Acut.  2,  34,  182  S.  176;  2,  38,  218  S.  196  und 
Chron.  2,  14,  206  S.  197);  Oros.  2,  18,  4;  6,  3,  6;  6,  10,  7;  7, 
27,  6;  lordan.  Rom.  praef.  4;  Boeth.  de  mus.  prol. ;  Isid.  Orig. 
4,  8,  16;  Histor.  de  preliis  1,  11  und  1,  40.  Minerrimus  pro 
minimo  dixerunt,  sagt  Paul.  Festi  S.  122. 

Plus  ist  im  Sing,  nur  Neutrum  und  wird  als  Substant.  ge- 
braucht. Dagegen  ist  plus  als  attributives  Adjektiv  im  Singular 
selten  und  scheint  nur  in  der  Verbindung  pluris  pretii  und  pretii 
pluris  im  Gebrauch  gewesen  zu  sein;  es  findet  sich  Plaut.  Bacch. 

4,  3,  17  (630);  Varro  R.  R.  1,  7,  4;  Sallust.  lug.  85,  39  und 
ülpian.  Dig.  12,  6,  26  §  5,  dafür  steht  preti  maioris  Terent.  Heaut. 

1,  1,  12  (64)  und  maioris  preti  Varro  R.  R.  1,  13,  6.  Plures 
und  plura  werden  als  Adjectiva  behandelt;  dafür  ploera  in  der 
archaischen  Gesetzsprache  bei  Cic.  Leg.  3,  3,  6  in  den  Leid.  AB 
und  den  Lag.  11;  65,  aber  daneben  in  den  nämlichen  Büchern 
plures.  Pleores  und  pleoris  acta  fratr.  Arv.  aus  dem  J.  218  a 
Z.  33  und  34  (vergl.  C.  L  L.  1,  28).  Pluriora  bei  Fulgent.  myth. 
1  praef.  S.  16  ist  eine  barbarische  Form,  dieselbe  steht  auch  Itala 
loann.  7,  31;  pluriori  Hilar.  Ep.  ad  Philem.  4;  pluriores  Vict. 
Vitens.  3,  32;  Gloss.  Vat.  6,  517  (b);  Virgil.  Asian.  de  octo  part. 
or.  epist.  II  §  10  p.  29  ed.  Mai  (auct.  class.  tom.  VI)  und  Facun- 
dus  Hermanensis  in  Reifferscheid's  Bibl.  patr.  1,  54  quanto  plu- 
rioribus.  Für  plurima  war  archaisch  plusima  nach  Varro  L.  L. 
7,  3,  27,  phsima  nach  Fest,  und  Paul.  S.  205  und  204,  doch  ist 
im  Leipz.  des  Paul,  plusima.  Multissimis  miserrimis  curis  ist  Cic. 
Att.  11,  2,  1  im  Med.,  dafür  ist  richtig  multis  meis  miserrimis 
(oder  et  miserrimis)  curis  hergestellt. 

Als  unregelmäfsiger  Superlat.  von  pins  ist  noch  pientissinnis 
zu  bemerken,  welche  P'orm  in  Inschr.  nicht  weniger  gebräuchlich 
ist  als  piissimus.     So  C.  I.  L.  2,  8;   2,  19;   2,  22;  2,  23;   2,  73; 

2,  78;  2,  81;  2,  105;  2,  149;  2,  166;  2,  220;  2,  246;  2,  253 
2,  271;  2,  317;  2,  319;  2,  330;  2,  347;  2,  349;  2,  355;  2,  357 
2,  366;  2,  369;   2,  381;   2,  391  u.  s.  w.,  5,  88;   5,  103;  5,  131 

5,  136;  5,  159;  5,  209;  5,  220;  5,  231;  5,  237;  5,  257;  5,  337 


-     209     — 

5,  371;  5,  400;  5,  492;  5,  493;  5,  494  u.  s.w.,  I.  Neap.  46;  139; 
160;  228;  233;  325;  420;  571;  573  u.  s.  w.  Selten  ist  die  dazu 
gehörige  Form  des  Positiv,  wie  puero  bouo  pienti  C.  I.  L.  3,  1531;  116 
filiü  pienti  3,  2313;  3,  3310;  parentes  pientes  5,  368;  cum  suo 
piente  marito  10,  3148;  pientes  salvete  Murat.  1624,  4.  In  der 
Abbreviatur  pien  C.  I.  L.  2,  2724;  2,  2908  oder  pient  C.  I.  L. 
3,  2311;  5,  67;  5,  1307;  5,  1394  und  9,  274,  kann  mit  nicht 
geringerer  Wahrscheinlichkeit  eine  Bezeichnung  des  Superlat.  als 
des  Positiv  gefunden  werden. 

64.  Zu  mehreren  adjektivischen  Komparativen  und  Super- 
lativen ist  entweder  kein  adjektivischer,  oder  auch  gar  kein  Po- 
sitiv vorhanden.  Prise.  15,  4,  25,  26  S.  1016  (II  80,  3):  In- 
veniuntur  pauca,  quae  quamvis  a  nominibus  non  deriventur,  tamen 
habent  comparativa  [vel  diminutivaj,  ut  saepe  saepius  saepissime. 
Antiqui  tamen  et  saepior  et  saepissimus  protulisse  inveniuntur, 
sicut  ultra  ulterius  ultime^  ulterior  ultimus.  Non  enim  adverbia 
a  nominibus,  sed  ab  adverbiis  huiuscemodi  nomina  nascuntur: 
supra  super  ins  supreme,  suijerior  supremus ;  citra  citerius  citime^ 
citerior  citimus;  extra  exterius  extreme^  exterior  extremus ;  irifra 
iiiferius  infime^  inferior  iiißmus ;  diu  diu'ius  diutissime^  diutior 
d lutissimus ;  nuper  nupeiius  nuperrime^  antiqui  nuperus  nuperior 
nuperrimus.  Ocior  quoque  ocissimus  et  ocius  ocissime  a  Graeco 
est  cjxÖQ^  ideo  habuit  comparationem.  Derselbe  2,  3,  12  und  13 
S.  602  und  603  (I  90,  11):  A  saepe  adverbio  positivum  vel  com- 
parativum  nomen  non  legi,  superlativum  posuit  Cato  nepos  de 
actionibus  ad  populum,  ne  lex  sua  abrogetur:  Facite  vobis  in 
meutern  veniat,  Quirites,  ex  aere  alieno  in  hac  civitate  et  in 
aliis  Omnibus  propter  diem  atque  faenus  saepiasimam  discordiam 
fuisse.  Prior  et  jjrimus  quaeritur  an  sit  comparativus  et  super- 
lativus,  et  dicuut  quidam,  quod,  cum  ordinis  sunt,  differentiam 
numeri  significant;  sicut  enim  alter  de  duobus  et  alius  de  multis 
dicitur,  sie  prior  de  duobus  et  primus  de  multis  dici  solet.  Inveni- 
tur  tamen  saepe  prior  pro  melior  positum,  et  tunc  sine  dubio  habet 
vim  comparativi,  et  primus  pro  ojjtimus,  et  tunc  superlativi  signi- 
ficationem  obtinet.  Vergilius  in  Villi  (v.  785):  primos  iuvenum 
tot  miserit  Orco;  primofi  posuit  pro  optimos.  Quidam  autem  non 
absurde  confirmant,  quod  in  numeris  quoque  potest  prior  esse 
comparativus,  unde  ablativo  iungitur,  et  primus  superlativus,  cum 
ad  multos  componitur  et  semper  genetivum  sequitur;  et  quod 
prior,  sicut  omnes  comparativi,  vel  ad  sui  generis  vel  ad  alieni 
aliquem    comparatur   etiam,    cum   numerum   significat,    ut,    prior 

Neue -Wagener,  Lat.  Formenlehre.     II.     3.  Aufl.  14 


—     210     — 

Turnus  quam  Aeneas  movit  bellum,  primus  autem,  sicut  omnes 
Superlativ! ,  ad  multos  sui  generis  coniungitur,  ut  (Verg.  Aen.  2, 
370)  Primus  se  Danaum  viagna  comitante  caterva  Androgeos  offert 
noMs;  et  quod  omnibus  est  rationabilius,  in  or  desinens  commune 
in  US  facit  neutrum,  quod  in  nullis  aliis  nisi  in  comparativis  in- 
venitur.  Et  videntur  a  pridein  adverbio  nasci,  quod  abiecta  dem 
accipit  or  et  facit  comparativum  prior ^  sed  i  corripuit,  quia  in 
nullo  comparativo  i  ante  or  produci  potest;  in  superlativo  vero 
117  servavit  productionem  accepta  mus  jjrimus,  ex  quo  aliud  adver- 
bium  nascitur  primo  vel  priine,  unde  Terentius  in  Andria  (1,  1, 
34)  compositum  dixit:  Ädprime  in  vita  esse  utile. 

Da  superus  und  super .^  inferus  und  tnfer.,  exterus  und  exter^ 
citer  als  Nomin.  Sing,  (vergl.  unter  3),  und  daneben  andere  Kasus 
des  Sing,  und  Plur.  von  superus  und  exterus,  des  Plur.  allein  von 
inferus,  im  Gebrauch  waren,  und  da  zu  postera  posteri  posterum 
posteram  postero  nebst  dem  Plur.  des  Wortes  der  Nomin.  Masc. 
Sing.,  wenn  auch  sehr  selten,  gelesen  wird  (vergl.  S.  146),  so  haben 
wir  keinen  Grund,  für  den  Positiv  von  superior  und  supremus 
oder  su7n7nus,  inferior  und  infimus  oder  iwzits,  exterior  und  extre- 
mus  oder  exttmus,  citerior  und  citimus,  posterior  und  postremus 
oder  postumus,  eine  andere  als  die  adjektivische  Form  aufzustellen. 
Dagegen  gehen  ulterior  und  ultimus  und  das  von  Prise,  über- 
gangene interior  und  intimus  allerdings  auf  die  Adverbia  ultra 
und  intra  zurück;  denn  ad  ultera,  welches  Salmas.  Exerc.  Plin. 
ad  Solin.  S.  721  (251)  bei  Plin.  N.  H,  19,  3,  15  (44)  für  adul- 
teria,  und  Hildebr.  bei  Apul.  de  mundo  25  S.  344  für  ultra  oder 
ad  ultra  empfiehlt,  ist  eine  unerwiesene  Form.  Ebenso  kommt 
p)rior  und  primus^  gleich  dem  Griech.  TzpörspoQ  und  TtpcozoQ^  von 
pro  her,  undi  propior  und  proximus  von  dem  Adverb,  prope  (vergl. 
Fr.  Stolz,  Lat.  Formenlehre  §  48  p.  172).  Prise.  3,  4,  21  S.  607 
(I  97,  13):  In  xiraus  duo  desinunt,  unum  anomalum  a  positivo 
in  US  desinente  secundae  declinationis,  magnus  maior  inaximus, 
alterum  ab  adverbio,  prope  propior  proximtis.  Als  Positiv  zu 
diesen  Formen  dient  propinqmcs,  von  welchem  auch  ein  Kompa- 
rativ propinquior  gebildet  wird,  wie  Varro  L.  L.  10,  2,  8  (zweifel- 
haft ist  8,  38,  74,  hier  steht  in  der  Vulg.  nach  cod.  B.,  wie  auch 
0.  Müller  hat,  in  rectis  propinquioribus,  Spengel  schreibt  in  qui- 
bus  dafür,  vergl.  dessen  Note);  Ovid.  Trist.  4,  4,  51  im  Vat., 
Polit.  1,  Guelf.  1  und  in  mehreren  anderen  Büchern  (sonst  quie- 
tius);  Sen.  Nat.  quaest.  4,  4,  2  (im  Bamb.  und  Guelf.  propior); 
Augustin.  Civ.  Dei  5,  12  (I  215,  13);  7,  11  (288,  16);  8,  9  (334, 


—    211     — 

18);  9,  1  (369,  7);  9,  17  (392,  15);  11,  2  (463,  7);  11,  5  (467,  22); 
13,  10  (567,  9);  Confess.  6,  16;  10,  16,  25  und  Vera  relig.  37,  68; 
Amm.  Marc.  26,  5,  9;  Serv.  zu  Verg.  Aen.  6,  223;  Mart.  Cap.  8 
§857;  8  §  858;  8  §  862;  Imp.  lustinian.  Cod.  5,  70,  7  §  8. 

Mit  dem  Superlativ  proximus  stellt  Priscian  2,  6,  31  S.  581 
(I  62,  9)  richtig  medio.vivms  (medioc-simus,  vergl.  Fr.  Stolz  a.  a.  0. 
§  93  p.  220)  zusammen,  aber  dem  Gebrauche  nach  ist  es  durchaus 
Positiv,  und  in  den  Gloss.  Labb.  wird  es  auch  durch  /jieffoQ  er- 
klärt. Medioxumam  quam  duxit  uxorem,  ex  ea  nata  est  haec 
virgo  Plaut.  Cistell  2,  3,  67  (339);  ita  me  di  deaeque,  superi 
atque  inferi  et  medioxumi  Cistell.  2,  1,  36  (241);  anima  vero  me- 
dioximum  quiddam  naturae  incorporeae,  sed  creatae  sortita  nee 
deus  est,  quouiam  qualitatem  habet,  nee  corpus,  quia  non  habet 
quantitatem  Claud.  Mamert.  3,  14  (183,  3);  ibi  te  inter  spiritales 
regulas  vel  forenses  medioximum  quiddam  contionantem  ambie- 
bamus  Sidon.  Ep.  9,  3;  Calcedon  lapis  est  hebeti  pallore  refulgens. 
Inter  hyacinthum  medioximus  atque  Berillum  Marbodeus  Redo- 
nensis  Episc.  de  lapidibus  preciosis  cap.  21;  tertium  (deorum 
genus)  habent,  quos  medioximos  Romani  veteres  appellant,  quod 
et  sui  ratione  et  loco  et  potestate  diis  summis  sunt  minores,  ho- 
minum  natura  profecto  maiores  Apul.  de  dogm.  Plat.  1,  11  S.  204; 
hos  omnes  Graeci  Sacjuouag  dicunt  aTid  zoo  darnxovaQ  ehat  Latini 
Medioximos  vocitarunt  Mart.  Capell.  2  §  154;  quidam  aras  su- 
periorum  deorum  volunt  esse,  medioxiraorum,  id  est  marinorum, 
focos,  inferorum  mundos  Serv.  zu  Verg.  Aen.  3,  134  und  8,  275, 
vergl.  Hildebrand  zu  Apul.  tom.  II  p.  197.  Aufserdem  erklärt 
Paul.  Festi  S.  123,  18  medioximum  durch  mediocre,  ebenso  auch 
Nonius  S.  141,  4  (in  früheren  Ausgaben  auch  durch  medio  actum 
modo,  vergl.  die  Note  bei  Quicherat  p.  148),  der  aus  Varro  Sat. 
Men.  320  ed.  Bücheier  anführt:  quid  aliud  est  quod  Delphice 
cantat  columna  litteris  suis  ä-jfav  pxj^kvl  iudam  nos  facere  ad  mor- 
talem  modum  medioxime^  ut  quondam  patres  nostri  loquebantur. 

Über  die  alte  von  sollus  gebildete  Superlativform  sollistimus 
(vergl.  Corssen,  Kritische  Beiträge  p.  313;  Fr.  Stolz  a.  a.  0.  p.  220) 
spricht  Fest.  298,  26:  Ap.  Pulcher  in  Auguralis  disciplinae  1.  I. 
ait^  esse  tripudium,  quom  avi  excidit  ex  ore,  quod  illa  fert, 
saxumve  solidum  aut  arbos  viviradix  ruit,  quae  nee  prae  vitio 
humanave  vi  caedanturve  iacianturve  pellanturve;  es  hat  den  Sinn 
salvissimum,  integerrimum  tripudium,  ein  ganz  vollständiges  Wahr- 
zeichen, ohne  allen  Fehl,  d.  h.  ein  glückliches  Zeichen.  Sollisti- 
mus findet  sich  mit  Ausnahme  von  Sabidius  bei  dem  Schol.  Veron. 

14* 


-     212     - 

zu  Verg.  Aen.  10,  241  (dum  sinistrum  solistimum  quisquis  vestrum 
viderit)   nur   in  Verbindung  mit  tripudium,   so   Cic.  Ep.    Fam.  6, 

6,  7;  Divin.  1,  15,  28;  2,  8,  20;  2,  34,  72;  Liv.  10,  40,  4;  Plin. 
N.  H.  10,  21,  24  (49);  Minuc.  Felix  26,  2  und  Serv.  zu  Verg. 
Eclog.  8,  30.  Der  Bildung  nach  müfste  sollistimus  mit  11  geschrie- 
ben werden,  aber  diese  Schreibweise  findet  sich  nur  bei  Festus, 
an  allen  anderen  Stellen  steht  solistimus  oder  auch  solistumus 
(Cic.  Divin.  2,  8,  20). 

Seit  dem  dritten  Jahrb.  nach  Chr.  wird  ein  defektiver  Kom- 
parat.  anterior  nebst  dem  Adverb,  anterius  gebraucht,  welcher  doch 
zu  ante  nicht  in  demselben  Lautverhältnis  steht  wie  ulterior  und 
interior  zu  ultra  und  intra ,  mit  posterior  aber  darum  nicht  ver- 
glichen werden  kann,  weil  kein  dem  postera  posteri  analoger  Po- 
sitiv dazu  vorhanden  ist.  Anterior  und  anterius  sind  bei  Tert. 
adv.  Marc.  1,  9;  4,  4  (hier  Verbesserung  für  alterius)  und  adv. 
lud.  1;  lustinian.  Institut.  2,  9,  2;  2,  11,  6;  3,  2,  3^  3,  9,  12; 
3,  23,  2:  Ulpian.  Dig.  49,  14,  6;  Imper.  Philipp.  Cod.  9,  34,  4 
§  1;  Constantin.  11,  50  (49)  §  1;  Grat.  Valent.  et  Theodos.  12,  45 
(46),  1  §  3;  Valent.  Theodos.  et  Arcad.  5,  10,  1  §  2;  Leo  1,  12,  6; 
2,  7,  15;    Leo   et  Anthem.  5,  1,  5  §  5;    Zeno  12,  3,  4;    Anastas. 

7,  39,  5;  10,  32,  66  (10,  31,  65)  §  1;  12,  19,  12  §  3;  lustin. 
2,  7,  25  (2,  8,  6)  §  4;  5,  3,  19  §  3;  5,  27,  7  §  3;  7,  39,  7,  §  2; 
7,  39,  7  §  3;  7,  63,  4;  12,  19,  32  §  2;  lustinian.  1,  3,  54  (56)  §  3; 

1,  17,  2  §20;   1,  51,  14  §3;  2,  3,  30  §4;   2,  18  (19),  24  §2; 

2,  46  (47),  3;  Amm.  Marc.  16,  8,  8;  25,  3,  2;  30,  5,  19;  Sym- 
mach.  Epist.  6,  59;   9,  75;   Prud.  Hamart.  39  und  c.  Symmach 

2,  96;   Hieronym.  Epist.  124,  3;   Augustin.  Ep.  82,  34;  Civ.  Dei 
11,  5  (I  468,  9);  14,  9  (II  21,  29);  18,  27  (291,  10);  Gros.  3,  13,  11 
Sulpic.    Sev.   Chron.  1,  52,  3;    Cael.  Aurelian.    Acut.    2,   18,  111 
S.  138  Haller;  2,  37,  215  S.  194;  3,  6,  61  S.  234;  3,  6,  65  S.  235 

3,  6,  69  S.  237;  Chron.  1,  4,  138  S.  71;  3,  8,  115  S.  260;  4,  3,  42 
S.  302;  5,  7,  84  S.  393;  5,  10,  93  S.  398  und  5,  10,  99  S.  401 
Sidon.  Epist.  2,  9;  2,  13;  4,  24:  8,  1;  8,  4;  9,  11 ;  Serv.  zu  Verg, 
Aen.  3,  168:  Macrob.  Sat.  7,  10,  2  und  in  somn.  Scip.  1,  15,  18 
Pompei.  Comment.  S.  36  (112,  16);  Boeth.  Arithm.  2,  31;  Eustath 
Hexaem.  1,5;  2,  2;  Cassian.  Coen.  institut.  praef.  p.  57,  1  cd 
Migue:  Coripp.  loh.  6,  734;  Ennod.  Vit  Epiphani  129  (ed.  Hartel 
p.  364,  14;  ed.  Vogel  p.  100,  27);  Alcim.  Avit.  de  subitanea  pae- 
nitentia  ed.  Peiper  p.  30,  8:  Cassiod.  in  Psalm.  33,  13;  Rufin. 
Orig.  princ.  1,  2,  10  und  Prosper  contr.  coli.  21,  3.  Bei  Caes. 
bell.  civ.  3,  63,  6   war  anteriorem   eine   verfehlte  Konjektur  von 


—     213     - 

Faernus  für  exteriorem,  und  bei  Geis,  8,  9,  2  steht  dasselbe  un- 
sicher; bei  Plin.  aber,  in  dessen  erstem  Buch  es  nach  Harduin  in  HS 
den  Inhaltsangaben  von  Buch  24,  26  und  34  in  Hdschr.  sein  soll, 
findet  es  sich  in  unserem  Text  nicht. 

Noch  viel  geringere  Autorität  hat  das  aus  subter  gebildete 
subterior  mit  dem  Adverb.  suhterius\  terminis  aliis  subterioribus 
bei  Innocent.  casae  litt,  in  den  Gromat.  S.  323,  2  Lachmann  oder 
232  Goes;  subterius  in  der  unter  dem  Namen  des  Boeth.  über- 
lieferten Demonstr.  art,  geom.  in  den  Gromat.  S.  408  und  412 
Lachmaun;  Excerpt.  mathem.  1,  39  (Macrob.  ed.  Jan  I  p.  223) 
und  1,  45  (I  p.  224):  Isid.  Orig.  16,  8,  4. 

Ein  seltener  Komparativ  ist  retrior  bei  dem  Schol.  zu  luven. 
Sat.  11,  138  (ed.  Jahn  p.  342,  11)  pygargus  fera  est  in  specie 
cervi,  quae  retriores  partes  albas  habet. 

Von  den  adjektivischen  Komparationsformen  saepior  und  sae- 
pissimus,  diutior  und  diufissirnus^  welche  Prise,  erwähnt,  ist  sae- 
pissimus  mit  der  von  ihm  angeführten  Stelle  des  Cato  (vergl.  S.  209), 
des  Enkels  des  Censorius  und  Vaters  des  Uticensis,  belegt;  bei  Cic. 
pro  Caec.  9 ,  25  ist  saepissimi  facinoris  im  Erf. ,  sepissimi  f.  im 
Teg. ,  falsche  Lesart  für  se  pessimi  f.  Diutissimo  tempore  Serv. 
zu  Verg.  Aen.  6,  745,  aber  in  faces  quae  quasi  diutissimae  luceant 
bei  demselben  zu  Ecl,  8,  29  ist  vielmehr  das  Adverb,  diutissime 
herzustellen;  diutior  bei  Liv.  35,  40,  7  ist  falsche  Lesart  eines 
cod.  bei  Sigon.  und  des  Harl.  für  diutinus. 

Die  von  Prise,  angegebenen  Formen  nuperus  nuperior  nuperri- 
mus  sind  mit  Ausnahme  des  Accus,  nuperum  und  des  späteren 
experimentis  nuperrimis  unbeglaubigt,  vergl.  S.  8  und  188. 

Zu  ocior  ocissimus  und  ocius  ocisaime  oder  oxime^  welche 
letztere  Form  Paul.  Festi  S.  195  bezeugt,  kennen  wir  allein  den 
adverbialen  Positiv  ociter  aus  Apul.  Met.  1 ,  23  S.  72  und  Serv. 
zu  Verg.  Aen.  9,  402. 

Nach  dem  Adverbium  secus  ist  ein  adjektivischer  Komparativ 
sequior  gebildet.  So  non  modo  absens  quicquam  de  te  sequius 
cogitabit  Varro  bei  Non.  S.  166;  invitus  quod  sequius  sit,  de  meis 
civibus  loquor  Liv.  2,  37,  3;  sequiorem  sexum  Apul.  Met.  7,  8 
S.  460  und  sexus  sequioris  10,  23  S.  722;  nee  sequius  aliquid 
suspicatus  8,  11  S.  538  und  nihil  etiamtunc  sequius  suspicatus 
10,  3  S.  683;  quid  sequius  agentem  vel  loquentem  viderit  de 
mag.  87  S.  574  und  longe  sequius  ratus  fuerat,  neque  immerito 
99  S.  596;  vitae  sequioris  Ulpian.  Dig.  2,  15,  8  §  11;  qui  de 
vestris  sequius  obmurmuraverint  aliquid  regibus  Arnob.  4,  34  (in 


-     214     - 

alten  Ausg.  secus);  fortuna  sequior  Amm.  Marc.  18,  6,  6.  An 
anderen  Stellen  ist  sequius  Adverbium,  vergl.  Adverb.  20. 

Zu  frugalior  und  frugalissimus  gehört  als  Positiv  das  de- 
fektive Substant.  frugi,  vergl.  Subst.  117.  Frugalis  zu  sagen, 
überläfst  Quintil.  1,  6,  17  einer  molestissima  diligentiae  perver- 
sitas;  und  Varro  L.  L.  8,  39,  77  meint,  man  würde,  vs^enn  in 
diesen  Dingen  die  Ähnlichkeit  herrschte,  nach  der  Analogie  von 
candidissimus  candidissima  und  candidus  Candida  auch  pauperri- 
mus  pauperrima  und  pauper  paupera,  und  nach  der  von  doctus 
docta  und  doctissimus  doctissima  auch  frugalissimus  frugalissima, 
frugus  et  fruga  zusammenstellen  können. 

Der  Positiv  fehlt  ganz  zu  deterior  deterrimus^  und  zu  appli- 
cior^  welches  Apul.  Met.  10,  22  S.  721  gebraucht. 
119  65.    Zahlreiche  Participia   des  Präsens  und   des  Per- 

fektum  gestatten  die  Komparation,  wenn  sie  als  Adjektiv 
gebraucht  werden,  und  nicht  das  Verhalten  des  Subjekts  in  dem 
einzelnen  Falle,  sondern  das  allgemeine,  sich  gleichbleibende  Ver- 
halten ausdrücken,  weshalb  sie  auch  nicht  die  Verbalkonstruktion 
beibehalten.  Quintil.  1,  4,  27  bemerkt  als  solche,  bei  denen  man 
zweifeln  könne,  ob  sie  Verba  oder  Nomina  sind,  lectum  und  sa- 
piens, quia  aliud  alio  loco  valent. 

a)  Dahin  gehören  die  Participia  des  Präsens:  abstinens,  ah- 
undans,  afßuens,  amans^  appetens^  ardens^  arrogans^  audens,  con- 
stans ,  continens,  decens ,  diligetis,  eloquens^  eminens ,  excellens, 
ßorens^  inconstans,  indulgens,  intolerans^  libens,  neglegens^  nocens, 
oboediens,  obsequens,  patens,  patiens,  praestans,  pudens,  sciens^ 
temper  ans  ^  Valens,  vigilans. 

Weniger  übliche  Komparations  -  Formen  sind  absentissimus 
Augustin.  Confess.  4,  4,  8. 

Candentior  Val.  Fl.  3,  481  und  candentissimus  Solin.  52,  52. 

Cohaerentius  Gell.  1,  18,  6. 

Competentior  Epit.  lul.  Valer.  1,37;  oompetentius  Panegyr. 
Maximiano  et  Constantino  7  (p.  153,  17  ed.  Baehrens);  competen- 
tissimum  Sidon.  Ep.  7,  9. 

Conclamantissimus  Alcim.  Avit.  Epist.  30  (28)  ed.  Peiper 
p.  60,  24. 

Condecentior  Auson.  Grat.  act.   14,  64. 

G onficientissimus  Cic.  pro  Flacc.  19,  44. 

Confidentior  Plaut.  Amph.  1,  1,  1  (153)  und  Gell.  10,  26,9; 
confidetitius  Plaut.  Menaech.  4,  2,  51  (620);  confi dentis simus  Verg. 
Georg.  4,  445;  Apul.  de  mag.  69  S.  542  und  Amm.  Marc.  24,  4,  5 


—    215     — 

und  die  Adverbia  confidentius  Plaut.  Poenul.  prol.  62;  Turp.  (v.  80) 
bei  Nonius  S.  262,  14;  Cic.  de  orat.  2,  7,  28;  pro  Cael.  19,  44; 
Plin.  N.  H.  10,  75,  97  (210);  confidentissime  Cornific.  2,  5,  8; 
lul.  Valer.  2,  3. 

Congruentius  Lact.  Instit.  4,  26,  13;  lustin.  Cod.  8,  47,  4  und 
congruentLssimus  Apul.  de  mag.  73  S.  547  und  Tert.  de  anima  58, 
mit  den  Adverbia  congruentius  Fronto  de  orat.  4,  3,  5  S.  162,  6 
Nab.  und  congruentissime  Tert.  Pudic.  8. 

Conspirantissimus  lul.  Valer.  2,  19. 

Convenientior  Val.  Max.  3,  3,  1 ;  Vell.  Paterc.  1,  13,  5;  Suet. 
Aug.  10;  Plin.  N.  H.  34,  7,  16  (35);  convenientissimus  Vell.  Paterc. 
1,  6,  3  und  2,  14,  2;  Plin.  Epist.  3,  18,  1;  10,  3  (20),  2;  10,  41 
(50),  1;  Panegyr.  87,  1;  Arnob.  7,  37;  Sidon.  Ep.  5,  1  mit  dem 
Adverb,  convenientissime  Augustin.  Civ.  Dei  18,  44  (II  324,  28). 

Cunctantior  Lucr.  3,  192;  Plin.  Ep.  2,  16,  4;  9,  13,  6;  Suet. 
Caes.  60;  Mamertin.  Genethl.  Maximian.  7  (ed.  Baehrens  p.  108,  7), 
so  schreibt  auch  Halm  im  Tacit.  Histor.  3,  4,  im  Med.  steht  cunc- 
tatior,  Lipsius  schlug  cunctator  vor,  was  hier  vielleicht  das  Rich- 
tige ist;  das  Adverb,  cunctantius  steht  bei  Val.  Max.  9,  3,  8; 
Tacit.  Ann.  1,  71;  Suet.  Caes.  19  und  Galb.  12;  Pacat.  Panegyr. 
37  (ed.  Baehrens  p.  304,  17),  vergl.  cunctatior. 

Cupientior  Aurel.  Vict.  Caes.  24,  9,  und  cupientissimus  Sallust. 
lug.  84,  1  und  Histor.  fragm.  ine.  32  D.  (Kr.  5,  15;  Gerl.  4,  30) 
bei  Diomed.  1  S.  291  (311,  28  und  29);  Lact.  Instit.  3,  1,  7;  Aur. 
Vict.  Caes.  29,  3  und  Symmach.  Ep.  6,  6. 

Desiderantissimus  (für  desideratissimus)  Fronto  ad.  M.  Caes. 

5,  40  (55)  und  ad  Ver.  Imp.  2,  4;  M.  Caesar  an  Fronto  1,  6  (1, 
9,  8);  Sev.  bei  Capitol.  Alb.  7,  3;  Cyprian.  Ep.  4,  5;  5,  2;  12,  2; 
14,  4;  16,  4;  17,  3;  27,  4;  27,  32;  39,  5;  39,  40;  78,  3;  Paulin. 
bei  Augustin.   Ep.  25,  5;   Augustin.  Ep.  67;  139;    Athanasii   Ep. 

6,  1  p.  324,  1  ed.  Hartel;  p.  325,  23  und  327,  14;  C.  I.  L.  2,  541; 
3,  4385;  6,  5367;  6,  5445;  6,  8572;  6,  9275;  6,  9992;  6,  11373 
und  9,  2101,  und  das  Adverb,  desiderantius  Fronto  ad.  Ver.  Imp. 
1,  4  (117,  14). 

Diffidentius  lustin.  38,  7,  4. 

Di'gnantissimus  Salvian.  de  gubern.  Dei  1,1;  Eucher.  In- 
struct.  in  Mich.  1,  1  und  Hilar.  in  Spicil.  Solesm.  1  p.  119;  dignan- 
tissime  (Adv.)  Itin.  Alex.  Magni  10  (24). 

Discrepantissimus  Solin.  52,  19  und  Sidon.  Epist.  9,  16. 

Eferventior  Gell.  2,  27,  3. 

Egentior  Cic.  Ep.  Att.  6,  1,  4  und  Apul.  dogm.  Plat.  2,  18 


—    216     - 

S.  246;  egentissinius  Cic.  pro  Rose.  Amer.  8,  23;  pro  Sest.  52,  111; 
Ep.  Att.  9,  7,  5;  Sali.  lug.  86,  3;  Liv.  1,  47,  12. 

Exaudientissirims  C.  I.  L.  3,  1126  und  vielleicht  6,  3221. 

Exsequentissimus  Gell.  10,   12,  9. 

Exstantior  Stat.  Theb.  9,  455;  Cael.  Aurel.  Acut.  2,  27,  144 

5.  157;  Chron.  1,  5,  154  S.  78;  5,  1,  3  S.  352;  Ambros.  Hexaem. 

6,  9,  62. 

Exsultantisshnus  Quintil.  9,  4,  108  und  das  Adverb,  exsultan- 
tius  Plin.  Ep.  3,  18,  10. 

Exsupercmtior  Gell.  14,  3,  11;  exsuperantissimus  Gell.  3,  9,  8; 
Apul.  Dogm.  Plat.  1,  12  S.  205  und  de  mundo  31  S.  360;  Augustin. 
Ep.  103,  2;  C.  I.  L.  3,  1090;  6,  426;  6,  1066;  9,  948, 

Ferventior  Cic.  Off.  1,  15,  46;  Horat.  Serm.  1,  10,  62;  Sil.  1 
224;  Amm.  Marcell.  25,  3,  10;  Augustin.  Civ.  Dei  22,  8  (II  580,  23) 
lul.  Valer.  3,  6;  ferventisshnus  Coruific.  4,  15,  21;  Vitr.  6,  1,  11 
Sen.  Nat.  quaest.  4,  2,  18;  Colum.  12,  18,  6;  12,  50,  21;  Plin 
N.  H.  31,  3,  27  (45);  Plin.  Ep.  8,  1,  1;  Capitol.  Max.  et  Balb.  1 ,  3 
Augustin.  Civ.  Dei  18,  52  (II  339,  6);  Sidon.  Epist.  9,  9,  4;  Pallad 
1 ,  33 ;  Scribon.  56  und  Tertull.  de  anima  35  und  das  Adverb 
ferventius  Augustin.  Serm.  206,  1;  209,  12;  de  genes,  ad  litt.  2,  5 
ferventissime  Cael.  bei  Cic.  Farn.  8,  6,  5, 

Fidentior  Val.  Maxim.  6,  3,  2;  Apul.  Met.  5,  2  S.  321;  Amm. 

Marc.  16,  12,  50  und.  30,  4,  19;  ßdentissimus  Amm.  Marc.  25,  1,  16 

120  und  27,  10,  12;  die  Adverb,  fidentius  Cic.  Ep.  Att.  6,  1,  21;  Amm. 

Marc.  14,  5,  9;  16,  2,  4  und  jidentissime  Amm.  Marc.  17,  1,  9; 

19,  5,  2  und  Augustin.  Ver.  relig.  3. 

Flagranlior  Vell.  2,  48,  3;  Sil.  12,  731:  luven.  13,  11;  Tac. 
Ann.  1,  22;  14,  1;  Nazar.  Panegyr.  12;  Apul.  Dogm.  Plat.  1,  18 
S.  217;  Lactant.  Instit.  2,  9,  8;  Aur.  Vict.  Epit.  43,  8;  Amm.  Marc. 
16,  12,  49;  17,  1,  2;  Mart.  Capella  1  §  17;  ßagrantissimus  Cic. 
Fat.  2,  3;  Liv.  44,  36,  7;  Val.  Maxim.  3,  2,  21;  6,  9  ext.  4; 
8,  10,  1;  Plin.  Epist.  6,  8,  2;  Plin.  N.  H.  34,  12,  32  (125);  Tac. 
Ann.  11,  29;  13,  45;  14,  51  und  Hist.  2,  31 ;  4,  79:  Suet.  Calig.  26; 
Gell.  1,  2,  1;  Amm.  Marc.  25,  2,  4;  Apul.  Met.  4,  31  S.  306; 
Arnob.  1,  11,  und  die  kdverh.  ßag ran fius  Fronto  ad  Anton.  Aug. 
1,  2  (S.  97,  20  ed.  Nab.):  Amm.  Marc.  31,  10,  5  und  Augustin. 
Ep.  19;  flagrantissime  Tac.  Ann.  1,  3. 

Fragrantissimus  Apul.  Met.  10,  21  S.  719;  Mart.  Cap.  1  §  85 
und  Sidon.  Epist.  8,  14. 

Fulgentior  Sen.  Ep.  115,  4;  Sil.  11,  154:  Claudian.  Probin. 
et  Olybr.  240;  Mart.  Capella  1   §  16;  fulgentis^imus  Val.  Max.  1, 


-     217     - 

1,  10;  3,  5,  1 ;  Vell.  2,  39,  1 ;  2,  64,  3;  2,  71,  1 :  Colum.  6  prooem.  7 
und  Augustin.  Doctr.  Chr.  1  ,  7  und  das  Adverb,  fnlgentius  Plin. 
N.  H.  10,  20,  22  (43). 

Furentior  Claudian.  Fescenn.   1,  26. 

lactantior  Cael.  bei  Quintil.  11,  1,  51;  Verg.  Aen.  6,  815; 
Horat.  Serm.   1,  3,  50;  Quintil.   12,  7,  6;  12,  10,  17;  Stat.  Silv. 

4,  1,  6  und  Theb,  9,  559;  Plin.  Epist.  9,  23,  6;  Claudian.  IV 
cons.  Honor.  2  und  Nupt.  Honor.  48;  Gell.  4,  1  lemma;  Sidon. 
Ep.  5,  7;  iactantissimus  Spartian.  Hadr.  17,  7;  Hierouym.  Chron.  2 

5.  195  Ol.  304  und  das  Adverb,  iactantius  Tac.  Ann.  2,  77  und 
Bist.  3,  53;  Prudeut.  Hamart.  170  und  Psych.   181. 

Ignoscentior  Terent.  Heaut.  4,  1,  32  (645). 

Indigentissimus  lul.  Valer.  3,   1. 

Indignantisswnis  Colum.  8,   17,  7. 

Instantior  Quintil.  9,  3,  54;  11,  3,  93;  11,  3,  164;  Tac.  Ann. 

2,  55  und  Bist.  4,  83;  Gell.  13,  24  (25),  19;  instantissimus  Augustin. 
Retract.  1,  19;  Ep.  130,  15  und  die  Adverb,  instantius  Quintil. 
9,  3,  50;  Tac.  Ann.  6,  35;  Plin.  Ep.  6,  20,  10;  Suet.  Claud.  5 
und  instantissime  Gell.  4,  18,  7;  Aurel.  Vict.  Epit.  10,  2  und  Apul. 
Met.  3,  9  S.  189  und  4,  25  S.  291;  Hieronym.  Chron.  1  S.  43  und 
2  S.  159  Ol.  203. 

Intellegentior  Augustin.  Retract.   1,   19. 

Lacerantior  Cael.  Aurel.  Chron.  3,  8,  113  S.  258  Haller. 

Latentior  Augustin.  Civ.  Dei  5,  19  (I  230,  13)  und  de  gen. 
ad  litt.  12,  18. 

Licentior  Cic.  de  erat.  3,  48,  185;  Val.  Max.  9,  1,  3;  9,  2,  3; 
Plin.  N.  H.  praef.  1;  Quintil.  1,  2,  7;  2,  4,  14;  Capitol.  Ver.  1,  4 
und  das  Adverb,  licentius  Cic.  de  orat.  3,  43,  169  und  pro  Cael. 
23,  57;    Corn.   Nep.   Dion  7,  1;    Salkist.   lug.  87,  4;    Verg.    Aen. 

7,  557;  Ovid.  Pont.  4,  10,  29;  Val.  Max.  5,  4,  3;  Quintil.  8,  3,  37; 

8,  6,  24;  12,  10,  50;  Tac.  Ann.  6,  13  und  Hist.  1,  4;  3,  15. 

Merentissimus  C.  I.  L.  2,  1185;  2,  1461;  2,  1618;  2,  2211; 
2,  2997;    2,  3035;  2,  4022;  2,  4023;   2,  4186;  2,  4346;   5,  7909; 

5,  7927;  5,  7962;  6,2584;  8,  4496;  9,  1987;  auch  benemerentissi- 
mus  C.  L  L.   3,  3544;    5,  4740;    6,  3611;   6,  12253;    6,  13023; 

6,  14322;  9,  4452;  10,  2044;  10,  6035;  10,  8123. 

Metuentior  Ovid.  Met.  1,  323;  Fast.  6,  259  und  Her.  18  (19), 
83;  Sil.  8,  502  und  Tac.  Ann.  13,  25. 

Moderantissimus  Capitol.   Aut.  Philos.   12,  2. 

Ohservantior  Grat,  104;  Claudian.  IV  cons.  Honor.  296;  ohser- 
vantissimus   Cic.    Ep.    Farn.   13,  3;    Ep.    ad  Qu.  fr.  1,  2,  3  §  11; 


-     218     - 

Plin.  Ep.  7,  30,  1;  10,  26  (11),  1;  Apul.  de  mundo  33  S.  363; 
Symm.  Ep.  4,  74;  Ennod.  Epist.  1,  13  (ed.  Hartel  p.  23,  14;  ed. 
Vogel  p.  22,  11);  Opusc.  2,  131  (ed.  H.  p.  327,  20;  ed.  V.  p.  66, 
26)  und  das  Adverb,  observantius  Amm.  Marceil.  23,  6,  79 ;  ohser- 
vantissime  Gell.   10,  21  lemma;  Augustin.  de  anima  34. 

Operantior  Tert.   adv.  Marc.  2,  4  und   Cael.  Aurel.  Acut.  2, 

9,  38  S.  98  Haller;  operantissimus  Cael.  Aurel.  Acut.  2,  39,  225 
S.  199  und  das  Adverb,  operantius  Cael.  Aurel.  Acut.  3,  8,  89 
S.  246  und  3,  17,  168  S.  283. 

Parentior  Cic.  Off.   1,  22,  76. 

Perferventissimus  Augustin.  in  psalm.   147,  2. 

Persequentissimus  Cornif.  2,   19,  29. 

Perseverantior  Liv.  5,  31,  4;  Plin.  N.  H.  10,  23,  33  (68)  [im 
Par.  a  und  Leid,  perseveratior ,  im  Rice,  dasselbe  mit  der  Rasur 
nach  a] ;  perseverantissimus  Val.  Max.  6,  6  ext.  1 ;  Colum.  1  praef. 
19  und  Augustin.  Ep.  55  und  die  Adverb,  perseverantius  Liv.  21, 

10,  7  uod  perseverantissime  Plin.  Epist.  4,  21,  3. 

121  Pollentior  Lucan.  6,  685;   Sil  14,  338;    Tert.  adv.  psych.  6; 

pollentissimus  Solin.  2,  22  und  das  Adverb,  pollentius  Claudian. 
IV  cons.  Honor.  254. 

Praecellentior  Plin.  N.  H.  12,  6,  12  (24)  und  Augustin.  de  genes, 
ad  litt.  12,  24,  51;  praecellentissimus  Cic.  Verr.  4,  44,  97;  Plin. 
N.  H.  14,  1,  1  (7);  Boeth.  Cons.  philos.  3,  10  (p.  73,  47  Peiper); 
Ennod.  Opusc.  3,  135  (ed.  Hartel  p.  365,  23;  ed.  Vogel  p.  101,  11); 
Alcim.  Avit.  Epist.  41  (87)  ed.  Peiper  p.  69,  7;  54  (48)  p.  83,  8. 

Praeeminentior  Claud.  Mamert.  1,  6  (42,  12). 

Praesentior  Verg.  Ge.  2,  127  und  Aen.  12,  152;  12,  245; 
Ovid.  Amor.  2,  8,  17  und  Met.  3,  658;  13,  756;  Liv.  2,  36,  5; 
8,  2,  7 ;  31,  46,  11;  Quintil.  4  prooem.  5;  praesentissimus  Bell. 
Alex.  40,  3;  Colum.  6,  14,  3;  Plin.  N.  H.  21,  20,  86  (149);  28, 
4,  14  (53);  Quintil.  2,  13,  15;  10,  7,  1;  Cels.  3,  7  p.  89,  35 
Daremb. ;  Panegyr.  (VH)  Constantino  Aug.  22 ;  Histor.  Apollon.  reg. 
33;  lul.  Valer.  2,  14;  3,  18. 

Proßuentius  exsequi  Gell.  14,  1,  32. 

Properantior  Auson.  Epist.  1 ,  27  und  Claudian.  in  Ruf.  2, 
337,  das  Adverb  properantius  Sali.  lug.  8,  2;  96,  2;  Ovid.  Fast. 
4,  673;  Sil.  7,  747;  properantissime  Cod.  Theod.   11,  30,  8. 

Repraestantiores  lul.  Valer.  3,  14. 

Retinenttssimus  Gell.   10,  20,   10. 

Reverentior  Plin.  N.  H.  28,  17,  72  (238);  Tac.  Germ.  34; 
Plin.  Epist.  6,  17,  5;  8,  21,  5  und  Paneg.  25,  1;  69,  3;  Flor.  2, 


—     219     - 

12,  11;  4,  12,  e6;  reverentissimus  Plin.  Epist.  10,  86  (18),  1; 
Oros.  7,  37,  2;  Alcim.  Avit.  Epist.  13  (11)  ed.  Peiper  p.  46,  15; 
Impp.  Honor.  et  Theodos.  Cod.  1,  2,  6;  1,  3,  18;  1,  55,  8;  Impp. 
Valent.  et  Marcian.  daselbst  1,  5,  8  §2;  Imp.  Marcian.  1,  1,  4 
§  1  ;  1,  3,  25  im  Eingang  und  §  1  und  2;  1 ,  4,  13  und  an  an- 
deren Stellen  des  Cod.  lustin.  und  des  Cod.  Theodos.  (in  älteren 
Ausg.  ist  willkürlich  reverendissimus  geschrieben,  vergl.  Bünemann 
zu  Lactant.  Inst.  1,  1,  15  p.  9);  C.  I.  L.  3,  5955;  6,  1678;  6,  2188; 
10,  3043;  10,  3354;  10,  3355;  10,  4166;  Henz.  6910,  und  die 
Adverb,  reverentius  Tac.  Hist.  2,  27  und  revereniissime  Plin.  Epist. 
10,  21  (32);  Suet.  Aug.  93  und  Nero  23. 

Servantissiinus  Verg.  Aen.  2,  427;  Symmach.  Ep.  2,  50;  2,  68; 
4,  11;  5,  ß6  und  Auson.  Perioch.  in  II.  praef. 

Significantior  Quintil.  8,  2,  9;  8,  6,  6;  significantissimus  Gell. 
1,  15,  17,  und  das  Adverb,  significantius  Cic.  Ep.  Farn.  3,  12,  3; 
Quintil.  3,  6,  65;  10,  1,  49;  Gell.  1,  25,  8;  17,  2,  11;  signijican- 
tissime  Quintil.  Declam.  247. 

Silentissimus  Histor.  Apollon.  reg.  6. 

Simulantior  Ovid.  Amor.  2,  6,  23. 

Sonantior  Cic.  Part.  or.  5,  17;  Plin.  Epist.  6,  16,  13;  7,  12,  4. 

Superantior  Lucr.  5,  394;  superantissimus  Solin.  2,  25. 

Tolerantior  Colum.  6,  22,  2;  Aurel.  Vict.  Caes.  11,3  und 
Epitom.  11,  2;  tolerantissimus  Colum.  7,  1,  2,  und  das  Adverb. 
tolerantius  Plin.  N.  H.  8,  45,  70  (176). 

Torrentior  Plin.  N.  H.  3,  16,  20,  (117);  5,  9,  10  (54);  luven. 
3,  74;  Claudian.  Fese.  1,  20  und  bei  dem  vorgeblichen  Quintil. 
Decl.  17,  18;  torrentissimus  Stat.  Silv.  3,  1,  52  und  Theb.  7,  316, 
und  das  Adverb,  torrentius  Claudian.  Rapt.  Pros.  2,  198. 

Urgentior  Tertull.  Resurr.  carm.  2;  Augustin.  Ep.  36,  28;  Cael. 
Aurelian.  Acut.  2,  29,  149  S.  159;  Chron.  2,  12,  139  und  3,  2, 
36  S.  219;  urgentissimus  Cod.  lustinian.  3,  11,  1;  urgentius  als 
Adverb  Cael.  Aurelian.  Chron.  5,  11,  138  S.  421. 

Utentio7'  Cic.  Off.  2,  20,  71. 

b)  Ferner  gehören  hierher  die  Participia  des  Perfectum:  ab- 
iectuSj  accommodatus,  accuratus,  acutus,  altus,  apertus,  celebratus, 
citus,  citatus,  concitatus,  excitatus,  incitatus,  commendafus ,  con,' 
temptus,  cultus,  cumulatus,  doctus,  eruditus,  exercitatus,  expeditus, 
itnpeditus ,  instructus,  iratus,  Inutus,  moderatus,  munitus,  notus, 
occultus,  optatus,  ornatus,  pacatus ,  paratus,  politus,  probatus, 
pi'omptus,  exquisitus,  solutus,  spectatus,  temperatus,  attentus,  in- 
tentus. 


-     220     — 

Weniger  übliche  Komparationsformen  sind:  ahscisior  Valer. 
Maxim.  6,  5  ext.  4. 

Alsolutior  Plin.  N.  H.  33,  4,  26  (66);  34,  8,  19  (55);  Quintil. 

1,  1,  37;    Plin.  Epist.  2,  5,  2;    3,  10,  6;    absolutissimus  Cornific. 

2,  18,  28;  2,  19,  30;  4,  19,  26;  Plin.  N.  H.  35,  10,  36  (74); 
Tacit.  de  orat.  5;  Plin.  Epist.  1,  20,  10;  6,  17,  2;  8,  3,  2  und 
das  Adverb,  absolutius  Plin.  Epist.  4,  27,  2;  ahsolutissime  Cornific. 
2,  18,  28. 

Ahstrusior  Cic.  Acad.  2,  10,  30  und  das  Adverb,  abstrusius 
Amm.  Marc.  28,  1,  49;  abstrusissime  Augustiu.  de  quant.  anim.  63. 

Acceptior  Cic.  de  rep.  6,  13,  13;  Prop.  2,  9,  43;  Liv.  3,  69,  1 
35,  15,  4;  Curt.  7,  2,  33;  Sen.  Benef.  2,  8,  1 ;  Plin.  Panegyr.  3,  1 
Tacit.  Ann.  6,  45;  Fronto  Princip.  bist.  11  p.  210,  4  ed.  Naber 
Mamert.  Genethl.  Maximian.  10;  Incerti  Panegyr.  Constant.  Auguste 
16;  Gebetsformel  bei  Macrob.  Sat.  3,  9,  8;  C.  I.  L.  6,  7872 
acceptisdmus  Plaut.  Capt.  3,  5,  56  (714);  Liv.  1,  15,  8;  1,  19,  5 
Val.  Maxim.  1,  2,  1;  4,  4,  1;  Curt.  7,  2,  11;  luvenal.  3,  58 
lustin.  13,  2,  8;  18,  3,  9;  Mamertin.  Grat.  act.  19;  Capitol.  Max 
et  Balb.  8,  2;  Treb.  PoU.  trig.  tyr.  9  (Ingeuuus),  2;  21  (Piso),  2 
lul.  Valer.  2,  8;  im  Fronto  ad  amicos  ed.  Naber  173,  17  con- 
jiziert  Heindorf  acceptissimus. 

Accinctior  Auson.  Grat.  act.  14,  64  ed.  Peiper  p.  369,  414. 

Accunmlatissime  Cornific.  1,  17,  27. 

Adductior  Pomp.  Mela  1,  4,  1;  Plin,  Epist.  1,  16,  4  und 
Capitol.  Ver.  10,  6  und  das  Adverb.  adducHus  Tacit.  Histor.  3, 
7;  Germ.  43  und  Auson.  Grat.  act.  14,  64  ed.  Peiper  p.  369,  418. 

Adiunctior  Cic.  pro  Cluent.  10,  30;  adiunctissimam  quaestionem 
hat  der  cod.  P.  in  Arnob.  7,  39,  dafür  schreibt  Ursinus  ad  iustissi- 
mam  quaestionem,  was  auch  Reifi'erscheid  in  den  Text  gesetzt  hat. 

Adminiculatior  Gell,  praef.  16  und  Macrob.  Sat.  1  praef.  11. 

Adrectior  Liv.  21,  35,  11  und  Solin.  9,  8. 

Adsuetior  Liv.  22,   18,  3. 

Adulatior  Plin.  N.  H.  10,  33,  49  (92). 

Adver sior  Plin.  N.  H.  32,  4,  14  (35);  Quintil.  7,  1,  11  Halm 
nach  der  Münchn.  Hdschr.  (sonst  aversior);  adversissimus  Caes. 
bell.  civ.  3,  107,  1  und  bei  Cic.  Ep.  Att.  10,  8  B  §  1 ;  Suet.  Otho  8. 

Adfcctior  Quint.  12,  10,  45  Halm  nach  der  Münchn.  Hdschr., 
efi'ectius  hat  der  cod.  Goth.  vergl.  Halm  z.  d.  St. ;  ndfectissimus 
Vell.  Paterc.  2,  84,  2. 

Adfirmutissime  contendere  Gell.  1,  21  lemma;  adfirmatissime 
scribere  Gell.   10,  12,  9. 


—     221     — 

Adflictior  Cic.  Ep.  Fam.  6,  1,  6. 

Animatissimus  Itin.  Alex.  Magn.  13, 

Apparatio)-  Cornific.  4,  9,  13;  Cic.  Invent.  1,  34,  58;  appa- 
ratissimus  Cic.  pro  Sest.  54,  116;  in  Pison.  27,  65;  Phil.  1,  15, 
36;  Ep.  Farn.  7,  1,  2;  Val.  Maxim.  9,  1,  5;  Sen.  Ep.  83,  25; 
Suet.  Nero  9  und  Titus  7  und  das  Adverb,  apparatius  Plin.  Epist. 

1,  15,  4. 

Apijositior  Cic.  Verr.  4,  57,  126;  appositisshmis  Varro  R.  R. 

2,  10,  4;  3,  8  (vergl.  Keil  z.  d.  St.  p.  288,  9)  und  3,  9,  9;  Cic. 
Invent.  1,  14,  19  (adpositissima  Orelli  und  Friedrich;  Kayser 
schreibt  weniger  gut  potissima);  Rutil.  Lup.  1,  18. 

Armatior  Augustin.  Epist.  73,  10;  armatissimus  Cic.  pro  Caecin. 
21,  61;  Sen.  Benef.  5,  4,  1. 

Astrictior  Cic.  de  orat.  1,  16,  70;  Brut.  25,  94;  Orat.  20, 
67;  Geis.  1,3;  Quintil.  8,  6,  61;  Tacit.  de  orat.  25  und  das 
Adverb,  astrictius  Sen.  Epist.  8,  8;  Cels.  8,  10,  7;  Quint.  10,  1, 
106;  Plin.  Epist.  1,  20,  20;  3,  18,  10. 

Attenuatissimus  Cornific.  3,  14,  25;  4,  41,  53. 

Attractior  Sen.  Benef.  4,  31,  3. 

Attritior  Cic.  Verr.  4,  43,  94. 

Auctoratior  lul.  ap.  Aug.  c.  sec.  resp.  lul.  4,  111. 

Auctior  Plaut.  Captivi  4,  2,  2  (782);  Lucr.  3,  450;  Liv.  3, 
68,  4;  4,  2,  4;  Val.  Maxim.  3,  2  ext.  .5;  Panegyr.  (VII)  Constan- 
tino  Aug.  22;  Fronto  ad  M,  Caesar.  (85,  13  ed.  Naber);  Arnob. 
7,  14;  auctissimus  Trebell.  Poll.  18  (Call.)  4  nach  Salmas.  Ver- 
besserung (im  Pal.  m.  pr.  und  Bamb.  actussima,  im  Pal.  m.  sec. 
und  in  der  edit.  princ.  acutissima)  und  das  Adverb,  auclius  Horat. 
Serm.  2,  6,  3. 

Auspicafior  Catull.  45,  25;  Plin.  N.  H.  13,  22,  38  (118); 
Auson.  Grat.  act.  14,  64  ed.  Peiper  p.  369,  412;  auspicatissimus 
Quintil.  10,  1,  85;  Plin.  N.  H.  16,  18,  30  (75);  Tacit.  Germ.  11; 
Plin.  Epist.  10,  17  (28),  2;  lustin.  18,  5,  7  und  das  Adverb. 
auspkatiufi  Plin.  N.  H.  3,   11,  16  (105);  7,  9,  7  (47). 

Aversior  Sen.  de  ira  2,  24,  1;  aversior  schrieb  man  früher 
im  Quintil.  7,  1,  11,  aber  Halm  hat  nach  der  Münchn,  Hdschr. 
adversior  hergestellt;  aversissimus  Cic.  Ep.  Att.  11,  5,  4;  in  Sen. 
Epist.  50,  2  hat  R.  Agricola  aversissimus  vermutet  für  das  hand- 
schriftliche avarissimus,  letzteres  schreibt  Haase. 

Benemeritissimus  C.  I.  L.  5,  6172. 

Castigatior  Macrob.  Somn.  Scip.  1,  1,  3;  Augustin.  Civ.  Dei 
5,  24  (I  237,  18);  castigatissimus  Gell.  4,  20,  1  und  das  Adverb. 


—     222     — 

castigatius  Macrob.  Somn.  Scip.  1,  6,  10;  Amm.  Marc.  22,  3,  12 
und  31,  14,  3. 

Cautior  Cic.  pro  Rose.  Amer.  20,  56;  Caec.  4,  11;  Sest.  18, 
41;  Phil.  12,  10,  24;  13,  3,  6;  Ep.  Brut.  4,  4;  Liv.  24,  32,  3; 
Tibull.  1,  9,  46;  Quintil.  6,  1,  20;  6,  2,  9;  Plin.  Epist.  2,  16,  4; 
5,  13,  4;  9,  13,  6;  Suet.  Caes.  58;  Panegyr.  (VH)  Constantino 
Aug.  10;  Nazar.  Panegyr.  25;  Claudian.  de  piis  fratribus  18; 
cautissimus  Sali.  Histor.  1,  86  D.  (K.  86;  G.  97);  Tacit.  Hist.  2, 
76;  Plin.  Epist.  1,  18,  5;  Augustin.  Confess.  7,  6;  Amm.  Marceil. 
14,  8,  13;  lul.  Valer.  2,  20;  Inschr.  bei  Grut.  406  n.  7  und  die 
Adverb,  cautius  Cat.  Orig.  5,  2  (ed.  lordan.  p.  23,  13);  Cic.  pro 
Deiot.  6,  18;  Ovid.  Amor.  1,  12,  6;  Quintil.  2,  15,  21;  9,  2,  76; 
Plin.  Epist.  8,  4,  8;  9,  33,  5  und  cautissime  Cic.  de  Orat.  2,  59, 
242;  Ep.  Att.  15,  26,  3. 

Circumscriptior  Plin.   Epist.    1,   16,  4. 

Circumspectior  Sen.  Nat.  quaest.  5,  1,  5;  Oros.  3,  15,  2;  cir- 
cumspectissimus  Val.  Maxim.  1,  1,  20;  Suet.  Tib.  21  und  das 
Adverb,  circumapectius  Sen.  Benef.  3,  14,  1;  Quintil.  9,  2,  69; 
Gell.  3,  8,  3. 

Coactius  Adverb.  Gell.  10,   11,  8. 

Coctiores  schrieb  man  in  den  älteren  Ausgaben  des  Plaut. 
Poen.  3,  2,  9  (586),  in  den  neueren  liest  man  doctiores  vergl. 
Götz  und  Löwe  z.  d.  St. 

Cognitior  Ovid.  Met.  14,  15  und  Trist.  4,  6,  28;  cognitissimus 
Catull.*4,  14. 

Cohibitior  Auson.  Grat.  act.  14,  64  ed.  Peiper  p.  369,  413. 

Coloratior  Geis.  2,  2  und  Frontin.  Strateg.  1,  2,  9. 

Comitatior  Cic.  Tuscul.  5,  39,  113;  Plin.  N.  H.  10,  37,  52 
(109);  29,  1,  5  (9);  lustin.  27,  2,  5;  Apul.  de  mag.'  22  S.  443; 
Auson.  Perioch.  Odyss.  24. 

Commodatius  (Adverb.)  Fronto  de  orat.  p.  162,  6  ed.  Naber; 
commodatissime  Favor.  bei  Gell.  2,  5,  1. 

Commotior  Cic.  Brut.  34,  119  und  Divin.  1,  37,  80;  Liv.  6, 
14,  9;  Tacit.  Ann.  1,  33;  2,  28;  4,  3;  Aur.  Vict.  Caes.  20,  1; 
Apul.  Met.  2,  29  S.  163;  commolissimus  Fronto  ad  Anton.  2,  6 
(p.  108,  1  ed.  Naber);  das  Adverb,  commotius  Augustin.  de  dono 
persev.  53. 

Compertissimus  Sidon.  Epist.  7,  18  und  das  Adverb,  com- 
■pertius  Gell.   1,  11,  13. 

Completius  Gell.  1,  7,  20. 

Compositior  Cic.  Verr.  Act,  1,  11,  32;  Liv.  28,  22,  13;  Quint.  1 


—     223     — 

prooem.  8 ;  compositissimvs  Cic.  Ep.  Att.  6,  9,  1  und  das  Adverb. 
conipositius  Tacit.  Ann.   15,  3. 

Compressior  Geis.  2,  11:  Plin.  N.  H.  16,  10,  19  (49):  17,  11, 
16  (80)  und  das  Adverb,  compressius  Cic.  Fin.  2,  6,  17  und  Gell. 
1,  23,  7. 

Conceptissimis  verbis  iurare  Petron.  113,  13,  auch  133,  2 
schreibt  Bücheier  nach  den  codd.  Bern,  und  Paris.  P.  concep- 
tissimisque  iuravit  verbis,  sonst  wird  hier  conceptis  gelesen. 

Conclusior  Hygin.  poet.  astron.  4,  14. 

Concretior  Lucr.  4,  1244;  Plin.  N.  H.   11,  41,  96  (239). 

Conditior  Cic.  de  orat.  2,  56,  227;  Brut.  29,  110;  48,  177 
und  Cat.  Mai.  16,  56  und  das  Adverb,  conduius  Augustin.  de 
mor.  Manich.  43. 

Condoctior  Plaut.  Poenul.  3,  2,  4  (449). 

Confertior  Liv.  9,  27,  9;  39,  31,  3;  confertissimus  Caes.  bell. 
Gall.  1,  24,  5;  2,  23,  4;  Sali.  Catil.  60,  7:  lug.  98,  1;  Liv.  2, 
12,  6;  2,  55,  6:  Stat.  Theb.  7,  260;  lustin.  8,  1,  13;  11,  14,  5; 
12,  3,  5;  24,  8,  9;  25,  5,  1;  33,  2,  1;  35,  1,  11;  Gros.  3,  9,  3; 
3,  17,  5;  4,  7,  11;  5,  15,  8;  6,  9,  9;  Itin.  Alex.  Magn.  35  und 
das  Adverb,  coiifertius  Amm.  Marcell.  24,  7,  7. 

Confirmatior  Cornific.  2,  7,  10;  Cic.  Invent.  2,  11,  35  und 
Ep.  Att.  10,  15,   1:  Caes.  bell.  civ.  3,  84,  2;  conjirmatissimus  Gros. 

7,  10,  1 :  Porphyr.  Horat.  Sat.  1,  5,  27. 

Confossior  Plaut.  Bacch.  4,  8,  48  (889). 
Confusior  Plin.  N.  H.  7  prooem.  5:   Tacit.  Ann.  4,  63;   con- 
fusissimus   Suet.   Aug.  44   und   das   Adverb,   confusius   Cic.  Phil. 

8,  1,  1. 

Congestior  Auson.  Moseila  133. 

Coniunctior  Varro  R.  R.  1,  17,  5;  Cic.  Brut.  92,  317;  Ep. 
Farn.  3,  10,  10;  Att.  14,  13  B,  5;  Gff.  1,  14,  44;  de  domo  11, 
27;  Plane,  bei  Cic.  Ep.  Farn.  10,  24,  2;  Gvid.  Met.  7,  485;  15, 
599;  Tacit.  de  orat.  5;  coniuncHssimus  Cic.  Brut.  1,  2;  pro  Cluent. 
55,  152;  Sulla  20,  57;  Phil.  1,  3,  7;  Lael.  11,  39;  de  prov.  cons. 
16,  38;  Vell.  2,  41,  2:  Tacit.  Agric.  46;  Plin.  Epist.  8,  13,  2  und 
die  Adverb,  coniunctius  Cic.  Ep.  Farn.  6,  9,  1;  Plin.  Epist.  6,  8,  4 
und  coniunctissime  Cic.  Ep.  Fam.  6,  9,  1  und  Lael.  1,  2. 

Conlineatissime  (Adverb.)  lul.  Valer.  3,  22. 

Conquisitissimns  Cic.  Tuscul.  5,  21,  62. 

Consacratissimus  C.  L  L.  6,  3331. 

Consceleratissimus  Cic.  pro  Rose.  Amer.  24,  67;  in  Catil.  3, 
7,  16;  Augustin.  Civ.  Dei  1,  9  (I  15,  30). 


—     224     — 

Consideratior  Cic.  Verr.  2,  8,  22;  pro  Deiotaro  6,  16;  Ep.  Att. 
9,  2%  2;  Auct.  bell.  Afric.  73,   1;  consideratissimus  Cic.  pro  Font. 

9,  19  und   das  Adverb,    consideratius  Atticus    bei  Cic.  Ep.  Att.  9, 

10,  9;  Caes.  bell.  civ.  3,  82,  2;  Liv.  4,  45,  8;  Suet.  Caes.  7;  Gell. 
17,  5  in  der  Überschrift;   consideratissime   Cic.  Ep.  Att.  9,  10,  2. 

Consupiatius  Gell.   1,  25,  8;  consignafissime  Gell.    1,   15,   12. 
Consociatissimus  Cic.  Ep.  Famil.  3,  3,  1. 
Conspectior  Ovid.  Met.  4,  794;  13,  793;  Liv.  2,  5,  5;  6,  15,  10; 
7,  7,  6;   22,  40,  4;    luven.  8,  140;    Tacit.  Histor.  4,  11;    lustin. 

11,  5,  3;  Amm.  Marceil.  24,  4,  4. 

Conspiratius  (Adverb.)  lustin.  3,  5,  3. 

Gonstrictior  Plin.  N.  H.  21,  10,  32  (58);  Cael.  Aurel.  2,  18, 
108  S.  137  Haller  und  das  Adverb,  comfrictius  Augustin.  Doctrin. 
Chr.  1,  28. 

Consuetissimus  Ovid.  Met.  11,  637. 

Consultior  Tertull.  advers.  Marc.  2,  2;  Ambros.  Off.  1,  24,  107 
und  Paul.  Dig.  2,  15,  15;  consultissimus  Cic.  Brut.  40,  148;    Liv. 

1,  18,  1;  Colum.  1  praef.  4;  Petron.  88,  7;  Gell.  1,  13,  10;  Amm. 
Marceil.  29,  5,  35;  Aurel.  Vict.  de  vir.  illusr.  44,  6;  Fragm.  Vatic. 
273  ed.  Huschke  p.  793;  Cod.  Theod.  5,  13,  17  und  die  Adverb. 
consultius  Liv.  22,  24,  3;  Tacit.  Histor.  2,  24;    Cod    Imp.  Anton. 

5,  36,  1;  consultissime  Capitol.  Pert.  7;  Dig.  28,  7,  8. 

Consummatissimus  Plin.  Epist.  2,  7,  6;  Sidou.  Epist.  7,  2:  8,  15. 
Contaminatissimus   Cic.    de   domo  9,  23;    de  provinc.  consul. 

6,  14;  Vopinsc.  Carin.   16,  1;   Augustin.  Civ.  Dei  1,  9  (I  15,  30). 

Contentior  Amm.  Marc.  16,  7,  8;  conteyüissimus  Apul.  Met. 
4,  10  S.  259  und  die  Adverb,  contentius  Cic.  de  orat.  3,  55,  212; 
Tuscul.  2,  24,  57;  5,  34,  97;  contentissime  Apul.  Flor.  9  S.  30 
(p.  10,  3  Krüger). 

Contractior  Cic.  pro  Cael.  31,  76;  de  nat.  deor.  2,  57,  145; 
Brut.  31,  120;  Parad.  prooera.  5;  Lucr.  5,  569:  Verg.  Moret.  79; 
Colum.  5,  5,  3;  Quint.  11,  3,  95;  Plin.  Panegyr.  30,  3;  Prudent. 
adv.  Symmach.  1,  322  und  das  Adverb,  contractius  Sen.  de  tranquill, 
animi  9,  3. 

Conturhatior  Cic.  Ep.   Att.   1,   12,  4. 

Copulatior  Cic.  Off.  1,  17,  56;  Sidon.  Epist.  1,  10;  copula- 
tissimus  Orell.  inscr.  7392. 

Corruptior  Auct.  bell.  Alex.  6,  4:  Horat.  Serm.  1,  5,  95; 
Lucan.  10,  111;  Curt.  5,  1,  36;  Tacit.  Ann.   15,  37;  Histor.  1,  53; 

2,  71:  3,  33:  5,  6;  Sen.  Suas.  1,  8,  13  (p.  528,  13);  lustin.  1,  3,  1; 


—     225     — 

corruptissimus  Sali.  Hist.  1,  48,  7  D,  (Kr.  51;  Gerl.  p.  144);  Tacit. 
Ann.  3,  27;  Histor.  2,  37;  2,  62;  4,  59;  Sen.  Suas.  1,  12;  Quintil.  8 
prooem.  25;  10,  2,  14;  Fronton.  Princip.  Histor.  ed.  Naber  p.  206, 
17;  Prudent.  Apoth.  408  und  die  Adverb,  corruptms  Tacit.  Histor. 

1,  22;  Sen.  Contr.  2,  9;  corrujjtissime  Sen.  Contr.  10,  5  (34),  21, 
Ascon.  in  Verr.  1,  6. 

Culpatius  Gell.  11,  7,  1. 

Cunctatior  Macrob.  Sat.  7,  14,  2,  bei  Apul.  Flor.  18  S.  85 
steht  in  der  Ausgabe  von  Hildebrand  contatior,  in  der  von  Krüger 
cunctatior:  bei  Liv.  30,  26,  9  findet  sich  im  Bamb.  und  Berl. 
sowie  in  anderen  Büchern  cunctatior,  aber  die  neueren  Heraus- 
geber sclireiben  cunctator;  vergl.  cunctantior,  mit  dem  cunctatior 
in  den  Hdschr.  öfters  verwechselt  ist. 

Cuvatior  Cato  R.  R.  103  und  Masur.  Sabin,  bei  Gell.  4,  20, 
11;  curatissimus  Tacit.  Ann.  1,  13  und  das  Adverb,  curatius  bei 
Tacit.  Ann.  2,  27;  14,  21;  16,  22;  Plin.  Epist.  1,  1,  1. 

Custoditius  (Adverb.)  Plin.  Epist.  9,  26,  12. 

Dedicatissimus  C.  I.  L.  2,  2071;  Orell.  inscr.  1007,  das  Adverb. 
dedicatissime  führt  Georges  aus  einer  Inschr.  im  Annuaire  de  la 
societe  archeol.  de  Constantine,  ann.  1856 — 1857  p.  175  an. 

Deditior  Eutrop.  10,  15,  2;  deditissimns  Dolab.  bei  Cicer.  Ep. 
Farn.  9,  9,  1. 

Deductior  Suet.  Aug.  79. 

Defamatissimus  Gell.  14,  2,   10. 

Defectior  Apul.  de  deo  Socr.  prol.  S.  113  und  de  mag.  16 
S.  425;  defectissimus  Colum.  1  praef.  12. 

Deliberatius  Cic.  Ep.  Fam.  5,  2,  8  und  Gell.  1,  13,  9. 

Demersior  Rufin.  Orig.  in  Cant.  HI  p.  10;  Cael.  Aurel.  Acut. 

2,  32,  165. 

Demissior  Cic.  Orat.  24,  81;  Auct.  bell.  Alex.  29,  4;  Ovid. 
Met.  8,  204;  Liv.  4,  44,  10;  Plin.  Epist.  8,  17,  1  und  die  Adverb. 
demissius  Ovid.  Trist.  3,  4,  23;  demississime  Caes.  bell.  civ.  1,  84,  5. 

Depressior  Tibull.  4,  1,  44;  Colum.  1,  5,  9;  2,  4,  10;  Sen. 
Benef.  2,  13,  1;  Plin.  Epist.  9,  26,  2;  10,  49  (58),  1;  depressissi- 
mus  Cornific.  3,  14,  24  und  das  Adverb,  depressius  Colum.  4,  1,  5; 
11,  3,  10;  Sen.  Consol.  Helv.  9,  2. 

Descriptius  Cic.  Fin.  3,  22,  74;  C.  F.  W.  Müller  schreibt 
descriptius,  vergl.  dessen  Note  zu  Cic.  Part.  IV,  Vol.  I  praef.  3,  29. 

Despectior  Boeth.  Consol.  phil.  3  pros.  4,  despectissimus  Panegyr. 
(IX)  Constantino  4. 

Desperatior  Cic.  Ep.  Fam.  6,  22,  1;  Oros.  2,  14,  20;  Augustin. 

Neue -Wagener,  Lat.  Formenlehre,     ü.     3.  Aufl.  15 


—     226     — 

Serm.  112,  8;  desperatissimus  Cic.  Verr.  2,  41,  101;  Balb.  bei  Cic. 
Ep.  Att  9,  7B.  2;  Apul.  Met.  10,  11  S.  698;  Oros.  7,  36,  5  und 
das  Adverb,  desperatius  Augustin.   Confess.  6,  15;   Cassian.  Coli. 

4,  20  extr. 

Despicatissimus  Cic.  Verr.  3,  41,  98;  pro  Sest.  16,  36  und  in 
Pison.  26,  64;  Gell.  15,  4,  1;  Amm.  Marc.  28,  1,  42;  Sidon. 
Epist.  6,  1. 

Destrictior  Tacit.  Ann.  4,  36;  destrictissimus  Nepot.  Epit.  des 
Val.  Maxim.  12,  15,  3  (ed.  Halm  p.  507,  5)  und  das  Adverb. 
destrictius  Apul.  de  mag.  79  S.  561 ;  destrictus  und  districtus  in 
den  Hdschr.  öfter  verwechselt. 

Devinctior  Horat.  Serm.  1,  5,  42;  Sidon.  Epist.  5,  11;  de- 
vinctissimus  Salvian.  Gubern.  Dei  5,  10,  56  und  ad  eccl.  3,  15,  66. 

Devotior  Treb.  PoU.  Claud.  16,  3;  Claudian.  bell.  Gild.  290; 
Interpr.  Orig.  in  Tob.  II  p.  152  bei  Paucker,  Supplem.  1  p.  195; 
devolissimus  Sen.  Benef.  5,  17,  1;  Ps.  Sen.  Ep.  ad  Paul.  10; 
Suet.  Caes.  67;  Incert.  Panegyr.  Constantio  Caesari  21  (p.  148,  1 
ed.  Baehrens);  Eum.  Orat.  pro  restaur.  4  (p.  119,  23);  Treb.  PoU. 
Claud.  14,  2;  16,  3;  Augustiu.  Civ.  Dei  5,  22  (I  234,  7);  Cyprian. 
Epist.  12,  2;  Paul.  Nol.  18,  5;  C.  I.  L.  2,  3073;  2,  4106;  2,  4108; 

2,  4115;  2,  4607;  3,  88;  3,  99;  3,  121;  3,  244;  3,  3331;  3,  3472; 

3,  4452;  5,5912;  6,  254;  6,  1135;  6,  1228;  6,  1753;  6,  1755; 
Orell.  inscr.  859;  930;  1718;  3714  und  die  Adverb,  devotius  Ambros. 
Serm.  84;  Maxim.  Taurin.  Homil.  39;  devotissime  Lactant.  Instit. 
6,  9,  24;  Augustin.  Epist.  86  und  Ambros.  Serm.  17. 

Dicatissimus  Augustin.  Civ.  Dei  1,  1  (I  5,  9);  3,  31  (I  144,  2); 
C.  I.  L.  2,  481;   2,  2203;   2,  2206;    2,  3738;   2,  4058;    2,  4105 
2,  4107;  3,  17;  3,  223;  3,  450;  3,  1175;  3,  3521;  5,  856;  5,  857 

5,  2817;  6,  1106;  6,  1115;  6,  1140;  6,  1142;   6,  1166;   6,  1167 
10,  3343;  Henz.  5515;  5576;  5578;  5587;  6567. 

Diffamatissimus  Gell.   18,  3,  3. 

Difusior  Colum.  1,  4,  7;  Plin.  N.  H.  16,  16,  28  (70);  Plin. 
Epist.  7,  17,  9  und  Panegyr.  53,  3;  Mart.  Capell.  1  §  14;  und 
das  Adverb,  diffusius  Cic.  Tuscul.  3,  10,  22. 

Diiunciior  vergl.  disiunctior. 

Dilectior  Claudian.  Rapt.  Pros.  3,  74;  Macrob.  Somn.  Scip. 
2,  1,  1;  dileciissimus  Stat.  Theb.  8,  99;  Tertull.  de  praescr.  22; 
Augustin.  Epist.  34. 

Dilutior  Cels.  1,  3;  Plin.  N.  H.  11,  7,  6  (16);  17,  20,  33 
(144);  18,  29,  71  (295);  27,  4,  5  (17);  33,  7,  37  (114);  35,  6, 
26  (44);   37,  9,  40  (122);    Gell.  2,  26,  15;   Auson.  Ep.  praefixa 


-     227     — 

edyll.  11  (ed.  Peiper  p.  198,  36);  Amm.  Marceil.  20,  3,  4;  20, 
11,  28;  Tertull.  de  anima  24;  düutissimus  Geis.  1,  3  und  das 
Adverb,  dilutius  Cic.  pro  Font.  c.  4,  fr.  9  bei  Amm.  Marceil. 
15,  12,  4. 

Directior  Gell.  9,  1,  2;  lul.  Valer.  3,  17;  Ambros.  in  psalm. 
118;   Serm.  2,  2  und  das  Adverb,  dirextius  Cic.  Acad.  2,  20,  QQ. 

Disiunctior  Cic.  Acad.  2,  20,  QQ>\  disiunctissimus  Cic.  de  imper. 
Cn.  Pomp.  4,  9;  pro  Marceil.  2,  5;  Plin.  Panegyr.  15,  1;  25,  5; 
Amm.  Marcell.  15,  8,  6  und  die  Adverb,  disiunctius  Cic.  Pbil.  2, 
13,  32  (C.  F.  W.  Müller  schreibt  hier  diiunctius);  disiunctissime 
Amm.  Marcell.  20,  3,  11. 

Dispositior  Sen.  Nat.  quaest.  1  praef.  14;  Lactant.  de  ira  dei 
10,  41;  disposifissimus  Boeth.  Consol.  philos.  4,  1  und  die  Adverb. 
dispositius  Marc.  Caes.  ad  Front.  1,  2  (p.  4,  18  Naber)  nach  einer 
Verbesserung  Klufsmann's;  dispositissime  Sidon.  Epist.  5,  11. 

Dissolutior  Cic.  Epist.  ad  Brut.  1,  3,  3;  Sen.  Contr.  5  praef. 
(ed.  Bipont.  p.  319),  aber  H.  J.  Müller  (p.  448,  5)  solutiores;  dis- 
solutissimus  Cic.  Verr.  3,  56,  129;  Arnob.  6,  12. 

Distentior  (Partie,  von  distendo)  Horat.  Serm.  1,  1,  110;  Amm. 
Marcell.  22,  12,  6;  28,  4,  34. 

Distentissimus  (Partie,  von  distineo)  Cic.  Ep.  Att.  15,  18,  2. 

Distinctior  Liv.  9,  19,  8;   Tacit.  de  orat.  18;  Plin.  Epist.  3, 

1,  1  und  das  Adverb,  distinctius  Cic.  Inveut.  1,  28,  43;  2,  3,  11; 

2,  29,  89;  Plin.  Epist.  7,  13,  1;  Augustin.  Enchir.  1. 

Distortior  Cic.  Fat.  8,  \Q\  Hieronym.  Epist.  132,  14;  distor- 
tissimus  Cic.  pro  Muren.  29,  61;  Suet.  Galb.  21;  Apul.  de  mag. 
16  S.  427. 

Distractior  Lucr.  5,  958;  distr actis simus  Vell.  Paterc.  2,  114,  1. 

Distributius  (Adverb.)  Cic.  Invent.  2,  59,  177. 

Districtior  Cic.  Ep.  ad  Q.  fr.  2,  15  (16),  1;  districtissimus 
Impp.  Valent.  Theodos.  et  Arcad.  Cod.  1,  55,  6  und  das  Adverb. 
districtius  Tertull.  de  idolol.  5  (vergl.  Oehler  z.  d.  St.)  und  Hieronym. 
prooem.  in  Epist.  ad  Ephes.  1;  districtus  und  destrictus  in  den 
Hdschr.  öfter  verwechselt. 

Dkersior  Lucr.  3,  802;  Plin.  N.  H.  12,  19,  43  (97);  Gell.  6 
(7),  6,  6;  20,  1,  19;  Claudian.  Laud.  Stil.  1,  153;  diversissimus 
Sali.  lug.  85,  20;  Hirt.  bell.  Gall.  8,  24,  2;  Auct.  bell.  Alexand. 
27,  1;  42,  4;  Liv.  4,  22,  5;  21,  4,  3;  Vell.  Paterc.  2,  25,  3; 
Quintil.  3,  1,  2;  4,  1,  77;  Tacit.  Agric.  32;  Plin.  Epist.  9,  28,  2; 
Panegyr.  24,  1;  Pacat.  Panegyr.  2;  Panegyr.  (VII)  Constantino 
Aug.  15;   Eumenii  orat.  8;   19;   Oros.  4  praef.  2;   5,  4,  2;  aber 

16* 


-     228     — 

maxime  diversus  finden  wir  bei  Cic.  Verr.  3,  83,  192;  leg.  agr. 
2,  32,  87;  Som.  Scip.  6;  longissime  diversus  Phil.  5,  18,  49. 

Divisior  Lucr.  4,  958. 

Divulcjatissimus  Cic.  Ep.  Farn.   10,  26,  2. 

Dotatissimus  Ovid.  Met.  11,  301. 

Editior  Sali.  lug.  58,  8;  98,  7;  Histor.  1,  98  D.  (Kr.  100, 
Gerl.  110);  Caes.  bell.  civ.  1,  7,  5;  1,  43,  1;  Horat.  Serm.  1,  3, 
110;  Colum.  6,  37,  10;  Sen.  Nat.  quaest.  7,  5,  1;  Tacit.  Ann.  1, 
70;  Curt.  7,  7,  38;  lustin.  2,  1,  19;  editissimus  Sallust.  Histor. 
1,  72  D.  (Kr.  72;  Gerl.  105);  Auct.  bell.  Alex.  31,  3;  Liv.  28,  16,  7; 
Tacit.  Ann.  14,  9;  Plin.  Epist.  9,  7,  4;  lustin.  2,  1,  17;  12,  15,  2; 
18,  3,  12;  Frontin.  Aquaed.  91. 

Efectior  Apul.  Flor.  15  S.  51  und  das  Adverb,  effectius  Apul. 
Flor.  16  S.  76. 

Effeminatior  Val.  Maxim.  9,  1  ext.  7;  effeminatissimus  Qu. 
Cic.  Ep.  Farn.  16,  27,  1  und  Sen.  Epist.  70,  5. 

Efferatior  Liv.  34,  24,  4;  efiferatissimus  Sen.  Epist.  121,  4; 
lul.  Valer.  3,  18  (efferacissimi  falsch  in  der  Ausgabe  von  Mai) 
und  Epitom.  lul.  Valer.  3,  18  (ed.  Zacher  p.  56,  10). 

Effertissimus  Plaut.  Asin.  2,  2,  16  (282)  und  Captivi  4,  1, 
8  (775). 

Elfusior  Cic.  pro  Cael.  6,  13;  Liv.  3,  5,  10;  Quintil.  3,  8,  58; 
Amm.  Marcell.  15,  11,  16;  efusissimus  Liv.  37,  20,  10;  Vell. 
Paterc.  2,  41,  1;  2,  43,  1 ;  Plln.  N.  H.  3,  5,  6  (42);  Suet.  Nero 
40;  Petron.  48,  7;  139,  4;  Capitol.  Opil.  Macrin.  13,  5;  Ennod. 
Epist.  1,  11  (ed.  Hartel  p.  21,  18;  ed.  Vogel  p.  21,  15);  2,  4  (ed. 
H.  p.  43,  15;  ed.  V.  p.  37,  14);  2,  17  (ed.  H.  p.  59,  3;  ed.  V. 
p.  70,  13);  4,  2  (ed.  H.  p.  98,  20;  ed.  V.  p.  129,  30);  8,  15  (ed. 
H.  p.  210,  17;  ed.  V.  p.  281,  8)  und  die  Adverb,  efusius  Liv.  34, 
16,  4;  Tacit.  Ann.  4,  62;  Histor.  1,  19;  Plin. 'Epist.  1,  20,  20; 
7,  24,  4;  Suet.  Nero  22;  Curt.  9,  3,  3;  effusissime  Sen.  Epist. 
99,  21;  Plin.  Epist.  7,  30,  1  und  Panegyr.  84,  4. 

Elatior  Colum.  2,  4,  10;  Sen.  Consol.  Marc.  26,  1;  Controv. 
1,  8,  16;  Quintil.  10,  1,  44;  11,  3,  134;  Plin.  Epist.  1,  8,  5;  7, 
12,  4;  Amm.  Marcell.  21,  4,  7;  Augustin.  de  mor.  Manich.  9,  17; 
elatissimus  Tertull.  Apol.  53  und  die  Adverb,  elatius  Corn.  Nepos 
Paus.  2,  2;  Plin.  Epist.  4,  14,  3;  7,  22,  3;  Gell.  9,  15,  4.  Im 
Caes.  bell.  civ.  2,  17,  3  und  3,  79,  4  hat  Ciacc.  elatius,  aber  die 
codd.  und  edd.  latius. 

Eliquatior  Mar.  Merc.  Subnot.  in  verba  luliani  9,  4. 

Elutior  Horat.  Serm.  2,  4,  16;  Plin.  N.  H.  34,  13,  33  (129). 


—    229     - 

Emendatior  Petron.  126,  13;  Ulpian.  Dig.  4,  3,  11;  Capitol. 
Ver.  5,  8;  Treb.  Poll.  Claud.  2,  8;  Nazar.  Panegyr.  Constantino 
Aug.  34,  1 ;  emendatissiinus  Sen.  Contr.  9,  5  (28),  15 ;  Sen.  de  ira  1, 
5,  3;  Quint.  Epist.  ad  Tryph.  3;  Plin.  Epist.  8,  22,  2;  Vopisc. 
Firm.  1,  1;  Auson.  Grat.  act.  15,  71  (ed.  Peiper  p.  371,  467); 
Lactaut.  Institut,  2,  4,  4;  Ennod.  Epist.  4,  16  (ed.  Hartel  p.  110, 
24;  ed.  Vogel  p.  142,  15);  4,  18  (ed.  H.  p.  112,  1;  ed.  Y.  p.  143, 
18);  4,  19  (ed.  H.  p.  112,  23;  ed.  V.  p.  144,  3);  4,  35  (ed.  H. 
p.  122,  19;  ed.  V.  153,  14);  5,  3  (ed.  H.  p.  126,  14;  ed.  V.  155, 
10);  7,  13  (ed.  H.  p.  181,  15;  ed.  V.  236,  25);  Dict.  10,  9  (ed. 
H.  p.  457,  12;  ed.  V.  119,  1)  und  das  Adverb,  emendatms  Plin. 
N.  H.  34,  8,  19  (58);  Quint.  1,  6,  19;  Capitol.  Gordian.  tres 
24,  1. 

JEnarratnis  (Adverb.)  Gell.   10,  1,  7  und  13,  12,  5. 

EyiLvior  Sen.  Benefic.  6,  17;  Plin.  N.  H.  9,  8,  9  (32);  Front. 
Aquaed.  119;  enixissimus  Hilar.  Aurel.  Vit.  S.  Honor.  8,  37  und 
die  Adverb,  enixius  Liv.  29,  1,  18;  37,  8,  3;  Suet.  Tiber.  50  und 
Galba  3;  Amm.  Marcell.  14,  6,  12;  15,  7,  3;  30,  1,  6  (früher  las 
man  an  einigen  von  diesen  Stellen  enisius)]  enixissime  Suet.  Caes.  5 

Enucleatius  (Adverb.)  Augustin.  Civ.  Dei  15,  1  (II  58,  4) 
Cassiodor.  Instit.  div.  litt.  15;  enucleatissime  Augustin.   Enchir.  83 

Erectior  Cic.  Off.  1,  30,  105;  Ep.  Att.  11,  12,  4;  Ep.  ad  Brut 
10,  1;  Gels.  7,  16;  Quintil.  9,  4,  12  und  11,  3,  134;  Claudian 
Idyll.  6  (carm.   de  Apon.),  11;    Pallad.  1,  8,  2;    Ainm.    Marcell 

24,  4,  1;  erectissimus  lul.  Valer.  1,  30  (33)  und  das  Adverb,  erectius 
Amm.  Marcell.  15,  5,  11;  26,  6,  16;  30,  7,  5;  im  Gell.  6  (7),  3,  55 
schrieb  Hertz  in  der  ersten  Auflage  (a.  1871)  erectius,  in  der 
zweiten  Auflage  (a.  1883)  rectius,  vergl.  dessen  Note  zu  d.  St. 

Exactior  Ovid.  Fast.  3,  383;  Mart.  4,  86,  4;  Suet.  Tib.  18; 
Gell.  10,  7,  1;  Scribon,  Larg.  97;  exactissimus  Val.  Maxim.  1,  1,  8; 
8,  7  ext.  2;  Quint.  10,  2,  14;  Plin.  Epist.  8,  23,  5;  Frontin. 
Aquaed.  89;  Lactant.  Instit.  6,  17,  29  und  die  Adverb,  exactius 
Mela  prooem.  2;  1,  4,  5  (24);  Gell.  1,  3,  21;  exactissime  Sidon. 
Epist.  5,  11. 

Exaggeratior  Gell.  13,  25,  25. 

Examinatior  Rufin.  Orig.  in  num.  hom.  14,  2;  examinaiissimus 
Augustin.  Conf.  7,  6  und  das  Adverb,  examinatius  Amm.  Marcell. 

25,  7,  7  und  30,  3,  2. 

Excitatior  Liv.  4,  37,  9;  Quint.  9,  3,  10  und  12,  10,  49;  Val. 
Maxim.  5,  7  ext.  1  haben  ältere  Ausgaben  excitatiorem ,  Halm 
schreibt  exercitatiorem ;  excitatissimus  Plin.  N.  H.  20,  17,  71  (182) 


-     230     - 

und  das   Adverb,   excitatius  Plin.   N.  H.    37,  7,  31    (106);    Amm. 
Mareen.  15,  8,  16;  18,  8,  4;  31,  15,  10. 

Exclusissimus  Plaut.  Menaech.  4,  3,  24  (698). 

Excogitatissimus  Suet.  Calig.  22. 

Excusatior  Sen.  Contr.  1,  4,  12;  Plin.  Epist.  4,  5,  4;  8,  14, 
11;  excusatissimus  Sen.  de  otio  2  (29),  1  und  das  Adverb,  ex- 
cusatius  Tacit.  Ann.  3,  68;  Plin.  Epist.  9,  21,  3;  lustin.  21,  1,  4 
und  32,  2,  1. 

Excussissimus  Petron.  95,  4. 

Exercüior  und  exercitissimus  wurden  nach  Paul.  Festi  unter 
exercitiorem  S.  81,  8  statt  der  gebräuchlicheren  Form  exercitatior 
und  exercitatissimus  von  den  antiqui  gebraucht;  exercüior  steht 
TertuU.  adv.  Valent.  18;  Cael.  Aurel.  Tard.  1,  4,  99;  4,  3,  32  und 
das  Adverb,  exercitius  Apul.  Met.  11,  29  S.  814. 

Exertior  vergl.  exsertior. 

Exoptatior  Cic.  Ep.  Att.  5,  15,  1;  exoptatissimus  Plaut. 
Trinum.  4,  3,  65  (1072);  Cic.  Ep.  Att.  4,  1,  2;  Plin.  Epist.  10, 
4  (3),  6. 

Exornatior  Arbor.  bei  Burmann  Anth.  Lat.  3,  275  (Meyer 
262;  Riese  897)  v.  25;  exomatissimus  Cornific.  4,  47,  60. 

Experrectior  Colum.  9,  7,  5. 

Expertissimus  Suet.  Tib.  19. 

Explanatius  (Adverb.)  Cic.  Orat.  33,  117. 

Explicatior  Cic.  Ep.  Att.  9,  7,  2;  explicatissimus  Augustin. 
Epist.  31,  8  und  das  Adverb,  explicatius  Augustin.  Civ.  Dei  19,  4 
(II  356,  18). 

Explicitior  Caes.  bell.  civ.  1,  78,  3. 

Exploratior  Cic.  Ep.  Att.  16,  2,  4;  16,  4,  4;  Gell.  1,  11,  17; 
12,  5,  7;  18,  4,  1;  exploratissimus  Cic.  post  red.  ad  pop.  6,  15; 
Vell.  Paterc.  2,  84,  1;  Gell.  12,  8,  4;  Spartian.  Pescenn.  Niger 
4,  3;  lul.  Valer.  3,  17  und  das  Adverb,  explorutius  Cic.  Ep.  Farn. 
6,  1,  5;  Gell.  6,  3,  55;  Amm.  Marceil.  18,  6,  21  und  26,  6,  4. 

Expolitior  Catull.  39,  20;  Colum.  2,  21,  6;  expolitissimus 
Scipio  bei  Gell.  2,  20,  6. 

Expressior  Cic.  Ep.  Farn.  1,  7,  9;  Plin.  N.  H.  10,  42,  59 
(118);  Quintil.  1,  1,  37;  Plin.  Epist.  5,  14  (15),  3  und  das  Adverb. 
expressius  Val.  Maxim.  8,  7  ext.  1;  Colum.  11,  1,  29;  Scribon. 
Larg.  198;  Cod.  lustinian.  I,  14,  3;  Augustin.  in  psalm.  49,  9; 
Epist.  7,  3. 

Expurgatior  Ilufin.  Orig.  de  princ.  1,  1,  7. 

Exsecratisshnus  Plin.  N.  H.  28,  2,  5  (27). 


—    231     — 

Exsecutior  Isid.  Orig.  2,  9,  16. 

Exsertior  oder  exertior,  Halm  schreibt  so  Quintil.  11,  3,  116 
nach  einer  Verbesserung  Spaldings ;  Pacat.  Panegyr.  Theodos.  Aug. 
35,  1  und  die  Adverb,  exsertius  Amm.  Marceil.  16,  12,  46  nach 
Valesius'  Verbesserung;  Dictys  5,  5  und  Schol.  Bob.  zu  Cic.  pro 
Plane.   13,  31 ;  exsertissime  Spartian.  Sever,  3,  1. 

Exspectatior  ^IdkMi.  Most.  2,  2,  12  (442);  exspectatissimus  C\c. 
Ep.  Fam.  10,  5,  1;  16,  9,  2;  Att.  4,  4^  Hirt.  bell.  Gall,  8,  51,  3. 

Exstructissimus  Apul.  de  deo  Socrat.  22  S.  171. 

Extensius  (Adverb.)  Tertull.  Idolol.  2. 

Extentissimus  Liv.  21,  32,  9;  Solin.  52,  38  und  das  Adverb. 
extentius  Amm.  Marceil.  18,  6,   13  und  23,  4,  2. 

Extenuatissimus  D.  Brut,  bei  Cic.  Ep.  Fam.  11,  13,  2. 

Factior  Plaut.  Trinum.  2,  3,  6  (397). 

Fastig atissimus  Sidon.  Epist.  1,  9  und  2,  4. 

Feneratior  Ambros.  de  parad.  8,  41. 

Finithsimus  Priscian.  17,  89  S.  1076  (H  157,  22). 

Fixius  (Adverb.)  Augustin.  Epist.  92,  6. 

Fluxior  Suet,  Caes.  45  und  Tiber.  52 ;  Amm,  Marcell.  22,  4,  4 
und  das  Adverb,  fluxius  Amm.  Marcell.  18,  7,  7. 

Fortunatior  Terent.  Heaut.  2,  3,  55  (296);  Cic.  Divin.  2,  41, 
87;  Phil.  1,  11,  27;  13,  8,  17;  Ep.  ad  Q.  fratr.  2,  14,  3;  Horat. 
Ars  poet.  295;  Nazar.  Panegyr.  Constantino  Augusto  38  (p.  243,  9 
ed.  Baehrens);  fortunatissimus  Terent.  Heaut.  4,  8,  1  (842);  Phorm. 
3,  2,  19  (504);  "cic.  Cat.  3,  1,  1;  Tuscul.  5,  12,  34;  Caes.  bell.  Gall. 
6,  35,  8;  Vell.  Paterc.  2,  12,  5;  Cl.  Mamertin.  Geneth.  18  (p.  115, 
13);  Incert.  Panegyr.  Constantino  Augusto  22  (p.  178,  11)  und 
Apul.  Dogm.  Socrat.  2,  23  S.  253. 

Fractior  Cic.  Lael.  16,  59. 

Fucatior  Gell.  13,  27,  3. 

Fundatior  Vitruv.  7,  3,  5;  fundatissimus  Cic.  de  domo  36, 
96;  Arnob.  3,  26. 

Fusior  Cels.  1,  3;  Lucan.  4,  670;  Quintil.  9,  4,  130;  Gell.  2, 
26,  7  und  das  Adverb,  fusius  Cic.  Nat.  Deor.  2,  7,  20;  Quintil. 
11,  3,  97. 

Gloriatior  lul.  Valer.  2,  16. 

Graecatior  Apul.  Apolog.  87  S.  574. 

Gypsatissimus  Cic.  Ep.  Fam.  7,  6,  1. 

Habitior,  welches  von  Paul.  Festi  S.  102,  1  durch  pinguior, 
von  Placid.  Gloss.  S.  469  durch  plenioris  habitus  erklärt  wird, 
haben  Plaut.  Epid.  1,  1,  8   (bei  Donat  zu  Terent.  Eun.  2,  2,  11; 


—     232     — 

im  cod.  Ambr.  steht  abilior,  in  den  übrigen  Büchern  agilior,  vergl. 
Götz  z.  d.  St.)  und  Terent.  Eun.  2,  3,  24  (315):  liabitissimus 
Masur.  Sabin,  bei  Gell.  4,  20,  11  und  Non.  S.  168. 

Honoratior  Cic.  Ep.  Att.  9,  12,  2;  Corn.  Nep.  Eum.  1,1; 
Liv.  4,  35,  8;  32,  23,  9;  Vell.  Paterc.  2,  54,  3;  2,  99,  4;  lustin. 

3,  3,  9;  Amm.  Marcell.  14,  10,  7;  Tacit.  Histor.  1,  87  schreibt 
Heraeus  honoratioris  mit  Bezug  auf  Liv.  32,  23,  9;  Halm  hat 
honoratae;  honoratissimus  Plaut.  Captivi  2,  2,  28  (278);  Liv.  3, 
58,  2;   27,  10,  6;  Vell.  Paterc.  1,  11,   6;  2,  76,  1;  Val.  Maxim. 

4,  5  ext.  2;  Tacit.  Germ.  11;  lustin.  38,  6,  7  und  die  Adverb. 
honoratius  lustin.  5,  4,  13;  VaL  Maxim.  5,  1,  11;  honoratissime 
Val.  Maxim.  2,  10,  2;  5,  1  ext.  4. 

Ignitior  Gell.  17,  8,  10;  Itin.  Alex.  Magni  29  (69);  ignitissi- 
mus  lul.  Valer.  3,  56. 

Illuminatissimus  Augustin.  Serm.  34,  5. 

hnminutior  Solin.    1,  44. 

Impensior  Plaut.  Bacch.  3,  2,  10  (394);  Ovid.  Met.  2,  405; 
VaL  Maxim.  4,  3  ext.  1;  Tacit.  Histor.  1,  31;  Gell.  20,  1,  32; 
Amm.  Marcell.  20,  11,  18;  impensissimus  Suet.  Tiber.  13  und  die 
Adverb,  impensius  Cic.  Ep.  Fam.  13,  64,  1;  Catull.  72,  5;  Verg. 
Aen.  12,  20;  Ovid.  Met.  6,  314;  7,  323;  Sali.  lug.  47,  3;  75,  1; 
Liv.  1,  40,  2;  4,  46,  2;  37,  56,  10;  Plin.  Epist.  6,  4,  5;  Pers.  6, 
68;  Suet.  Claud.  2;  lustin.  21,  3,  6;  impensissime  Suet.  Domit.  20. 

Implicatior  Amm.  Marc.  26,  6,  18;  implicatissimus  Gell.  7 
(6),  2,  15;  Augustin.  Confess.  2,  10;  11,  22;  ders.  Epist.  1,  2. 

Impressior  Auct.  physiogn.  bei  Rose  Anecdot.  1  p.  106,  21 
und  p.  141,  8;  das  Adverb,  impressius  Cael.  Aurel.  Chon.  3,  7,  87; 
Tertull.  Garn.  Christ.  12. 

Improhatissimus  in  der  Überschrift  zu  Gell.  18,  3. 

Impuratissimus  Plaut.  Rud.  3,  4,  46  (751);  Apul.  Met.  9,  10 

5,  611. 

Inawattor  Tertull.  de  pall.  3. 

Incüatior  Cic.  Orat.  12,  39;  59,  201;  incitatissimus  Cic.  Somn. 
Scip.  11;  Asin.  Poll.  bei  Cic.  Ep.  Fam.  10,  32,  4;  Val.  Maxim. 
1,  8,  6;  3,  8  ext.  3;  Flor,  praef.  6;  Amm.  Marcell.  31,  2,  11  und 
das  Adverb,  incitatius  Cic.  Orat.  20,  67;  63,  212;  Ep.  Att.  2,  24,  1; 
Chalcid.  Tim,  c.  81  (p.  152,  16  ed.  Wrobel);  c.  92  (p.  164,  3);  c.  108 
(p.  176,  4). 

Inclinatior  Cic.  Arat.  11;  Liv.  3,  2,  12;  23,  46,  3;  34,  33,  9. 

Inculcatius  (Adverb.)  Augustin.  Serm.  162,  2. 

Inculpatiasivius  Gell.   14,  2,  5. 


—     233     — 

Inflatior  Liv.  39,  53,  8;  Tertull.  de  pall.  4;  Suet.  Rhet.  5 
(p.  270,  33  ed.  Roth)  und  das  Adverb,  iuflatlus  Caes.  bell.  civ. 
2,  17,  3:  2,  39,  4;  3,  79,  4;  Amm.  Marcell.  22,  16,  10;  Augustin. 
Civ.  Dei  1,  28  (I  44,   15). 

Inornatius  (Adverb.)  Fronto  ad  Verum  imperat.  ep.  2,  1 
(p.  126,  13  Naber). 

Inquinatior  Cic.  pro  Flacc.  22,  53;  Cael.  6,  13;  Har.  resp. 
24,  51;    Catull.  33,  3;    inqnmatLssimns  Cic.  Verr.  3,  26,  65;  Off. 

2,  6,  21. 

Inqidsitius  (Adverb.)  Gell.   1,  3,  21. 

Insignitior  Liv.  4,  4,  5;  7,  6,  6;  7,  15,  10;  Tacit.  Ann.  3,  70; 
4,  51;  lul.  Valer.  3,  25  und  das  Adverb,  insignüius  Liv.  8,  31,  1. 

Insperatissimus  Plaut.  Poenul.  5,  3,  8  (1127)  und  das  Adverb. 
insperatius  Val.  Maxim.  3,  8  ext.  2. 

Intensior  Nazar.  Panegyr.  23,  2;  intensissimus  Augustin.  Mor. 
eccl.  31  und  die  Adverb,  intensius  Fronto  fer.  Als.  3  (p.  227,  7 
Naber);  Schol.  luven.  11,  15;   intensissime  Augustin.  Mor.  eccl.  19. 

Invisior  Cic.  Off.  2,  9,  34;  de  rep.  2,  48;  Val.  Maxim.  3,  8 
ext.  1;  Sen.  de  ira  2,  35,  5;  Plin.  N.  H.  22,  13,  15  (31);  Mart. 
7,  21,  3;  Tacit.  Ann.  6,  4;  Histor.  1,  12;  Suet.  Tib.  13;  lustin. 
21,  2,  3;  invisissimus  Val.  Maxim.  5,  2  ext.  2;  Sen.  Epist.  51,  13 
im  Par.  b  (sonst  vilissimas  und  iuimicissimas) ;  Plin.  Epist.  2,  20,  2; 
Amm.  Marcell.  31,  4,   11. 

Involutissimus  Sen.  Nat.  quaest.  6,  5,  3. 

Irrkatior  Gell,  praef.  20;  10,  19,  2;  15,  9,  7;  lul.  Valer.  1,  21 
und  das  Adverb,  ifritatlus  Amm.  Marcell.  22,   15,  19. 

lunctior  Cic.  Fat.  16,  36;  Ovid.  Met.  9,  549;  Epist.  ex  Pento 
1,  4,  31;  4,  5,  10;  Gell.  7,  13,  1;  iunctissimus  Ovid.  Met.  5,  60; 
9,  549;  10,  70;  Tacit.  Histor.  4,  52;  Fronto  de  nepote  amisso  ed. 
Naber  p.  234,  25. 

Laudatior  Cic.  Har.  resp.  22,  46;  Plin.  N.  H.  12,  8,  17  (32) 
15,   13,  12  (41);    17,  23,  35    (199);    Gell.    4,  9,   14;    lul.  Valer 

3,  25;  laudatisswnis  Ovid.  Met.  9,  716;  Heroid.  18  (19),  131 
Plin.  N.  H.  11,  42,  97  (241);  12,  9,  19  (35),  vergl.  nominatior  S.  234 
12,  12,  26  (44);  17,  9,  20  (86);  17,  10,  20  (89);  18,  11,  29  (109) 
20,  23,  96  (256);  27,  4,  5  (14);  36,  12,  17  (82);  36,  15,  24  (110) 

Laxatior  Sen.  Contr.  9,  5  (28),  15;  Plin.  N.  H.  19,  1,  3  (17) 
Lectior  Cic.   Invent.   1,  31,  52;  lectissimus  Cornific.  4,  26,  36 
Cic.  Invent.  1,  31,  52;  pro  Quinct.  2,  5;  Div.  in  Caecil.  9,  29;  in 
Verr.  1,  6,  15;    1,  26,  65;    1,  37,  94;    3,  28,  63;    3,  60,  138; 

4,  17,  37;  4,  36,  79;  pro  Font.  21,  46;   in  Catil.  4,  6,  13;  pro 


—     234     — 

Arch.  2,  3;  Flacc.  1,  2;  20,  46;  39,  97;  Cael.  2,  5;  Stat,  Theb. 
2,  483;  lustin.  12,  10,  1;  43,  5,  5;  Sidon.  Epist.  2,  9,  7;  Eutrop. 
6,  8,  3. 

Levatior  Gell.  17,  8,  15  und  das  Adverb,  levatius  Cael.  Aurel. 
Acut.  3,  3,  11  und  Chron.  5,  10,  96. 

Libratior  Liv.  30,   10,   13. 

Limatior  Cic.  Finib.  5,  5,   12;   Brut.  24,  93;    Horat.  Sat,  1, 

10,  65;  Plin.  Epist.  1,  20,  21  und  das  Adverb,  limatius  Amm. 
Mareen.  15,  1,  1  und  15,  13,  2. 

Lucubratissimus  Oros.  lib.  apolog.  29  (ed.  Zangem.  p.  652,  5). 

Medicatior  Plin.  N.  H.  28,  9,  33  (124)  und  medicatissimus 
daselbst  28,  7,  23  (78). 

Memoratissimus  Gell.  8,  4,  lemm.;  10,  18,  4;  15,  31,  3; 
19,  8,  6. 

Meritissimus  Quintil.  9,  2,  35;  Plin.  Epist,  5,  14  (15),  3; 
Inscr.  Reines.  Gl.  5  Nr.  35. 

Mixtissimus  Vell.  Paterc.  2,  98,  3. 

Modulatior  Gell.  1,  11,  1;  13,  25  (24),  9;  13,  25  (24),  25; 
modulatissimus  Flor.  2,  7,  15  und   das  Adverb,  modxdatius  Gell. 

11,  13,  2;  Frouto  ad  Verum  Imperat.  lib.  II  (p.  125,  16  N.); 
Amm.  Marcell.  16,  5,  10. 

Multiplicatior  Ambros.  Off.  1,  31,  161. 

Mundatior  Augustin.  Confess.  10,  37. 

Neglectissimus  Stat.  Theb.  7,  164  und  das  Adberb.  neglectius 
Hieronym.  Epist.  30,  1. 

Nominatior  Tertull.  de  anima  13;  Augustin.  Civ.  Dei  16,  2 
(II  122,  1);  nominatissimus  Prise.  Instit.  6,  11,  63  S.  706  (1247, 
17);  Prise,  de  metr.  Terent.  3,  20  (II  426,  13);  Vulg.  1  Parall. 
11,  20;  1  Parall.  11,  24;  bei  Plin.  N.  H.  12,  9,  19  (35)  steht  im 
Paris,  a  und  Vatic.  nominatissimum,  sonst  laudatissimum ,  wie 
auch  Detlefsen  schreibt. 

Notatior  Cornific.  3,  22,  37  und  notatissimus  Cic.  de  domo  9,  23. 

Obligatior  Plin.  Epist.  8,  2,  8. 

Obnixius  (Adverb.)  Claud.  Mamert.  1,  3  (33,  20). 

Ohsoletior  Cic.  de  orat.  3,  9,  33;  1.  agr.  2,  5,  13;  Colum.  2, 
11,  12;  obsoletissimus  Apul.  Flor.  19  S.  93  und  das  Adverb,  ob- 
soletius  Cic.  Verr.  1,  58,  152. 

Obstinntior  Cic.  Ep.  Att.  1,  11,  1;  Liv.  2,  40,  3;  ohstinatissi- 
mus  Sen.  Epist.  71,  10;  Amm.  Marcell.  17,  14,  2;  Augustin.  Civ. 
Dei  2,  1  (I  53,  16)  und  die  Adverb,  obstinatius  Suet.  Caes.  29; 
obstinatissime  Suet.  Tiber.  67  und  Tit.  8;  Augustin.  Epist.  153,  17. 


—    235     — 

Obstrictior  Paulin.  Nol.  Nat.  9,  145  und  das  Adverb,  ob- 
atrictms  Äugustiu.  Civ.  Dei  2,  24  (I  89,  16)  und  2,  28  (I  94,  29). 

Obtusior  Cic.  Cato  Mai.  23,  83;  Tacit.  Agric.  9;  Nemesian. 
Aucup.  25;  obtunsior  Verg.  Georg.  3,  135;  Trebell.  Poll.  trig.  tyr. 
8,5;  Arnob.  2,  19  (64,  2  R.);  obtusissimus  Augustin.  de  duab. 
anim.  19  und  das  Adverb,  obümsius  Solin.  32,  28. 

Occisissimus  Plaut.  Gas.  3,  5,  52. 

Occlusior  Plaut.  Trinum.  1,  2,  185  (222);  Isid.  Orig.  10,  198; 
occlusissimus  Plaut.  Gurcul.  1,  1,  16,  früher  auch  so  v.  15,  vfo 
jetzt  Götz  oculissimum  otium  schreibt,  vergl.  p.  243. 

Occupatior  Cic.  Ep.  Att.  10,  6,  1;  Cael.  bei  Cic.  Ep.  Farn. 
8,  4,  3;  Plin.  Epist.  2,  2,  2;  Amm.  Marcell.  15,  8,  20;  occupa- 
tissimus  Cic.  Ep.  Att.  12,  38,  1;  Plin.  Epist.  9,  21,  2;  Suet.  Vit. 
Horat.  1 ;  Sidon.  Epist.  1,  5. 

Offensior  Gell.  17,  8,  8. 

Offirmatior  Cic.  Ep.  Att.  1,   11,  1  (im  cod.  Med.  affirmatior). 

Omissior  Terent.  Adelph.  5,  3,  45  (830). 

Operatior  Tertull.  de  anima  57. 

Opinatissimiis  lul.  Valer.  3,  17;  Cassiod.  Var.  8,  33;  ders. 
Institut,  divin.  litt.  2;  Jordan.  Roman.  223  (p.  28,  25  Mommsen); 
Getica  7,  54  (p.  68,  15);  20,  107  (p.  85,  20);  Rufin.  Histor.  eccl. 

1,  3;  Acron.  Horat.  Sat.  2,  3,  161;  Ars  poetic.  345;  Vulg.  ludith 

2,  13. 

Ordinatior  Sen.  Epist.  74,  25;  de  ira  3,  6,  1;  Fronto  ad 
M.  Caes.  (S.  53,  21  Naber);  Hieronym.  ad  Marcell.  Epist.  17; 
ordinatissimus  Sen.  Epist.  66,  6;  Apul.  de  deo  Socrat.  2  S.  120; 
Sidon.  Epist.  9,  7;  Claud.  Mamert.  2,  3  (106,  9),  und  die  Adverb. 
ordinatius  Tertull.  advers.  Marc.  1,  19;  ordinatissime  Augustin.  de 
genesi  contra  Manich.  2,  12;  Retract.  1,  24. 

Pensior  Plaut.  Stich.  1,  2,  61  (118);  Gell.  12,  5,  7  und  das 
Adverb,  pensius  Symm.  Epist.  2,  34;  Sulp.  Sev.  Chron.  1,  35,  9. 

Perdiüor  Cic.  Ep.  Att.  8,  11,  4;  Catull.  42,  14;  Horat.  Serm. 
1,  2,  15;  perditissimus  Cic.  Verr.  3,  '2^,  65;  Cat.  3,  6,  15;  Tacit. 
Ann.  14,  20;  Histor.  1,  20;  lustin.  21,  5,  5  und  30,  2,  6. 

Perfeciior  Cic.  de  orat.  1,  2,  5;  Verr.  4,  56,  124;  Tuscul.  4, 
5,  9;  Horat.  Epod.  5,  59;  Vell.  Paterc.  2,  68,  1;  Quintil.  10,  1, 
32;  10,  1,  78;  Mart.  5,  63,  3;  Gros.  7,  34,  3;  perfectisaimus 
Cornific.  2,  18,  28;  4,  56,  69;  Cic.  Orat.  1,  3;  Vell.  Paterc.  1,  5, 
2;  2,  36,  3;  Vitr.  3,  1,  8;  Sen.  Consol.  Helv.  17,  3;  Quintil.  1, 
1,  23;   10,  2,  24;   Apul.  de  mag.  58  S,  523;   Eumen,   orat.  1;  3; 


—     236     — 

5;  9;  10;  13;  15;  16;  17;  19;  20;  21  und  die  Adverb,  per- 
fectius  Apul.  Flor.  16  S.  76;  Veget.  de  re  mil.  1,  4;  perfectissime 
Gell.  11,  16,  9. 

Perosior  Tertull.  de  anima  1  und  Virg.  vel.  16. 

Perpensior  Ambros.  in  Luc.  2,  1  und  das  Adverb,  perpensius 
Amm.  Mareen.  25,  10,  15;  26,  5,  13. 

Perpolidssime  (Adverb.)  Cornific.  4,  32,  44;  (in  der  Anführung 
bei  Kufin.  Metr.  conim.  S.  2715  politissime). 

Perguisitms  (Adverb.)  Cic.  Invent.  1,  41,  77. 

Perspectissimus  Cic.  Ep.  Att.  11,  1,  1;  Amm.  Marcell.  16, 
10,  13. 

Persuasissimum  D.  Brut,  bei  Cic.  Ep.  Farn.  11,  9,  2;  Colum. 
12,  1,  5;  Suet.  Nero  29. 

Perturbatior  Cic.  Ep.  Fam.  6,  5,  2;  Att.  6,  1,  11;  10,  14,  1; 
perturhatissimus  Sen.  Nat.  quaest.  7,  10,  3. 

Pervagatior  Cic.  Invent.  2,  14,  47;  pervagatissimus  Cic.  Orat. 
43,  147. 

Perversior  Cic.  Ein.  4,  8,  20;  4,  15,  40;  Tuscul.  5,  17,  50; 
perversissi'inus  Cic.  Nat.  Deor.  1,  28,  79;  Sen.  Consol.  Marc.  5,  3 
und  die  Adverb,  perversius  Tertull.  Apol.  2;  perversissime  Hieronym. 
in  Matth.  1,  25. 

Pervulgatior  Gell.  7  (6),  17,  8;  Apul.  Apolog.  42  S.  495;  per- 
vulgatissimus  Cornific.  4,  8,  11. 

Placatior  Liv.  2,  60,  3;  37,  45,  8;  Plin.  N.  H.  2,  63,  63  (159); 
12,  18,  41  (83);  Fronto  ad  M.  Caesar,  (ed.  Naber  90,  19);  placa- 
tissi'mus  Cic.  Tuscul.  1,  41,  97  und  das  Adverb,  placatius  Cic.  Ep. 
Fam.  6,  13,  3. 

Placitissima  hat  C.  Barth  Stat.  Theb.  12,  302  vermutet  und 
Kohlmanu  auch  in  den  Text  gesetzt,  die  Hdschr.  haben  placi- 
dissima.  Auch  findet  sich  placitissimus  lustin.  18,  3,  9  im  Marb., 
im  Put.  pacitissimum  mit  übergeschriebenem  1,  in  den  meisten 
Büchern  potissimum,  was  auch  Rühl  aufgenommen  hat. 

Politior  Cic.  de  orat.  2,  17,  72;  Val.  Maxim.  5,  4  ext.  5; 
Tacit.  Orat.  18:  Suet.  Caes.  47;  politissimus  Cic.  de  orat.  1,  57, 
243;  Ep.  Fam.  1,  9,  15;  13,  1,  5;  Plin.  Epist.  2,  17,  10  und  das 
Adverb,  politius  Cic.  Acad.  Post.   1,  1. 

Polhitior  Sil.  11,  47;  poUutissimus  Apul.  Met.  9,  37  S.  663 
und  das  Adverb,  pollutius  Paulin.  Nol.  26,  178. 

Porreciior  Plaut.  Cas.  2,  4,  3  (173);  Tacit.  Agricola  35;  Lact. 
Opif.  Dei  13,  6;  Gedicht  unter  Seneca's  Namen  bei  Burmann  Anth. 
Lat.  3,  12   (Meyer  129;   Riese  236;   Baehrens  4,  2)  v.  3;   Sidon. 


—     237     - 

Epist.  2,  11  und  das  Adverb,  porrectius  A mm.  Marceil.  21,  9,  1 ; 
29,  5,  48;  Cael.  Aurelian.  I,  4,  100. 

Prnefractior  Cic.  Orat.  13,  40;  Valer.  Maxim.  3,  8  ext.  2 ; 
6,  5,  ext.  4  und  das  Adverb,  praefractius  Valer.  Maxim,   9,  7,  3. 

Praelatior  TertuU.  adv.  Marc.  1,  9;  3,  24;  Cael.  Aurel.  Acut. 
3,  6  S.  248. 

Praeriiptior  Colum.  3,  13,  8;  praeruptissimus  Hirt.  bell.  Gall. 
8,  33,  1. 

Praesumptior  Coripp.  loann.  4,  550. 

Pressior  Cic.  de  orat.  2,  23,  96  und  bei  Non.  S.  364;  Sen. 
Tranquill,  anim.  1,  10;  Quintil.  8,  3,  13;  12,  10,  38;  Plin.  N.  H. 
35,  6,  13  (32),  Plin.  Epist.  1,  16,  4;  7,  12,  4;  8,  20,  4;  9,  19,  6; 
Gell.  2,  6,  5;  Apul.  Met.  5,  5  S.  328;  5,  10  S.  342;  Terent.  Maur. 
144  und  das  Adverb,  pressius  Cic.  Fin.  4,  10,  24;  Tuscul.  4,  7, 
14;  Vell.  Paterc.  2,  129,  2;  Plin.  Epist.  3,  18,  10;  4,  14,  3;  Gell. 
1,  3,  21;  10,  6,  2. 

Productior  Cic.  Orat.  53,  178:  Tuscul.  3,  17,  38;  Horat.  Ars 
poet.  189;  Sen.  Epist.  12,  7:  Quintil.  11,  3,  92;  Tacit.  Ann.  13, 
40;  productissimus  Colum.  3,  10,  1  und  das  Adverb,  productius 
Gell.  4,  17,  8;  Augustin.  Civ.  Dei  1,  10  (I  20,  24)  und  Terent. 
Maur.  144. 

Profligatissimus  Cic.  Verr.  3,  26,  65;  pro  Sest.  34,  73;  41, 
89;  Suet.  Tiber.  35. 

Profusior  Pallad.  4,  13,  2;  profusissimus  Val.  Maxim.  3,  2, 
17;  Sen.  Brevit.  vit.  3,  1;  Suet.  Claud.  33;  Tit.  7  und  die  Adverb. 
profusius  Sali.  Cat.  13,  5;  Sedul.  Epist.  ad  Maced.  ed.  Huemer 
p.  6,  12;  profusissime  Suet.  Aug.  75. 

Progressior  Tertull.  de  anima  31. 

Proiectior  Suet.  Tit.  3;  Prudent.  7:sp\  <ne(p.  10,  153;  proiec- 
tissimus  Tacit.  Histor.  5,  5. 

Propensior  Plaut.  Bacch.  3,  4,  15  (513);  Cic.  Fin.  5,  10,  30; 
Tuscul.  4,  37,  81;  Nat.  Deor.  3,  40,  95;  Off.  1,  30,  105;  2,  20, 
69;  Parad.  3,  2,  24;  pro  Murena  31,  64;  Deiot.  3,  9;  Philipp.  8, 
1,  1;  Quint.  4,  1,  18;  5,  10,  16;  lustin.  16,  1,  2;  Mamert.  Grat. 
act.  28;  Capitol.  Gord.  19,  4;  propensissimus  Auct.  bell.  Alex.  26,  1 
und  das  Adverb,  propensius  Liv.  37,  52,  6;  Apul.  Flor.  20  S.  98; 
Hygin.  Munit.  castr.  7  p.  71  ed.  Lange. 

Protentior  Solin.  30,  9. 

Purgatior  Sallust.  Histor.  II  89  D.  (Kr.  87,  Gerl.  62)  bei  Nonius 
S.  310,  22  und  bei  Donat.  zu  Terent.  Hec.  4,  1,  13;  Augustin. 
Confess.  6,  2;  de  util.  cred.  16,  34;  Mart.  Capella  1  §  7;  CLL. 


-     238     — 

5,  6723  V.  23;  purgatissimus  Pers.  2,  57;  Augustin.  Doctr.  Christ. 

2,  16  und  Ver.  rel.  1. 

Quaesüior  Tacit.  Ann.  3,  26;  3,  57;  12,  26;  quaesitissimus 
Sallust.  Histor.  II  23,  4  D.  (Kr.  29:  Gerl.  54)   bei  Macrob.   Sat. 

3,  13,  9;  Tacit.  Ann.  2,  53;  15,  44;  Aurel.  Vict.  Caes.  2,  1;  Mamert. 
Grat.  act.  11. 

Receptior  Tertull.  Pudic.  20  und  advers.  Marc.  4,  5;  recep- 
tissimus  Amm.  Marceil.  18,  4,  5;  Solin.  praef.  5;  Tertull.  Testim. 
anim.  1  und  de  carne  Chr.  20. 

Recessior  Vitruv.  5,  7  (8),  2. 

Relictissimus  Fronto  Land,  fumi  et  pulveris  ed.  Naber  p.  213,  11. 

Ricisius  Hadrian.  imper.  bei  Callistr.  Dig.  47,  21,  2. 

Reconditior  Cic.   Acad.  2,  4,   10. 

Reductior  Quint.  11,  3,  46. 

Refectior  Mart.  Capella  2  §  139. 

Refertior  Cic.  Verr.  3,  87,  202 ;  refertissimus  Cic.  Ep.  ad  Qu. 
fr.  1,  1,  14,  42;  lul.  Valer.  1,  36;  3,  17  und  Epitom.  lul.  Valer. 
3,  18. 

Refusius  (Adverb.)  Colum.  4,  1,  3. 

Remissior  Cic.  de  orat.  1,  60,  254;  2,  23,  95;  Verr.  3,  92, 
214;  pro  Mur.  26,  52;  Sest.  54,  115;  post  redit.  ad  popul.  9,  23; 
in  Catil.  4,  6,  12;  Phil.  6,  1,  3;  Ep.  Att.  16,  15,  1;  Caes.  bell. 
Gall.  5,  12,  6;  bell.  civ.  3,  26,  2;  Liv.  24,  39,  6;  Val.  Maxim.  8, 
1,  13;  Vitr.  3,  2  (3),  1;   6,  1,  6;   Sen.  Epist.  11,  7;    Quintil.   11, 

3,  42;    12,  10,  67;   Plin.   N.  H.  37,  7,  29   (103);   Plin.  Epist.  3, 

1,  8;  Suet.  Tiber.  21;  52;  Claud.  21;  Nazar.  Panegyr.  35;  Capitol. 
Anton.  Phil.  20,  3;  Scribon.  Larg.  91;  Ambros.  Off.  1,  18,  70; 
Sedul.  Epist.  ad  Maced.  (p.  6,  7  ed.  Huemer);  lul.  Valer.  1,  31; 
remis sissimus  Suet.  Aug.  98  und  das  Adverb,  remissius  Cic.  Verr. 

4,  34,  76;  de  orat.  3,  48,  184;  Ep.  Farn.  6,  13,  3;  Fin.  1,  1,  1; 
Off.  3,  29,  106;  Colum.  11,  1,  25;  Quintil.  9,  2,  91;  Plin.  Panegyr. 
79,  2. 

Remotior  Cic.  Invent.  2,  22,  67;  Ovid.  Fast.  6,  121;  lustin. 
12,  5,  6;  29,  3,  4:  Mamert.  Panegyr.  Maximiane  12;  Sedul.  Op. 
lib.  5,  18;  Mythogr.  1  (2),  201;  remotisshnus  Cic.  Invent.  1,  33, 
56;  1,  53,  102;  2,  11,  36;  Orat.  9,  32;  Verr.  2,  37,  91;  3,  32, 
75;  4,  19,  40;  5,  27,  70:  pro  Cluent.  55,  151:  pro  Flacc.  29,  71; 
Ep.  Att.  8,  3,  4;  Colum.  12,  1,  3  und  die  Adverb,  remotius  Cic. 
Nat.  Deor.  1,  31,  87;  remotissime  Augustin.  Trin.  12,  5. 

Repressius    (Adverb.)    Gell.    12,    11,   5;    Amm.    Marceil.   29, 

2,  12. 


-     239     — 

Repulsior  Cato  Orat.  fr.  44  (p.  60,  4  ed.  H.  Jordan)  bei 
Festus  unter  repulsior  S.  286. 

Eeguietior  Colum,  2,  1,  5. 

Resolutior  Mart.  10,  98,  2  und  das  Adverb,  resolutius  TertuU. 
ad  nat.  1,  19. 

Restrictior  Cic.  Ep.  Farn.  3,  8,  8;  Plin.  Epist,  9,  19,  6;  Suet. 
Domit.  18;  Apul.  de  deo  Socrat.  prol.  S.  104;  Spartian.  Anton. 
Caracalla  2,  1;  Arnob.  4,  13;  Ambros.  Off.  1,  3;  restrictissimus 
Cod.  lustinian.  1,  17  (2)  §  10  und  die  Adverb,  restrictius  Augustin. 
Doct.  Chr.  3,  12;  restrictissime  Plin.  Epist.  5,  8,  13. 

Retractior  Cic.  Ep.  Att.  16,  3,  1. 

Roboratior  TertuU.  de  anima  25. 

Sacratior  Mart.  4,  1,  1;  Plin.  N.  H.  16,  44,  95  (249);  Sil. 
8,  227;  sacratissimus  Val.  Maxim.  1,  7,  1;  Plin.  N.  H.  33,  4,  24 
(82);  37,  10,  60  (168);  Stat.  Silv.  2  praef.;  Spartian.  Sever.  23,  5; 
Trebell.  Poll.  trig.  tyr.  32,5;  Mamert.  Panegyr.  in  Maxim.  1 ; 
Geneth.  Maxim.  1;  2;  3;  5;  6;  7;  13;  19;  Incert.  Panegyr.  Maxim, 
et  Constantin.  1;  13;  Amm.  Marcell.  27,  3,  3;  Gaius  Dig.  38,  17, 
9;  Sidon.  Epist.  7,  6;  9,  9;  C.  I.  L.  3,  2909. 

Scitior  Plaut.  Cist.  4,  2,  12;  Pseud.  2,  4,  58  (748);  Lamprid. 
Commod.  2,  8;  TertuU,  de  anima  25;  scitissimus  Plaut.  Stich,  1, 
3,  30  (184);  Gell.  19,  9,  3;  Apul.  Met.  10,  32  S.  744  und  die 
Adverb,  scitius  Gell.  4,  11,  10;  scitissime  Plaut.  Stich.  1,  3,  116 
(273);  Gell.  10,  11,  6;  Apul.  Met.  9,  11  S.  615. 

Secretior  Quintil.  1,  1,  35;  1,  4,  25;  Mart.  3,  77,  9;  Tacit. 
Histor.  1,  24;  Germ.  41;  Agric.  40;  Gell.  17,  9,  9;  Amm.  Marcell. 
14,  6,  14;  secretissimus  Colum,  9,  4,  1 ;  Petron,  100,  6;  Sen,  Epist. 
91,  5  und  das  Adverb,  secretius  Colum.  11,  2,  25;  Sen,  Nat.  quaest. 
5,  4,  2;  lustiu.  21,  4,  3;  Capitol.  Albin.  8,  2;  Augustin.  Confess. 
8,  2,  4;  Ennod.  vit.  Epiph.  136  (ed.  Hartel  p.  366,  7;  ed.  Vogel 
p.  101,  17). 

Sedatior  Cic.  Orat.  52,  176;  pro  Cluent.  37,  103;  Ep.  Att. 
8,  3,  7;  sedatissimus  Cornific.  3,  14,  24  und  das  Adverb,  sedatius 
Amm.  Marcell.  25,  1,  5. 

Seductior  Pers.  6,  42. 

Segregatior  Rufin.  Orig.  de  princ.   1,  1,  7. 

Semotior  Lactant.  Instit.  5,  15,  7;  lul.  Valer.  3,  27. 

Separatior  TertuU.  de  anima  18;  Ambros.  de  Elia  17,  91; 
Cael.  Aurel.  Chron.  5,  10,  101  und  das  Adverb,  separatius  Cic. 
Invent.  2,  51,  156. 

Signatioi'  TertuU.  de  resurr.  carn.  13  und  die  Adverb,  signatius 


—     240      — 

Amm.  Marceil.  23,  6,  1;  23,  15,  2;  signatissime  Pelag.  Ep.  ad 
Demetr.  5. 

Simulatius  (Adverb.)  Petron.  poet.  fragm.  28,  4. 

Sordidatissimus  Sidon.  Epist.  3,   13,   11. 

Sparsior  Plin.  N.  H.   16,  34,  62  (146). 

Spoliatior  Cic.  Ep.  Att.   6,  1,  4. 

Stercoratissimus  Colum.   11,  2,  85. 

Stipatissimus  Sidon.  Epist.  3,  2,  1. 

Strictior  Quintil.  12,  10,  52;  Auson.  Idyll.  14,  3:  Hygin.  Grom. 
3,  1 :  stricfissimus  Ovid.  Remed.  amor.  233  und  die  Adverb,  strictius 
Pallad.   1,  6,  4;  Paul.  Dig.  8,  2,  20;  strictissime  Gell.  16,  3,  4. 

Strucfius  (Adverb.)  Tertull.  de  cult.  fem.  11. 

Subductior  Mart.  Capeila  6  §  591. 

Suhiectior  Horat.  Serm.  2,  6,  47  und  das  Adverb,  subiectissime 
Caes.  bell.  civ.  1,  84,  5. 

Suhlatior  Ovid.  Halieut.  55;  suhlatissimus  Gell.  16,  19,  14 
und  das  Adverb,  suhlatius   Cic.  Brut.  36,  95;    Amna.  Marceil.  15, 

12,  1. 

Suhmissior   (summissior)   Cic.  Orat.  26,  91;   Hirt.  bell.  Gall. 
8,  31,  2;  Liv.  44,  9,  6;  Sen.  Contr.  10,  32,  13;  Sen.  Epist.  13,  3 
Quintil.  3,  8,  48;    11,   1,  64;   Suet,  Tiber.  68;   Gros.  5,  17,  12 
Fest.  S.  344  und  das  Adverb,  suhmissius  Cic.  de  orat.  3,  55,  212 
Orat.  8,  26;  Off.   I,  26,  90;  Petron.  105;  Amm.  Marcell.  15,  3,  5. 

Suhstrictior  Colum.  6,  20. 

Succinctior  Plin.  N.  H.  16,  10,  17  (39);  Amm.  Marcell.  25, 
3,5;  Claudian.VI  cons.  Honor.  299;  Augustin.  Epist.  157;  Ambros. 
Epist.  15  und  das  Adverb,  succmctius  Amm.  Marcell.  20,  11,  20; 
Sidon.  Epist.   1,  9,  2. 

Suffusior  Tertull.  de  anima  38. 

Suppressior  Cic.  Orat.  25,  85. 

Suspectior  Cic.  Off.  2,  9,  34;  Sallust.  Cat.  7,  2;  Liv.  35,  14,  4; 
Quintil.  5,  7,  14;  Amm.  Marcell.  16,  12,  27;  24,  1,  13:  Claudian. 
VI  cons.  Honor.  309;  suspectissimus  Sen.  Epist.  59,  7;  Suet.  Tit.  6; 
Ulpian.  Dig.  48,  18,  1  §  2. 

Suspensior    Auct.   bell.  Afr.  48,  3;    suspensissiiaus   Colum.  3, 

13,  7  und  das  Adverb,  suspensius  Augustin.  Confess.  10,  34,  53. 

Tectior  Cic.  Orat.  42,  146;  pro  Rose.  Amer.  36,  104:  Deiot. 
6,  16;  Phil.  13,  3,  6;  Plin.  Epist.  1,  5,  1;  Nazar.  Panegyr.  26; 
tectissimus  Cic.  de  orat.  2,  73,  296  und  das  Adverb,  tectius  Cic. 
Epist.  Fam.  9,  22,  2  und  Plane,  daselbst  10,  8,  5;  Tibull.  4,  5,  17; 
Ovid.  Ars  amam.  1,  276. 


-     241     - 

Tensior  Priap.  6,  5;   Q>^,  16  ed.  Bücheier;  Quintil.  11,  3,  42. 

Tersior  Quintil.  10,  1,  94;  Gell.  19,  9,  10;  tersissinms  Stat 
Silv.  2  praef. 

Testafior  Cic.  pro  Cael.  27,  64;  Hirt.  bell.  Gall.  8,  42,  4;  8,  44,  1 ; 
Corn.  Nep.  Alcib.  4,  5;  Val.  Maxim.  8,  9  prooera. ;  C.  I.  L.  5,  875; 
10,  1782;  testatissiinus  Augustin.  Confess.  8,  6,  10;  Epist.  43,  5. 

Testificatior  C.  I.  L.  8,  5231. 

Turhatior  Sen.  de  ira  2,  35,  3;  Suet.  Tib.  69  und  Calig.  23. 

Unciior  Cic.  Brut.  20,  78;  Verr.  2,  22,  54;  Catull.  10,  11; 
Horat.  Epist.  1,  15,  44;  Mart.  5,  44,  7;  unctissimus  Sidon.  Epist. 
2,  9,  10. 

Vaporatius  (Adverb.)  Amm.  Marcell.  24,  4,  17. 

Vegetafior  Chalcid.  Tim.  41  B.  (p.  43,   19  ed.  Wrobel). 

Vestitior  Apul.  de  mag.  22  S.  443;  TertuU.  de  anima  38; 
vestitissimus  Colum.  7,  3,  8. 

Vibratior  Mart.  Capell.  1  §  39;  Auson.  Ep.  21,  5  (ed.  Peiper 
p.  271,  5). 

Vulgatior  Liv.  1,  7,  2:  Fronto  ad  Antonin.  (p.  108,  11  Naber); 
vulgatissimus  Val.  Maxim.  3,  5,  3;  Quintil.  2,  4,  28;  Suet.  Domit. 
22  und   das  Adverb,  vidgathis  Amm.  Marcell.   15,  3,  6. 

c)  Bei  Späteren  begegnet  der  Superlativ  von  einigen 
Participia  Fut.  Pass.  Fälschlich  geben  die  ältesten  Ausg.  des 
Fronto  ad  Anton.  Pium  4,  1  (167,  5  N.)  observandissimum  anstatt 
observandum.  Aber  admirandissimus  hat  Salvian.  Epist.  8,  2; 
eocsecrandissimus  derselbe  Gub.  Dei  7,  19,  83  und  honorandissi- 
mus  Nol.  Epist.  46.  Von  infandus,  welches  nicht,  wie  fandus,  als 
Particip.  betrachtet  werden  kann,  hat  Varius  (tr.  1)  bei  Quintil.  3, 
8,  45  infandissininfi,  und  dasselbe  Augustin.  Civ.  Dei  6,  8  (I  261, 
24),  von  nefandus  n efa7idis sijjnis  lusiin.  16,  4,  11;  18,  7,  10;  der 
vorgebliche  Quintil.  Decl.  18,  11;  Imp.  Zeno  Cod.  5,  8,  2;  9,  5,  1 
und  eine  Inschr.  aus  K.  lustinian.  Zeit  C.  I.  L.  6,  1199^  Ve^ie- 
randisshm  Caesares  Gruter  inscr.  209,  2.  Reverendissimus  ist 
an  mehreren  Stellen  dem  überlieferten  revereutissimus  willkürlich 
substituirt,  vergl.  die  obigen  Nachweisungen  über  das  letztere 
(S.  219).  Notwendig  scheint  jedoch  die  Änderung  des  überlieferten 
reverentissimi  in  reverendissimi  neben  parentes  und  domini  bei 
Salvian.  Epist.  4,  4  (ed.  Halm  p.  HO,  36  und  111,  2,  wo  die 
Konjektur  von  Baluzius  aufgenommen  ist) ;  im  Oros.  7,  37,  2  hat 
Zangemeister  die  bisherige  Schreibung  reverendissimi  dies  nicht 
beibehalten,  sondern  die  Lesart  der  besten  Hdschr.  reverentissimi 
dies  hergestellt. 

Neue  -Wagener,  Lat.  Formenlehre,     ü.     3.  Aufl.  16 


—     242     — 

66.  Von  einigen  Substantiva  wird  ein  Komparativ 
oder  ein  Superlativ  gebildet.  Von  senex  senior,  neben  wel- 
chem in  den  Not.  Tir.  S.  89  senicior  ist,  vergl.  über  die  Dekli- 
nation von  senex  Substant.  50. 

Von  iüvenis  gewöhnlich  iünior^  jedoch  ist  iuvenwr  bei  den 
Schriftstellern  der  Kaiserzeit  nicht  selten,  wie  Sen.  Contr.  7  praef. 
129  4;  10,  2  (31),  17;  Sen.  Epist.  26,  7;  66,  34;  Plin.  N.  H.  10,  29, 
43  (83):  Tac.  Germ.  24;  Plin.  Epist.  4,  8,  5;  Kaiser  Hadrian  bei 
Callistr.  Dig.  47,  21,  2;  Apul.  Met.  8,  21  S.  562.  Auch  in  den  Exe. 
ex  Charis.  arte  gramm.  S.  82  (536,  31)  wird  iuvenis  iuvenior  kom- 
pariert.  Bei  Serv.  zu  Verg.  Aen,  5,  409:  Secundum  Varronem 
senior  et  iuvenior  comparativi  sunt  per  imminutionem,  und  darauf 
iuvenior  non  satis  iuvenis,  intra  iuvenem,  schwankt  die  Lesart  beide- 
male  zwischen  iuvenior  und  iunior.  Iuvenior  steht  als  Kognomen 
C.  I.  L.  5,  5865;  10,  2622  und  Iunior  10,  1254;  dieses  ist  auch 
Kognomen  des  Lucilius,  des  Freundes  des  Seneca,  und  des  Gram- 
matikers Asper, 

Von  adulescens  steht  adulescentior  bei  Terent.  Hec.  prol.  2, 
3  (11);  Cic.  Ep,  Fam.  9,  8,  1 ;  Salbst.  Hist.  I  52  D.  (K.  55;  G.  62) 
bei  Prise.  10,  8,  46  S.  902  (I  535,  17);  Ambros.  de  viduis  2,  12; 
Isid.  Orig.  11,  2,  26;  lul.  Valer.  3,  40  (64). 

Vigilissinius  Trebell.  Poll.  Gall.  14,  3  (in  früheren  Ausgaben 
vigilantissimus) ,  dasselbe  hat  Eyssenhardt  bei  Amm.  Marcell.  18, 
6,  7  vermutet,  im  Vat.  und  Petrin,  steht  vigiliis  eins,  in  der  editio 
Gelenii  vigiles,  was  Gardthausen  aufgenommen  hat. 

Pumiliorem  giebt  Fulgent.  Expos,  serm.  antiq.  S.  562  aus  Apul. 
Met.  5,  9  S.  338,  bei  welchem  in  den  Hdschr.  vielmehr  pusiliio- 
rem  ist. 

Cinaedior  Catull.  10,  24,  wie  Mart.  6,  39,  12  in  cinaeda  fronte 
das  Wort  als  Adject.  behandelt. 

Martial  hat  auch  2^athicissimos  libellos  12,  95,  1,  während 
pathicus  und  pathica  sonst  überall,  Catull.  16,  2;  57,  2;  112,  2; 
luven.  2,  99;  9,  130;  Priap.  25,  3;  40,  4;  48,  5;  73,  1,  Personen 
bezeichnen. 

Plautus  aber  hat  nicht  allein  nach  Analogie  von  ßaadeorepoQ 
11.  9,  160;  9,  392;  10,  239  und  Od.  15,  533;  ßaadeözaroQ  II.  9,  69; 
x'jvxepoQ  IL  8,  483  und  Od.  7,  216;  11,  427;  20,  18;  xo^raroQ 
IL  10,  503;  do'jX(ksp()Q  Herod.  7,  7  gewagt,  patrue  mi  patruis- 
sume  Poenul.  5,  4,  26  (1196)  zu  bilden,  sondern  er  hat  auch 
die  schmeichelnde  Anrede  ocule  mi,  deren  er  sich  Cure.  1,  3, 
47  (203)  bedient,   zu  oculissume  homo  Cure.  1,  2,  28   (121)  ge- 


—     243     — 

steigert.  Auf  diese  Stelle  bezieht  sich  das  verstümmelte  me  dixit 
signifi  bei  Fest.  S.  178,  22.  Dem  geht  vorher  mum  ostium  ami- 
cae,  für  welches  Paul.  Festi  S.  179,  8  die  Ergänzung  darbietet: 
Oculissimum  carissimum.  Plautus :  Oculissimum  ostium  amicae. 
Daraus  gewinnen  wir  eine  sonst  nicht  bekannte  Lesart  für  Cure.  1, 
1,  15,  wo  unsere  Hdschr.  aufser  cod.  Langian.  ostium  occlusissi- 
mum  geben;  ocuHssimimi  otium  schreibt  auch  Götz,  vergl.  p.  235. 

67.  Von  einzelnen  anomalen  Superlativen,  wie  opti- 
mus,  pessimus,  minimus,  proximus,  infimus,  Intimus,  extremus, 
postremus,  summus  u.  a.  werden,  vornehmlich  von  Späteren, 
Komparativ-  und  Superlativ-Formen  gebildet.  Dies  hat, 
wie  J.  N.  Ott  (Doppelgradation  des  lat.  Adjektivs,  in  den  Jahr- 
büchern für  klassische  Philologie  1875  p.  787)  richtig  angiebt, 
darin  seinen  Grund,  dafs  die  erwähnten  Superlative  besonders 
durch  den  häufigen  Gebrauch  schon  früh  ihre  Bedeutung  einge- 
büfst  haben,  wie  dies  auch  Donat.  Ars  gramm.  5,  3  S.  1746 
(375,  9)  erkannt  hat:  plerumque  superlativus  pro  positivo  ponitur 
et  nulli  comparatur,  ut  luppiter  optimus  maximus.  Und  Prise.  3,  4, 
21  S.  607  (1  97,  15)  sagt:  Proximus  quando  pro  cognato  accipitur 
(vergl.  Kalb,  Juristenlatein  p.  38),  positivi  significationem  habet, 
ideoque  a  legislatoribus  etiam  comparative  profertur,  apud  quos 
saepe  invenitur  proximiores,  id  est  propiores  cognati.  Ut  ülpia- 
nus  libro  XLVl  ad  edictum  (Dig.  38,  8,  1  §  8):  Si  quis  proximioi' 
cognatus  nasceretur  (in  den  Dig.  nasci  speretur).  Vegetius  Rena- 
tus  rei  militaris  libro  primo  (Kap.  20):  Seil  latera  eoruiyi  siihdu- 
cantur  ah  hos/ibus,  ne  possint  iiilnus  accipere,  et  proximior  dextra 
Sit,  quae  plagam  possit  inferre.  Nee  mirum,  cum  apud  Graecos 
quoque  inveniuntur  huiuscemodi,  ut  Aristoteles  d~o  zoij  layaxoq 
kayazcüzazoQ  dixit,  cum  ea/azoQ^  id  est  extremus,  sit  superlativus. 

Wann  diese  Neubildungen  zuerst  gebraucht  wurden,  läfst  sich 
mit  völliger  Sicherheit  nicht  nachweisen,  das  erste  Beispiel  mag 
postremissimus  in  der  Rede  des  C.  Gracchus  bei  Gell.  15,  12,  3 
sein;  dieser  Superlativ  findet  sich  noch  bei  Apul.  de  mag.  98 
S.  594  und  Tertull.  de  cult.  fem.  2,  1;  einen  Komparativ  post- 
remior  hat  Apul.  de  deo  Socrat.  3  S.  126. 

Am  häufigsten  ist  proximior,  dasselbe  kommt  aufser  an  den 
von  Priscian  angeführten  Stellen  noch  vor  bei  Sen.  Epist.  108,  16; 
Gaius  Instit.  3  §  7  (vergl.  lustinian.  Inst.  3,  1  §  6);  derselbe  Dig. 
41,  1,  7  §3;  Ulpian.  Dig.  17,  2,  52  §  9;  26,  4,  3  §9;  Paul, 
daselbst  38,  10,  10  §3;    Arcad.  oder  Charis.  daselbst  22,  5,  21 

16* 


—     244     - 

§  3;  Minuc.  Fei.  19,  2;  Cael.  Aurd.  Chron.  5,  2,  46  S.  374:  Luxor. 
Epigr.  in  der  Anth.  Lat.  ed.  Meyer  325  (Riese  314;  Baehrens  4, 
468),  V.  3;  Coripp.  loann.  7,  421;  8,  11;  lustinian.  Instit.  1,  16  §  7 
im  Bamb.  E  und  im  Cöln.  m.  sec.  (Huschke  schreibt  proximiore, 
Krüger  proximo);  2,  1  §  22;  3,  2  §  3;  3,  2  §  6;  3,  6  §  11 ;  3,  6 
§  12;  3,  7  §  3;  Lucifer,  De  sancto  Athanasio  I  43  (p.  142,  32  ed. 
Hartel);  Liberii  Papae  ad  Luciferum  epistula  (p.  321,  3);  bei  den 
Gromatik.  p  314,  28;  315,  1;  319,  11;  Interpr.  Iren.  1,  8,  5; 
Ital,  Hebr.  6,  9.  Mit  proximior  ist  das  Substantiv  pvoximitas  bei 
Ovid.  Ars  am.  2,  662;  Met.  10,  340;  13,  154;  bei  dessen  Nach- 
ahmer Nux  56;  Vitruv.  2,  9,  7;  Quintil.  3,  6,  95;  Apul.  Dogm. 
Piaton.  2,  14  S.  240  und  Ascl.  5  S.  289;  Gaius  Instit.  3  §  27;  lav. 
Dg.  36,  1,  48  pr.;  lul.  Dg.  38,  8,  3;  38,  16,  8  pr.;  Paul.  Dg.  22,  6, 
1  §  1;  Ulpian.  Dig.  38,  8,  4;  Augustin.  Civ.  Dei  8,  23  (I  355,  11); 
Oros.  6,  4,  4;    Frontin.  Controv.  agr.  2  S.  38,   11  zu  vergleichen. 

Extremior  Apul.  Met.  1 ,  8  S.  37  und  7,  2  S.  449;  Tertull.  de 
anima  33  zweimal;  Augustin,  Confess.  12,  29  und  Salvian.  Gubern. 
Dei  5,  9,  45;  extremissimus  Tertull.  Apol.  19. 

Tnßmioris  schreibt  Dombart  im  Augustin.  Civ.  Dei  3,  19 
(I  129,  5),  so  im  Cöln.  m.  pr.  und  in  den  Par. ;  infirmioris  im 
Augsb.  und  Freis.  und  im  Cöln.  m.  sec;  es  findet  sich  noch  in- 
fimior  Interpr.  Iren.  2,  12,  7  und  Vulg.  Euang.  loann.  2,  10 
Veron. 

Intimius  als  Adverb.  C.  I.  L.  9,  2826. 

Minimissimus  Arnob.  5,  7;  5,  14;  4  Reg.  18,  24  (Tolet.); 
Ignat.  Ep.  ad  Rom.  4. 

Novifisimior  Perpetuae  et  Felicit.   praef.  1. 

Optimissimus  hat  der  cod.  Parisinus  zu  Curt.  10,  5,  9. 

Pessimissimus  haben  die  besten  Hdschr.  zu  Sen.  Epist.  81, 
21,  was  auch  in  den  Text  zu  setzen  ist  (vergl.  Ott  a.  a.  0.  p.  790 
und  Wölfflin,  Lat.  und  romanische  Komparation  p.  45),  andere 
lesen  spississimum. 

Summ/'or  Eustath.  Hexaem.   1,  10. 

68.  Zu  mehreren  Adjectiva  fehlen  der  Komparativ  und  der 
Superlativ,  oder  eines  von  beiden,  oder  sie  kommen  nur  selten  vor. 

A)  Einige  lassen  wegen  ihrer  Bedeutung  keine  Steigerung 
zu,  so 

1.  Die,  welche  einen  Stoff  bezeichnen,  wie  aureus,  argen- 
tevs,  aereus,  ferreus ,  floreus ,  laureus,  lupideus,  ligneus,  spiceus ; 
adamantinus,  faginus. 

2.  Die,  welche  eine  Angehörigkeit  ausdrücken,  wie  f rater- 


—     245     — 

mis,  maternus ;   asininus,  caninus,  equinus,  ferinus,  taurinus;  avi- 
tus;  buimlns  oder  bovillus;  suillus;  Graecus,  Romemus. 

riautus  bildet  Poenul.  5,  2,  31  (845)  sogar  Fiuiior,  was  auch 
von  Prise.  3,  1 ,  3  S.  598  (I  84,  6)  bemerkt  wird,  und  Latinlus 
Fronte  (S.  28,  15  ed.  Naber):  Hieronym.  in  Isai  8  ad  26,  7;  Epist. 
58,  9.  Und  Gell.  3,  3,  4  sagt  sogar  Plauiinissimns  und  Hieronym. 
Epist.  50,  2  Latinissimus. 

3.  Die  Zeitbestimmungen:  autumnalis;  hesternus.,  hibertius^ 
Jiocliernus,  senipitemus ;  aesticus;  crastinus,  dhitiuiis,  inalutinus^ 
2>erendinus^  pristinus,  repentinus.^  serotinus,  vespertinus ;  hornotinus 
oder  horuus',  vernus;  diurnus.,  nocturnus. 

Von  aeternus  kommt  der  Komparativ  aeternior  in  der  Bedeu- 
tung von  diuturuior  bei  Plin.  N.  H.  14,  1,  2  (9)  vor  (vergl.  aeter- 
nus  bei  Plin.  N.  H.  16,  40,  79  [213]:  16,  40,  79  [215]:  16,  40,  79 
[219]:  16,  44,  93  [246];  21,  17,  60  [100];  35,  14,  49  [172]  und 
aeternitas  16,  40,  79  [217]),  und  aetemiora  gebraucht  Lactant. 
Epit.  68,  22  und  23   im  Gegensatz  zu  quae  habueruut  exordium. 

4.  Von  den  Adjectiva,  die  eine  Farbe  bezeichnen,  scheint 
nur  y oi\  furvus  und  ruhidus  keine  Steigerung  vorzukommen,  bei  den 
übrigen  werden  die  Komparativformen  gebildet,  um  die  gröfsere 
oder  geringere  Intensität  der  Farbe  auszudrücken. 

Alhidior  Gels.  5,  26,  20;  5,  28,  4;  Plin.  Epist.  8,  20,  4;  alhi- 
dissimus  Cels.  5,  26,  20. 

Von  albus  bildet  Varro  L.  L.  8,  29,  52  Albius  und  8,  39,  75 
Album,  Albius,  Albissimum:  ein  Komparativ  albius  steht  bei  Bed. 
Mund,  constit.  1  p.  394  und  der  Superlativ  albissiina  bei  Cassiod. 
Var.  9,  3. 

Atrior  Plaut.  Poen.  5,  5,  11  (1148);  Gell.  2,  26,  14:  2,  ,30, 
1 1 :  Lactant.  Instit.  5,  3,  23. 

Candidior  (vergl.  Varro  L,  L.  8,  7,  17)  Caton.  Orig.  b,  17  (ed. 
lord.  p.  26,  9)  bei  Festus  p.  237;  CatuU.  68,  148;  80,  2;  107,  6; 
Verg.  Ecl.  1,  28;  7,  38;  Horat.  Serm.  1,  5,  41;  Tibull.  1,  7,  61-; 
Ovid.  Amor.  3,  7,  8;  Met.  8,  373;  13,  788:  Trist.  2,  80;  3,  4,  34; 
Ep.  ex  Ponto  2,  5,  38  und  Heroid.  15,  146  (16,  250);  Quintil.  2, 
17,  35:  Mart.  1,  115,  2;  Plin.  N.  H.  12,  19,  42  (92);  15,  30,  39 
(131):  18,  9,  20  (86);  Plin.  Epist.  2,  9,  4;  Rut.  Namat.  1,  197; 
Aegrit.  Perdic.  231  (Baehrens  5,  122);  candidissimus  Vitruv.  10, 
2  (7),  15:  Quintil.  2,  5,  19:  Sen.  Suas.  6,  22;  Plin.  N.  H.  18,  11, 
19  (116);  31,  7,  42  (90):  Plin.  Epist.  6,  11,  3;  Pallad.  4,  13,  4; 
Vopisc.  Firm.  1,  1. 

Flavior  ßoeth,  in  Porphyr,  dial.  2  p.  81. 


-     246     — 

Fulvior  Cael.  Aurel.  Acut.  2,  27,  144. 

Fuscior  Plin.  N.  H.  16,  13,  24  (63);  Marl.  14,  62,  1;  Apul. 
Dogm.  Plat.  2,  14  S.  289  und  de  mundo  25  S.  345:  Lactant.  Opif. 
Dei  10,  27:  Hieronym.  Epist.  38,  3;  Boetb.  in  Porphyr,  dial.  2  p.  81. 
Nicjrior  Ovid.  Ars  am.  2,  658;  Heroid.  17  (18),  7:  Colum.  3, 
2,  23;  Plin.  N.  H.  9,  26,  42  (81);  9,  29,  45  (84);  11,  7,  7  (17); 
11,  38,  90  (221):  12,  12,  26  (44);  12,  13,  29  (50);  12,  19,  42 
(92);  12,  25,  54  (122);  13,  4,  9  (49);  24,  15,  89  (139);  Mart.  1, 
72,  5;  1,  115,  4;  8,  64,  7;  12,  34,  7;  Plin.  Epist.  5,  6,  33;  6, 
16,  17;  Vopisc.  Firm.  4,  1;  Apul.  de  mag.  58  S.  523;  nicjerrimus 
Catull.  17,  16;  Verg.  Georg.  3,  278;  Aen.  5,  696;  Gels.  5,  19,  2; 
Plin.  N.  H.  10,  3,  3  (7);  14,  3,  4  (42);  15,  25,  30  (102);  Apul. 
Met.  11,  3  S.  758. 

Ruhrior  Plin.  N.  H.  10,  63,  83  (180);  20,  21,  85  (231);  ru- 
berrimus  Gels.  5,  18,  31:  Scribon.  Larg.  249. 

Ruhicundior  Varro  R.  R.  1,  9,  5:  2,  8,  6;  Sen.  Nat.  quaest. 
1,  5,  2:  7,  11,  3;  Plin.  N.  H.  20,  6,  23  (56). 

Rufior  Plin.  N.  H.  16,  14,  25  (65);  18,  9,  20  (86);  27,  12, 
105  (128). 

Vt'ridior  Gic.  bei  Macrob.  Somn.  Scip.  1,  4,  2;  Plin.  N.  H. 
6,  29,  35  (185);  12,  25,  54  (115);  15,  30,  39  (127);  Gell.  2,  3,  1; 
13,  20  (21),  13;  Pallad.  4,  10,  23;  Cael.  Aurel.  Acut.  2,  14,  206 
S.  197;  viridissimus  Gic.  Verr.  3,  18,  47;  Nat.  Deor.  2,  39,  98; 
Gatull.  17,  14;  Verg.  Georg.  3,  144;  Golum.  4,  22,  3;  Plin.  N.  H. 
12,  13,  29  (50);  Vitruv.  7,  14,  2;  Sil.  5,  569:  Plin.  Epist.  6,  31,  15. 
B)  Mehrere  Adjectiva  mit  den  Endungen  — alis,  — aris, 
— icus,  —  idus,  — ilis,  — imus,  — inus,  — ivus,  — orus,  — ulus, 
— undus  und  — bundus,  —  cundus,  — ster  entbehren  oft  der 
Steigerungs  formen. 

1.  Die  auf  — älis\  convivalis,  fatalis,  letalis^  socialis,  venalis, 
virginalis^  aber : 

Aequalior  Liv.  24,  46,  5;  Plin.  N.  H.  19,  1,  2  (9);  Quintil. 
3,  8,  60;  aequalissimus  Terlull.  de  anima  17  und  die  Adverb. 
aequalius  Golum.  de  arborib.  4,  2;  Tacit.  Hist.  2,  27. 

Capüalior  Gic.  Verr.  Accus.  2,  70,  170;  Gato  Mai.  12,  39  und 
Off.  1,  13,  41. 

Feraliov  Pacat.  Panegyr.  46,  4:  Gros.  lib.  apolog.  30,  3;  Sal- 
vian.  Epist.  9,  11;  feralissimus  Salvian.  Gubcrn.  Dei  1,  6,  29; 
2,  5,  22;  6,  2,  13  und  adv.  avarit.   1,  7,  31. 

Fruqalior  (vom  Positiv  frugi,  vergl.  unter  64,  wovon  freilich 
in  den  Exe.  ex  Charis.  arte  gramm.  S.  78  (533,  31)  ein  Kompa- 


—     247     — 

rativ  friujiov  neben  dem  Superlativ  frugalissimus  gebildet  wird) 
Plaut.  Irin.  3,  1,  9  (610);  Terent.  Heaut.  4,  3,  3  (681):  Varro 
R.  R.  3,  2,  3;  Sen.  Contr.  7,  21,  20  und  Exe.  6,  2;  luven.  5,  6; 
frugalissimus  Cic.  de  orat.  2,  71,  287;  Verr.  Acc.  1,  28,  71; 
I,  51,  135;  1,  52,  137;  2,  45,  110;  3,  4,  8;  3,  38,  86;  pro  Flacc. 
29,  71;  Ep.  Att.  1,  16,  3;  Plin.  Panegyr.  51,  2  und  das  Adverb. 
frugalius  Lactant.  de  ira  20  und  Quintil.  Decl.  260. 

Generalissimus  Boeth.  in  Porphyr,  dial.  1  p.  5;  6;  14;  17; 
23;  68;  69  u.  ö. ;  für  generalissimus,  was  Neue  aus  den  Sen.  Epist. 
65,  14  citiert,  schreibt  Haase  de  causa  generali  quaerimus. 

Hospitalior  Flor.  1,  16,  4;  hospitalissimus  Cic.  Verr.  Acc.  1, 
26,  65  (maxime  hospitalis  daselbst  4,  2,  3). 

Itiaequalior  Plin.  Epist.  9,  5,  3;  inaequalissimus  Suet.  Aug.  76. 

Liberalior  Liv.  22,  26,  1  :  23,  46,  6;  41,  2,  13;  Geis.  8,  10,  7; 
Quintil.  2,  8,  12;  5,  13,  26;  liheralissimus  Cic.  Rose.  Comm.  8,  22; 
Verr.  Acc.  2,  11,  29;  pro  Arch.  3,  4  und  Lael.  14,  51;  Suet. 
Vesp.  17;  Eumen.  orat.  11  und  die  Adverb,  liheralius  Varro  R.  R. 

1,  17,  7;  Cic.  Ep.  Att.  16,  6,  1;  ad.  Q.  fr.  2,  4,  3;  Com.  Nepos 
Chabr.  3,  2;  Quintil.  6,  3,  19;  Plin.  Panegyr.  68,  7  schreibt  Keil, 
trotzdem  fast  alle  Hdschr.  liberalius  haben,  nach  den  ältesten 
Ausgaben  liberius;  liberalissiine  Cic.  Ep.  Att.  5,  13,  2;  Apul.  Met. 
10,  23  S.  724. 

Nihil  mortalius  Plin.  N.  H.  34,  14,  40  (141),  in  den  Hdschr. 
steht  mortalibus;  aliquid  ipso  homine  mortalius  36,   15,  24  (110). 

Penetralior  Lucr.  2,  382. 

Poenalior  Salvian.  Gubern.  Dei  5,  7,  28;  6,  11,  58;  poena- 
lissimus  derselbe  adv.  avarit.  2,  10,  48. 

Principalior  Tertull.  de  anima  43;  Boeth.  in  Arist.  praedi- 
cam.   1  p.  113;  p.  541;  p.  1323. 

Regalior  Plaut.  Capt.  4,  2,  45  (825);  regalissinms  lul.  Valer. 

2,  19  und  das  Adverb,  regalius  lul.  Valer.  1,   13. 

Vocalior  Sen.  Nat.  quaest.  2,  29  und  Quint.  8,  3,  16  (bei 
Gell.  13,  20,  14  wird  richtiger  vocabilior  gelesen);  vocalissimus 
Phn.  Epist.  4,  7,  2  und  Sidon.  Epist.  8,  9. 

2.  Die  auf  — «rü:  ancillaris^  peculiaris,  puellaris,  aber: 
Familiarior  Terent.  Phorm.  4,  5,  9  (721);  5,  6,  11  (851); 
Cic.  de  orat.  3,  19,  71;  Corn.  Nep.  Att  16,  2;  Liv.  7,  33,  1; 
24,  5,  7;  Colum.  6,  2,  6;  Plin.  N.  H.  33,  3,  19  (58);  Plin.  Epist. 
2,  5,  10;  familiär issimus  Cic.  Verr.  1,  7,  18;  1,  19,  51;  1,  49, 
128;  3,  65,  152;  3,  72,  168;  5,  41,  107;  pro  Cluent.  16,  47;  62, 
172;   Süll.  17,  49;    20,  57  (zweimal);   Arch.  3,  5;   4,  7;    10,  26; 


-     248     - 

de  domo  45,  118;  de  prov.  cons.  8,  18;  pro  ßalb.  28,  63;  28,  64; 

Milon.  17,  46  (zweimal);  Phil.  2,  17,  42;  3,  10,  25;  7,  2,  5;  11, 

2,  5;    Ep.   Farn.  13,  27,  2;    13,  30,  1;    ad   Q.    fr.  1,  4,  1;    Att. 

16,  16  F.;    Auct.  bell.   Afr.  68,  4;   Sali.  lug.  98,  1;  Vell.  Paterc. 

2,  56,  3;  Mart.  12  prooem.  (ed.  Gilbert  p.  282,  23);   Plin.  N.  H. 

2,  9,  6  (41);    16,   18,  30  (75);    16,  31,  57  (131);   Plin.  Epist.  7, 

11,  3;   Suet.  Caes.  81;    ders.  Gramm.  20  (ed.  Roth  p.  265,  24); 

Mamert.  Grat.  act.  25;   Lamprid.  Commod.  Anton.  4,  8;  Vopisc. 

Numer.  12,  1  und  die  Adverb,  familian'us  Cic.  pro  Cael.  23,  57; 

Cluent.  24,  77;    62,  175;    Corn.'  Nep.  Att.  5,  3;   Quintil.  2,  7,  3; 

Plin.  Epist.  6,  8,  2;    Gurt.  9,  6,  16;    lustin.  27,  3,  11;  familia- 

rissime  Cic.  Divin.  in  Caecil.  9,  29;   pro  Cluent.  16,  46;   20,  61; 

62,  172;  in  Catil.  2,  4,  7 ;  Corn.  Nep.  Agesil.  1,  1;  Plin.  Epist. 
1,  14,  3;  7,  8,  2;  7,  16,  1;  7,  24,  2;  Suet.  Gramm.  10  (ed.  Roth 
p.  262,  6);  16  (p.  264,  18). 

Militarior  Tertull.  Apol.   11. 
Fojmlarioi-  Liv.  7,  33,  3. 

Salutarior  Cic.  Ep.  Famil.  9,  14,  3  oder  Att.  14,  17  A.,    3; 
Nat.  Deor.  3,  9,  23. 

Singularisstmus  Colum.  5,  5,  15  im  Leipz.,  sonst  diligentis- 
simus. 

Vulgaris svniis  schlägt  Haase  (Anm.  200  zu  Reisigs  Vorlesungen) 
statt  des  überlieferten  vulgatissimus  mit  den  Worten  vor:  »Wenn 
es  von  vulgaris  keinen  Gradus  giebt,  so  liegt  dies  in  der  ursprüng- 
lichen speciellen  Bedeutung  dieses  Wortes;  wo  es  aber  eine  all- 
gemeinere Bedeutung  hat,  können  auch  die  Gradus  nicht  fehlen.« 
Die  neuesten  Herausgeber  des  Tacitus  haben  vulgarissimus  Ann. 
13,  49  in  den  Text  gesetzt. 

3.  Die  auf  — icus:  bellicus,  civiciis,  hosticus,  lubri'ciis,  imbli- 
ciis,  unicus,  urhicus^  aber: 

Modicissimus  Cass.  Fei.  30;  72;  76;  Fulg.  Exp.  serm  ant. 
566,  21  M. 

Rusticior  Sen.  Epist.  88,  33;  Gell.  17,  2,  17  und  das  Adverb. 
msticius  Horat.  Serm.   1,  3,  31. 

4.  Von  den  Adjectiva  auf  —iclus  wird  die  überwiegende  Mehr- 
zahl kompariert,  so  aridus^  avidus,  calidus,  callidus^  cupidus,  fer- 
vidus,  ßoridics,  frigidus,  gelidus,  Ic/ndjis,  liqnidus^  lucidus,  niti- 
dus^ jyaHidun^  putidus,  rapidus^  rigidus ,  soli<lus,  tiordidns,  spleii- 
didus,  fei>idus^  thnidus^  tumidus^  turbidus^  umidus. 

Von  folgenden  scheint  ein  Komparativ  vorzukommen,  ein 
Superlativ  ganz  zu  fehlen: 


-     249     - 

Fulgidior  Augustin.  Serm.  384,  1  ;  Venant.  Fortun.  Carm.  8, 
6,  352. 

IlorrvUor  Cic.  Brut.  17,  68;  Caes.  bell.  Gall.  5,  14,  2;  Verg. 
Belog.  7,  42;  Ovid.  Ep.  ex  Ponto  1,  3,  83;  Quintil.  12,  10,  10; 
Plin.  Epist.  3,  3,  5. 

Madidiora  las  man  früher  Plin.  N.  H.  27,  5,  21  (38),  dafür 
schreibt  Urlichs  minora,  was  auch  Detlefsen  aufgenommen  hat. 

Eancidior  luven.  6,  185  und  das  Adverb,  rancidius  Palaem. 
Art.  S.  1379  (542,  16). 

Tahidior  Augustin.  in  psalm.  38,  12. 

Uvidior  Tertull.  leiun.   1. 

Komparativ  und  Superlativ  fehlen  bei  algidus^ßuichis,  gravidus, 
roMdus^  sucidus,  toriddus^  torridus^  tre/jidu.s,  lurgidus  und  sudus. 

5.  Die  auf  — llis:  anilis,  /tostilis,  scurrHis^  senilis,  so-vi- 
lis,  aber: 

Civilior  Ovid.  Trist.  4,  4,  13;  Plin.  Epist.  8,  24,  7;  civilis simiis 
Spartian.  Hadr.  20,  1;  Eutrop.  8,  1,  1  und  die  Adverb,  civilius 
Plin.  Panegyr.  29,  2;  Apul.  Met.  9,  39  S.  668;  lul.  Valer.  3,  30 
(49);  civilissime  Eutrop.  7,  8,  4. 

luveuilior  Ovid.  Met.  14,  639  und  das  Adverb,  iuvenilius  lul. 
Rufinian.  de  schem.  dianoeas  1. 

Pueriliof  Horat.  Serm.  2,  3,  250. 

Virilior  Lamprid.  Heliog.  8,  7:  virilissinms  in  den  verdächtigen 
Inschr.  C.  I,  L.  9,  394*  und  417*  und  das  Adverb,  oirilius  Sen. 
de  brevit.  vit    7,  1  und  Contr.  10,  4  (33),  21. 

6.  Von  den  Adjectiva  auf  — llis  werden  die  einen  kompa- 
riert,  bei  anderen  ist  entweder  der  Superlativ  oder  der  Kompa- 
rativ nicht  nachweisbar. 

Komparativ  und  Superlativ  findet  sich  bei: 

Afahilior  Sen.  Epist.  79,  8  und  das  Adverb,  afahilissime 
Gell.  i6,  3,  5. 

Agilior  Colum.  9,  15,  3;  Sen.  Nat.  quaest.  2,  10,  1;  Epist. 
74,  16;  Plin.  Epist.  4,  30,  9;  Quintil.  11,  3,  164;  Suet.  Tib.  68 
u.a.;  agillirnus  erwähnen  Charis.  1  S.  89  (114,  11)  und  Prise.  3, 
3,  20  S.  606  (I  96,  14);  agilissimus  Charis.  2,  162  (182,  18)  und 
die  Adverb,  agilius  Colum.  2,  2,  37;  agilissime  Charis.  2,  162 
(182,  19);  die  Superlativformen  des  Adjektivs  wie  des  Adverbs 
sind  sonst  ohne  Beleg. 

Ämahilior  Cic.  Off.  l,  17,  56;  Ep.  Fam.  7,  20,  1;  9,  14,  4; 
11,  15,  1;  Catull.  65,  10;  Tibull.  3,  4,  94;  Sen.  Contr.  7,  5  (20), 
12;   aii  abilissirnus  Cic.  Lael.   14,  51;    Sen.  Contr.    10,  5  (34),  25: 


—    250    — 

Suas.  7,  14  und  in  den  not.  Tir.  S.  60  und  das  Adverb,  amabilius 
Ovid.  Am.  3,  675;  Sidon.  Epist.  5,  20,  3. 

Dehilior  Tacit.  Hist.  4,  62;  Claudian.  in  Rufin.  1,  317;  debi- 
lisswius  in  den  Not.  Tir.  S.  12. 

Docilior  Plaut.  Bacch.  1,  2,  56  (164);  Quintil.  1,  12,  9;  4,  2, 
44;  docillhnus  und  Adverb,  docillime  bei  Charis.  2,  162  (182,  18 
und  19),  doch  ohne  Beleg. 

Fertilior  Ovid.  Ars  am.  1,  90;  1,  349;  Quintil.  12,  10,  25; 
Plin.  N.  H.  6,  22,  24  (81);  14  prooem.  3;  16,  27,  50  (116);  18, 
1,  1  (5);  Claudian.  Epist.  3,  20;  lul.  Valer.  3,  8;  fertilissimus 
Caes.  bell.  Gall.  6,  24,  2;  7,  13,  3;  Auct.  bell.  Alex.  3,  1;  51,  2; 
Liv.  29,  25,  12;  Val.  Maxim.  7,  6,  2;  8,  7  ext.  3;  Plin.  N.  H.  15,  30, 
39  (130);  18,  6,  8  (43);  18,  20,  21  (95)  u.  a.;  Cicero  scheint  den 
Superl.  vermieden  zu  haben,  er  gebraucht  dafür  Divin.  1,  42,  94 
agros  uberrimos  maximeque  fertiles. 

Fro,(jilior  Plin.  N.  H.  7  praef.  5;  12,  7,  15  (30);  fragilissi- 
mus  Acc.  (fragm.  5  ed.  Baehrens  p.  267)  bei  Non.  S.  193,  22  und 
Prise.  6,  16,  84  S.  718  (I  268,  13);  Arnob.  1,  51;  Hieronym.  in 
Ezech.  4,  1;  Boeth.  Consol.  philos.  3,  8. 

Hahllior  Liv.  21,  4,  3;  Val.  Maxim.  5,  7,  1;  Quintil.  6,  3, 
12;  Suet.  Aug.  18;  hahilissimus  Cels.  2,  1  (p.  28,  23  Daremb.) 
und  in  den  not.  Tir.  S.  12. 

Ignohilior  Plin.  N.  H.  23,  1,  20  (34);  ignobilissimus  Plin. 
N.  H.  35,  4,   10  (28);  Gell.  15,  4,  1;  Not.  Tir.  S.  12. 

Incomparahilior  Ambros.  de  Isaac  et  anim.  8,  78;  incompara- 
büissimus  C.  I.  L.  6,  1487;  6,  1802;  6,  2552;  10,  2030;  10,  3980. 

Inulilior  Ovid.  Met.  13,  38;  Quintil,  11,  3,  57;  inutiliasimus 
Colum.  3,  10,  6;  Plin.  N.  H.  17,  27,  45  (257);  22,  24,  52  (112) 
und  das  Adverb,  inutilius  Varro  R.  R.  3,  5,  2. 

Mobilior  Lucr.  4,  344;  Cic.  Nat.  Deor.  2,  11,  30;  Liv.  6, 
6,  1;  mobilissimus  Cic.  Nat.  Deor.  2,  11,  31;  2,  15,  39;  Tacit, 
Histor.  1,  24;  Gell.  15,  22,  10  und  das  Adverb,  mobilius  Lucr. 
5,  634. 

Mutabüior  Val.  Maxim.  6,  9,  14;  muiabilissimus  Pore.  Latro 
Decl.  contra  Catil.  16. 

Nobilior  Cic.  Verr.  4,  55,  122  u.  a. ;  nobilissimus  sehr  oft  bei 
Cicero;  seltener  sind  Komparative  und  Superlative  des  Adverbiums, 
so  nobilius  Auson.  Mosell.  367 ;  Sidon.  Epist.  9,  9,  13  und  nobi- 
lissime  Quintil.  12,  1,  16;  in  der  Perioch.  Liv.  54  stand  früher 
nobilissime,  0.  Jahn  (p.  60,  4)  schreibt  nobiliter. 

Stabüior  Terent.  Adelph.   1,  1,  41;   Liv.  44,  35,   19;  Vitruv. 


—     251     — 

8,  1,  2  (p.  186,  8);  stabüissimus  Cato  R.  R,  praef.  4  und  das 
Adverb,  stabüius  Suet.  Claud.  20. 

Tolerahilior  Cic.  Cat.  Mai.  3,  8;  de  orat.  1,  50,  218;  Ep. 
Farn.  7,  30,  1;  tolerahilissimus  Paul.  Dig.  28,  5,  18  und  das  Adverb. 
tolerahilius  Cic.  de  finib.  3,  13,  42;  Tuscul.  3,  23,  55;  Ep.  Farn. 
15,  20,  2. 

Utüior  und  utilissimiis  sind  sehr  häufig;  seltener  die  Formen 
des  Adverb,  wie  xitüius  Ovid.  Heroid.  1,  67;  utilissime  Colum.  11, 
2,  26;  Quintil,  4,  2,  57;  Plin.  N.  H.  17,  14,  24  (110). 

Venerah llior  Liv.  1,  7,  8;  Val.  Maxim.  1,  1,  15;  Veget.  de 
re  mil.  3,  8  (p.  84,  14);  venerahilissimus  Sidon.  Epist.  4,  9;  vene- 
rahillimus  hat  Haase  bemerkt  aus  Walafr.  Strab.  de  visionibus 
Wettini  in  Canisii  lectt.  antiq.  ed.  Basnage  tom.  II  P.  2  p.  220. 

Verber alissumus  Plaut.  Aulul.  4,  4,  6   (625). 

Der  Superlativ  fehlt,  aber  der  Komparativ  ist  vorhanden  bei 
admirabilis,  conducibi/is ,  credibilis ^  ßebilis;  lionorahilis ^  ignora- 
bilis,  inexcusabilis,  laefabilis,  laudabi/is ;  mirahilis  (Colum.  6,  36,  3 
stand  in  früheren  Ausgaben  mirabilissimam  sobolem ,  Schneider 
schreibt  mirabiles  pessimam  sobolem) ;  miserabilis^  opfabüis,  parti- 
bili's^  placabilis,  praestabilis^  probabilis,  uterüis,  ierribäis,  vendi- 
bilis,  vocabilis. 

Ein  Komparativ  fehlt  bei  verberabilis,  Komparativ  und  Super- 
lativ bei  futtüis. 

7.  Die  auf  — imus^  wie  ßnitmius,  legitimus^  marltimus. 

8.  Die  auf  —Inns^  wie  caninus,  equiims,  inarinus^  j^eregri- 
nus,  aber: 

Divinus  bildet  divinior  Cic.  de  finib.  5,  11,  33;  5,  13,  38; 
Sen.  Epist.  66,  11;  Mamertin.  Grat.  act.  27 ;  divinissimus  Cic.  Leg. 
2,  18,  45. 

Supinior  Plin.  N.  H.  17,  23,  35  (214);  Mart.  2,  6,  13. 

Vicimor  Mythograph.  2,  9  (ed.  Bode  p.  77,  9);  2,  25  (83,  28) 
und  die  Adverb,  vicinius  Boeth.  Consol.  philos.  4,  6;  Venant. 
Fortun.  Carm.  3,  12,  11;  vicinissime  Augustin.  Doctr.  Chr.  1,  33, 
37  (Eugipp.  Exe.  Augustin.  250  S.  815,  20). 

9.  Die  auf  — Ivus^  wie  aestivus^  captwus^  fugitivus^  furti- 
vus,  aber : 

Von  novicus  findet  sich  ein  Komparativ  novicius  in  Thom. 
thes.  157. 

Intempestivior  Val.  Maxim.  7,  8,  9. 

Tempesfivinr  Gell.  2,  29,  5 ;  Quint.  Decl.  260  und  das  Adverb. 
tempestivius  Horat.  Carm.  4,   1,  9. 


-     252     — 

10.  Die  auf  — örus^  wie  honorus^  inhonorus^  soporus,  sudorus, 
vaporus,  aber: 

Cmtorior  Hieronym.  Chrou.  praef.  S,  3,  dagegen  plus  canora 
Tiberiaii.  1  v.  15  (ed.  Baehrens  3  p.  265). 

Decorioi-  Tert.  ad  uat.  2,  10;  Itin.  Alex.  Magni  6  (13),  Quin- 
tilian  und  Tacitus  bilden  dafür  decentior;  decorissimus  Apul.  de 
mag.  4  S.  387. 

Dedecorissimus  Oros.  3,  23,  28. 

Indecorius  (Adverb.)  Fronto  ad  Ant.  Imp.  1,2  (p.  96,  21 
Naber). 

Odorior  Plin.  N.  H.  20,  17,  69  (177);  odorissimus  Isid.  Orig. 
17,  9,  3  und  17,  9,  8. 

Sonorior  Prise.  2,  1,  3  S.  566  (I  45,  7). 

11.  Die  auf  — ulus^  wie  helhdus^  bihuhis,  credulus,  garrulus^ 
Jiorridulus,  parvulus^  jyaiulus,  pendulus  ^  jyerlucidulus  ^  querulus, 
rufulus,  sedulus,  stridulus,  tinnulus,  tremulus,  vetuliis,  aber: 

Eidiculissimus  Plaut.  Stich.  2,  2,  58  (381)  und  2,  2,  64  (389), 
an  der  zweiten  Stelle  in  einigen  Hdschr.  in  ridiculosissimus  ver- 
derbt. 

12.  Die  auf  — undus  und  bu/idns,  wie  oriundus;  cunclalmn- 
dus,  deliherahundus,  furibundus,  laetabundus,  mirabundus,  pericli- 
tabimdiis,  venerabundus^  aber: 

Tremebundior  Colum.   10,  396. 

Secundior  Caes.  bell.  Gall.  1,  14,  5;  2,  9,  2;  Sen,  de  dem. 
2,  2,  3;  Suet.  Caes.  2;  Amm.  Marcell.  26,  7,  15;  28,  6,  28;  secun- 
dissimus  Cic.  Nat.  Deor.  3,  34,  83;  Off.  1,  26,  91;  Ep.  Fam.  15,  8; 
Caes.  bell.  Gall.  7,  62,  2  und  bei  Cic.  Ep.  Att.  10,  8  B.  1;  Auct.  bell. 
Alex.  11,  3;  Liv.  8,  12,  14;  Plin.  Epist.  6,  16,  12;  Suet.  Galba  9. 

13.  Die  Adjectiva  auf  cundus:  facundus,  fecundus,  iracundics, 
iucundus,  verecundus  haben  den  Komparativ  und  Superlativ,  auch 
i>ifacundio7'  Liv,  7,  4,  5;  infecundior  Colum.  2,  4,  7;  Prudeut. 
contr.  Symmach.  2,  954;  inverccundior  Val.  Maxim.  7,  7,  1;  m- 
verecundissimus  Plaut.  Rud.  3,  2,  38  (652)  und  das  Adverb,  in- 
verecnndius  Hieronym.  Epist.  128,  2. 

14.  Die  Adjectiva  auf  — ster^  wie  campester ^  equesler^  pa- 
lustet;  pecleste)\  tcrrestcr,  aber: 

mvestrior  Plin.  N.  H.  16,  27,  50  (116)  und  22,  25,  71   (146). 

C)  Folgende  Adjectiva  aus  Nominal-  oder  Verbalstämmen 
zusammengesetzt  haben  keine  Steigerungsformen :  anceps^  <om- 
posi  consonus,  derjener,  deses,  dissonun,  frmjifer,  inennis,  inopa, 
maijuaniiHUs^  parli''-pi!^  pcHifer,  praeceps^  praeco.r^  prodüjus,  pro- 


—    253     — 

vidus,  versicolor,  aber  Komparativ  oder  Superlativ  oder  eins  von 
beiden  bilden: 

Ämcntior  Cic.  liab.  Post.  1,1;  Cass.  bei  Cic.  Ep.  Farn.  12, 
13,  4:  Suet.  Aug.  65;  amentissimus  Cic.  Verr.  Act.  1,  3,  7;  Accus. 

1,  18,  48;  1,  39,  102;  1,  61,  158;  3,  16,  40;  3,  50,  118;  3,  54, 
126;  4,  9,  19;  5,  5,  11;  5,  18,  47;  5,  25,  62;  Rabir.  perd.  8,  24; 
Sest.  19,  43;  34,  73;  Piso.  24,  57;  Deiot.  6,  16;  Phil.  2,  17,  42; 
5,  13,  37;  11,  4,  9;  Parad.  4,  2,  30;  Ep,  Att.   7,   10. 

Concordior  Plaut.  Aul.  3,  5,  7  (481);  concordissimus  Cic,  pro 
Ligar.  2,  5;  Sen.  Consol.  Polyb.  3  (22),  4;  Amm.  Marcell.  26, 
5,  1;  Augustiu.  Civ.  Dei  19,  13  (II  377,  7);  19,  17  (II  386,  11); 
Mythograpb.  1,  68;  CT.  L.  8,  2757. 

Deformior  Cic.  Ep.  Farn.  4,  9,  3;  German.  Phaen.  120;  Mart. 
4,  78,  9;  Plin.  Epist.  8,  24,  9;  Sidon.  Epist.  3,  3,  7;  3,  13,  5; 
deformisnmus  Gell.  5,  11,   11;  Quintil.  Decl.   12,  15. 

Dementior  Cic.  in  Pison.  20,  47;  pro  Ptab.  Post.  9,  24;  de 
domo  29,  76;   Phil.  2,  8,  19;    Sen.  Epist.    74,  33;    99,  8;    de  ira 

2,  26,  3;  dementissimus  Cic.  Phil.  2,  22,  53;  Har.  resp.  26,  55; 
Sen.  Contr.  10  praef.  6;  Val.  Maxim.  3,  7,  8;  Tertull.  ad  nat.  1, 
16  und  advers.  Marc.  4,  11;  Lactant.  Mort.  persec.  31,  5. 

Enormior  Spartian.  Hei.  I,  3  im  Palat,  und  so  auch  H.  Jordan; 
Peter  schreibt  inormior. 

Imhellior  Tacit.  Histor.  4,  33. 

Immavior  Cic.  pro  Rose.  Am.  26,  71;  de  prov.  consul.  12, 
29;  Phil.  10,  10,  22;  Verg.  Aen.  1,  347;  Lucan.  1,  480;  Val. 
Flacc.  2,  616;  Sil.  9,  221;  Gell.  20,  1,  50;  Eumen.  oratio  4,  1; 
Avian.  Fab.  18,  9;  Aur.  Vict.  Caes.  5,  13;  Capitol.  Maxim,  duo 
10,  1;  Vopisc.  Car.  8,  3;  8,  6;  Oros.  5,  10,  10;  lul.  Valer.  3, 
17;  immanissimus  Cic.  Orat.  partit.  25,  90;  Verr.  4,  43,  95;  pro 
Font.  14,  31  (18,  41);  in  Pison.  33,  81;  PHn.  Epist.  9,  13,  4; 
Panegyr.  48,  3;  Suet.  Calig.  29;  Flor.  3,  10,  1;  4,  1,  3;  Gell. 
2,  6,  2;  20,  1,  39;  Vopisc.  Aurel.  31,  4;  Eutrop.  6,  17,  3; 
Augustin.  Civ.  Dei  3,  15  (I  118,  14);  6,  8  (I  261,  24);  6,  9  (I  265, 
10);  7,  33  (I  316,  4);  Amm.  Marcell.  17,  1,  13;  Oros.  7,  37,  4 
und  lib.  apolog.  2,  5  und  das  Adverb,  immanius  Amm.  Marcell. 
18,  7,  5. 

Inertior  Cic.  Verr.  Accus.  2,  78,  192;  1.  agr.  1,  1,  3;  Ep.  Att. 
2,  8,  1;  Fragm.  A.  V  6  (p.  3  ed.  Baiter);  Ovid.  Trist.  4,  8,  3; 
inertissimus  Cic.  Divin.  in  Caecil.  21,  67;  Verr.  5,  38,  100;  1.  agr. 
2,  33,  91;  Fin.  1,  2,  5;  5,  20,  56;  Fragm.  C.  22  (p.  36  ed. 
Baiter);   D.  Brut,   bei  Cic.  Ep.  Farn.  11,  19,  2;   Auct.  bell.  Afr. 


—     254    — 

57,  6;  Sidon.  Epist.  8,  6,  3  (vergl.  Palaem.  Ars  S.  1370  [536,  19]) 
und  das  Adverb,  ineriissime  Charis.  2  S.  166  (185,   11). 

Infamissimus  Oros.  5,  18,  9;  Impp.  Grat.  Valent.  et  Theod. 
Cod.  10,  31,  34;  Servius  zu  Verg.  Aen.  12,  603  und  das  Adverb. 
infamissime  Capitol.  Pertinax  13,  8. 

Infantior  Varro  (Sat.  Men.  367)  bei  Nonius  S.  56,  13;  Cic. 
Ep.  ad  Q.  fr.  3,  4,  1;  infantissimus  Cornific.  2,  11,  16;  Cic.  pro 
Cluent.  18,  51;  Auson.  Grat.  act.  9,  41  (ed.  Peiper  p.  364,  269); 
Prudent.  Perist.  10,  3;  Sidon.  Epist.  8,  6,  3  und  9,  3,  6. 

Ingevtior  Verg.  Aen.  11,  124;  Nazar.  Panegyr.  1;  Symmach. 
Epist.  8,  31;  mcjentissimus  Veget.  de  re  milit.  4,  8;  Augustin. 
Serm.  53,  12;  Pompei.  Comment.  S.  454  (300,  30). 

Insignior  Liv.  10,  15,  5;  German.  Arat.  213;  Tertull.  Spect. 
21;  Claudian.  Laud  Stil.  1,  28;  insignissimus  Tertull.  Spect.  12 
und  Apol.  21;  Hieronym.  Chron.  1  S.  22  und  2  S.  107.  173  Ol. 
251;  de  viris  illustr.  69;  Ennod.  Carm.  1,  6,  2  (ed.  Hartel  p.  520, 
11;  ed.  Vogel  p.  4,  34);  Vit.  Epiph.  35  (ed.  H.  p.  339,  17;  ed.  V. 
p.  88,  28);  88  (ed.  H.  p.  353,  21 ;  ed.  V.  p.  95,  16)  und  die  Adverb. 
insiqnius  Com.  Nep.  Agesil.  3,  2;  insignissime  Hieronym.  Chron.  2 

5.  160.  184  Ol  205  und  283. 

Misericordior  Plaut.  Rud.  1,  5,  23  (281);  Cic.  pro  Süll.  26 
72;  Augustin.  Civ.  Dei  21,  17  (II  521,  14);  misericordissimus  Sidon 
Epist.  8,  6,  11;  Augustin,  Civ.  Dei  5,  26  (I  239,  10  und  240,  9) 
10,  27  (I  444,  24);  21,  24  (II  530,  9);  Epist.  19  extr.;  48,  1;  93,  2 
Confess.  1,  4;  6,  5,  7;  6,  8;  9,  2,  4;  Salvian.  Gubern.  Dei  2,  2,  12 

6,  10,  55  und  die  Adverb,  misericordius  Augustiu.  Epist.  153,  21  und 
Doctr.  Chr.  1,16;  misericordissime  Augustin   de  catech.  rud.  25,  48. 

Ohscenior  Cic.  Tuscul.  5,  38,  112;  Val.  Maxim.  3,  5,  4;  oh- 
scenissimus  Cic.  Ep.  ad  Q.  fr.  2,  3,  2;  Vell.  Paterc.  2,  83,  1; 
Paul.  Festi  unter  Alliesis  dies  S.  7  und  die  Adverb,  obscenius  Cic. 
Nat.  Deor.  3,  22,  56;  Orat.  45,   154;  obscenissime  Eutrop.  8,  22. 

Perennior  Horat.  Carm.  3,  30,  1. 

Principior  Cassiod.  Histor.  eccl.   1,  1. 

Sacrilegissimus  Plaut.  Rud.  3,  4,  1   (706). 

Socordior  Sidon.  Epist.  5,  7,  6;  socordissimus  Apul.  de  mag. 
24  S.  446  und  das  Adverb,  socordius  Sali.  Histor.  3,  71  D.  (Kr. 
86;  G.  94)  bei  Nonius  S.  235;  Liv.  1,  22,  5;  Tacit.  Histor.  2,  15; 
Curt.  9,  9,  1. 

Sollemnior  Tertull.  de  bapt.  19;  soUemnissimus  Fronto  ad 
Anton.  Imper.  1,  2;  Apul.  Met.  11,  16  S.  785;  Augustin.  Serm. 
309,  6;  Tertull.  Resurr.  19  und  adv.  Marc.  4,  12. 


—    255     — 

Sollertior  Cic.  Rose.  Com.  11,  31;  Cato  Mai.  15,  54;  Lucr.  5, 
1356;  Ovid.  Met.  13,  37;  Lucan.  4,  724;  lustin.  9,  8,  6;  sollertissi- 
mus  Cato  R.  R.  8,  2;  Sallust.  lug.  96,  1;  Eutrop.  9,  26;  Lactant. 
Institut.  2,  8,  3  und  Opif.  Dei  10,  22  und  die  Adverb,  sollertius 
Cic.  Nat.  Deor.  2,  35,  88;  Lucr.  5,  1010;  Ovid.  Met.  11,  635; 
14,  624;  Tacit.  Ann.  5,  10;  sollertissime  Cic.  Verr.  4,  44,  98; 
Apul.  de  mag.  2  S.  380. 

Spissigradissumus  Plaut.  Poenul.  3,  1,  3  (375). 

Suhlimior  Plin.  N.  H.  22,  5,  5  (10);  Quintil.  8,  3,  14; 
8,  3,  75;  10,  1,  68;  luven.  8,  232;  11,  24;  Tacit.  Agric.  44; 
Tertull.  adv.  Marc.  1,  6;  suhHmissimus  Tertull.  Apol.  33;  Lactant. 
Instit.  5,  14,  19;  Symmach.  Epist.  6,  57  (56)  und  7,  106;  Salvian. 
Gubern.  Dei  7,  23,  106;  Mart.  Capell.  5  §  426;  C.  L  L.  6,  1725 
Z.  7;  Imp.  lustiniani  Epist.  ad  Theophilum,  Dorotheum,  Theodo- 
rum,  alios  §  1;  §4  und  de  cod.  confirm.  §2;  Imp.  Constantin. 
Cod.  12,  51,  2;  Impp.  Valentin.  Valens  et  Grat.  11,  5,  2;  Impp. 
Theodos.  Arcad.  et  Honor.  11,  24,  2;  Imp.  Anastas.  2,  8,  2;  Imp. 
lustinian.  2,  8,  7  §3;  3,  1,  16;  4,  5,  10;  4,  21,  20;  7,  62,  38; 
7,  m,  39  §2;  8,  41,  27;  Alcim.  Avit.  Epist.  46  (41)  ed.  Peiper 
p.  75,  27;  Histor.  de  preliis  2,  13. 

Vecordior  Aurel.  Vict.  Caes.  40,  17;  vecordissimus  Cic.  de 
domo  55,  141  und  Apul.  de  mag.  2  S.  382,  vergl.  Palaem.  Ars 
S.  1370  (536,  20). 

Die  mit  den  Präpositionen  pcr^  prae  und  sub  zusammen- 
gesetzten Adjectiva  haben  in  der  Regel  keinen  Kompa- 
rativ und  Superlativ,  die  wenigen  Ausnahmen  sind: 

Perlucidior  Cic.  Nat.  Deor.  2,  11,  30;  Horat.  Carm.  1,  18,  16; 
perlucidissimus  Sen.  Consol.  Marc.  17,  3  ist  nicht  allzu  gut  be- 
glaubigt und  daher  schreibt  Haase  nur  perlucidus. 

Praealtius  schreibt  Kopp  im  Mart.  Capell.  8  §  886,  Eyssen- 
hardt  aber  praelatius. 

Praecelsior  Ambros.  de  fide  4,  1,  7;  in  Luc.  3,  3,  37;  Salvian. 
Gubern.  Dei  6,  13,  72;  praecelsissimus  Alcim.  Avit.  Epist.  5  ed. 
Peiper  p.  32,  18. 

Praeclarior  und  praeclarissimus  oft  geschrieben. 

Praematurius  (Adverb.)  Papinian.  Dig.  45,  1,  118  §  1. 

Praenohilior  Apul.  Flor.  3,   16  S.  70, 

Praeposterius  (Adverb.)  Pompei.  Comment.  ed.  Keil  p.  236,  24. 

Subacrior  Isid.   Orig.   17,   10,  8. 

Subtristior  Hieronym.  Epist.  69,  4. 

Einige  von  denjenigen  Superlativen,  die  in  späterer  Zeit  einen 


—     256     — 

Komparativ  und  Superlativ  zulassen,  vergl.  S.  243  und  244,  kommen 
auch  in  der  Zusammensetzung  mit  per  vor.     So  findet  sich: 

Permaximus  Ps.  Pore.  Latro  Declam.  in  Cat.  21;  Ps.  Quint. 
trib.  Marian.  Decl.  8.  Auch  steht  permaximus  Cic.  Lael.  19,  70 
im  Benedictb.,  Salzb.  und  Wien.  V,  sonst  maximus,  was  auch  in 
den  Text  gesetzt  ist.  Das  Adverb,  permaxime  haben,  wie  Schneider 
angiebt,  einige  Codd.  bei  Cato  R.  R.  38,  4,  aber  Schneider  und 
Keil  schreiben  maxime;  sicher  steht  permaxime  Ps.  Augustin.  ad 
fratr.  erem.  serm.  69. 

Perminimus  luvenc.  3,  583. 

Peroptimus  kommt  in  späterer  Zeit  vor,  was  aus  Charis.  2 
S.  207  (232,  13):  peccant  autem  qui  dicunt  peroptimus  und  2 
S.  209  (234,  8):  peroptumus  non  dicimus  hervorgeht. 

Perplurimus  Rufin.  Eus.  Hist.  eccl.  6,  7;  per  plurimum  (d.  i. 
perplurimum)  refert  steht  Phn.  N.  H.  2,  54,  55  (143)  im  Rice, 
und  Par.  a,  per  fehlt  im  Toi.  und  Par.  d,  Detlefsen  schreibt  plu- 
rimum refert. 

Perpaucissimus  Colum.  3,  20,  6. 

Perdulcissimns  Reines,  inscr.  cl.  20,  no.  150. 

PerdifficiUimum  aditum  Liv.  40,  21,  3,  einige  Herausgeber 
haben  per  difficillimum  getrennt. 

Pertenuissinia  steht  Sen.  Nat.  quaest.  2,  10,  2  im  cod.  Bamb. 
und  Guelf.,  aber  Haase  schreibt  nur  tenuissima. 

Per  in  Verbindung  mit  einem  Komparativ  scheint  nur  bei 
Venant.  Fortun.  Vit.  Maurilii  16  §  80  uude  perpluribus  placebat 
et  paene  ab  omnibus  amabatur  vorzukommen. 

D)  Bei  folgenden  Adjectiva  fehlt  Komparativ  und  Superlativ: 
nlmus^  halhus^  blaesus,  cnducus ,  canus^  cicur,  claudus,  curvus^ 
dispar.  egenus^  ferus^  gibber,  immemor,  impar^  lacer,  luscus,  man- 
C71S,  mediocris^  merus^  mutilus  ^  mutus^  nefastics,  para'/?«,  praeposfe- 
rus,  properiis,  rudis,  sospes,  senfus\  vagus. 

E)  Zu  folgenden  Adjectiva  kommt  ein  Komparativ  oder  Super- 
lativ selten  vor,  oder  einer  von  beiden  fehlt: 

Actuosior  Sen.  Epist.  39,  3;  Superlativ  fehlt. 

Aegrior  Plaut.  Amph.  3,  2,  29  (910);  Lucr,  4,  467;  aegerri- 
mus  Apul.  Met.  6,  13  S.  404  und  die  Adverb,  aegrius  Plaut.  Asin. 
1,  1,  106  (119);  Cic.  Verr.  4,  65,  146:  de  imper.  Cn.  Pompei  5, 
13;  Tuscul.  4,  37,  81;  Liv.  7,  13,  6;  Tacit.  Ann.  4,  71;  aegerrime 
Caes.  bell.  Gall.  1,  13,  2;  Sallust.  lug.  83,  1;  85,  10;  Liv.  21, 
37,  1;  Suet.  Aug.  16;  Fronto  ad  Verum  imper.  (p.  116,  17  ed. 
Naber). 


-     257     — 

Acjreslior  Cic.  Orat.  3,  12;  Tuscul.  5,  27,  77;  agrestissimus 
Cassiod.  Var.  7,  4  und  das  Adverb,  agrestius  Spart.  Hadr.  3,  1. 

Alncrior  Cornific.  2,  30,  48;  Cic.  de  rep.  6,  13,  13;  Caes. 
bell.  Gall.  3,  24,  5 ;  5,  33,  5 ;  bell.  civ.  3,  25,  2 ;  Corn.  Nep.  Paus. 

2,  6;  Sempron.  Asellio  bei  Gell.  5,  18,  9;  Tacit.  Hist.  5,  16  u.  a. 
und  das  Adverb,  a/acrius  lustiu.  1,  6,  10;  der  Superlativ  fehlt, 
wie  auch  Plinius  bei  Charis.  1,   16  S.  88  (114,  3)  angiebt. 

Apricior  Colum.   11,  3,  24;  apricissimus  Colum.  9,  14,   13. 

Arcanius  nur  als  Adverb.  Colum.  3,  2,  32. 

Barharior  nur  Ovid.  Trist.  5,   1,  72;    Ep.  ex  Ponto  3,  2,  78. 

Bellior  soll  nach  Charis.  Exe.  art.  gramm.  S.  82  (536,  31)  und 
S.  110  (556,  6)  nicht  vorkommen,  aber  wir  finden  den  Kompa- 
rativ bei  Varro  (Sat.  Men.  541)  bei  Nonius  S.  77,  30,  öfter  aber 
hdlissimus  Plaut.  Curcul.  1,  1,  20;  Merc.  4,  1,  22  (688);  Terent. 
Adelph.  4,  2,  51  (590);  Lucil.  (ed.  Lachmann  v.  741;  ed.  L.  Müller 

29,  98)  bei  Nonius  S.  527,  27;  Cic.  de  orat.  1,  60,  255;  Ep.  Fam. 
14,  7,  3;  Att.  5,  17,  3;  6,  4,  3;  Colum.  12,  19,  2;  Petron.  25,  1; 
Apul.  Met.  9,  7  S.  605;  CLL.  4,  3201  und  hellissime  Cic.  Ep. 
Fam.  14,  14,  1;  16,  9,  1;  Sen.  Contr.  3  praef.  12  u.  a. 

Caecior  nur  Horat.  Serm.   1,  2,  91. 

Caelestior  Sen.  Epist.  66,  11;  caelestissimus  Vell.  Paterc.  2, 
66,  3;  2,  104,  3. 

Zu  caesius  fehlt  nach  Varro  L.  L.  8,  39,  76  der  Komparativ. 

Calvior  Apul.  Met.  5,  9  S.  338,  vergl.  glabrior. 

Comior  Cic.  pro  Muren.  31,  66;  comissimus  Suet.  Vesp.  22; 
ApuL  Met.  10,  18  S.  713;  11,  22  S.  801;  Cicero  gebraucht  dafür 
percomis  Brut.  58,  212;  das  Adverb,  comissume  Plaut,  Mil.  Glor. 

3,  3,  QQ)  (941),  Ritschi,  Fleckeisen  schreiben  dafür  comptissume, 
ebenso  auch  Lorenz  in  der  ersten  Auflage,  in  der  zweiten  dagegen 
hat  er  wie  Brix  nach  Hertz  (Prise.  2  p.  59)  compsissume  aufge- 
nommen, vergl.  kritische  Noten  zu  v.  941  bei  Lorenz  S.  277  und 
bei  Brix  S.  159. 

Communior  Cic.  pro  Muren.  31,  66;  Suet.  Claud.  21;  Trebell. 
Poll.  Gallien.   17,  5;  communissimus  Suet.  Vesp.  22. 

Dapsilius  als  Adverb.  Lucil.  (ed  Lachmann  v.  938 ;  ed.  L.  Müller 

30,  55;  ed.  Baehrens  745)  bei  Nonius  S.  321,  18;  dapsillimus  Not. 
Tir.  68. 

Delirior  Lactant.  Instit.  3,  18,  14;  3,  19,  18;  7,  13,  9. 

Dirior  Cic.  Divin.  2,  15,  36;  C.  F.  W.  Müller  erwähnt  in  der 
praef.  critica  nichts  über  die  besseren  und  schlechteren  Hdschr., 
Wölfilin  (Archiv  4,  p.  5)  aber  sagt,  dafs  dirior  durch  die  besseren 

Neue -Wagener,  Lat.  Formenlehre.     II.     3.   Aufl.  17 


—     258     — 

codd.  nicht  gestützt  wird;  Tertull.  leiun.  8;  ein  Superlat.  ist  sehr 
unsicher,  dirissimum  Varro  (Sat,  Men.  51)  bei  Nonius  S.  100,  24 
steht  am  Rande  des  Guelf. ,  sonst  in  den  meisten  Hdschr.  diris- 
sissimum,  vielleicht  für  derisissimum,  was  auch  L.  Müller  im  Nonius 
gesetzt  hat,  Bücheier  schreibt  derississimum. 

Diuturnior  Varro  R.  R.  2,  7,  11;  Cic.  Ep.  Farn.  G,  13,  3: 
Caes.  bell.  Gall.  1,  14,  5;  Ovid.  Fast.  6,  219;  Plin.  Epist.  3,  10,  6; 
Panegyr.  (VII)  Coustantino  Aug.  2;  Lamprid.  Alex.  Sever.  20,  4; 
Amm.  Marcell.  23,  1,6  u.  a. ;  das  Adverb,  diuturnius  Sidon.  Epist. 
2,  14,  1 ;  8,  3,  1 ;  9,  9,  9;  cUuturnissivnis  Augustin.  Civ.  Dei  21, 
23  (II  528,  6);  Gros.  5,  24,  17  in  der  Vulg.,  in  den  besseren 
Hdschr.  diuturno,  vergl.  Zangemeister;  das  Adverb,  cliutumissime 
Boeth.  in  categ.  Aristot.  3  p.  243  ed.  Migue. 

Escuhntior  Hieronym.  Epist.  22,  11. 

Exilior  Plin.  N.  H.  11,  51,  112  (269);  15,  13,  12  (43);  Plin. 
Panegyr.  30;  das  Adverb,  exilius  Varro  L.  L.  5,  1,  2;  exilissimus 
Not.  Tyr.  67. 

Von  faber  scheint  kein  Komparativ  gebildet  zu  sein,  aber 
faherrimus  hat  Apul.  Flor.  9  S.  33  und  das  Adverb,  faherrime 
Apul.  Met.  2,  4  S.  94;.  11,  11  S.  777  und  Flor.  15  S.  56;  Amm. 
Marcell.  20,  11,  11;  29,  3,  4. 

Über  den  Komparativ  von  falsus  sagt  Paul.  Festi  S.  92 ,  11: 
Falsius  et  falsior  cum  rationabilitor  dici  possint,  non  tamen  sunt 
in  consuetudine.  Wir  finden  dasselbe  Petron.  132,  16  und  Augustin. 
Civ.  Dei  7,  5  (I  281,  22);  falsissimus  Colum.  1,6,  17;  Cael.  Aurel. 
Chron.  3,  8,  134. 

Festior  Claudian.  III  cous.  Honor.  3;  festissimus  Vopisc.  Tacit. 
11,  5;  CLL.  8,  2723. 

Fidior  soll  nach  Charis.  1,  16  S.  88  (113,  11)  und  dems.  Exe. 
art.  gramm.  S.  82  (536,  31)  und  S.  110  (556,  6)  nicht  vorkommen, 
aber  es  findet  sich  bei  Liv.  40,  3,  4;  lustin.  16,  5,  2  und  37,  1,3; 
magis  fidus  steht  Val.  Flacc.  7,  355;  Tacit.  Ann.  1,  57;  fidissi- 
mus  Cic.  pro  Sest.  22,  49;  Milon.  27,  75;  Phil.  6,  1,  2;  10,  11, 
24;  11,  2,  5;  Auct.  bell.  Alexandr.  57,  6;  bell.  Afr.  79,  2;  Sallust. 
lug.  102,  2;  Liv.  26,  32,  4;  33,  28,  13;  Verg.  Aen.  2,  281;  12, 
659;  Ovid.  Met.  1,  561;  7,  192;  9,  570;  Sil.  3,  665;  Val.  Flacc. 
8,  419;  Plin.  Panegyr.  49;  Tacit.  Ann.  3,  1 ;  3,  46;  4,  68;  Histor. 
2,  46;  2,  59;  2,  76;  3,  40;  3,  41;  4,  83;  Agric.  14;  19;  Suet. 
Nero  47;  Mamert.  Grat.  act.  7;  Eutrop.  7,  8,  4,  auch  maxime 
fidus  Sallust.  lug.  35,  4;  Tacit.  Ann.  4,  10  u.  a. ;  fidissime  Cic. 
Ep.  Farn.  2,  16,  4  und  Gell.  12,  8,  6. 


-     259     — 

Fraudulentior  Tertull.  adv.  Marc.  2,  21;  Augustin.  Confess. 
3,  3;  fraudulentissimus  Plaut.  Capt.  2,  1,  38  (235);  Plin.  N.  H. 
30,  1,  1  (1);  Flor.  3,  1,  17;  das  Adverb,  fraudulentius  Plin.  N.  H. 
30,  10,  26  (89). 

Geminissimus  Plaut.  Persa  5,  2,  49  (830)  als  scherzhafte 
Steigerung  des  vorhergehenden  geminus. 

Germanissimus  Cic.  Acad.  2,  43,  132;  Augustin.  Serm.  12,  5; 
Hieronym.  Epist.  98. 

Glahrior  Plaut.  Aulul.  2,  9,  5  (402),  früher  auch  Apul.  Met. 
5,  9  S.  338,  jetzt  wird  bei  Hildebrand,  Eyssenhardt  und  0.  Jahn 
calvior  gelesen,  aber  Fulgentius  Expos,  serm.  ant.  p.  562,  der 
diese  Stelle  aus  Apuleius  citiert,  führt  glabriorem  an;  ein  Super- 
lativ  fehlt. 

Gnarior  Julian,  bei  Augustin.  op.  imperf.  Julian.  5,  II;  im 
Arnobius  3,  22  liest  Reifferscheid  (p.  126,  23)  mit  Scaliger  gna- 
rures  statt  gnariores;  gnarissimus  Solin.  51. 

Gnavior  (navior)  Amm.  Marcell.  26,  4,  4;  lul.  Valer.  1,  41; 
Superlativ  fehlt. 

Grandior  Plaut.  Aulul.  2,  1,  37  (159);  Lucr.  3,  950;  Cic. 
Invent.  1,  24,  35;  de  orat.  2,  30,  131;  2,  82,  337;  Brut.  84,  289; 
Phil.  5,  17,  47;  Fin.  3,  5,  19;  Divin.  1,  20,  39;  Ovid.  Met.  6, 
28;  6,  321;  7,  665;  Mela  2,  5  (79);  Plin.  N.  H.  11,  16,  16  (47); 
Suet.  Galba  16  u.  a.  Capitol.  Maxim,  duo  14,  2;  Gordiani  tres 
15,  2;  Maxim,  et  Balb.  2,  1;  Cass.  Fei.  51;  grandissimus  ist 
seltener:  Varro  R.  R.  1,  52,  1;  Plin.  N.  H.  15,  3,  4  (15);  15, 
10,  9  (35);  18,  11,  29  (112);  18,  11,  29  (116);  29,  4,  27  (85); 
Apul.  Met.  10,  16  S.  709;  lul.  Valer.  3,  18  und  die  Epitome  an 
derselben  Stelle;  bei  Quintil.  10,  1,  97  ist  grandissimus  allein  aus 
dem  Münchn.  bemerkt. 

Humectior  Apul.  de  deo  Socr.  10  S.  143;  Macrob.  Sat.  7,  15, 
12;  humectissimus  Macrob.  Sat.  7,  6,   17;  7,  10,   10. 

leiunior  Cic.  de  orat.  3,  4,  16;  Colum.  2,  4,  7;  Sen.  Consol. 
Helv.  6,  5;  Superlativ  fehlt. 

Ignarissimus  Plaut.  Pseud.  4,  7,  62  (1161);    Gell.  14,   1,   13. 

Ignavior  Plaut.  Poenul.  4,  2,  24  (846);  Cic.  Verr.  2,  78,  192; 
Sallust.  Histor.  Rede  des  Philippus  3;  Plin.  N.  H.  20,  18,  76  (202); 
ignavissimus  Plaut.  Bacch.  3,  6,  27  (556);  Terent.  Eunuch.  2,  2,  8 
(239);  Cic.  Invent.  1,  49,  92;  Sallust.  Cat.  12,  5;  Liv.  3,  67,  4; 
5,  28,  8;  9,  4,  8;  Tacit.  Hist.  1,  35. 

Inclutissimus  (oder  inclitissimus)  Cato  Orig.  4,  7  (ed.  Jordan 

17* 


—     260     — 

p.  19,  17)  bei  Gell.  3,  7,  19;  Colum.  1,  4,  2;  Komparativ  ist  ohne 
Beleg. 

Invictior  Augustio.  Immort.  anim.  8  und  de  mor.  Mauich.  2, 
11,  20;  invictissimus  Plaut.  Mil.  Glor.  1,  57;  Cornific.  4,  53,  66; 
Cic.  de  rep.  6,  9,  9;  in  Pison.  15,  34;  Frontin.  Aquaed.  31  ;  Capitol. 
Max.  et  Balb.  17,  2;  Mamert.  Panegyr.  Maximiano  Aug.  11  und 
Geneth.  Maximiani  9;  Eumenii  Restaur.  schol.  9  und  20;  Incerti 
Panegyr.  (V)  Constantio  Caesari  3  uud  20;  Panegyr.  (VII)  Con- 
stantino  Aug.  1;  Augustin.  Civ.  Dei  1,  10  (I  19,  7)  und  Serm. 
150,  10;  Arnob.  2,  38;  Symmach.  Epist.  2,  30;  10,  64;  10,  78; 
10,  81;  Gros.  3,  12,  7;  5,  23,  16;  Veget.  de  re  milit.  2,  5  und 
oft  in  Inschriften,  so  C.  I.  L.  8,  71;  8,  1296;  8,  1434;  8,  1579; 
8,  2216;  8,  2572;  8,  5334;  8,  5528;  8,  6305;  8,  7015;  8,  7973; 
8,  7974;  8,  8805;  8,  8924  u.  a.  und  das  Adverb,  invictissime 
Augustin.  Epist.   166,  26  und  Doctr.  Chr.  3,  30,  42. 

Invifior  Plaut,  in  einem  Bruchstück  der  Cistell.  S.  19  bei 
Majo  (S.  404  ed.  Weise);  invitissimus  Cic.  Verr.  Accus.  2,  60,  148; 
2,  62,  153;  1.  agr.  2,  37,  103;  pro  Sest.  31,  67;  Plane.  36,  89; 
Ep.  Farn.  3,  10,  3;  13,  63,  1;  Att.  16,  13",  1;  Plin.  Epist.  5, 
21,  9;  8,  18,  5;  Gell.  4,  20,  9;  Spart.  Did.  lulian.  5,  9;  Amm. 
Marcell.  16,  12,  62  und  das  Adverb,  invitius  Cic.  de  orat.  2, 
89,  364. 

Litteratior  Sen.  Nat.  quaest.  4,  13,  1;  litt  erat  issimus  Cic.  Ep. 
Farn.  9,  16,  4;  Corn.  Nep.  Attic.   13,  3. 

Longinquior  Caes.  bell.  civ.  1,  60,  5;  Corn.  Nep.  Them.  4,  4 
und  das  Adverb,  longinquius  Gell.  1,  22,  12;  Superlativ  fehlt. 

Luculentior  Cic.  Ep.  Att.  12,  21,  1;  luculentissimus  Plancus 
bei  Cic.  Ep.  Farn.  10,  24,  3;  Hierouym.  in  Daniel.  2,  22;  C.  I.  L. 
4,  2247. 

Memoiior,  einen  sonst  nicht  bekannten  Komparativ,  stellt  Prise. 
6,  9,  47  S.  699  (I  235,   15)  auf;  Superlativ  auch  ohne  Beleg. 

Mendicior  Tertull.  de  anima  33;  Ambros.  Serm.  81;  mendi- 
cissimus  Cic.  pro  Muren.  29,  61;  Lactant  Instit.  3,  22,  3;  Ambros. 
Serm.   119  und  das  Adverb,  mendicius  Tertull.  Pall,  5. 

Minor  Titin.  (com.  161)  bei  Paul.  Festi  S.  123  und  Varro  (Sat. 
Man.  206)  bei  Nonius  S.  135;  dafür  magis  mirus  Plaut.  Amphitr. 
2,  1,  47  (595);  2,  2,  199  (829);  5,  1,  55  (1107);  Mil.  Gl.  2,  6, 
58  (539);  Terent,  Hecyr.  2,  1,  23  (220);  Mart.  1,  48,  3;  2,  72,  5; 
Censorin.  14,  16  u.  a.;  maxime  mirus  Cic.  pro  Caec.  23,  65. 

Von  7WVUS  ist  der  Komparativ  sehr  selten.  Bei  Varro  L.  L. 
6,  7,  59,   dessen  Worte  von  Gell.   10,  21,  2   wiederholt  werden, 


-     261     - 

wird  gewöhnlich  gelesen:  Ut  a  vetere  vetustius  ac  veterrimum,  sie 
ab  novo  declinatum  nonut:;  et  novissimum,  quod  extremum.  Aber 
in  den  Hdschr.  des  Varro  fehlt  novius  et,  weshalb  auch  Spengel 
diese  Worte  eingeklammert  hat;  aus  einigen  alten  Ausgaben  des 
Varro  wird  novitius  et  bemerkt.  Bei  Gell.  6  (7),  17,  8  hat  Hertz 
novius  pervulgatiusque  geschrieben,  vergl.  dessen  gröfsere  Ausgabe 
p.  366;  novior  Eugipp.  Exe,  ex  oper.  Augustini  30  S.  211,  4; 
Rönsch,  Itala  und  Vulgata,  S.  278  giebt  aus  der  Vulg.  Act.  apost. 
17,  21  nach  dem  Cant.  novius.  gewöhnlich  wird  daselbst  aliquid 
novi  gelesen.  Bei  Quintil.  8,  5,  15  sind  magis  nova  sententiarum 
genera.  Der  Superlativ  novissimus  kommt  sehr  oft  vor.  Wenn 
aber  Charis.  2,  6  S.  130  (156,  34),  Diomed.  1,  S.  311  (324,  37), 
Donat.  Ars  gramm.  2,  3,  1  S.  1745  (374,  23),  Pompei  Comment. 
S.  132  (154,  19),  Consentii  Ars  S.  2022  (342,  13)  denselben  als 
für  sich  bestehend  ohne  Positiv  aufstellen,  so  geschieht  dies  des- 
halb, weil  er  sich  in  seiner  Anwendung  für  extremus  von  novus 
scheidet. 

Ohliquior  Plaut.  N.  H.  2,  77,  79  (188);  Avien.  Arat.  164. 
Ohlomjior  Vitr.   10,   11,  4. 

Opimior  Gell.  5,  14,  25;  opimissimus  Tertull.  ad  nat.  2,  8. 
Parissumus  Eclog.  des  L.  Scipio  Barbatus  C.  I.  L.  1,  30  p.  56; 
Plaut.  Cure.  4,  2,  20  (506),  aber  parissimam,  welches  bei  Gellius 
20,  1,  34  ohne  Hdschr.  gelesen  wurde,  ist  von  Hertz  nach  dem 
Reg.  und  einem  Leid,  in  rarissime  verwandelt,  in  einigen  Hdschr. 
ist  rarissimum. 

Von  pius  kommt  nach  Charis.  1,  16  S.  88  (113,  11)  u.  dems. 
Exe.  art.  gramm.  S.  82  (536,  31)  und  S.  110  (556,  6)  kein  Kom- 
parativ vor;  über  den  Superlativ  vergl.  S.  204—207. 

Proclivior  Cic.  Tuscul.  4,  37,  81;  de  amicit.  18,  66;  Quintil. 
4,  5,  21;  Gell.  9,  1,  2;  Claudian.  HI  Cons.  Honor.  179  und  Land. 
Seren.  133;  Nazar.  Panegyr.  33;  lul.  Valer.  3,  2;  Vulg.  Prov.  29, 
22  und  das  Adverb,  proclivius  Lucr.  2,  792;  3,  11;  ein  Super- 
lativ fehlt. 

Prolixior  Varro  R.  R.  1,  6,  4;  Cic.  Ep.  Att.  6,  3,  5;  Colum. 
1,  3,  7;  1,  9,  3;  5,  6,  16;  Gell.  13,  28,  3;  Mamert.  Grat.  act.  5; 
Pacat.  Panegyr.  19  und  34;  Ulpian.  Dig.  33,  1,  13;  Paul.  Dig. 
49,  14,  45;  Minuc.  Felix  37,  12;  prolixissimus  Augustin.  Epist. 
138,  20;  lul.  Valer.  1,  46  (42);  Cassian.  de  incarnat.  3,  14  und 
das  Adverb,  prolixius  Terent.  Eunuch.  5,  8,  52  (1082);  Suet.  Tit.  7; 
Gell.  1,  22,  10;  12,  1,  4;  Nazar.  Panegyr.  11  und  30;  Pacat. 
Panegyr.  5. 


—     262     - 

Pronior  Liv.  21,  28,  6;  Vell.  Paterc.  2,  69,  6:  Colum.  1,  5,  8; 
Stat.  Silv.  3,  3,  153;  Quintil.  2,  8,  13;  Tacit.  Ann.  2,  73;  4,  29; 
Histor.  2,  74;  Suet.  Tiber.  33;  44;  Calig.  19;  Nero  40;  Galba  12; 
22;  lustin.  29,  3,  2;  Claudian.  in  Rufin.  2,  400;  Avian.  Fab.  41, 
14;  Rutil.  Namant.  1,  236;  1,  586;  Anthol.  Lat.  ed.  Burmann  5, 
177  (Meyer  1107;  Riese  384;  Baehrens  4,  538)  v.  2;  pronissimus 
Capitol.  Anton.  Pius  10,  8,  aber  maxime  pronus  Quint.  1,  2,  2; 
das  Adverb,  pronius  Amm.  Marcell.  30,  8,  10. 

Propinquior  Varro  L.  L.  10,  2,  8;  Ovid.  Trist.  4,  4,  51. 

Pusillior  Apul.  Met.  5,  9  S.  338  (Hildebrand  pusilior,  Eyssen- 
hardt  und  0.  Jahn  pusillior);  Lucian.  bei  Cyprian.  Epist.  22,  1. 

Putissimus  Cic.  Ep.  Att.  2,  9,  1. 

Für  sacrior,  das  ohne  Beleg  ist,  wird  sanctior  gebraucht;  sacer- 
rimus  findet  sich  bei  Plaut.  Mostell.  4,  2,  67  (983)  und  Poenul. 
prol.  90;  Turpil.  (v.  25  und  134)  bei  Nonius  S.  397,  28  und  30; 
Varro  L.  L.  8,  39,  77;  Ovid.  Heroid.  9,  159. 

Salsior  Cic.  de  orat.  2,  63,  255;  2,  71,  289;  Ep.  Fam.  9, 
15,  2;  Plin.  N.  H.  7,  6,  5  (42);  31,  7,  42  (92);  31,  10,  46  (108); 
Mela  2,  5  (82);  salsissimus  Cic.  de  orat.  2,  63,  255;  Plin.  N.  H. 
31,  6,  34  (67);  31,  7,  41  (85);  das  Adverb,  salsissime  Cic.  de 
orat.  2,  54,  221. 

Saturior  Colum.  7,  4,  3;  Sen.  Natur,  quaest.  1,  5,.  12. 

Scabrior  Plin.  N.  H.  12,  15,  34  (67);  33,  6,  33  (101). 

Segnior  Cic.  pro  Font.  7,  17;  de  domo  22,  57;  34,  91;  Ein. 
1,  10,  34;  Ep.  Att.  8,  IIB,  3;  Caes.  bell.  civ.  1,  3,  1;  Sallust. 
lug.  31,  28;  Verg.  Georg.  3,  95;  Aen.  4,  149;  7,  383;  8,  414; 
Liv.  2,  43,  1;  24,  13,  11;  35,  40,  7;  40,  4,  14;  Val.  Maxim.  6, 
4,  2;  Suet.  Claud.  10;  Lucan.  6,  181;  lustin.  2,  4,  27;  11,  5,  3 
u.  a. ,  auch  das  Adverb,  segnius  findet  sich  öfter;  seltener  segnis- 
simus  Apul.  de  mag.  56  S.  518;  Cassiod.  Var.  8,  14;  segnissime 
Cassiod.  Var.  1,  35. 

Serior  TibuU.  1,  4,  33;  Ovid.  Heroid.  19,  14;  Martial.  5, 
6,  4;  Colum.  2,  10,  15;  4,  23,  1;  Cels.  2,  6  (p.  37,  28  ed.  Darem- 
berg);  Plin.  N.  H.  15,  13,  12  (41);  19,  8,  41  (142)  u.  a.,  noch 
öfter  serius,  selten  serissimus  Vell.  Paterc.  2,  131,  2;  Plin.  N.  H. 
15,  15,  16  (55);  15,  17,  17  (61)  und  das  Adverb,  serissime  Caes. 
bell.  civ.  3,  75,  2  nach  Scaligers  Verbesserung,  in  den  Hdschr. 
suetissime. 

Solissimam  bei  Pompei  Comment.  S.  32  (110,  12)  im  Guelf. 
und  Par.  B  ist  wahrscheinlich  korrumpiert,  im  Par.  B  m.  sec.  und 
im  Par.  C  steht  stultissimam,  was  Keil  auch  in  den  Text  gesetzt  hat. 


—     263    — 

Surdior  Horat.  Carm.  3,  7,  21;  Epod.  17,  54;  Ovid.  Met.  13, 
803  und  Heroid.  8,  9;  durissimus  Augustin.   Epist.  39,  4. 

Taciturnior  Horat.  Epist.  2,  2,  83;  Sidou.  Epist.  8,  6,  9;  (aci- 
turnisHmus  Plaut.  Cure.   1,   1,  20. 

Temulentior  Sidon.  Epist.  3,  13,  4;  temidentissime  Cassiod. 
in  psalm.  68  v.  13  extr. 

Teretius  Gell.  13,  20  (21),  15,  und  so  haben  Billig,  Jan  und 
Detlefsen  auch  bei  Plin.  N.  H.  36,  21,  39  (150)  geschrieben,  wo 
sonst  tenerius  gelesen  wurde,  im  Bamb. ,  Rice,  und  Par.  D  steht 
terreat. 

Torvior  Apul.  Flor.   17  S.  79;  torvissimus  Arnob.  6,  10. 

Trucior  Mart.  Capell.  6  §  697 ;  tinicior  und  trunssimus  vergl. 
Rhemn.  Palaem.  536,   16  Keil. 

Vahjius  (crus)  haben  A.  v.  d.  Linden  und  Targa  im  Celsus 
8,  20  vorgeschlagen,  im  cod.  Constant.  steht  valgium,  im  Med.  I 
und  Vat.  VIII  varum:  edd.  ant.  et  plerique  eodd.  haben  vastius, 
Daremberg  (p.  359,  14)  schreibt  vatium. 

Vegetior  Val.  Maxim.  5,  7  ext.  1  und  7,  3,  2;  Colum.  6,  20; 
Plin.  n!  H.  21,  18,  69  (116);  vegetissimus  Plin.  N.  H.  18,  26,  65 
(238);  21,  8,  22  (46). 

Vivissimus  superlativus  a  vivido  nach  Paul.  Festi  S.  379. 

Volucrior  Festus  unter  pennas  S.  209. 

69.  Die  Umsehreibung  des  Komparativ  und  Super- 
lativ geschieht  gewöhnlich  mit  Hülfe  der  Adverbien  macjis  und 
maxime.  Daneben  findet  sich,  wenn  auch  selten,  plus  und  plu- 
rimum. 

Plus  mit  einem  Adjektivum  ist  bei  Plaut.  Aulul.  3,  2,  6  (420) 
male  plus  lubens  faxim  nicht  beweiskräftig,  als  sicher  aber  läfst 
sich  eine  solche  Verbindung  bei  Enn.  (Fab.  371  ed.  L.  Müller)  bei 
Nonius  S.  507,  22  jdus  miser  sim,  si  scelestum  faxim  nachweisen; 
dann  scheint  dieser  Gebrauch  von  plus  aus  der  Schriftsprache  ver- 
bannt zu  sein  und  nur  in  der  Volkssprache  fortgelebt  zu  haben. 
Erst  gegen  das  Ende  des  zweiten  Jahrhunderts  nach  Chr.  finden 
wir  wieder  plus  miser  bei  Tertull.  de  speetac.  17;  p^w*-  formosus 
bei  Nemes.  Eclog.  4,  72 ;  oft  bei  Sidonius  Apollinaris,  so  Epist.  3, 
13,  2  flus  rusticus\  3,  13,  4  plus  fetida;  7,  17  carm.  v.  14  plus 
onerosus;  8,  ß,  6  plus  aurea\  8,  6,  15  plus  .  .  tristi  (plus  ob  hoc 
tristi  quod  superstioso  ritu);  8,  9,  4  plus  mudca-,  8,  11  carm. 
V.  54  plus  barbarus;  8,  11,  8  plus  dulce;  9,  11  plus  amici\  Carm. 
2,  33  plus  predosa]  2,  188  polita  .  .plus:  5,  78  phis  felix\  5,  501 
plus  cauta;    7,  44  plus  notus\   7,  59   plu,s  secura;    9,  215  plus.. 


-     264     - 

(jraves;  22,  116  plus  celsos;  23,  203  plus  grave;  23,  225  ^>/i^s  lo- 
cuples  (mit  Participien  verbunden  Epist.  1 ,  7,  9  plus  .  .  laudatus 
honoratusque ;  3,  13,  4  plus  commota:  8,  6,  6  plus  picta  oratione; 
8,  9,  4  plus  torta;  Carm.  5,  137  plus.,  calens;  5,  229  plus  ar- 
dens),  daneben  magis  decorus  Carm.  23,  84.  Aufserdem  steht 
diese  Verbindung  noch  bei  Tiberian.  1,15  (bei  Baebrens  3  p.  265) 
plus  canora\  bei  Anthimus  36  (p.  15,  15  ed.  Rose)  plus  congrua 
und  bei  dem  Schol.  zu  luven,  4,  106,  der  improbrior  durch  plus 
improbus  erklärt;  Wölfflin  (Archiv  1,  100)  führt  noch  eine  galli- 
sche Inschrift  plus  praecipuus  Le  Blant  429,  10  (saec.  VI);  547, 
15  an. 

Plurimum  mit  einem  Adjektiv  belegt  Wölfflin  a.  a.  0.  mit 
Firm.  Mat.  Astrol.  171,  30  plurimum  ingeniosi;  197,  9  plurimum 
pigri  und  337,  29  plurimum  locupletes  und  Lat.  und  rom.  Kom- 
paration p.  30  mit  TertuU.  de  spectac.  27;  adv.  Marc.  1,  1  und 
Augustin.  Civ.  Dei  5,  3  (I  194,  25). 

70.  Mehrere  Komparative  nehmen  die  Deminutiv- 
endung usculus  an.  Prise.  3,  5,  26  S.  609  (I  101,  11)  und  3,  5, 
29  S.  611  (I  104,  4)  giebt  dafür  plusculus  (nicht  allein  plusculum, 
sondern  auch  pluscula  supellectile  Terent.  Phorm.  4,  3,  60  [665], 
plusculo  sale  Colum.  12,  50,  12;  12,  54,  1;  morae  quid  plusculae 
Gell.  19,  11,  4;  vim  plusculam  10,  29  im  Lemma),  maiusculus, 
minusculus,  grandiusculus,  celeriusculus,  complusculi,  und  die  Ad- 
verbia  celeriuscule  und  saepiuscuh^  das  letztere  mit  Anführung  von 
Plaut.  Gas.  3,  5,  59,  wo  in  den  Hdschr.  vielmehr  das  richtige  sae- 
picule  ist.  So  sind  ferner  altiusculus,  ampliusculus,  frigidiusculus, 
graviusculas,  Injuidiusculus^  longiusculus,  meliusculus,  nitidiusculus 
(Plaut.  Pseud.  1,  2,  84  im  Ambr.,  in  den  übrigen  Büchern  niti- 
dissimum) ,  putidiusculus ^  tardiusculus ,  unctiusculus,  und  die  Ad- 
verb, alfiuscule,  ampliuscule^  lonqiuscule^  meliuscule,  nitidiuscule. 
Vergl.  Donat.  Ars  Gram.  2,  3,  3  S.  1746  (374,  33)  und  2,  13,  4 
S.  1760  (386,  33);  Pompei.  Comment.  S.  133  (154,  32)  und  S.  348 
(250,  35);  Consent.  Ars  S.  2023  (334,  4). 


Deklination  der  Komparative. 

71.  Der  Ablat.  Sing,  der  Komparative  endet  regelmäfsig  auf  e. 
Charis.  1,  15  S.  44  (60,  16);  De  maiore  vel  minore  possumus  di- 
cere  e  terminari  oportere,  quod,  quae  comparativi  gradus  sunt, 
i  finiri  non  possunt;  semper  enim  e  littera  ablativo  casu  üniuntur. 


—     265     — 

Derselbe  1,  17  S.  111  (137,  27):  Maiore,  ab  hoc  maiore,  si  ho- 
minis sit  proprium  nomen,  maiori  de  re  vcl  negotio:  atqui  i'erunt, 
quaecumque  comparativi  gradus  sunt,  ablativo  i  finiri  non  posse. 
Und  S.  112  (138,  15):  Nobiliore.  Comparativa  Plinius  e  putat 
ablativo  finiri,  (antiquos)  tamen  ait  per  i  locutos:  quippe  fastos 
omnes  et  libros  a  Fidvio  Nohiliori  scriptum  rettulisse.  So  wurde 
auch  plure  gebraucht,  wie  Charis.  1,  15  S.  84  (109,  10)  und  2,  13 
(211,  27)  aus  Plautus ,  Lucilius  und  Cicero  anführt.      Auch  1,  15  138 

5.  44  (60,  12)  verwirft  Charisius  pluri,  wie  veteri  und  maiori,  und 
fordert  plure,  wie  maiore.  Aber  Prise.  7,  7,  34  S.  748  (I  315,  18) 
sagt  über  den  Ablat.  von  plus:  Tam  in  e  quam  in  i  terminans 
invenitur,  utpote  communis  trium  generum.  Beispiele  von  pluri 
sind  nicht  bekannt.  Von  anderen  Komparativen  endet  der  Ablat. 
nicht  selten  auf  i,  wiewohl  die  neuere  Kritik  bei  manchen  Schrift- 
stellern öfters  e  dafür  hergestellt  hat. 

Als  Beispiele  für  den  Ablativ  auf  i  bei  Dichtern  führt 
Prise.  7,  13,  69  S.  766  (I  346,  11)  inaiori^  leviori,  minori  aus 
Lucan.  7,  162;  luven.  7,  77;  13,  48  und  Stat.  Theb.  6,  845  an,  in 
den  beiden  letzten  Stellen  im  Versende.  Diese  Ablativform  auf  i 
kommt  bei  Dichtern  höchst  selten  vor,  so  tiistiori  bei  Afran.  (v.  121) 
bei  Non.  S.  410;  priori  Ovid.  Met.  8,  443  und  Lucan.  9,  996  im 
Versende  (in  der  ersteren  dieser  Stellen  wird  jedoch  aus  dem  Flor. 
Marc,   und  Laur.    prioris   bemerkt),    ferner  bei  Ven.    Fort.   Spur. 

3,  13;  maiori  Sil.  13,  409;  16,  34;  levwri  Sil.  17,  510;  Ven.  Fort. 

4,  27,  7  und  in  einem  Gedicht  unter  Petronius  Namen  Fragm.  1 
V.  12  (Wernsd.  4,  I  S.  300;  Burmann  3,  253;  Meyer  183;  Riese 
217;  Baehrens  4,  396);  meliori  Ven.  Fort.  4,  26,  23;  breviori 
9,  14,  11.  —  Dagegen  maiore^  priore,  iniquiore  Plaut.  Gas.  Prol. 
73;  Gist.  2,  3,  61;  Epid.  3,  4,  79  (516);  Merc.  4,  6,  2  (806); 
Rud.  Prol.  20  und  4,  7,  17  (1243);  inferiore^  meliore^  callidiore^ 
olieniore,  jjeiore  Terent.  Eun.  3,  5,  31  (579);  Phorm.  1,  4,  50 
(228);  Ad.  1,  2,  30  (110);  3,  2,  46  (344);  maiore,  priore,  inferiore, 
deteriore,  fiaccidiore,  graviore  Lucr.  1,  359;  1,  553;  3,  537; 
4,  328;  4,  480;  4,  482;  4,  530;  4,  1279;  5,  577;  5,  632;  6,  465; 

6,  511;  6,  671;  inquinatiore ,  voraciore,  altiore,  mhiore,  meliore, 
candidiore  Gatull.  33,  3;  33,  4;  42,  18;  55,  3;  68,  28;  68,  148; 
107,  6;  leviore,  maiore,  inferiore,  propiore  Verg.  Ge.  3,  305  und 
Aen.  3,  87;  4,  494;  6,  51;  10,  438;  graviore  Culex  8;  meliore, 
leviore,  inferiore,  graviore,  potiore,  maiore,  minore,  quietiore,  fer- 
vidiore  Horat.  Garm.  1,  27,  20;  2,  1,  40;  2,  3,  8;  2,  10,  10; 
2,  14,  28;  4,  2,  19;  4,  2,  33;  4,  6,  23;   Epod.   1,  17;  10,  11; 


—    266     — 

11,  14;  Sem.  1,  8,  25;  1,  10,  55;  2,  3,  15;  2,  3,  125;  2,  6,26; 
Epist.   1,  10,  11;   1,   10,  39;  2,  1,  218,  und  im  Versende  Serm. 

1,  9,  68  meliore  im  Oberl.,  Emmer.  und  in  den  Par.  -/-u,  meliori 
in  den  Par.  (f(pX  und  im  Leid.;  seniore,  minore^  hreviore^  graviore^ 
ivteriore,  propiore,   prosperiore^  leviore^  uheriore^    meliore,  maiore, 
priore,  liberiore^  udliore,  posteriore,  candidiore,   deteriore,  commo- 
diore,  pauperiore  Ovid.  Amor.   1,  13,   1;    2,   15,  20;  2,  17,  22 
3,  1,  23;  3,  2,  12;  3,  15,  17;  A.  A.  2,  61;  2,  85;  3,  50;  3,  171 
3,  382;  Remed.  amor.  649;  Met.  2,  207;  3,  372;  6,  316;  7,  552 
7,  861;  8,  190;  9,  269;  9,  433;  9,  550;  9,  787;  10,  150,  10,  152 
11,  86;    12,  203;  12,  284;    15,  158;  15,  301;    15,  637;    15,  875 
Fast.    1,   100;    1,  676;   2,  345;   3,  614;    3,  800;    4,  292;   4,  402 
5,  184;    5,  576;    6,  162;   6,  585;    Trist.  1,  6,  4;  2,  74;  2,  80 

2,  166;  2,  193;  3,  4,  34;    3,  5,  22;  4,  6,  25;  4,  8,  34;  5,  8,  37 
Ep.  ex  Pont.  1,  2,  13;  1,  3,  78;  1,  6,  9;  2,  9,  15;  3,  3,  64;  3,  7,  30 

3,  9,  3;  3,  9,  38;  4,  2,  20;  4,  9,  71;  4,  10,  42;  4,  15,  22;  Ibis 
631  (627);  Her.  2,  79;  8,  49;  8,  104;  11,  105;  15,  222  (16,  326); 
17  (18),  177;  18  (19),  78;  19  (20),  197  (priori  neben  diversa  Met. 
9,  321  ist  Dat.);  propiore  Manil.  1,  72;  deteriore,  inferiore,  seniore 
Hart.  3,  19,  6;  6,  3,  4;  8,  36,  8;  9,  93,  2;  graviore  San.  Phaedr. 
316;  Agam.  338;  propiore,  maiore,  graviore  Grat.  5;  166;  225; 
436;  leviore  Ven.  Fort.  6,  1,  57. 

Auch  in  der  älteren  Prosa  ist  dieser  Ablat.  auf  i  selten,  öfter 
in  der  späteren,  so  findet  sich  priori  Varro  L.  L.  9,  65,  113  und 
sublimiori  R.  R.  1,  51,  1;  bei  Cornel.  Nepos  ist  in  den  Hdschr. 
maiori  Dion.  2,  4;  superiori  Timoth.  1,  2  und  priori  Cato  2,  2 
überliefert,  von  den  neueren  Herausgebern  aber  mit  Unrecht  in 
maiore,  superiore,  priore  umgeändert;  bei  Livius  steht  inclementiori 
9,  34,  23;  acriori  28,  17,  15;  graviori  38,  47,  11  und  maiori  42, 
65,  10;  bei  Columella  minori  1,  1,  11;  3,  2,  25;  4,  2,  1;  priori 
2,  1,  7;  largiori  2,  3,  2;  deteriori  3,  5,  2;  superiori  A,  8,  2  (einige 
Hdschr.  auch  superiore);  longiori  de  arborib.  27,  2;  bei  Plin  N.  H. 
5,  8,  8  (43)  interiori;  bei  Seneca  superiori  de  ira  3,  41,  1;  maiori 
de  dem.  1,  19,  1  und  consol.  Helv.  9,  3;  fristiori  de  provid.  1,  6 
und  tneliori  4,  4;  secundiori  de  dem.  2,  2,  3;  moUiori  Nat.  quaest. 

2,  49,  3  und  superiori  7,  6,  3;   priori  Epist.   18,  20;    bei  Celsus 

3,  21  (p.  109,  6  Daremb.)  celeriori;  bei  lustin.  maiori  22,  3,  9; 
bei  Gellius  longiori  3,  16,  16  und  primori  10,  19,  3;  superiori 
Panegyr.  (IX)  Constantino  22  (p,  210,  2  B.);  deteriori  Ulpian. 
Dig.  2,  11,  11;  superiori  Frontin.  Aqu.  14;  15;  leviori  18;  maiori 
18;    altiori  Veget.   de  re   milit.    2   praef.    und   prudentiori   3,    4; 


—     267     - 

exteriori  Hygin.  Munit.  castr.  49;  graviori  Lucifer  de  regib.  apostat. 
6  (49,  26) ;  bei  Ennodius  kommt  nach  Vogel  zu  Ennod,  p.  377  der 
Abi.  auf  i  10  mal,  der  auf  e  6  mal  vor;  sanctiori  Aur.  Vict.  Epit. 
1,  1  und  priori  39,  2;  superiori  Amm.  Marcell.  15,  8,  12  und 
potiori  15,  8,  16;  meliori  lul.  Valer.  2,  16  und  priori  2,  22;  for- 
tiori Epitome  lul.  Valer.  1,  12;  bei  Cassius  Felix  sehr  oft  (vergl. 
Rose  p.  240):  so  acr/or»  36;  37;  42;  51;  55;  63;  anteriori  i2; 
calidiori  52;  57;  frigidiori  52  (p.  136,  12  und  136,  14);  58;  in- 
feriori  21;  piosteriori  42;  priori  28;  molliori  Plin.  See.  Med.  1,  7; 
meliori  Histor.  Apoll.  34;  priori  Histor.  de  preliis  1,  20  (p.  46, 
11);  grossiori  Mythogr.  1  (2),  119  und  minori  1  (2),  185  und 
Paucker,  De  latin.  Hieronym.  p.  88  sagt:  »In  comparativis  quo- 
que,  quos  Charisius  quidem  »semper  e  littera  ablativo  casu  finiri« 
contendit,  Hieronymus  e  contrario  i  terminantem  videtur  anteha- 
bere,  veluti  adv.  lovin.  2,  33  in  minori  gradu,  multo  inferiori 
gradu,  37  maiori  procacitate ;  reg.  Pachom.  51,  quu.  hebr.  praef., 
in  Eccl.  3  col.  410  stricfiori  complexu,  interdum  tarnen  in  editione, 
qua  usus  sum,  et  — e  inveni,  ut  reg.  Pachom.  119  interiore,  in 
Eccl.  7  col.  445  maiore. «  Die  gewöhnliche  Endung  des  Abi.  Sing. 
des  Komparativs  ist  bei  Firmicus  Maternus  i,  selten  e,  eine  grofse 
Menge  von  Belegstellen  hierfür  citiert  Kelber,  Zu  lul.  Firmicus 
Maternus  p.  34  (Progr.  zu  Erlangen  1881);  so  auch  in  Inschr. 
strictiori  und  ampliori  C.  I.  L.  5,  2781  Z.  6  und  4020;  meliori 
und  maiori  C.  I.  L.  6,  2074  (acta  fr.  Arv.  a.  101)  I  Z.  30  und  74; 
maiori  auch  6,  2078  (acta  fr.  Arv.  a.  118)  I  Z.  42;  {^m)iisteriori 

1,  Neap.  3888;  senesteriori  Orell.  4511  und  dexteriori  4947;  ia- 
teriori  Henzen  6086  Col.  1  Z.  7  und  meliori  6584,  vergl.  Marini 
atti  de'  frat.  Arv.  S.  183  und  184. 

Statt  der  früher  herrschenden  Lesart  mit  der  Ablativendung 
auf  i  ist  auf  Grund  der  besten  Hdschr.  die  auf  e  öfters  herge- 
stellt, so  priore  Varro  L.  L.  9,  2,  7;  meliore  R.  R.  1,  40,  6; 
maiore  2,  1,  12  und  molliore  2,  3,  2  vergl.  zu  dieser  Stelle  Keil; 
bei  Cicero  und  Caesar  findet  sich  jetzt  in  den  neuesten  Ausgaben 
von  C.  F.  W.  Müller  und  Dinter  kein  Ablativ  auf  i,  während  der- 
selbe früher  öfter  vorkam,  so  ist  hergestellt:  superiore  Cic.  Invent. 

2,  10,  34;  a  meliore  parte  Orat.  partit.  20,  70;  meliore  mente 
pro  Quinct.  1,  4;  in  hoc  posteriore  pro  Tüll.  30  (Kayser  poste- 
riori); priore  Verr.  Accus.  1,  53,  138;  maiore  pecunia  2,  32,  78; 
priore  nocte  Catil.  1,  4,  8  und  3,  12,  29;  superiore  pro  Balb.  16, 
36;  graviore  Philipp.   12,  3,  8;   Ep.  Fam.   1,  7,  7;  firmiore  Farn. 

3,  3,  1 ;  leviore  Fin.  3,  13,  42  und  posteriore  Cornificius  2,  10,  15; 


—     268     — 

maiore  Caes.  bell.  civ.  2,  14,  5;  superiore  3,  40,  1  und  Hirtius 
bell.  Gall.  8,  24,  3;  Auct.  bell.  Hisp.  23,  2;  infenore  23,  5  und 
iniquiore  25,  2;  ulteriore  Liv.  35,  1,  5;  edüiore  Colum.  6,  37,  10; 
velociore  Sen.  Benef.  5,  2,  2;  honestiore  Epist.  9,  10;  priore  10,  1; 
maiore  108,  17;  altiore  120,  15;  difficViore  de  provid.  2,  9;  supe- 
riore Nat,  quaest.  1,  8,  2,  Quintil.  hat  in  dieser  Endung  überall 
e,  1  prooera.  3:    1,  2,  23;    1,  7,  3;    1,  8,  5;  1,  8,  16;    1,  10,  28; 

1,  10,  45;  1,  12,  5;  1,  12,   10;  2,   1,  3;  2,  1,  7;  2,  2,  2;  2,  3,  10; 

2,  7,  3;  2,  8,  11;  2,   15,  2;  2,  20,  5;  3,  4,  12;  3,  8,  10;  4,  1,  21; 
140  4,  2,  83;  4,  2,  87;  4,  2,  121;  4,  4,  1;  4,  5,  17;  5,  1,  2;  5,  7,  21; 

5,  10,  87;   5,  10,  88:    5,  10,  92;    5,  10,  93;    5,  13,  56;    6,  2,  4; 

6,  2,  35;  6,  3,  111;  7,  2,  42;  7,  3,  16;  1,  8,  2;  7,  8,  7;  8  prooem. 
22;   8,  3,  22;   8,  3,  54;   8,  4,  8;   8,  4,  11;   9,   1,  12;   9,  2,  3;   9, 

2,  88;  9,  3,  60;  9,  4,  77;  9,  4,  101;  9,  4,  124;  10,  1,  9;  10,  1, 
131;  10,  3,  3;  10,  5,  14;  10,  5,  22;  10,  7,  22;  10,  7,  24;  11, 
1,  1;  11,  1,  64;  11,  3,  51;  11,  3,  93;  11,  3,  167;  12,  1,  12;  12, 
1,  20;  12,  2,  3;  12,  2,  14;  12,  2,  20;  12,  3,  2;  12,  6,  6;  12,  10, 
17;  auch  maiori  ex  parte  9,  4,  136  wird  dadurch  unsicher,  dafs 
im  Turic,  Flor.,  Guelf. ,  Bamb. ,  Lafsb.  und  Strafsb.  maior  ist, 
welches  in  maiore  zu  ergänzen  war,    und  priori  neben  diversa  2, 

3,  10  ist  Dat.  Ebenso  Vitruv  dexteriore  9,  8  (7),  4;  9,  8  (7),  6 
und  acriore  10,  8,  6.  Auch  Tac.  Ann.  1,  18;  1,  57;  1,  77;  1,  79; 
1,  81;   2,  34;    2,  46;   3,  11;   3,  49 ;   4,  2;   4,  15;   4,  18;   4,  26; 

4,  27;  4,  45;  4,  52;  4,  73;  6,  51;  11,  24;  12,  26;  12,  27,  Hist. 
1,  54;  1,  55  (hier  im  Med.)  und  4,  14;  priori  populo  neben  facti- 
tatum  est  Ann.  11,  24  ist  Dat.  So  auch  Plin.  Epist.  1,  8,  8; 
1,  8,  14;  1,  20,  3;  2,  9,  4;  2,  11,  13;  2,  11,  21  (molliore  und 
solutiore);  2,  17,  15  (deteriore  und  interiore);   3,  4,  6;  3,  11,  2; 

4,  1,  4:  4,  5,  3;  4,  9,  12;  4,  11,  6;  4,  13,  4:  4,   16,  2;  4,  17,  9; 

5,  6,  33;   5,  13,  5;   5,  16,   1    (longiore  und  minore);    6,  17,  19; 

6,  33,  4;  7,  11,  2;  8,  8,  6;  8,  21,  6;  9,  17,  3;  9,  37,  2;  10,  37 
(46),  2;  10,  40  (49),  2;   10,  41  (50),  2;  10,  54  (62),  2;  Panegyr. 

7,  7;  28,  1;  36,  3;  46,  2;  54,  2;  74,  2;  82,  4;  86,  6;  94,  5; 
lustin.  hat  an  nicht  weniger  als  35  Stellen  den  Ablat.  auf  e, 
nur  einmal  auf  i  (vergl.  oben);  Incerti  Grat.  act.  4  (p.  182,  29 
Baehrens);  Panegyr.  (IX)  Constant.  8;  9;  26;  Nazar.  Panegyr.  32; 
Mamert.  Grat.  act.  18;  22:  Pacat.  Panegyr.  8;  12;  20,  28:  Capitol. 
Max.  et  Balb.  1,  1;  Treb.  Poll  triginta  tyr.  11,  4;  Aurel.  Vict. 
Caes.  2,  1:  4,  11;  5,  7;  14,  12;  20,  32;  38,  2;  39,  44;  de  vir. 
illustr.  2,  13;  7,  4;  Epitom.  9,  15;  29,  1;  Amm.  Marcell.  14,  2, 
14;  15,  4,  1;  15,  5,  9;  15,  5,  10;  15,  5,  12;  15,  7,  10:  15,  8,  11; 


-     269     - 

15,  10,  4;  15,  10,   10;  15,  12,    1;   16,  2,  7;   16,  4,  5;    16,  8,  13; 

16,  10,  11;  16,  10,  20;  16,  11,  8;  16,  12,  49  u.  s.  w.;  Claud. 
Mamert.  2.  12  (144,  1);  2,  12  (150,  14);  2,  12  (150,  15);  Veget. 
de  re  milit.  1,  27;  Cass.  Fei.  22;  24;  33;  38;  Itin.  Alex.  Magni 
69  u-  s.  w. 

72.  Die  Komparative  haben  ebenfalls,  wie  die  Positive 
der  Adjectiva  auf  is,  e  und  er,  ris,  re  und  der  Adjectiva  immo- 
bilia,  vergl.  unter  28  und  42,  im  Nomin,  Plur.  Masc.  und  Fem. 
neben  der  gewöhnlichen  Endung  es,  zuweilen  is.  Am  besten 
beglaubigt  ist  piun's  minores  inter  se  conflixerunt  monum.  Ancyr. 
Taf.  4  Z.  46  und  47;  aufserdem  maioris  vestri  incupidioris  liberum 
fuere  Afran.  (v.  361)  bei  Non.  S.  496,  3;  minoris  natu  capite  aperto 
erant  Varro  de  vita  populi  Romani  bei  Non.  S.  236,  26;  an  fol- 
genden Stellen:  si  per  has  rationes  maioris  adimi  posse  voluerunt 
Cic.  pro  Caec.  34,  99  im  Teg. ,  ut  illae  superioris  in  medium  lo- 
cum  mundi  gravitate  ferantur  et  pondere  Tusc.  1,  17,  40  im  Gud. 
und  Reg.,  superioris  solis  defectiones  reputatae  sint  de  rep.  1, 
16,  25  (mit  einem  e  über  dem  zweiten  i  von  superioris),  minoris 
magistratus  partiti  iuris  plures  in  ploera  sunto  Leg.  3,  3,  6  im 
Leid.  B  und  Heins,  schreibt  C.  F.  W.  Müller  überall  die  Form 
auf  — es. 

Über  den  Accus.  Plur.  sagt  Charis.  1,  17  S.  104  (129,  31): 
Ferocior  tam  quam  peior  melior  ait  Stilo  in  eis  accusativo  posse 
proferri,  ferocioreis ;  und  (130,  4)  Facilioreis  Caecilius  (bei  Ribbeck 
II  81  v.  289),  inquit  Plinius;  idem  et  sanclioreis  ait  und  S.  111 
(137,  27):  Maioreis  Cicero,  ut  Plinius  eodem  hbro  (sexto  dubii 
sermonis)  notat.  Aber  S.  100  (125,  7):  Consuetudo  et  ho^  plures 
dicit  et  haec  pluria;  Prise,  7,  17,  86  S.  777  (I  361,  15):  Plurium 
quod  solum  in  iis  terminans  talem  habuit  genetivum  pluralem, 
tam  in  es  quam  in  is  finit  accusativum.  Vergilius  in  I  Georgicon 
(v.  89):  Seu  plures  (im  Bern,  und  Halberst.  pluris)  calor  ille  vias 
et  caeca  relaxat  spiramenta,  novas  veniat  qua  sucus  in  herbas. 
Terentius  in  Phormione  (3 ,  2 ,  35  [520J) :  Ego  te  compluris  (im 
St.  Gall. ,  Leid,  und  Carlsr.  und  im  Par.  R  m.  sec.  complures) 
adversum  Ingenium  meum  menses  tuli.  Horatius  in  I  Epistularum 
(Epist.  20,  19):  Cum  tibi  sol  tepidus  pluris  admoverit  aures  (so 
im  Par.  R  m.  pr. ,  aber  im  St.  Gall.,  Leid,  und  Carlsr.  und  im 
Par.  R  m.  sec.  auras).  Cicero  pro  Cornelio  I  (bei  C.  F.  W.  Müller 
Fragm.  VII  59  p.  256):  Quae  intermissa  compluris  aunos.  Der- 
selbe 7,  7,  34  S.  748  (I  315,  20),  wo  in  der  eben  aus  Virgil  Georg, 
angeführten  Stelle   (ausgenommen  im  St.  Gall.  und  Leid.)  pluris 


-     270     — 

gelesen  wird,  fügt  noch  Horat.  Epist.  1,  15,  22  tractus  uter  pluris 
(im  Par.  R  und  Bern.  m.  sec.  plures)  lepores,  uter  educet  apros 
141  hinzu,  desgleichen  7,  15,  74  S.  769  (I  350,  16)  dies  continuos 
compluris  (im  Leid,  und  Carlsr.  complures ,  so  schreiht  auch 
C.  F.  W.  Müller)  Cic.  Verr.  5,  52,  137,  und  compluris  armatos 
pro  Caec.  9,  24.  Aufser  diesen  Stellen  wird  pluris  und  compluris 
noch  gelesen:  (Plu)/is  triumphos  im  monura.  Aucyr.  Taf.  1  Z.  22; 
in  pleoris  acta  fratr.  Arv,  aus  dem  J.  218  a  Z.  34  zweimal  (in 
pleores  Z.  33,  vergl.  C.  I.  L.  1,  28);  plureis  als  Accus.  Plaut.  Stich. 

4,  2,  27  (607)  im  Ambr.  (in  den  übrigen  Büchern  pluris);  -plureis 
Varro  L.  L.  5,  8,  52  (im  Flor,  und  Kopenh.,  danach  0.  Müller; 
in  den  Par.  ab  und  im  Goth.  pluris,  danach  Spengel) ;  pluris  10, 

2,  4  (im  Kopenh.)  und  10,  3,  49  (im  Flor,  und  Kopenh.);  Varro 
R.  R.  3,  17,  3;  pluris  auch  Cic.  de  orat.  2,  84,  343  (in  mehreren 
Lag.,  darunter  13  und  36,  und  in  den  Guelf.  2  und  3)  und  3,  15, 
56  (in  den  meisten  und  besten  Lag.  und  im  Vict.  und  Guelf.  2); 
Verr.  3,  93,  217  (zweimal  im  Lag.  42)  und  4,  58,  131  (im  Reg.); 
Rabir.  Post.  13,  36  (im  Münchn. ,  Glor.  und  in  den  Wien.  UV); 
Parad.  6,  1,  44;  de  rep.  3,  4,  7  und  Leg.  2,  1,  3;  an  allen  diesen 
aus  Cicero  angeführten  Stellen  lesen  auch  die  neuesten  Heraus- 
geber wie  Kayser  und  C.  F.  W.  Müller  pluris;  Ep.  Att.  7,  3,  5 
steht  im  Med.  pluris  und  danach  Baiter,  Wesenberg  aber  plures; 
ferner  steht  pluris  bei  Lucr.  6,  704;  Verg.  EcL  2,  32;  Aen.  11, 
327;  Horat.  Carm.  1,  32,  3;  Tac.  Ann.  3,  74  und  Gell.  2,  15,  4, 
zweimal;   compluris  Terent.  Hec.  1,  2,  110  (185),    Cic.    de    orat. 

3,  7,  25  (in  mehreren  Lag.,  darunter  32,  und  im  Guelf.  2  und 
Vict);  Verr.  4,  24,  54  (im  Reg.)  und  de  rep.  1,  8,  13;  Caes.  bell. 
Gall.  1,  18,  3  (in  mehreren  Büchern)  und  7,  17,  5  (im  Leid.  1); 
Tac.  Germ.  8  (im  Periz.);  Gell.  3,  13,  2;  3,  16,  16;  13,  9,  2. 

Aufserdem  paucforis  Plaut.  Aulul.  3,  5,  12  (486)  im  vet.  und 
Vat.;  peioris  MiL  Glor.  4,  6,  3  (1218)  und  melioris  Trin.  3,  2, 
81  (707)  im  vet.,  decurt.  und  Vat;  posterioris  Mil.  Glor.  4,  1,  7 
(953)  im  decurt  und  im  Vat.  m.  sec;  fidelioris  Mil.  Glor.  4,  8, 
44  (1354)  im  decurt  und  Vat;  illustrioris  Rud.  1,  1,  6  (88);  an 
allen  diesen  Plautusstellen  sind  in  den  neueren  Ausgaben  die 
Formen  auf  —es  geschrieben,  nur  Leo  hat  Aulul.  3,  5,  12  (486) 
paucioris  in  den  Text  gesetzt;   minoris  Turpil.    (v.  130)   bei  Non. 

5.  408,  29;  minoris  und  maioris  Varro  R.  R.  K  20,  1  ed.  Keil; 
prioris  und  posterioris  L.  L.  8,9,  24  im  Flor,  und  Kopenh. ; 
maioris  L.  L.  9,  10,  16  in  denselben,  aber  Spengel  maiores,  und 
derselbe   in   einem  Briefe  bei  Non,    S.  141,  15;    maioris   Cic.   de 


—     271     — 

orat.  1,  38,  174  in  mehreren  Lag.,  unter  denen  jedoch  keiner  der 
vorzüglicheren  ist,  clarioris,  gravioris  und  politioris  de  orat.  2, 
37,  154  in  einigen  der  besten  Lag.  und  im  Guelf.  3,  Kayser  hat 
an  beiden  Stellen  die  Formen  — es  gesetzt;  uberioris  et  praesen- 
tioris  Ep.  Farn.  1,  9,  2  im  Med.,  Baiter  und  Wesenberg  schreiben 
uberiores  et  praesentiores;  maioris  und  asperioris  Fin.  1,  10,  33 
in  den  Pal.  AB;  maioris  Fin.  2,  33,  108  in  denselben  und  im 
Erl. ;  Leg.  3,  19,  44  in  den  Leid.  AB;  superioris  Fin.  3,  2,  5  in 
den  Pal.  AB  und  im  Erl.;  Divin.  2,  9,  22  in  den  Leid.  AB;  vehe- 
mentioris  Tusc.  4,  19,  43  und  tristioris  b,  32,  91  im  Gud.,  Reg. 
und  Gembl.:  tardioris  Nat.  Deor.  1,  23,  63  im  Leid.  A  m.  pr., 
Leid.  C  und  Pal.;  firmioris  1,  29,  81  im  Leid.  A  m.  pr ,  Leid.  C 
und  Erl.;  levioris  1,  40,  113  im  Leid.  A  m.  pr.,  Leid.  B  und 
Erl.;  castioris  Leg.  2,  11,  26  in  den  Leid.  AB  und  im  Heins., 
C.  F.  W.  Müller  hat  au  allen  diesen  Stellen  die  Formen  auf  —es; 
maioris  Caes.  bell.  civ.  1,  48,  1  und  infirmioris  1,  64,  5  im  Par.  2, 
aber  Dinter  maiores  und  infirmiores;  melioris  Lucr.  1,  209  und  2, 
509;  maioris  Verg.  Ge.  2,  251  im  Pal.  und  Rom.;  locupletioris 
Tac.  Ann.  4,  43,  Halm  schreibt  locupletiores;  auctioris  Flor.  4,  2, 
10  im  Bamb.  und  danach  0.  Jahn  und  Halm,  aus  dem  Naz.  wird 
auctiores  bemerkt,  was  vielleicht  das  Richtige  ist;  maioris  lustin, 

6,  7,  5  im  Put.,  aber  Rühl  maiores;  iunioris  Fronto  Princip.  bist. 

7,  1  (208,  8  ed.  Naber);  cultioris  Gell.  19,  12,  7,  Hertz  hat  cul- 
tiores  geschrieben;  paucioris  Apul.  de  mag.  17  S.  341;  21  S.  438 
und  tenuioris  Cap.  19  S.  436  im  Flor.  3;  maioris  lex  col.  Genet. 
(Ephem.  epigr.  vol.  3,  fasc.  2)  13,  24. 

73.  Der  Nomin.  und  Accus.  Plur.  im  Neutrum  hat  112 
überall  a.  Nur  über  plura  und  complura  oder  pluria  und  co7n- 
pluria  waren  die  alten  Grammatiker  sich  nicht  einig.  Gell.  5,  21,  6 
sagt,  dafs  Cato  (Orig.  I  fr.  23  ed.  Jordan  p.  8,  16  oder  fr.  24  ed. 
Peter  p.  59,  5),  "ciaud.  Quadrig.  (fr.  90  ed.  Peter  p.  235,  15  und 
236,  1),  Val.  Antias  (fr.  65  ed.  Peter  p.  276,  13  und  14),  Aelius 
Stilo,  Nigid.  und  Varro  pluria  und  compluria  gebraucht,  und  dafs 
Sinnius  Capito  sich  in  einer  eigenen  epistula  unter  der  Überschrift, 
pluria  non  plura  dici  debere,  für  pluria  ausgesprochen  habe  mit 
der  Bemerkung,  dafs  das  Wort  absolut  und  nicht  komparativ  ge- 
braucht werde.  Charis.  1,  17  S.  100  (125,  3):  Compluria  Terentius 
in  Phormione  (4,  3,  6  [611]),  nova  compluria.  Ubi  Plinius,  lulius 
Modestus,  inquit,  ita  definiit,  quae  nomina  comparandi  fuerint, 
ea  accusativis  pluralibus  in  is  exient,  id  est  fortioris,  (genetivus) 
fortiorum  facere  debet,  non  fortiorium,  id  est  ante  um  syllabam 


—     272     — 

i  recipere  non  debent.    Ita  complura  et  compluruiu  esse  dicendum. 
Consuetudo  tarnen  et  hos  plures  dicit  et  haec  pluria.    Und  1,  15 
S.  44  (60,  9):  Manifestum  fit  vetera  dici,  non  veteria,  et  (maiora, 
non  maio)ria,  et  plura,  non  pluria;  quamvis  Terentius  in  Adelphis 
(nova  complur)ia  dixerit.     Prise.  3,  2,  9  S.  601   (I  89,  16):   Anti- 
qui  etiam  pluria  dicebant,  unde  Terentius  in  Phormione  compluria. 
Derselbe  7,  7,  34  S,  748  (I  315,  11):  Inveniuntur  quaedam,  quae 
obliquos  casus  communes  possident,  quamvis  nominativus  non  sit 
communis,  ut  plus  cum  sit  neutri  nominativus  dumtaxat,  genetivus 
est  trium  generum,  nee  non  et  dativus  et  ablativus,  unde  pluralia 
quoque  tarn  in  es  quam  in  a  invenimus :  hi  et  hae  plures  et  haec 
plura  vel  pluria,  unde  compositum  compluria.     Terentius  in  Phor- 
mione:   Multa  advenienti  nova,  ut  fit,  compluria.      Und  7,   15,  74 
S.  769  (I  350,  10):   Maiora  et  minora  et  plura  dicimus,   quamvis 
antiqui  etiam  pluria  dixerunt,   unde  compositum  compluria,     Te- 
rentius in  Phormione:  Multa  advenienti,  ut  fit,  nova  hie  compluria. 
Cicero  de  signis    (Verr.  4,  46,   102):    Immo   vero   alia  compluria. 
In  quibusdam  tamen  codicibus  invenitur  complura.     Complura  ist 
in  allen  jetzt  bekannten  Hdschr.  des  Cic.  sowohl  an  dieser  Stelle, 
wie  Verr.   Accus.    2,   19,  47,    woraus    Agroet.    S.  2267    (116,    17) 
anführt:    Scyphorum   paria   complura   (vergl.   die   Note   bei  Keil). 
Danach  schreiben   die   neuesten   Herausgeber  aufser  Kayser,   der 
Verr.    4,   46,    102    compluria   hat,    an    beiden    Stellen   complura. 
Donat.   zu  Terent.   a.  a.  0.  bringt   compluria   aus    Cato's  Origines 
(vergl.  oben)   und   aus  Cic.   in  Protagora   (fr.  4    ed.  Kayser  p.  55 
oder  fr.  5   ed.    C.  F.  W.  Müller  p.  311,  17)    bei.      Aufser  diesen 
von  den  Grammatikern  angeführten  Beispielen  lesen  wir  compluria 
nur  noch  Cato  R.  R.  7,   1   und  Apul.  Met.   10,    13  S.  701;   Hertz 
schreibt  in  Gell.  18,  6,  2  complura,  und  11,  1,  1,  wo  früher  com- 
pluria stand,  hat  er  den  seltenen  Superlat.  complurima,  der  sicher 
Gros.  4,  14,  8  und  lord.  Get.  7,  55  (p.  69,  7  ed.  Mommsen)  über- 
liefert ist,  eingesetzt. 

Die  Rechtfertigung  des  Sinnius  Capito  für  pluria,  dafs  das- 
selbe nicht  komparativ  gebraucht  werde,  trifft  vollkommener  für 
compluria  zu,  und  dafür  haben  wir  auch  sicherere  Belege  als 
für  pluria.  Die  Form  phiria  ist  sehr  selten,  vielleicht  wohl  nur 
CLL.  10,  5958,  denn  bei  Gell.  5,  18,  7  schreibt  Hertz  und 
bei  Symmach.  Epist.  3,  24  Seeck  plura,  Varianten  sind  nicht  an- 
geführt. Bei  Cic.  Leg.  3,  3,  6  war  in  pluria  durch  Konjektur 
dem  in  den  Leid.  AB  erhaltenen  imploera  substituiert,  statt 
dessen   mehrere  Hdschr.  in   prelia,    einzelne   impera   und   imperia 


—     273     — 

geben.     Bei  Lucr.  1,  878;  2,  587  und  4,  1089  ist  plurima  besser 
oder   allein   beglaubigt,   und   2,  1135   war  pluria   eo   willkürliche  143 
Änderung  von  Lambin.  für  plura  modo. 

74.  Der  Genet.  Plur.  endet  auf  w?n,  ausgenommen  ist 
allein  plur  tum  und  complurium.  Charis.  1,  15  S.  56  (73,  12): 
Plurum  Modestus  putat  esse  dicendum,  non  plurium  cum  i.  Ea 
enim  nomiua,  quae  comparandi  sunt,  genetivo  i  habere  non  de- 
bent,  ut  fortiores  fortiorum,  meliores  meliorum,  sie  plures  horum 
plurum.  Sed  consuetudo  plurium  cum  i  dicit.  Unde  et  Tereutius 
in  Phormioue  nova  hie  compluria  dixit  und  Prise.  7,  17,  86  S.  777 
(I  361,  15):  Plurium,  quod  solum  in  us  terminans  talem  habuit 
genetivum  pluralem.  Dagegen  Charis.  1,  15  S.  44  (60,  15):  Vete- 
rum,  maiorum  et  plurum  dicimus  und  1,  17  S.  100  (125,  7):  Ita 
complura  et  complurum  esse  dicendum.  In  den  differentiae  ser- 
monum  Remmi  Palaemonis  ex  libro  Suetoni  Tranquilli  qui  inscri- 
bitur  Pratum  in  Roth's  Ausg.  des  Suet.  S.  311  heifst  es:  Aiunt 
quidam  plurum  debere  dici,  quia  non  dicimus  meliorium  nee  doc- 
tiorium ,  ita  nee  plurium  (in  der  Hdschr.  plurimum)  debere  dici. 
Sed  alii  aiunt,  quaecumque  plurali  accusativo  in  i  et  s  veniunt 
et  i  producunt,  genetivo  per  ium  debere  dici,  tamquam  montis 
tium,  fontis  tium,  non  montum  nee  fontum;  ita  plurium  dicimus, 
non  plurum. 

Wir  finden  überall  plurium,  welches  an  vielen  Stellen  in  ein- 
zelnen oder  mehreren  Hdschr.  in  plurimum  korrumpiert  ist,  Varro 
L.  L.  7,  3,  32;  Cic.  Top.  20,  78;  Cornificius  4,  22,  30;  4,  28,  38; 
Liv.  2,  54,  7;  4,  31,  2;  4,  35,  2;  23,  6,  5;  27,  46,  2;  28,  26,  2; 
30,  10,  18;  37,  37,  5;  37,  49,  3;  39,  8,  5;  42,  11,  1;  42,  58,  3; 
42,  58,  4;  42,  58,  8;  42,  62,  8;  44,  45,  6;  Colum.  3,  19,  3;  4, 
32,  3;  5,  2,  1;  Sen.  Epist.  7,  9;  9,  19;  99,  16;  102,  8;  102,  16; 
102,  18;  113,  10;  113,  11;  Benef.  3,  15,  2;  6,  43,  1;  Vita  beata 
14,  3;  Brev.  vit.  13,  4;  Consol.  Helv.  6,  1;  8,  1;  16,  3;  Nat. 
quaest.  1,  2,  10;    6,  22,  1;   7,  9,  2;   Plin.  N.  H.  6,  22,  24  (90); 

8,  16,  20  (53);  8,  44,  69  (174);  10,  43,  60  (121);  11,  29,  35 
(103);  11,  33,  39  (113);  18,  35,  85  (359)  im  Luc.  (im  Leid.  Lips. 
m.  sec.  plurimorum,  sonst  plurimum);  23,  1,  25  (50)  im  Par.  d 
(sonst  plurimum);  29,  4,  27  (84);  32,  1 ,  1  (5);  36,  5,  4  (37): 
36,  14,  21  (97);  37,  10,  Q^  (178).  Quintil.  1,  10,  16;  3,  1,  22: 
3,  10,  1;   5,  10,  107;   5,  13,  57;    7,  1,  1;   8,  4,  27;    9,  3,  77: 

9,  4,  66,  10,  1,  12;  10,  2,  26;  Tac.  Ann.  1,  32;  4,  69;  12,  47; 
Hist.  1,  25;  2,  43;  3,  16;  3,  53;  4,  82  und  de  orat.  5;  14;  Plin. 
Epist.  6,  8,  5;   Fronte  ad  Anton.  Imp.  2,  8;   ad  Ver.  Imp.  2,  9 

Neue -Wagener,  Lat.  Formenlehre.     II.     3.  Aufl.  18 


—     274     — 

und  ad  amic.  1,  20  (24);  Gell.  5,  18,  6;  7,  (6),  7,  10;  7,  (6), 
18,  11;  12,  13,  5;  14,  3,  9;  19,  8,  11;  Gaius  Inst.  2  §  175  und  3 
§184. 

Complurium  Cic.  Catil.  1,  12,  29;  Nat.  Deor.  2,  5,  13  und 
pro  Cornel.  bei  Arus.  Mess.  S.  496;  Cornificius  3,  2,  3;  Corn.  Nep. 
Epam.  4,  6;  Liv.  39,  22,  3;  43,  18,  5;  Val.  Max.  2,  5,  3;  4,  5 
ext.  1;  8,  13  ext.  2;  Colum.  4,  17,  3;  11,  1,  1;  11,  1,  13;  Plin. 
N.  H.  36,  12,  \Q  (75);  Suet.  Tib.  51;  Apul.  Met.  9,  11  S.  613; 
Gell.  2,  13,  2;  2,  24,  1;  14,  3,  2;  16,  10,  1;  Amm.  Maicell.  14, 
5,  6;  15,  12,  2  u.  a.;  CLL.  6,  1627  und  9,  1006. 


miERlLlA. 

Cardinalia. 

1.     Die  Cardinalia  für  Eins,  Zwei,  Drei  sind  mobilia  144 
und  declinabilia. 

ünus  lautet  im  alten  Latein  oinos,  so  hunc  oino(m)  C.  I.  L.  1, 
32  (bald  nach  258  v.  Chr.);  oina  1,  200,  21  (111  v.  Chr.);  oenus 
Cic.  Legg.  3,  3,  9,  aber  auch  unus  findet  sich  frühzeitig,  so  C.  I.  L. 
1,  198,  27;  1,  200,  59.  Dasselbe  wird,  abgesehen  von  dem  Genet. 
und  Dat.,  über  welche  Pronomina  zu  vergleichen  sind,  wie  ein 
Adjektivum  gleicher  Form  dekliniert.  Auch  der  Vocat.  une  war 
in  Gebrauch.  Varro  L.  L.  8,  35,  63  und  Prise.  5,  14,  77  S.  673 
(1  188,  23)  zählen  denselben  in  der  Deklination  des  Wortes  auf. 
Prise,  sagt:  Quia  de  vocativo  quidam  dubitant,  Caper,  doctissimus 
antiquitatis  perscrutator,  ostendit  hoc  usum  CatuUum  et  Plautum. 
Catullus  (Carm.  37,  17):  Tu  praeter  omnes  une  de  capillatis,  Cel- 
tiberosae  (das  richtige  cuniculosae  ist  in  den  Hdschr.  des  CatuU.) 
Celtiberiae  fili.  Plautus  in  Frivolaria:  0  amice  ex  multis  mi  une 
Cephalio.  Sole  quoque  antiqui.  Ticidas  in  hymenaeo:  Felix  lec- 
tule  talibus  sole  amonbus.  Une  hat  auch  Augustin.  Confess.  1,  7, 
12;  13,  38. 

Den  Plur.  uni^  unae,  una  nehmen  Pluralia  tantum  zu 
sich,  wie  Prise.  Fig.  numer.  6,  25  S.  1353  (II  414,  12)  bemerkt. 
Molas  unas  Cato  R.  R.  10,  4;  11,  4;  13,  1;  ex  unis  geminas  mihi 
couficies  nuptias  Terent.  Andr.  4,  1,  50  (674);  in  unis  aedibus 
Eun.  2,  3,  76  (367);  unae  quadrigae  Varro  R.  R.  2,  1,  14;  unae 
bigae  Varro  L.  L.  9,  39,  63;  9,  39,  64;  unae  scopae  L.  L.  8,  2,  7 
nach  wahrscheinlicher  Verbesserung  (in  den  Hdschr.  una  et);  unis 
litteris  Cic.  Ep.  Fam.  2,  7,  3;  13,  24,  3;  Att.  5,  9,  2;  litteras 
mit  folgendem  unas  und  alteras  Ep.  Fam.  3,  9,  1;  10,  31,  4; 
litteris  non  unis  sed  pluribus  Ep.  ad  Q.  fr.  1,  1,  1,  1;  unas  lit- 
teras Ep.  Att.  1,  5,  4;  7,  9,  1 ;  8,  2,   1   und  Asiu.  Pollio  bei  Cic. 

18* 


—     276     — 

Ep.  Farn.  10,  31,  4;  unis  et  alteris  litteris  Cic.  Ep.  Att.  14,  18,  1; 
unae  decumae  mit  folgendem  alterae  Cic.  Verr.  3,  98,  227;  unae 
tabulae  pro  Font.  1,  2  (5,  12);  tabulae  unae  mit  folgendem  alte- 
rae Caes.  bell.  civ.  3,  108,  4;  qui  uni  ludi  Cic.  Har.  resp.  12,  24; 
una  castra  Caes.  bell.  civ.  1,  74,  4;  Vell.  Paterc.  2,  113,  1  und 
uuis  castris  Liv.  10,  27,  2;  una  moenia  Sallust.  Cat.  6,  2;  unae 
atque  alterae  scalae  lug.  60,  7;  unis  aut  binis  epistulis  Mamert. 
Grat.  act.  9;  una  exidia  Verg.  Aen.  2,  642;  unis  foribus  Hexapyli 
Liv.  24,  32,  5;  una  biberna  Sen.  Epist.  51,  5;  in  partibus  unis 
Lucan.  4,  548.  Unis  moribus  (d.  i.  isdem)  Cic.  Flacc.  26,  63  und 
Lucr.  5,  897,  unis  vestimentis  Cic.  Flacc.  29,  70. 

Uni  mit   einem  Zahlwort  verbunden:   tres  unos   passus 
Plaut.  Bacch.  4,  7,  34  (832);  unae  quinque  minae  Pseud.  1,  1,  52 
und  unos  sex  dies  Trinum.   1,  2,  129  (166). 
145  Ferner   mit   einem   Substantivum  oder   Pronomen, 

gleich  mit  soli:  pro  his  unis  Cic.  Fam.  13,  7,  4;  nobis  unis 
Catull.  68,  147;  unos  ex  omnibus  Sequanos  Caes.  bell.  Gall.  1, 
32,  2  und  unis  Suebis  4,  7,  5;  qui  uni  Caes.  bell.  Gall.  4,  16,  5; 
6,  5,  4  und  Liv.  23,  20,  4;  42,  8,  5;  haec  sacra  una  ex  omnibus 
peregrina  Liv.  1,  7,  15;  una  fata  Senec.  Brev.  vit.  11,1  und  C.  L  L. 
9,  5140;  manibus  ab  unis  Val.  FI.  5,  20;  unis  divitiis  Sil.  11,  34 
und  una  tela  13,  196;  unas  Baias  Mart.  10,  13,  3;  unis  studiis 
litterarum  Apul.  de  mag.  5  S.  390;  unas  auras  Prudent.  adv.  Symm. 
2,  782 ;  una  retia  Eugipp.  Exe.  Augustini  274  S.  866,  25.  Falsche 
Lesart  ist  folia  una  Plin.  N.  H.  20,  9,  36  (93)  im  Par.  6795; 
dafür  folia  vina  im  Leid.  Lips. ,  das  richtige  folia  bina  steht  im 
Par.  6797. 

Endlich  uni  und  alten,  unae  und  alterae^  una  und  altera 
sich  entsprechend:  ordines  deriguntur  bini,  uni  transversi, 
alteri  derecti  Varro  L.  L.  10,  2,  22;  duplices  loci,  uni  e  rebus 
ipsis,  alteri  adsumpti  Cic.  Orat.  35,  122;  tria  Graecorum  genera 
sint  vere,  quorum  uni  sunt  Athenienses,  Aeolis  alteri,  Doris  tertii 
nominabantur  pro  Flacc.  27,  64  ;  duplices  igitur  similitudines  esse 
debent,  unae  rerum,  alterae  verborum  Cornificius  3,  20,  33;  trium- 
viri  bini,  uni  sacris  conquirendis  donisque  persignandis,  alteri 
reficiendis  aedibus  Liv.  25,  7,  5;  biua  sunt,  una  M.  Livii,  altera 
L.  Porci  27,  47,  4;  una  castra  Romana  intra  fiuis,  altera  in  fini- 
tima  terra  29,  5,  6. 

2.  Duo,  duae,  duo,  Griech.  doo,  Sanscr.  dvau  dve;  daran 
schliefst  sich  ambo,  ambae,  ambo  an.  Wie  das  auslautende  o  in 
ambo  lang  ist,   sich  aber  auch  verkürzt  findet,   wie   Stat.  Theb. 


—     277     — 

6,  367  und  Auson.  Epigr.  40,  2,  so  mag  das  o  vielleicht  auch 
ursprüuglich  in  duo  lang  gewesen  sein,  doch  ist  die  Messung  für 
die  älteren  scenischen  Dichter  zweifelhaft,  bei  den  Dichtern  der 
klassischen  Zeit  ist  nur  duö  gemessen  und  erst  in  der  späteren 
Kaiserzeit  findet  sich  duö,  so  luvenc.  4,  667;  Avian.  29,  22; 
Prudent.  Perist.  11,  89;  Paulin.  3,  1  (vergl.  L.  Müller  de  re  metr. 
p.  335). 

Als  Femin  steht  duo  in  duo  lunae  Avien.  Arat,  1535  (II 
210);  duo  harenae  Vitr.  2,  5,  1  und  6,  4,  5  duo  (seil,  partes)  im 
Gudian  und  Harleian.;  aber  Rose  schreibt  nach  Jocundus  duae; 
triginta  duo  libras  Plin.  N.  H.  33,  11,  50  (141);  personae  tri- 
ginta  duo  und  personas  triginta  duo  Paul.  Dig.  38,  10,  10  §  14; 
16;  17;  18;  sorores  triginta  duo  daselbst  §  18;  nicht  aber  in 
Alexandrum  maguum  atque  Agathoclem  aiunt  maxumas  duo  res 
gessisse  Plaut.  Most.  3,  2,  89  (776),  wo  vielmehr  aus  den  nächst- 
folgenden Worten  quid  mihi  fiet  tertio  hervorgeht,  dafs  duo  Masc. 
ist.  —  Amho  als  Femin.  hat  Plaut.  Merc.  2,  1,  7  (231)  im  Vet. 
und  in  der  ed.  princ,  Götz  schreibt  si  ambae  in  uno  esseut  loco. 

Im  Neutrum  ist  dua  in  Inschr.,  wie  C.  I.  L.  3,  138;  3,  633, 
1  Z.  10;  4,  1990;  5,  1102;  5,  8748;  5,  8759;  5,  8768  (hier  doa); 
Or.  2062;  Henz.  7323;  Fabr.  S.  14,  63,  und  so  wird  PIIS  DVAS 
C,  I.  L.  4,  1507  von  Ritschi  tab.  lithogr.  enarr.  S.  20  durch  pensa 
dua  s(emis)  erklärt.  Vergl.  Marini  atti  de'  frat.  Arv.  S.  48.  Aufser- 
dem  steht  dua  in  dem  Verse  des  Accius  (655)  bei  Cic.  Orat.  46, 
156,  denn  richtig  schreibt  Stangl  video  sepulcra  dua  duorum  cor- 
porum  nach  den  besten  Hdschr.,  Ribbeck  (I  221)  hatte  aus  dem 
Wittenb.  und  der  ed.  Rom.  vom  Jahre  1469  sepulcra  duo  her- 
gestellt; noch  findet  sich  ova  dua  bei  Apicius  de  re  coquin.  4, 
141  (vergl.  Schuch)  und  7,  298  in  den  Vat.  ßy  und  dem  Laur.  8', 
ferner  pondo  dua  Scribon.  45;  81;  82;  156;  203  (zweimal);  206; 
ex  libr.  Dolab.  in  den  Gromat.  S.  303,  3  und  casae  litt,  daselbst 
S.  330;  26;  aber  Orest.  trag.  26  schreibt  Baehrens  jetzt  post  duo 
lustra  redux  et  post  duo  bella  triumphans,  obwohl  an  der  zweiten 
Stelle  der  cod.  Bern,  dua  hat.  Nach  Quintil.  1,  5,  14  und  15 
ist  jedoch  dua  ein  Barbarismus:  Quid  quod  quaedam,  quae  sin- 
gula  procul  dubio  vitiosa  sunt,  iuncta  sine  reprehensione  dicuntur? 
Nam  et  dua  et  tre  [et  pondo]  diversorum  generum  sunt  barba- 
rismi,  at  duapondo  et  trepondo  usque  ad  nostram  aetatem  ab 
Omnibus  dictum  est,  et  recte  dici  Messalla  confirmat. 

Im  Genet.  ist  für  duorum  als  Masc.  u.  Neutr.  nicht  selten 
duum^  alt  duom,     Cic.  Orat.  46,   156:  Plane  duorum  virorum  iu- 


—     278    — 

dicium  aut  trium  virorum  capitalium  aut  decem  virorum  stlitibus 
iudicandis  dico  numquam.  Ecqui  dixit  Accius  (655) :  Video  se- 
pulcra  dua  duorum  corporum,  Idemque  (656) :  Mulier  una  duom 
virum.  Charis.  1,  17  S.  101  (127,  3):  Duum  Fronto  ad  Marcum 
Antoninum  de  feriis  Alsiensibus  (Epist.  3,  13  S.  226  Naber):  Duum 
(bei  Fronto  avom)  item  vestrum  doctum  principem  et  navum  mo- 
dulorum  et  tibicinum  studio  fuisse  devinctum  seimus.  Naevius 
(v.  86)  in  Tarentilla:  Salvi  et  fortunati  sitis  duo,  duum  nostrum 
patres.  Duom  nummum  Plaut.  Men.  3,  3,  18  (542);  duum  gene- 
rum  Varro  L.  L  10,  2,  11  im  Flor,  und  Kopenh.;  duum  milium 
Lentul.  bei  Cic.  Fam.  12,  15,  2;  Caes.  bell.  Gall.  3,  17,  5  (ist 
unsicher,  denn  in  der  Handschriftenklasse  a  d.  h.  im  Bongarsian. 
Moysiacens.,  Parisin.  I  und  Vatic.  3864  steht  duum,  in  der  Hand 
Schriftenklasse  ß  d.  h.  im  Parisin.  H  und  Ursinian.  aber  duorum) 
Auct.  bell.  Afr.  70,  4;  75,  1;  Sallust.  lug.  50,  3;  91,  3;  106,  5 
Liv.  7,  7,  6;  24,  19,  1;  26,  49,  2;  29,  29,  4;  37,  16,  6;  37 
31,  8;  Vitr.  1,  6,  9;  7,  1,  3  steht  in  den  Hdschr.  ad  duum 
Rose  (p.  163,  14)  schreibt  ad  duas;  Plin.  N.  H.  6,  23,  26  (102) 
Tac.  Hist.  4,  57;  Frontin.  Aquaed.  6;  7;  8;  9  (zweimal);  10;  11 
(viginti  duum  milium  centum  septuaginta  duorum) ;  67 ;  Censor. 
146  13,  2;  duum  mensum  oder  mensium  Liv.  3,  25,  4;  10,  5,  12  und 
M.  Caesar  an  Fronto  1,  6  S.  15  Nah.  (2,  15,  6);  Capitol.  Gordiani 
tres  28,  2;  Eutrop.  8,  21;  Dares  25  (zweimal);  duum  bellorum  in- 
gentium  Liv.  9,  30,  10  im  Voss.  1  und  in  einigen  anderen  Büchern, 
Hertz  schreibt  duorum;  duum  ramorum  Colum.  5,  10,  13;  duum 
cubitorum  Plin.  N.  H.  8,  21,  31  (76);  12,  6,  12  (24);  12,  19,  42 
(89);  13,  4,  8  (36);  16,  30,  54  (125);  17,  18,  30  (130);  19,  5, 
30  (96);  21,  17,  68  (109);  25,  8,  46  (84);  25,  8,  50  (89);  25,  11, 
89  (138);  27,  8,  39  (61);  27,  9,  47  (71);  27,  9,  60  (84);  duum 
pedum  15,  17,  18  (61);  15,  17,  18  (63);  17,  20,  33  (144);  duum 
digitorum  17,  14,  24  (111);  19,  5,  23  (68);  duum  denariorum  14, 
16,  19  (106);  20,  24,  100  (264);  25,  9,  66  (113);  29,  3,  11  (41); 
obolorum  duum  20,  7,  24  (58);  27,  9,  55  (80);  duum  dierum  30, 
6,  17  (52);  Censorin.  19,  2;  20,  6;  22,  6;  duum  tonorum  Censorin. 
10,  6;  duum  senatorum  Oros.  6,  18,  10;  duum  studiorum  Vulg.  II 
Mach.  12,  16  und  duum  hominum  loann.  8,  17;  tricliniorum  duum  I. 
Neap.  79  Z.  15  bei  Fabric.  und  Paris,  (duorum  bei  Waelscapple) ; 
Ephem.  epigr.  5  S.  476  No.  1030.  Die  Schreibung  duom  erscheint 
in  duomvir  und  duomviratus  CLL.  1,  1107;  1,  1149;  1,  1341; 
2,  1256;  2,  4530;  5,  971:  6,  6001;  6,  9144;  L  Neap.  2378  vier- 
mal; Or.  2287.  —  Duorum  belegt  Charis.  1,   17  S.  101   (126,  17) 


_     279    — 

mit  einem  Verse  des  Pomponius  (v.  72):  nam  cibaria  vicem  duorum 
solum  me  comesse  coudecet,  es  ist  aber  auch  sonst  sehr  häufig.  — 
Duo  ist  im  Gen  et,  unverändert  geblieben  in  duo  pondo  saxum 
Vitr.  10,  17  (11),  3  (269,  14);  cuius  longitudo  foraminum  vel  lati- 
tudo  duo  et  scxtae  partis  10,  17  (11),  4  (270,  1);  modioli  fora- 
minum duo  10,  17  (11),  5  (270,  11);  amphorarum  duo  milium 
bei  Labeo  Dig,  14,  2,  10  §  2  und  duo  milium  aureorum  bei  Scaev. 
Dig.  31,  89  §  1. 

Der  Dat.  und  Abi.  ist  duohus,  duabus^  duohus.  Aber  duo 
verbis  Novius  (v.  3)  bei  Nonius  S.  500,  28  als  Beispiel  des  nomi- 
nativus  pro  dativo  und  cum  paulo  minus  duo  milibus  militum 
Liv.  21,  51,  2  im  Put.,  Colb.  und  Med.,  die  Herausgeber  aber 
schreiben  duobus;  mensibus  duo  CLL.  10,  7658;  10,  7662;  annis 
duo  CLL.  6,  2785;  8,  3620;  9,  2184;  10,  4490;  Henzen  5291; 
annis  continuis  duo  CLL.  10,  4712;  annis  viginti  duo  und  annis 
centu  duo  CLL.  8,  2755;  8,  4523;  vixit  annis  XXVI  m.  duo 
CLL.  10,  1089;  (cum  filiis)  suis  duo  CLL.  5,  5215  und  sogar 
vixit  annis  duos  C  L  L.  5,  8572,  daneben  aber  auch  si  praeponas 
priorem  (seil,  propositionem)  ex  duobus  concessis  (seil,  propo- 
sitionibus)  in  der  anonymen  Schrift  Tiefn  epfxy]vsiaQ  ed.  Oudend. 
p.  278  (ed.  Goldbacher  p.  16,  11)  und  hastis  puris  duobus  CLL. 
10,  135.  —  Für  ambobus,  ambabus  ist  amhis  CLL.  6,  11687; 
9,  3358;  10,  7569;  Ephem.  epigr.  4  S.  491,  No.  7  v.  6;  Gromat. 
M.  lunius  Nipsus  2  S.  288,  12;  Caper  de  verbis  dubiis  S.  2247 
(107,  14)  sagt:  ambobus  non  ambis,  et  ambabus. 

Der  Accus,  ist  duos^  duas,  duo;  amhos^  amhas^  amho^  doch 
im  Masc.  auch  duo  und  amho.  Charis.  1,  15  S.  49  (65,  16):  Ambo 
et  duo  an  ambos  et  duos?  ratione  cum  s  dicimus,  quia  omnes  par- 
tes orationis,  quae  casus  habent,  exceptis  neutris  et  raonoptotis 
in  s  littera  accusativo  plurali  deficiunt.  Praeterea  quaecumque 
feminina  accusativo  plurali  as  litteris  terminantur,  et  possunt  ad 
masculina  transferri,  a  in  o  mutant  faciuntque  masculina,  ut  has 
magnas  hos  magnos  et  has  doctas  bos  doctos.  Ita  cum  dicamus 
ambas  et  duas,  nimirum  a  in  o  translata  ambos  duosque  dicimus. 
Nonnulli  tarnen  Graecos  secuti,  quia  illi  touq  doo  et  touq  a-mpu) 
dicunt,  hos  duo  et  hos  ambo  dixerunt;  in  quibus  Vergilius  (Ge. 
4,  88):  Verum  ubi  ductores  acie  revocaveris  amho.  Derselbe 
1,  17  S.  101  (126,  13):  Duo,  hos  duo.  Accius  (v.  321)  in  Epi- 
nausimache:  Martes  armis  duo  congressos  crederes.  Terentius  in 
Adelphis  (5,  3,  23  [809]):  Tu  illos  duo  olim  pro  re  tollebas  tua. 
Ubi  Helenius  Acron  »pro  duos«.    Und  1,  17  S.  95  und  96  (119,  9): 


-    280    — 

Ambos  Terentius  in  Adelphis  (5,  9,  5  [962]):  Usque  a  pueris  curavi 
ambos  sedulo.  Sallustius  quoque  Historiarum  libro  IUI  (fr.  61,  15 
ed.  Dietsch;  fr.  19,  15  ed.  Kritz):  Inter  me  atque  Lucullum  prope 
inopia  rursus  ambos  incessit.  Idque  Helenius  Acron  sie  oportere 
dici  in  eadem  Terentii  fabula  disputavit,  Verriumque  dicit  errare, 
qui  putat  hos  ambo  dici  debere.  Indifferenter  autem  locutos  ve- 
teres,  uberiora  dabuntur  exempla.  Äfranius  (v.  233)  in  Panteleo: 
147  Contemnes?  inquit,  liber  natus  est;  ita  mater  eins  dixit,  in  Gallia 
ambos  cum  emerem.  Item  idem  (v.  235)  in  eadem:  Sed  eccos 
ambos.  Qui  autem  cum  Helenio  faciunt,  hanc  afferunt  causam, 
quia  omnis  accusativus  numeri  pluralis  exceptis  neutralibus  et  mo- 
noptotis  s  littera  finiri  debet.  (Praeterea)  quoniam  et  has  ambas 
ut  doctas  pictas,  hos  item  ambos  ut  doctos  pictos  par  erit  dicere. 
Ambo  Äfranius  (v.  234)  in  Panteleo :  Revocas  nos  ambo  ad  peri- 
culum.  Terentius  in  Andria  (2,  2,  8  [345]) :  Hem,  Charine,  ambo 
opportune,  vos  volo.  Maro  Georgicon  IUI  (v.  88):  Verum  ubi 
ductores  acie  revocaveris  ambo.  Idem  in  Bucolicis  (Ecl.  6,  18): 
Nam  saepe  senex  spe  carminis  ambo  Inserat.  Quod  genus  Graeca 
declinatione  profertur;  illi  enim  afu<püj  dicunt.  Prise.  7,  6,  28 
S.  744  und  745  (I  310,  19):  Duo  et  ambo  genetivos  quidem  et 
accusativos  secundum  hanc  declinationem  proferunt,  duorum  am- 
borum,  duos  ambos.,  quam  vis  in  neutro  differentiae  causa  duum 
soleat  dici,  nee  non  accusativus  masculinorum  est  quando  similis 
nominativo  profertur,  quomodo  in  neutris.  Vergilius  in  XI  (v.  285): 
Si  duo  praeterea  tales  Idaea  tulisset  terra  viros.  Lucanus  autem 
in  I  (v.  110):  Quae  mare,  quae  terras,  quae  totum  possidet  orbem, 
non  cepit  fortuna  duos.  luvenalis  similiter  in  II  (Sat.  6,  641): 
Tune  duos  una,  saevissima  vipera,  cena,  tune  duos?  Dativos  vero 
et  ablativos  in  bus  terminant  in  omni  genere,  duobus  duabus, 
ambobus  ambabus.  Serv.  zu  Verg.  Ecl.  5,  68:  Duo  vetuste  dixit, 
ut  ambo  (Ecl.  6,  18):  Nam  saepe  senex  spe  carminis  arnbo  lu- 
serat.     Nam  hodie  hoc  significantius  duos  et  ambos  dicimus. 

Aufser  diesen  von  den  lateinischen  Grammatikern  angeführten 
Beispielen  für  duos  und  duo  finden  sich  noch  folgende.  Für  die 
archaischen  Dichter  hat  W.  Studemund  in  Wölfflins  Archiv  3,  550 
festzustellen  versucht,  dafs  von  diesen  die  Form  duos  angewandt 
sei,  so  oft  das  Metrum  eine  zweisilbige  Form  verlange,  dagegen 
duo.,  so  oft  das  Metrum  eine  einsilbige  Form  verlange.  Für  duos 
führt  er  aus  Plautus  in  einem  bacchischen  Tetrameter  Gas.  3,  5,  51 
an;  einmal  ist  in  Anapästen,  wo  vor  folgendem  Vokal  duos  den 
iktuierten  Taktteil  bilden  sollte,  duos  Cistell.  4,  2,  33  geschrieben ; 


—     281     — 

am  Schlufs  jambischer  iikatalektischer  oder  trochäischer  katalek- 
tischer  Verse  steht  duos:  Amphitr.  1,  2,  18  (480);  3,  3,  2  (957); 
Bacch.  5,  2,  26  (1145);  Captiv.  prol.  1;  1,  2,  1  (110);  Gas.  2,  8, 
40;    3,  2,  31;    Epid.  5,  2,    1    (666);    Menaech.  5,  9,  42   (1102); 
Stich.  5,  4,  47  (727).    Es  schwanken  die  Lesarten  der  Hdschr.  an 
dieser  Versstelle:   Mostell.  3,  2,  146  und  147  (832  und  833)  und 
Menaech,  5,  2,  28   (780);   an  den  ersten    beiden  Stellen   schreibt 
Lorenz   duos,    an    der   letzten    Brix   duo;    es   steht   aber   in   allen 
Plautinischen    Hdschr.    an   diesen  Versstellen   duo:    Epid.  2,  2,  4 
(187)   und    Pseud,    4,    2,   43    (1000).      Einsilbiges   duo    steht   bei 
Plautus  Epid.  3,  2,  8   (344);    3,  2,  37    (373);   Mostell.  3,  2,  89 
(776);   3,  2,  148   (834);    Pseud.  1,  3,  97   (333);   Stich.  3,  1,  39 
(443);   Amphitr,  5,  2,  8   (1138)  wird  zwar  in  allen  Hdschr.  duos 
überliefert,  aber  Götz  und  Leo  schreiben  duo.   —  Accius  praet.  21 
bei  Cic.  Divinat.  1,  22,  44  ist   duos   überliefert,    aber  hier  wird 
wohl  duo  herzustellen  sein.  —  Unsicher  ist  die  Messung  des  Verses 
des  Laberius  (v.  13)  bei  Gell.  16,  7,  8,  Ribbeck  schreibt  duos.  — 
Bei  Lucilius  lesen  wir  duo  (ed.  Lachmann  450;  ed.  L.  Müller  16,  6; 
ed.  Baehrens  381)  bei  Nonius  S.  98,  19,  hier  ist  gegen  das  Vers- 
mafs  in  den  Hdschr.  duos  überliefert,  duo  verbesserte  Salmasius; 
ferner  (ed.  Lachmann  1181'^;  ed.  L.  Müller  in  libr.  incert.  v.  50) 
bei  Macrob.  Sat.  3,  16,  18.  —  Horat.  Serm.  1,  7,  15  schreibt  duo 
ebenfalls,  wie  Prise,  sagt  (vergl.  S.  280),  Verg.  Aen.  11,  285,  aber 
Bucol.  5,  68  steht  duö,  was  erst  sehr  spät  ist,  und  deshalb  schrei- 
ben Wagner,  Ladewig,  Haupt  duos,  Ribbeck  hat  duo  beibehalten; 
Ovidius  schreibt  duos:  Ars  am.  2,  703;  3,  794;  Medic.  form.  22; 
Met.  4,  108;  7,  800;  8,  709;  Fast.  1,  162;   I,  548;  3,  868;  Epist. 
ex  Ponto  4,  6,  26;   4,  13,  31;   Heroid.  4,  183;    10,  56;    11,  60; 
11,  124;  12,  192;  17  (18),  126;  18  (19),  149;  duos  ferner:  Martial 
Spur.  33,  2,  1;    1,  19,  2;    1,  61,  7;   3,  8,  2;   3,  92,  2;  4,  82,  7 
5,  38,  4;    5,  64,  1;   6,  38,  10;    7,  20,  5;    7,  51,  12;    8,  43,  4 
9,  55,  5;  9,  59,  22;  11,  43,  12;    luvenal.  5,  15;   6,  641;  6,  642 
14,  326;   Persius    1,    113;   Prise.    Perieg.   27;    Laus.   Pison.   202 
Dracout.  Carm.  prof.  4,  21;  10,  341;  Orest.  trag.  448;   Anonym, 
de  ponder.  70;  Anthol.  Lat.  ed.  Burmann  3,  77  (Meyer  915;  Riese 
193;  Baehrens  4,  373)  v.  4  und  Burmann  2,  17  (Meyer  697;  Riese 
934)  V.  27.  —  Duos  steht  CLL.  1,  572;  1,  1007,  v.  5;  3,  1860; 
3,  4346;  4,  1257;  4,  1990;  5,  2208;  dm  Acta  fratr.  Arv.  aus  dem 
Jahre  37   Z.  11    und   aus  dem  Jahre  59   Z.  28,    ferner  CLL.  5, 
2873.  —  Auch  in  Prosa  finden  sich  duos  und  duo^   doch  scheint 
duos  häufiger  zu  sein.      So   schreibt   Cael.    Antipater   (fr.  45    ed. 


-     282     — 

Peter  p.  160,  9)  bei  Nonius  508,  29  duos,  aber  duo  Quadrig. 
(fr.  10'^  ed.  Peter  208,  4)  bei  Gell.  13,  4;  Cato  R.  R.  18,  7; 
VarroL.  L.  6,   11,  97  (zweimal);  9,  49,  83;  9,  52,  94;   10,  3,  43; 

10,  3,  50;  R.  R.  1,  18,  5;  3,  1,  9,  aber  Varro  gebraucht  auch 
duos  zweimal,  doch  immer  vor  einem  mit  s  anlautenden  Worte: 
L.  L.  9,  16,  21  duos  sensus  und  R.  R.  1,  29,  3  duos  sulcos.  — 
Duos  findet  sich  bei  Cicer.  Invent.  1,  49,  91;  de  orat.  1,  53,  228; 
2,  2,  9;  pro  Rose.  Amer.  15,  42;  16,  45;  28,  77;  41,  119;  Verr. 
a.  pr.  10,  30;  2,  74,  182;  3,  78,  182;  5,  29,  73;  pro  Cluent.  45, 
127    (zweimal);    67,  179;   leg.  agr.  2,  5,  10;   2,  33,  89;    Catil.  3, 

11,  26;  pro  Muren,  2,  4;  28,  58;  37,  79;  pro  Rabir.  perd.  9,  26; 
pro  Flacc.  39,  98;  pro  Sest.  43,  94;  in  Vatin.  7,  16;  in  Pison. 
15,  35  (bei  Arus.  Mess.  S.  537  überliefert);  pro  Milon.  25,  68; 
pro  Deiot.  10,  40;  Phil.  2,  11,  27;  2,  41,  106;  3,  10,  26;  5,  14, 
39;  13,  14,  29;  Fragm.  B.  VI  24  ed.  Kayser  =  A.  VII  48  p.  253, 
26  ed.  C.  F.  W.  Müller;  B.  VI  48  =  A.  VII  8  p.  243,  12;  B.  VIII 
13  =  A.  9,  13  p.  264,  17;  Divinat.  2,  17,  40;  Cat.  Mai.  6,  16; 
9,  30;  20,  75  (zweimal);  23,  82;  Lael.  5,  20  (vergl.  Seyffert- 
Müller);  Ep.  Att.  4,.  1,  6,  4,  4^  1;  Serv.  Sulpic.  bei  Cic.  Ep. 
Farn.  4,  12,  3  —  duo  aber  de  orat.  2,  86,  353;  3,  47,  182;  Brut. 
73,  256;  Verr.  2,  9,  25;  2,  27,  ^Q\  pro  Tüll.  8,  19;  pro  domo 
4,  9;  43,  113;  pro  Sest.  15,  34;  17,  40;  in  Vatin.  10,  25;  in 
Pison.  19,  44;  Phil.  12,  8,  20  (zweimal);  Academ.  1,  4,  17;  2,  4, 
11;  2,  5,  13;  Tuscul.  1,  46,  110  (zweimal);  1,  46,  111;  Nat.  Deor. 

2,  12,  32;  2,  28,  70;  3,  32,  80;  Divinat.  1,  3,  6;  de  rep.  1,  10, 
15;    1,   13,  19;  2,  14,  26;   2,  19,  34;  Legg.  3,  13,  30;  Ep.  Farn. 

3,  4,  2;  4,  6,  1;  7,  25,  2;  Att.  4,  16,  2;  4,  16,  4;  4,  17  (18),  2; 
9,  IIA.,  2;  10,  8,  6;  Curius  bei  Cic.  Ep.  Farn.  7,  29,  2.  — 
Caesar  schreibt  duos  bell.  civ.  1,  40,  1;  2,  32,  5  (zweimal); 
3,  58,  1;  3,  63,  8;  3,  110,  6;  duo  bell.  Gall.  7,  33,  3;  aber  bell. 
Call.  5,  38,  3  schwanken  die  Hdschr. :  duo  steht  im  Bongars., 
Parisin.  I,  Vatican.  3864  m.  pr. ;  duos  in  denselben  Hdschr.  m. 
sec. ,  ferner  im  Parisin.  II;  durch  Zahlzeichen  ausgedrückt  steht 
an  dieser  Stelle  im  Moysiac.  II,  im  Ursinian.  IIos.  —  Duos  Sali, 
lug.  21,  2.  —  Livius  gebraucht  duos  1,  31,  8;  2,  10,  6;  2,  33,  3; 
2,  40,  13;  3,  9,  4;  4,  43,  4;  5,  24,  1;  6,  40,  18;  7,  42,  2;  8,  3,  9; 
8,  8,  4;  9,  43,  11;  22,  1,  5;  23,  42,  7;  25,  9,  14;  27,  16,  12; 
35,  21,  5;  36,  37,  2;  39,  2,  7;  .39,  39,  4,  aber  duo  7,  40,  9; 
26,  13,  7;  27,  22,  2;  27,  40,  6;  28,  11,  3;  29,  21,  12;  30,  17,  13, 
letzere  Form  auch  Val.  Maxim.  1,  7  ext.  5  und  8,  13,  2.  —  Vell. 
Paterc.  hat  duos  1,  8,  6;    1,   10,  3  (zweimal);    1,   13,  1;   2,  2,  2; 


-     283     - 

2,  4,  5  (zweimal);  2,  16,  3;  2,  37,  3;  2,  38,  2;  2,  44,  4;  2,  65,  2: 
2.  66,  1,  aber  diio  schreiben  1,8  4  Orelli,  Kritz  (vergl.  die  Au- 
merkung),   Haase,  Halm,   duos  Kreifsig.    —  Vitruv  schreibt  duos 

4,  6,  4;  4,  7  (8),  4;  5,  10,  4;  5,  12,  4;  7,  3,  2;  7,  4,  1  ;  8,  7 
(6),  3  im  Gudian.  und  Harleiau.  (Rose  schreibt  biliös);  10,  5,  8; 
10,  6,  12;    10,  21,  4,   aber  duo  5,  5,  1;   5,  6,  3   (zweimal)  und 

5,  10,  2.  —  Duos  Quintil.  3,  6,  32;  Plin.  N.  H.  6,  1,  1  (2);  8,  40, 
61  (149);  14,  16,  19  (108);  14,  16,  19  (109);  Plin.  Epist.  3,  9,  12; 
4,  9,  14;  5,  1,  5;  7,  20,  3;  9,  7,  4;  10,  27  (36);  10,  29  (38)  1; 
10,  39  (48),  4;  Panegyr.  61,  6;  91,  7;  Incerti  Panegyr.  (VII)  2; 
Nazar.  Panegyr.  15  (Baehrens  duo);  16;  Suet.  Cahg.  41;  Otho  1; 
Domit.  10,  aber  duo  Claud.  14  und  Cyprian.  de  montibus  Sina 
et  Sion  2;  11.  Tacitus  gebraucht  nur  duos  Ann.  2,  16;  2,  31; 
2,  40;  2,  84;  3,  56;  6,  41;  13,  7;  14,  51;  Histor.  1,  50  (zweimal); 

1,  61:  1,  85;  2,  74;  3,  65;  3,  75;  4,  48;  5,  1 1  ;  lustin.  1,  2,  10; 
17,   1,  2;   38,  7,  3;   Flor.  1,  3,  6;    1 ,  3,  8;   4,  2,  14;   4,  2,  74; 

4,  6,  1;  Censorin.  14,  13;  22,  4;  22,  9;  Spartian.  Sever.  20.  1 
und  Pescen.  Nig.  3,  8;  4,  4;  Treb.  Poll.  triginta  tyr.  25  (Tetricus 
iunior),  4;  27  (Herennianus),  1;  31  (Victoria),  7;  Vopisc.  Aurel 
50,  3;  Firm.  3,  4;  Procul.  15,  3;  Lamprid.  Alex.  Sever.  22,  8; 
Capitolin.  Opil.  Macrin.  12,  5;  Maxim,  duo  4,  3;  30,  2  (=  Maxim, 
iunior  4,  2);  Max.  et  Balb.  2,  1;  Gordian.  tres  4,  2;  14,  2;  Aurel. 
Vict.  Epitom.  14,  12;  Eutrop.  8,  13;  8,  19;  10,  9;  10,  2  steht  im 
cod.  Goth.  duo  und  danach  Droysen  und  Hartel,  in  allen  übrigen 
Hdschr.  duos  und  so  habe  ich  in  meiner  Ausgabe  geschrieben, 
ebenso  Rühl;  Frontin.  Aqu.  13;  42;  43;  Dictys.  3,  18;  6,  7; 
Gros.  7,  25,  16;  Hygin.  Munit.  castr.  47;  Epitom.  lul.  Valer.  3,  4; 
Mythograph.   1,  26;   1,  83. 

Aiiibo  Lucil.  (ed.  Lachmann  233;  ed.  L.  Müller  7,  22;  ed. 
Baehrens  209)  bei  Nonius  S.  398,  29;  ambos  Varro  Sat.  Men.  129; 
Plaut.  Menaech.  5,  9,  25  (1084);  Pseud.  1,  3,  21  (251);  4,  6,  17 
(1079);  Stich.  4,  1,  3  (507);  4,  2,  11  (589);  5,  5,  9  (750),  aber 
ambo  Plaut.  Amphitr.  1,  2,  8  (470);  Bacch.  5,  2,  69  (1186);  Terenz 
schreibt  nur  ambos  Eun.  5,  8,  39  (1069);   Heaut.  4,  3,  33  (711); 

5,  2,  42  (995);  Adelph.  1,  2,  51  (131),  ebenso  Ovid.  Met.  1,  327; 
10,  685;   Herold.   10,  51,   aber  Verg.  Aen.   12,  342;    Horat.   Sat. 

2,  3,  180;  2.  7,  62;  Mart.  7,  40,  4  nur  ambo.  Cicero  schreibt 
ambo  Verr.  1,  16,  42;  Phil.  11,  11,  26  steht  in  den  Hdschr. 
ambos,  aber  C.  F.  W.  Müller  hat  ambo;  Caes.  bell.  civ.  1,  48,  2 
ambo  (in  einigen  Hdschr.  auch  ambos);  Sali.  Hist.  4,  61,  15  D. 
(Kritz  19;    Gerl.  p.  156)   ambos,    Hist.  2,  40  D.    (Kritz   49;    Gerl. 


~     284     - 

102)  omho\  Liv.  2,  10,  6;  7,  18,  6;  7,  42,  2;  22,  34,  10;  38,  42,  9 
ambos,  aber  3,  62,  6;  7,  19,  5;  8,  3,  9;  10,  37,  14;  25,  6,  5; 
.  26,  7,  5;  26,  13,  7;  26,  26,  11;  27,  27,  7;  29,  30,  12;  30,  14,  3; 
38,  58,  6;  39,  21,  10  amho  —  Amhos  haben  Tacit.  Ann.  13,  54; 
Plin.  Panegyr.  90;  Suet.  Aug.  11;  65;  Vitell.  3. 

3.  Tres^  tria,  Griech.  zr/e^Q  rpca,  Sanskr.  tri.  Der  Gen  et.  ist 
trium,  der  Dat.  und  Ablat.  tribus,  der  Accus,  tres  oder  tris^ 
tria.  Prise.  7,  17,  84  S.  775  (I  359,  9):  Tres  trium  hos  et  has 
149  tres  vel  tris.  Vergilius  in  III  Aeneidos  (v.  203):  Tris  adeo  in- 
certos  caeca  caHgine  soles  erramus  pelago.  Gell.  13,  20  (21), 
10.  11:  Nos  aliud  quoque  postea  consimiliter  a  Vergilio  duplici 
modo  scriptum  invenimus.  Nam  et  tres  et  tris  posuit  eodem  in 
loco  ea  iudicii  subtilitate,  ut,  si  aliter  dixeris  mutarisque,  et  ali- 
quid tamen  auris  habeas,  sentias  suavitatem  sonitus  claudere. 
Versus  ex  decimo  hi  sunt  (v.  350.  351):  Tres  quoque  Threicios 
Boreae  de  gente  suprema,  et  tris^  quos  Idas  pater  et  patria  Is- 
mara  mittit.  Tres  illic,  tris  hie;  pensicula  utrumque  moderareque, 
reperies  suo  quidque  in  loco  sonare  aptissime.  Serv.  zu  Verg. 
Aen.  1,  108:  Tris  Latinum  est.  Genetivus  enim  pluralis  quotiens 
in  ium  exit,  accusativum  pluralem  in-is  mittit,  ut  puppium  puppis; 
quotiens  in  um  exit,  in  es  mittit,  ut  patrum  patres.  Fronto  de 
differ.  voc.  S.  2201  (529,  21):  Iris  in  accusativo  casu,  tres  in 
nominativo  et  vocativo.  Aufserdem  ist  der  Accus,  tris  bei  Plaut. 
Aulul.  3,  2,  2  (416);  Men.  1,  4,  1  (220);  Varro  L.  L.  5,  1,  1; 
5,  9,  55;  6,  11,  97;  7,  7,  109;  7,  7,  110;  8,  4,  11;  8,  9,  24; 
8,  35,  63;  9,  42,  71;  10,  2,  5;  Cic.  Verr.  Accus.  2,  17,  42;  pro 
Muren.  5,  II;  Phil.  2,  22,  55  (an  folgenden  Stellen,  wo  Kayser 
tris  schreibt,  hat  C.  F.  W.  Müller  tres  gesetzt:  pro  Rose.  Amer. 
7,  20;  35,  99;  Verr.  1,  11,  30;  2,  51,  127;  3,  45,  108;  3,  49, 
116;  3,  60,  138;  pro  Cluent.  8,  25;  9,  27;  51,  141;  Leg.  agr.  2, 
32,  87;  pro  Ligar.  12,  36;  Phil.  8,  6,  17;  Fr.  B.  VI  25  [Kayser] 
=  A.  VII  49  [ed.  C.  F.  W.  Müller  p.  254,  21]);  Ep.  Farn.  1,  1,  3; 

3,  6,  5;   14;  3,  1;   Att.  1,  13,  1;   2,  9,  2;   2,  12,  2;   3,  23,  1; 

4,  2,  4;  4,  18  (17),  2;  9,  9,  1  (an  diesen  Stellen  aus  den  Briefen 
hest  Wesenberg  tres);  Fin.  4,  2,  4;  und  5,  27,  82;  Tusc.  1,  46, 
111;  Caes.  bell.  Gall.  1,  1,  1;  6,  32,  3  (an  anderen  Stellen  des 
Caes.,  wie  bell.  Gall.  1,  3,  7;  1,  10,  3;  1,  12,  2;  7,  61 ,  4;  7, 
67,  1  ist  allein  tres  aus  Hdschr.  bemerkt);  Verg.  Eccl.  3,  105 
und  Aen.  1,  108;  1,  110;  1,  184;  5,  772;  6,  355;  Liv.  7,  40,  8 
(im  Par.  und  Med.);  8,  24,  5  (im  Par.,  Med.,  Harl.  1  und  Leid.  1); 
22,  6,  1;  22,  61,  6;  22,  61,  7;  23,  12,  1  und  23,  16,  8  (im  Put. 


-     285     — 

uud  Colb.);  '29,  33,  6  (in  mehreren  Hdschr.)  und  34,  44,  4  (im 
Bamb.);  Tac.  Ann.  14,  28;  15,  18;  16,  11;  Bist.  2,  18;  3,  6; 
3,  78  und  Germ.  2  und  37  (an  der  letzteren  Stelle  im  Periz.) ; 
Manil.  1,  699;  1,  793;  2,  274;  3,  405;  4,  52  (aber  4,  34  tres); 
Suet.  Aug.  22;  32;  65  (aber  Tib.  55  und  Nero  37  tres);  Avien. 
Arat.  477  —  ireis  ist  geschrieben  CLL.  3,  562  und  Colum.  9, 
7,  3  und  trea  für  tria  Gromat.  vet.  S.  303,  2. 

Als  Nominativ  ist  tris  Verg.  Aen.  5,  560  im  Med.  und  Bern,  c, 
und  im  Bern,  b  m.  pr.,  und  Liv.  25,  36,  4  im  Med.  und  in  zwei 
Pah,  decem  tris  Liv.  37,  30,  8  in  zwei  Pal.;  und  dieses  könnte 
durch  Vergleichung  des  Griech.  Nomin.  zpeiz  und  nach  Analogie 
des  unter  Adject.  28.  42.  72  dargelegten  wohl  verteidigt  werden, 
jedoch  die  oben  genannten  Grammatiker  erkennen  tris  allein  als 
Accus,  an.  Für  den  Nomin.  tres  oder  tris  ist  auch  treis  Avien. 
Descr.  orb.  terr.  683  und  Ora  mar.   579  geschrieben. 

Als  Ablativ  ist  tres  gebraucht  in  vixit  aunis  tres  C.  I.  L.  8, 
8637  und  vixit  annis  viginti  tres  8,  8590. 

4.  Die  folgenden  Cardinalia  von  vier  bis  hundert 
sind  immobilia  und  indeclinabilia,  soweit  sie  nicht  mit 
unus^  duo  oder  tres  zusammengesetzt  sind. 

Quattuor  ist  am  häufigsten  in  römischen  Originalurkunden 
überliefert,  wenngleich  quatuor  die  etymologisch  allein  berechtigte 
Schreibweise  ist,  Osk.  petora,  ümbr.  petur,  gemeingriech.  riaaapsg 
oder  zizzaptQ,  Aeol.  rüaupzQ^  Dor.  zizopsQ,  Sanskr.  tschatvaras. 
Eine  Nebenform  quattor  findet  sich  CLL.  3,  1860;  6,  10,  80; 
Inscr.  de  l'Alg.  3388  (zweimal);  Or.  4726  und  quator  Inscr.  Christ. 
u.  R.  d.  Ross.  666  und  einigemale  mufs,  wo  quattuor  oder  quatuor 
geschrieben  ist,  das  Wort  zweisilbig  gesprochen  werden.  So  in 
den  Versen  des  Enn.  (Ann.  90  ed.  L.  Müller)  bei  Cic.  Divin.  1, 
48,  108  und  (Ann.  609)  bei  Charis.  1,  17  S.  114  (141,  26);  Plaut. 
Most.  3,  1,  102  (630);  Sen.  Herc.  Oet.  1095  (1099);  Auson.  Lud. 
sept.  sap.  Cleob.  5  (quatuordecim)  vergl.  Lachmanu  zu  Lucr.  3, 
917  uud  Ritschi,  Rhein.  Mus.  1852,  8,  S.  309  (Opusc.  3  S.  638).  150 
Wenn  aber  im  Eunius  Vahleu  (Ann.  96  und  580)  und  L.  Müller 
(Ann.  90  und  609)  nach  Ritschis  Vorschlag  gegen  die  handschrift- 
liche Überlieferung  quattor  schreiben,  so  ist  dies  jedenfalls  nicht 
richtig,  da  quattor  in  den  Urkunden  der  republikanischen  Zeit 
und  der  älteren  Kaiserzeit  nicht  vorkommt,  sondern  erst  in  spät- 
lateinischen Inschriften  sich  findet  (Corssen,  Aussprache  II  751); 
mit  Recht  schreibt  Baehrens  Enn.  Ann.  55,  18  (C  F.  W.  Müller 
im  Cic.  Divinat.  1,   18,  108  quattuor)  und  422  quatuor. 


-     -286     - 

Quinque^  gemeingriech.  "ivrs,   Äeol.  Tzifi-zt^  Sanskr.  pantschan, 

S>ex  (in  Inschriften  auch  sexs  überliefert,  vergl.  0.  Jahn, 
Specim.  epigr.  95;  auch  Bücheier  schreibt  in  Frontin.  Aequ.  7 
[p.  6,  18]  und  25  [14,  15]  sexs),  Griech.  £<r,  Sanskr.  schasch. 

Septem^  Griech.  kTzzu^  Sanskr.  saptan. 

Octö.  Griech.  dxzü)^  Sanskr.  aschtau,  verkürzt  in  octo  Manil. 
5,  340;  Mart.  2,  57,  8;  7,  53,  10;  9,  2,  11;  9,  31,  7;  14,  87,  2; 
luven.  6,  229  und  octö  decem  luven.  7,  142;  Auson.  Eclog.  4,  11; 
8,  3;  Epist.  4,  64;  7,  32  und  33, 

Novetn,  Griech.  iwi«,  Sanskr.  navan. 

Decem,  Griech.  dexa,  Sanskr.  dashan. 

Die  von  elf  bis  neunzehn  werden  durch  Vorsetzung 
der  Einer  vor  decem  gebildet:  undecim,  duodecim,  tredecim, 
quattuordecim ,  quindecim,  sedecim,  septendecim,  octodecim,  no- 
vendecim.  Diese  sind  sämtlich  Indeclinabilia,  Ott,  Jahrb.  für 
Philolog.  und  Paedag.  1874,  109  S.  791  führt  aus  Ev.  Luc.  22,  3 
nach  dem  Ev.  Pal  ex  numero  illorum  duodecorum  an  (die  Vulg. 
hat  unum  de  duodecim);  dies  darf  nicht  mit  undeci  annis  C.  I.  L. 
5,  1666  zusammengestellt  werden,  welches  vielmehr  mit  dies  quin- 
deci  als  Acc.  6,  9162,  annos  nonaginta  et  nobe  5,  1652,  menses 
nove  6,  11590  zu  vergleichen  ist.  Prise,  de  fig.  numer.  4,  19 
S.  1351  (II  412,  24)  zählt  nach  den  Einern  folgende  auf:  decem, 
undecim,  duodecim,  tredecim,  quattuordecim,  quindecim,  sedecim, 
decem  et  Septem,  decem  et  octo,  decem  et  novem,  viginti,  vigin- 
tiunus  et  vigintiuna  et  vigintiunum.  Sic  deinceps  omnibus  cardi- 
nalibus  numeris  minores  usque  ad  novem  adduntur,  quamvis  con- 
trarium  ante  decem  fiat  usque  ad  sedecim.  Licet  tamen  et  prae- 
postere,  maxime  coniunctione  interposita,  haec  proferre,  decem  et 
unum,  decem  et  duo.  Derselbe  Inst,  gramm.  18,  21,  172  S.  1170 
(II  286,  21):  AexaTzivTi  xai  nevrexatdexa,  nos  contra  quindecim  et 
decem  et  quinque.  Livius  tamen  frequenter  etiam  sine  coniunctione 
septemdecem  et  decemseptem,  vergl.  Hertz  zu  dieser  Stelle. 

Nebenformen  zu  den  eben  angeführten  Zahlwörtern  sind  fol- 
gende : 

Cohortibus  decem  et  una  Privil.  veter.  XXI.  XXIII.  XXIV 
(C.  L  L.  3  S.  864—867). 

Decem  duum  milium  Frontin.  Aquaed.  10;  decem  duo  64;  de- 
cem duas  72;  decem  duae  CLL.  6,  1261'';  duabus  ac  decem 
lul.  Valer.  3,  15  (24). 

Decem  et  tres  Cicer.  pro  Rose.  Amer.  7,  20;  tribus  et  decem 
pro  Rose.  Amer.  35,  99;    decem  tres  Liv.  37,  30,  8;   decem  tria 


—     287     - 

milia  Liv.  26,  49,  3;  29,  2,  17;  37,  46,  3;  45,  43,  5  (vergl. 
Richter,  Beitrag  zum  Gebrauch  des  Zahlwortes  im  Lateinischen  I 
p.  2.  Oldenburg  1880);  decem  trisque  Manil.  4,  452;  X  et  trium 
Gurt.  6,  4,  6 ;  ducentis  decem  tribus  Frontin.  Aquaed.  69 ;  tribus  et 
decem  Arnob.  4,  25;  decem  et  tribus  Privil.  vet.  XI  (CLL.  3 
S.  854);  Ephem.  epigr.  5  S.  94;  95  Z.  5. 

Decem  qnattuor  nach  einer  gröfseren  Zahl  Liv.  34,  52,  7;  vor 
milia  Liv.  28,  38,  5;  29,  37,  6;  34,  10,  4;  Frontin.  Aquaed.  10;  64; 
Q&\  Lamprid.  Commod.  Anton.  7,  8;  quattuor  ac  decem  Aur.  Vict. 
Caes.  22,  4;  cum  per  annos  quattuor  impcrasset  et  decem  Amm. 
Marcell.  31,  14,  1;  quattuor  et  decem  luL  Valer.  1,  26;  decem 
et  quattuor  Ephem.  epigr.  5  S.  652  Z.  8  und  S.  653  Z.  8. 

Cohortibus  decem  et  quiaque  Privil.  veter.  XII  Z.  6  (C.  L  L.  3 
S.  855);  quinque  decemque  Mart.  14,  192,  2;  decem  et  quinque 
milia  Gurt.  3,  3,  14;  quinque  et  decem  milia  lul.  Valer.  1,  26. 

Sexdecim  ist  eine  schlechte  und  gewöhnlich  schwach  be- 
glaubigte Form  wie  Cic.  pro  Gluent.  32,  87  (zweimal);  Gaes. 
bell.  Gall.  1,  18,  1;  Tacit.  Ann.  1,  19,  vergl.  Aischefski  Vorr.  zu 
Liv.  30  S.  75  und  zu  Liv.  10,  31,  7  und  23,  49,  9,  aber  Hertz 
schreibt  sie  Liv.  31,  12,  6;  32,  21,  18;  43,  12,  7;  45,  35,  3; 
deceui  et  sex  milia  Liv.  33,  4,  4  und  37,  40,  1 ;  decem  sexs  G.  I.  L. 
5,  3082. 

Septemdecem  hat  Hertz  im  Liv.  24,  49,  1;  25,  5,  8,  an  an- 
deren Stellen  wird  septemdecim  geschrieben  wie  Liv.  27,  11,  15; 
dasselbe  steht  auch  Cic.  Verr.  5,  47,  124;  Phil.  5,  7,  19;  leg.  agr. 
2,  7,  16;  Suet.  Aug.  26;  43;  decem  Septem  Liv.  24,  15,  2;  38,  33, 
10;  Prob.  Instit.  art.  S.  296  (98,  13);  decem  et  septem  Gic.  Verr. 
Acc.  1,  14,  36  (zweimal);  Liv.  28,  4,  6;  33,  21,  8  (Weilsenborn 
XVH);  34,  10,  14  (Weilsenborn  XVII);  40,  40,  11;  VelL  Paterc. 
2,  65,  1:  Val.  Maxim.  5,  6,  4;  Plin.  Epist.  2,  17,  2;  Frontin. 
Aquaed.  47;  83;  Privil.  veter.  XVII  Taf.  1  Z.  5  (G.  L  L.  3  S.  870); 
Ulpian.  Dig.  3,  1,  1  §  3;  30,  49  §  1 ;  Lamprid.  Alex.  Sev.  47,  1; 
Aur.  Victor.  Epit.  48,  1;  Veget.  de  re  milit.  3,  8;  Augustin.  Giv. 
Dei  15,  13  (II  84,  23);  Macrob.  Sat.  1,  13,  7;  Hygin.  Munit.  castr. 
42;  Gros.  6,  18,  19;  Histor.  de  preliis  1,  42;  septem  et  decem 
Plaut.  Gist.  4,  2,  89;  lustinian.  Instit.  1,  6  §  5;  decem  septemque 
Gorn.  Nep.  Gato  1,  2;  septemque  decemque  versific.  Inschr.  G.  I.  L. 
5,  938;  10,  2503. 

Decem  et  octo  Inschr.  bei  Marini  atti  de'  frat.  Arv.  S.  564; 
1.  Neapol.  4892;  Gaes.  bell.  Gall.  4,  19,  4  (decem  et  octo  in  codd. 
Bongarsiau,,  Moysiacens.,  Parisin.  I,  Vatican.  3864;  XVIII  in  codd. 


—     288     - 

Parisin.  II  und  Ursinian.);  Hirt.  bell.  Gall.  8,  4,  3;  decem  et  octo 
Liv.  9,  33,  4;  27,  29,  8;  34,  26,  11  (Weifsenborn  XVIII;  Kühnast 
Livian.  Syntax  S.  37  und  M.  Müller  in  der  Neubearbeitung  [1887] 
von  Weifsenborn's  Ausgabe  duodeviginti) ;  38,  36,  10;  decem  et 
octo  milia  Liv.  26,  47,  7;  34,  52,  5;  ein  Zahlzeichen  XVIII  bei 
Liv.  10,  21,  6;  decem  et  octo  Colum.  11,  2,  86;  X  et  VIII  Vitruv 

5,  4,  5  (112,  12  R.);  decem  et  octo  Plin.  N.  H.  7,  56,  57  (192) 
Plin.  Epist.  8,  18,  5;    lustin.  9,  1,  8;    Flor.  2,  6,   1 ;   3,   10,  25 
4,  2,  5;  Frontin.  Aquaed.  64;  78  (zweimal);  79;  80;  83;  84;  86 
Censorin.  Fragm.  14,  2;  Capitol.  Anton.  Phil.  5,  1;  Spartian.  Pescen 
Nig.  5,  1;  Lamprid.  Alex.  Sever.  56,  3;  lustinian.  Instit.  1,  11,  4 
Imp.  Marcian.  Cod.  1,  1,  4  §  1;  Imp.  lustinian.  1,  1,  8  §  3;  Impp 
Valentin,  et  Marcian.  1,  5,  8;  Pompon.  Dig.  1,  2,  2  §  32;  1,  2,  2 
§  34;  Modestin.  1,  7,  40  §  1;  Ulpian.  40,  2,  13;  42,  1,  57;  Augustin. 
Civ.  Dei  5,  22  (1-234,  15);   16,  22   (II   159,  5);    18,  22   (II  284, 
25);  Chalcid.  Tim.  46  (viermal);  Macrob.  3,  17,  6;    Aur.  Vict.  de 
vir.'ill.   49,   4;    Epit.  16,  1;   20,  1;   Eutrop.    1,  1,  2;   2,  21,  3; 

6,  9,  1;  Festi  Brev.  6,  4;  15,  3;  X  et  VIII  Eutr.  7,  1;  XVIII 
Frontin.  Strateg.  2,  5,  37;  Festi  Breviar.  8,  3;  Mart.  Capell. 
6  §611;  Prob.  Instit.  art.  S.  291  (94,  34)  zweimal;  Oros.  5, 
18,  18;  6,  7,  14;  luterpr.  in  Matth.  115,  wie  Paucker  de  lati- 
nitate  Orosii  p.  31  angiebt;  per  annos  XVIII  Oros.  1,  20,  5  (der 
cod.  Donauesching.  hat  decem  et  octo;  der  cod.  Bob.  Ambr.  de- 
cem et  VIII) ;  decem  et  octo  Histor.  de  preliis  3,  35 ;  decem  octo 
milia  Liv.  37,  57,  6;   X  octo  CLL.  5,  3897;   octo  decem  luven. 

7,  142;  octo  et  decem  Inschr.  Orell.  2282  gehört  zu  einer  will- 
kürlichen Erweiterung  von  I.  Neapol.  1664;  octo  decemque  Sedul. 
Carm.  3,  202;  per  octo  iuges  annos  ac  decem  Sedul.  Pasch.  Oper. 
3,  17  (p.  246,  3  Huemer);  octodecim  milia  Liv.  39,  5,  14.  Aus 
decem  et  octo  ist  in  der  spätlateinischen  Volkssprache  decedocto 
gemacht,  so  heilst  es  bei  Marin.  Inscr.  Alban.  p.  175  Irene  de- 
functa  est  annorum  decedocto  et  meiies  Septem,  decimu  Kai.  Mart. 

Decem  novem  CLL.  5,  4370;  Caes.  bell.  Gall.  1,  8,  1  (de- 
cem et  novem  im  Vossian.  I  und  so  Frigell);  Tacit.  Hist.  2,  58; 
Prob.  Instit.  art.  S.  289  (93,  32  und  33)  und  S.  313  (110,  13  und 
14);  decem  novem  haben  Vitr.  3,  2  (3),  7,  die  codd.  Gudian.  und 
Harleian.,  locund.  schreibt  decem  et  octo,  Rose  (p.  72,  5)  XVIII; 
Colum.  5,  1,  11;  decem  et  novem-  Caes.  bell.  Gall.  2,  4,  9  (so 
cod.  Bongarsian.;  decim  et  Villi  Parisin.  I,  m.  sec;  X  et  Villi 
Moysiacens.;  XVIIIl  Parisin.  II  und  Ursinian.);  Liv.  40,  40,  13; 
45,  43,  5;  Frontin.  Aquaed.  48;  Augustin.  Civ.  Dei  15,  22  (II  80, 


—     289     — 

10);  Oros.  7,  12,  1:  decem  ac  novem  Plin.  N.  H.  3,  11,  16  (100). 
Paucker  (de  latinitate  Hieronymi  p.  89)  sagt :  Constanter  Hierony- 
mus  octo  quoque  et  uovcm  denariis  numeris  addere  solet,  ut  decem 
et  octo..,  contra  consuetudinem  vett.,  obsolescentem  posteriore 
aetate,  tales  numeros  per  subtractionem,  ut  duodeviginti  .  . ,  pro- 
ferendi: ep.  36,  10  decem  et  octo  ferme  annorum,  adv.  Rufin.  I, 
22,  adv.  lovin.  II,  24,  in  ler.  I  in.  annis  decem  et  novem. 

Die  mit  octo  und  novem  zusammengesetzten  Zahlwörter  dürfen 
zwar  nicht  ganz  verworfen  werden,  aber  üblicher  sind  statt  der- 
selben die  auf  der  Subtraktion  von  dem  nächst  höheren  Zehner  be- 
ruhenden Ausdrücke,  also  für  achtzehn  und  neunzehn  duodeviginti 
und  undeviginti.  Auch  mag  zuweilen  von  den  Abschreibern  nach 
ihrem  Gutdünken  ein  Zahlwort  an  die  Stelle  des  von  ihnen  vor- 
gefundenen Zahlzeichens  gesetzt  worden  sein,  wie  bei  Liv.  3,  24, 
10  in  einzelnen  Ausgaben  novemdecim,  aber  im  Med.  X Villi,  im 
Par.  XVIII  ist,  desgleichen  10,  21,  6  in  den  Ausg.  decem  et  octo 
oder  decem  octo,  im  Par.,  Med.,  Leid.  1,  in  den  Pal.  1  und  3 
und  in  anderen  Büchern  XVIII:  37,  57,  6  in  verschiedenen  Ausg. 
decem  et  octo,  in  einzelnen  Hdschr.  XVIII;  daher  auch  den  ge- 
wöhnlichen Hdschr.,  wie  für  die  Zahlwörter  überhaupt,  so  für  die 
Verbindungen  mit  octo  und  novem  keine  unbedingte  Autorität 
zuzugestehen  ist.  Vergl.  Voss,  de  anal.  4,  9  S.  214  und  de  constr. 
68  S.  604,  und  über  triginta  octo,  quinquaginta  octo,  novem  et 
triginta,  und  undesexaginta,  undeviginti,  duodeviginti,  duodequa- 
draginta  unter  6,  S.  293. 

5.  Die  Zehner  nach  decem  gehen  aufser  viginti  alle  auf 
gintä  aus,  welche  Endung  der  Griechischen  xovza  und  der  San- 
skritischen shati  oder  shat  entspricht  und  gleich  diesen  aus  dem 
verstümmelten  Wort  für  zehn  gebildet  ist.  Viginti^  gemeingriech. 
sllxoai,  Dor.  Fscxan,  Sanskr.  vinshati,  wird  nach  seiner  Ableitung 
von  duo  ursprünglich  dviginti  gewesen  sein.  Neben  viginti  finden 
sich  vulgäre  Formen  wie  bigiuti  Edict.  Diocl.  12  Nr.  7  und  8; 
Fabretti  Gloss.  Ital.  S.  253:  veiginti  CLL.  1,  1194;  vigenti  L 
Neapol.  3293:  vinti  Bormann  Ungedruckte  Inschr.  S.  5  Nr.  3  v.  4; 
nach  Analogie  von  triginta  ist  im  cod.  Amiat.  zu  Vulg.  Agg.  2,  17 
viginta  geschrieben.  —  Es  folgen  triginta,  quadrägintä,  quinquä- 
gintä,  seccägintä,  septuäginfä,  octögintä,  nonägintä.  —  In  quadra- 
ginta  ist  das  tt  von  quattuor  wegen  des  folgenden  r  zu  d  erweicht, 
wie  in  quadringenti,  quadrini,  quadra  und  quadrum,  quadrans, 
quadratus,  quadrupes,  quadruplex,  quadripertitus,  quadriremis, 
quadriiugus,  quadrigae,  quadriduum,  quadriennium,  quadrivium.  —  152 

Neue -Wagener,  Lat.  Formenlehre     H.     3.  Aufl.  19 


—     290     -^ 

In  septuaginta  ist  ein  u  eingeschaltet,  wie  in  septuennis  und  sep- 
tuennium,  montuosus,  monstruosus,  bustuarius,  dossuarius,  tignua- 
rius  und  anderen  Nomina,  oder  »es  scheint  aus  septuma -giuta 
entstanden  zu  sein,  indem  das  Ordinalzahlwort  septumus  statt 
des  Kardinalzahlwortes  gebraucht  wurde,  wie  kßdofirj-xoi^za  statt 
eTTTa-xoi^ra,  und  das  m  zwischen  den  beiden  Vokalen  erst  in  der 
Aussprache  schwand  und  dann  in  der  Schrift  weggelassen  wurde.«  — 
Neben  octoginta  war  octuaginta^  welches  man  durch  Vergleichung 
von  d'cdorjy.o)^za  zu  rechtfertigen  geneigt  sein  könnte  und  welches 
Ascoli  in  Curtius  und  ßrugmanns  Studien  9  S.  359  mit  dem  Ital. 
ottuagenario  vergleicht,  zwar  hin  und  wieder  in  älteren  Ausg., 
wie  Colum.  3,  3,  9:  11,  2,  40;  Gell.  3,  10,  8;  Mart.  Cap.  6  §  672; 
6  §  679,  dazu  octuagesimus  Hieronym.  Chron.  2  S.  63  und  octoagies 
Mart.  Cap.  6  §  610,  aber,  wie  es  scheint,  beinahe  überall  ohne 
handschriftliche  Autorität,  bei  Mart.  Cap,  6  §  612  wird  aus  dem 
Darmst.  octoagies  bemerkt;  öfters  ist  in  Hdschr.  das  Zahlzeichen, 
und  bei  Gell.  a.  a.  0.  mufste  aus  sachlichem  Grunde  nach  dem 
Reg.  septuaginta  hergestellt  werden.  Octaginta  edict.  Diocl.  de 
pret.  P.  inf.  S.  7  Z.  39.  51  und  S.  8  Z.  15  (CLL.  3  S.  810.  811), 
aber  octoginta  daselbst  P.  sup.  S.  3  und  4  Z.  5.  6.  14,  und  P.  inf. 
S.  8  Z.  50  (S.  805.  811);  octaginta  ist  auch  Hieronym.  Chron.  2 
S.  67;  187  und  octagesimus  daselbst  2  S.  64;  67;  69;  74;  77; 
153,  dagegen  ist  octagensima  in  einer  Grabschrift  aus  Spanien 
aus  Westgothischer  Zeit  in  Hübner's  Hermes  4  S.  285  und  286  als 
fehlerhafte  Form  anerkannt. 

Über  die  Quantität  des  schliefsenden  a  vergl.  Plaut.  Cure.  1, 

1,  63;  Epid.  1,  1,  50  (52);  1,  2,  11  (114);  1,  2,  19  (122);  1,  2, 
38  (141);  2,  2,  111  (296);  5,  1,  39  (646);  Bacch.  4,  9,  49  (973); 
Most.  1,  3,  142  (300);  3,  1,  95  (627);  3,  1,  115  (649);  3,  3,  16 
(919);  4,  2,  57  (973):  4,  2,  m  (982);  Men.  5,  5,  48  (951);  Merc. 

2,  3,  96  (432);  Persa  4,  6,  1;  Terent.  Phorm.  3,  3,  24  (557); 
5,  8,  4  (898);  Catull.  115,  1;  Manil.  2,  2;  2  328;  4,  453;  Petron. 
122  V.  163.  Aber  nonagintä  dies  et  quattuor  ac  medium  Sol  con- 
ficit  Auson.  Eclog.  4,  1  (ed.  Peiper  p.  101):  nonagintä  dies  de- 
creto  fine  coherceus  4,  16  (P.  p.  101):  unus  erit  tantum  duodetri- 
gintä  dierum  10,  7  (P.  p,  100);  octo  et  octoginta  goeris  et  super 
trihorio  14,  5  (P.  p.  102);  nonagintä  dies  sine  te,  carissime,  traxi 
Epist.  5,  5  (P.  p.  252);  et  quot  sunt  asses,  ubi  nonagintä  trieutes 
7,  17  (P.  p.  251):  hoc,  aiunt,  vix  sex  et  quadragintä  per  annos 
luvenc.  2,  170;  argenti  trigintä  minas  posuere  profani  4,  639; 
sexagintä  minas,    seu  vis,   sex  milia  dragmas   Incerti   carmen   de 


-     291     - 

ponderib,  38  (Anth.  Lat.  ed.  Riese  486;  Baehrens  5  p.  73);  septua- 
(jintä  super  messes  natalibus  egi  Anth.  Lat.  ed.  Burraann  4,  314 
(Meyer  1405)  v.  5;  .^pxaijiiifä  senex  annis  duravit  ephebus  Anthol. 
Lat.  ed.  Riese  4  (Baehrens  3  p.  287)  v.  67;  Trigintä  pete  litium 
tribunaL  Quadraß/ntd  stilo  polita  dicas,  Quinquagintä  velim  di- 
serta  scribas,  Sexagintä  tuo  satis  fruaris,  Septnagintä  velis  venire 
mortem,  Octogintä  senes  caveto  morbos,  Nonagmtä  time  labante 
sensu  Anthol.  Lat.  ed.  Burmann  3,  94  (Meyer  541;  Riese  28; 
Baehrens  4,  217)  v.  5 — 11;  Sic  Mars  quingentis  rubens  quadra- 
gintä  diebus.  Ast  uno  Solis  completur  circulus  anno,  Trecentis 
Venus  octo  et  quadragintä  diebus,  Mercurius  centum  trigintä  no- 
vemque  Anthol.  Lat.  ed.  Riese  798  (Baehrens  5,  382)  v.  7 — 10 
und  1.  Neap.  7125  Z.  5  im  Ausgang  eines  Hexameter  bis  XXXX 
(quadragintä)  per  annos.  Bei  Alanil.  2 ,  322  ist  in  den  Hdschr. 
und  Ausg.  ter  (oder  per)  trigintä  quadrum,  Bentley  hat  nach  Kon- 
jektur nongentae  quadrum  geschrieben. 

6.  In  der  Verbindung  der  Einer  mit  einem  der 
Zehner  geht 

a)  der  Einer  voran  und  der  Zehner  folgt  mit  et  (oder 
atque)  nach.  Für  die  Zahlen  von  21  —  99  hat  Richter  (Progr. 
Oldenburg  S.  2)  im  Livius  283  Verbindungen  gefunden,  von  denen 
in  136  Fällen  der  Einer  mit  et  dem  Zehner  vorausgeht,  es  kommt 
noch  vor:   quinque   et  trigintä  CLL.  2,  3596;    6,  909;   6,  910; 

V  et  XX  3,  3196;  duobus  et  XXX  3,  4335;  sex  et  vigiuti  5,  4091; 

VI  et  XXX  Ephem.  epigr.  4  S.  14;  septem  et  viginti  Plaut.  Merc. 
2,  3,  94  (430) ;  septem  et  XX  Varro  L.  L.  5,  8,  45 ;  sex  et  nona- 
ginta  Cic.  de  rep.  2,  -^2,  39;  2,  22,  40;  quattuor  et  sexaginta 
Tac.  Ann  3,  44;  quattuor  et  quadragintä  5,  6;  tres  et  nonaginta 
13,  30;  tres  et  sexaginta  13,  53;  tres  et  sexaginta  Sen.  Suas.  6,  22 
und  quattuor  et  sexaginta  7,  9 ;  unus  et  quinquaginta  Censorin. 
i'O,  5;  unum  et  trigintä  22,  4;  quattuor  et  octogintä  14,  5;  quin- 
que et  trigintä  11,  5;  11,  7;  quinque  et  quadragintä  14,  2;  quin- 
que et  viginti  17,  2;  sex  et  trigintä  22,  6;  quattuor  et  viginti 
Flor.  1,  16,  9;  tribus  et  viginti  4,  2,  95;  tres  atque  viginti  Aur. 
Vict.  3,  1;  42,  19;  Epit.  15,  7;  42,  12;  quattuor  atque  viginti 
Epit.  48,  15;  septem  atque  sexaginta  Epit.  18,  2;  tres  et  viginti 
de  vir.  illustr.  78,  10;  tres  et  sexaginta  de  vir.  illustr.  40,  1;  Epit. 
41,  15;  quattuor  et  quadragintä  Caes.  1,  3;  quinque  et  octogintä 
Caes.  7,  2;  sex  et  quinquaginta  Epit.  9,  16;  septem  et  septua- 
ginta  Epit.  1,  29  u.  a. 

Diejenigen  Ausdrücke,  in  welchen  der  Einer  dem  Zehner  ohne 

19* 


—     292     — 

et  vorausgeht,  sind  bei  den  Cardinalia  sehr  selten,  z.  B.  quattuor 
quadraginta  Plaut.  Mostell.  3,  1,  102  (630).  Bei  Horat.  Serm.  1, 
5,  86  quattuor  hinc  rapimur  vinginti  et  milia  ist  et  umgestellt. 
Vergl.  über  quintus  tricesimus,  quini  viceni  und  ähnliches  unter 
11  und  14. 

b)    Der  Zehner  geht  voran  und  der  Einer  folgt  ge- 
wöhnlich ohne   et.     Richter  bemerkt,   dafs  sich  bei  Livius  147 
Fälle  dieser  Verbindung  finden,  aufserdem  kommt  noch  vor :  quin- 
quaginta  septem  Tacit  Hist.  1,  48;  septuagiuta  sex  Censorin.  18,  8; 
viginti  tres  und  viginti  quattuor  Censorin.  fr.  14,  2;  viginti  quat- 
tuor Frontin.  Aquaed.  48;  nonaginta  quattuor  80;  viginti  quinque 
84;  triginta  quinque  80;  quadraginta  quinque  68;  sexaginta  quin- 
que 83;  septuagiuta  quinque  78;  nonaginta  quinque  67;  quinqua- 
ginta  sex  82 ;    sexaginta  sex  32 ;    80 ;    octoginta   sex   33 ;   viginti 
Septem  33;  sexaginta  Septem  83;  84;  86;  triginta  sex  Flor.  2,  15, 
16;   quinquaginta  sex  Spart.  Did.  lul.  9,  3;   septuagiuta   quinque 
Spart.  Alex.  Sever.  23,  2;  quadraginta  quinque  Treb.  Poll.  triginta 
tyr.  (12)  Macrian.  13;  quadraginta  septem  Treb.  Poll.  Claud.  14,  3 
viginti  quinque  Claud.   17,  5;   quadraginta    novem   Eutr.  2,  9,  3 
septuaginta  duobus  6,  12,  3;    viginti  quinque  Fest.  Brev.   25,  2 
viginti  quattuor  Aur.  Vict.  de  vir.  illustr.  49,  7;  sexaginta  quattuor 
Epit.  4,  12;  13,  14;  viginti  quinque  Epit.  39,  1;  sexaginta  quinque 
Epit.  20,  9;   octoginta  quinque  Epit.   18,   1 ;  47,   1;  viginti  sex  de 
vir.  illustr.   77,  3;    viginti  septem    de   vir.   illustr.  68,   1;    triginta 
Septem  de  vir.  illustr.  24,  2;  quinquaginta  septem  Epit.  8,  5;  vi- 
ginti Septem  Histor.  de  preliis  3,  35;   triginta  septem  3,   17  u.  a. 
Auch   die  Verbindung   des  vorausgehenden  Zehners   mit   dem 
nachfolgenden  Einer  durch  et  ist  nicht  ungebräuchlich.    So  findet 
sich  quinquaginta  et  quattuor  Plaut.  Mil.  Glor.  3,   1,  35  (629)  und 
octoginta  et  quattuor  Merc.  4,   1,  7  (673);  octoginta  et  una  Varro 
153  R.  R.  2,  1,  12  und  octoginta  et  unum  2,  1,  28;  viginti  et  septem 
Cic.  Verr.  4,  55,  123;    Liv.   45,  43,  5   und  Sen.   Epist.  104,  27; 
viginti  et  duos  Cicer.  Cato  Mai.  9,  30;  triginta  et  quinque  monum. 
Ancyr.  Taf.  4  Z.  26;   quadraginta  et  quinque  Liv.  10,  15,  4;   tri- 
ginta et  duae  21,  22,  4;   septuaginta  et  tres  35,  1,  10;   triginta 
et   quinque  40,  50,  6;   viginti   et  quinque   42,   27,  3;    viginti  et 
Septem  45,  43,  5;   sexaginta  et   tres  Sen.  Suas.  6,  23;    XXX   et 
duo  Curt.  6,  6,  23;  8,  6,  11;  LXXX  et  V  8,  13,  6;  octoginta  at- 
que  unius  Plin.  N.  H.   12,  1,  5  (9)  ;  viginti  et  tres  Capitol.  Anton. 
Phil.  7,  2;  quadraginta  et  sex  Gord.  tres  15,  2;  sexaginta  et  duo 
18,  2;  viginti  et  duas  19,  3;  triginta  et  duo  33,  1;  viginti  et  duo 


—    293     - 

Lamprid.  Anton.  Heliog.  30,  3 ;  viginti  et  trium  Treb.  Poll.  Claud. 

17,  5;  (vi)ginti  et  duo  C.  I.  L.  5,  8635;  viginti  et  quinque  Frontin. 
Aquaed.  37;  octoginta  et  uuum  Censorin.  14,  12;  viginti  et  unus 

18,  8;  triginta  et  duos  Eutr.  1,  4;  quadraginta  et  quattuor  7,  8,  2; 
7,  8,  4;  quadraginta  et  quinque  3,  21,  2;  quinquaginta  et  sex  7, 
8,3;  septuagiuta  et  quinque  Aur.  Vict.  Caes.  8,  6;  quadraginta 
et  quattuor  und  quinquaginta  et  sex  Aur.  Vict.  Epit.  1,  33;  tri- 
ginta et  quinque  Amm.  Marceil.  16,  12,  26,  derselbe  aber  auch 
septuaginta  tresque  19,  9,  9;  sexaginta  et  unius  Firm.  Matern, 
astr.  I  praef.  (im  Progr.  von  Kelber,  Erlangen  1886  p.  9);  viginti 
et  sex  lul.  Valer.  3,  17;  viginti  et  quinque  und  triginta  et  tres 
3,  35;  triginta  et  duum  Oros.  6,  18,  10;  sexaginta  et  tres  6,  18, 
29;  quadraginta  et  quattuor  6,  18,  33;  viginti  et  quattuor  Incerti 
Carmen  de  pouderibus  25;  quadraginta  et  duas  Aviani  Epist.  Theo- 
dosio  p.  34,  16;  quadraginta  et  unum  Lucifer,  De  regibus  aposta- 
ticis  8;   cum  viginti  et  duobus  sociis  Mythogr.  1,  15  und  2,  211. 

Notwendig  aber  ist  et  in  dieser  Verbindung,  wenn  noch  ein 
Wort  dazwischen  steht,  wie  octoginta  erant  et  tres  naves  Liv.  27, 
29,  7;  triginta  omm'no  et  duo  Curt.  3,  11,  27;  doch  steht  bei 
Eutrop.  6,  7,  2  septuaginta  enim  quattuor  gladiatores  in  der  Hand- 
schriften-Klasse A,  in  BC  steht  et  vor  quattuor  und  so  schreibt 
auch  Rühl. 

c)  Unter  4,  Seite  289  ist  bemerkt,  dafs  aus  octo  oder  novem 
und  einem  Zehner  zusammengesetzte  Ausdrücke  nicht 
beispiellos  sind:  Viginti  octo  Censorin.  18,  8;  Frontin.  Aquaed. 
7;  9;  67;  83;  86;  octo  et  viginti  Colum.  1,  1,  13;  Gell.  3,  10,  6; 
triginta  octo  I.  Neapol.  4372  und  6694;  Vell.  Paterc.  2,  12,  1; 
Frontin,  Aquaed.  73;  85;  octo  et  triginta  Val.  Maxim.  1,  6,  2; 
quadraginta  octo  Liv.  37,  46,  3;  Frontin.  Aquaed.  ß6;  83;  qua- 
draginta et  octo  Vopisc.  Aurel.  6,  4;  quinquaginta  octo  Liv.  7,  19, 
2;  24,  42,  8;  38,  36,  10;  Frontin.  Aquaed.  11;  15;  quinquaginta 
et  octo  Val.  Maxim.  2,  4,  3;  sexaginta  octo  Frontin.  Aquaed.  69; 
Aur.  Vict.  Epit.  39,  7;  septuaginta  octo  Liv.  31,  1,  4  und  34, 
10,  7;  octo  et  septuaginta  Liv.  31,  49,  7:  Vell.  Paterc.  2,  49,  1; 
octoginta  octo  Liv.  40,  32,  6;  Frontin.  Aquaed.  66;  80;  nonaginta 
octo  Frontin.  Aquaed.  33;  66;  83;  86.  —  Viginti  novem  Liv.  22, 
49,  16  (Weifsenborn  undetriginta) ;  Augustin.  Giv.  Dei  18,  22  (II 
248,  16);  triginta  novem  Liv.  42,  51,  11;  Plin.  Epist,  8,  5,  1; 
Frontin.  Aquaed.  78;  86;  Augustin.  Civ.  Dei  3,  9  (I  106,  12); 
novem  et  triginta  Liv.  24,  42,  3;  quadraginta  novem  Frontin. 
Aquaed.  15;  69;  86;   quinquaginta  novem  Censorin.  18,  8;   sexa- 


—     294     — 

ginta  novem  Liv.  42,  10,  2;  Frontin.  Aquaed.  66;  80;  83;  septua- 
ginta  novem  Frontin.  Aquaed.  6;  78;  octoginta  et  novem  Spart.  Sev. 
22,  1;  nonaginta  novem  Sen.  Epist.  77,   17;  Frontin.  Aquaed.  79. 

Aber  üblicher  sind  die  Formen  undetriginta,  duodetriginta ; 
undequadraginta,  duodequadraginta;  undesexaginta,  duodesexa- 
ginta;  undeseptuaginta,  duodeseptuaginta;  undeoctoginta,  duode- 
octoginta;  undenonaginta,  duodenonaginta ;  undecentum,  duode- 
centum,  von  denen  jedoch  manche  sehr  selten  vorkommen,  manche 
wie  undeseptuaginta,  duodeseptuaginta  und  duodecentum  zufällig 
sich  nicht  nachweisen  lassen.  In  diesen  Formen  wird  unus,  una, 
UDum  in  das  unveränderliche  un  verkürzt,  duo  aber  bleibt  für  alle 
Genera  und  Casus  gleich.  So  annos  undeviginti  monum.  Ancyr. 
Taf.  1  Z.  1 ;  undesexaginta  capti  Liv.  2-3,  37,  6;  signa  militaria 
undeviginti  23,  46,  4;  undesexaginta  militaria  signa  23,  49,  11; 
hominum  undeviginti  23,  49,  1 ;  undenonaginta  navium  37,  30,  2; 
undequinquaginta  coronae  37,  58,  4;  annis  undecentum  Plin.  N.  H. 
7,  60,  60  (214);  duodeviginti  minis  Plaut.  Poen.  4,  2,  75  (897); 
duodeviginti  partibus  Cic.  Acad.  2,  26,  82;  2,  41,  128;  duode- 
quadraginta annos  Tusc,  5,  20,  57  und  de  rep.  2,  20,  36;  duode- 
viginti pedum  Caes.  bell.  Gall.  2,  5,  6;  duodequadraginta  signis 
militaribus  Liv.  9,  35,  8;  duodeviginti  legionibus  24,  11,  2:  ex 
duodeviginti  milibus  25,  21,  10;  pro  duodeviginti  coloniis  27, 
10,  3;  duodetriginta  oppidis  28,  13,  3;  duodequadraginta  navi- 
bus  31,  3,  3:  duodequadraginta  quinqueremes  42,  27,  7;  duode- 
quadraginta annorum  Val.  Max.  9,  13  ext.  4;  elephantorum  duo- 
deviginti Sen.  Brev.  vit.  13,  6;  duodetriginta  coloniarum  und  duo- 
deviginti mensium  Suet.  Aug.  46  und  65;  hastis  duodeviginti  Gell. 
2,  11,  2;  ganz  unregelmäfsig  ist:  qui  unum  de  vigiuti  annos  rerum 
potitus  fuerat  Sulp.  Sever.  Chron  2,  10,  3;  duodeque  vigiuti  annis 
1,  26,  3  und  annis  mille  centum  et  duohus  de  vigiuti  Eutrop. 
10,  17,  2. 

d)  Dagegen  unterliegen  unus,  duo,  tres,  wenn  sie  einem  Zehner 
hinzugefügt  werden,  mögen  sie  demselben  vorausgehen  oder  nach- 
folgen, stets  der  Motion  und  Deklination: 

Menses  viginti  et  m«ma' Censorin.  18,  8;  unus  et  quinquaginta 
dies  20,  5;  tribus  una  et  vigiuti  Liv.  2,  21,  7;  una  et  viginti  legiones 
26,  28,  13;  quinariae  trecentae  quinquaginta  una  Frontin.  Aquaed. 
67;  quinariae  quattuor  milia  quadringentae  uua  78;  quinariae  cen- 
tum quinquaginta  una  79;  quinariae  quinquaginta  una  84;  unius  et 
viginti  librorum  Varro  L.  L.  5,  3,  17;  octoginta  atque  unius  pe- 
dum Plin.  N.  H.   J2,  1,  5  (9);   passuum  ducentorum  viginti  unius 


—     295     — 

Frontin.  Aquaed.  6;  passuum  sex  milium  quadringentorum  nona- 
ginta  et  unius  14;  imms  et  viginti  litterarum  Cicer,  Nat.  Deor. 
2,  37,  93 ;  quinariarum  octingentarum  quadraginta  unius  Frontin. 
Aquaed.  65;  quinariarum  mille  quingentarum  quadraginta  unius 
66;  lacibus  quingentis  nonaginta  uni  78;  annos  unum  et  viginti 
Cic.  de  orat.  3,  20,  74;  Eutr.  5,  8,  2;  annos  octingenta  et  unum 
Censorin.  14,  12;  dies  unum  et  triginta  22,  4;  per  annos  qua- 
dringentos  quadraginta  unum  Frontin.  Aquaed.  4;  passuum  sex 
milia  quadringentos  nonaginta  unum  15;  annos  quadraginta  unum 
Aur.  Vict.  Epitom.  10,  15;  eas  esse  septuaginta  M/?o?7i  Varro  L.  L. 
10,  2,  JO;  quinarias  octoginta  unam  Frontin.  Aquaed.  33;  62; 
Signa  umwi  et  viginti  Liv.  9,  44,  12;  unum  et  triginta  oppida  9, 
45,  17;  Signa  militaria  unum  et  quinquaginta  41,  12,  8;  signa 
militaria  ad  quadraginta  unum  23,  37,  11;  in  castella  quinqua- 
ginta unum  Frontin.  Aquaed.  81;  annis  post  uno  et  viginti  Liv. 
33,  44,  2;  uno  ac  viginti  diebus  Colum.  11,  3,  56;  una  et  viginti 
legionibus  27,  22,  11;  una  et  octoginta  rostratis  navibus  36,  42,  8; 
quinariis  mille  centum  viginti  una  Frontin.  Aquaed.  65,  abweichend 
davon  schreibt  Lucifer,  De  regibus  apostaticis  8  (p.  55,  8  ed. 
Harte]):  quod  regnaverit  in  Israel  quadroginta  et  unum  annis. 

Elephanti  triginta  et  duo  Capitolin.  Gordian.  tres  33,  1 ;  duae 
et  triginta  quadriremes  Liv.  37,  23,  4;  naves  Rhodiae  duae  et 
viginti  37,  30,  1;  centinariae  viginti  duae  Frontin.  Aquaed.  65; 
quinariae  ducentae  sexaginta  duae  Q6;  quinariae  nonaginta  duae 
67;  quinariae  mille  quadringentae  septuaginta  duae  81;  quinariae 
trecentae  nonaginta  duae  85;  passuum  sexs  milium  quadringen- 
torum septuaginta  duum  7 ;  passuum  sex  milium  quadringentorum 
septuaginta  duum  9;  passuum  viginti  duum  milium  centum  sep- 
tuaginta duorum  1 1 ;  centum  triginta  et  duum  senatorum  Oros. 
6,  18,  10;  cohortium  duarum  et  viginti  Caes.  bell.  Gall.  7,  65,  1; 
duarum  et  viginti  gentium  Plin.  N.  H.  7,  24,  24  (88);  quinaria- 
rum duum  milium  centum  sexaginta  duarum  Frontin.  Aquaed.  67; 
quinariarum  sexcentarum  quinquaginta  duarum  70;  in  duos  et 
triginta  ordines  Liv.  37,  40,  2;  quadraginta  duo  pedes  Veget.  de 
re  milit.  3,  15;  concubinas  viginti  et  duas  Capitol.  Gordian.  tres 
19,  3;  quinarias  quinquaginta  duas  Frontin.  Aquaed.  55;  quina- 
riarum duo  milia  trecentas  sexaginta  duas  &Q\  quinarias  nona- 
ginta duas  68 ;  quinarias  sexaginta  duas  69 ;  quinarias  trecentas 
nonaginta  duas  71;  quinariarum  tria  milia  trecentas  decem  duas 
72;  viginti  et  duo  fercula  Lamprid.  Anton.  Heliog.  30,  3;  in  ca- 
stella nonaginta  duo   Frontin.  Aquaed.  86;    elephantis   duohus  et 


—     296     — 

viginti  Liv.  42,  62,  2;  annis  duobus  et  viginti  Eutr.  4,  21;  annis 
duobus  et  XXX  CLL.  3,  4335;  annis  quadraginta  duobus  Capitol. 
Verus  11,  1;  annis  viginti  duobus  Aur.  Vict.  Epit.  14,  1;  lacibus 
nonaginta  duobus  Frontin.  Aquaed.  79;  cum  signis  duobus  et  qua- 
draginta Liv.  23,  49,  13:  cum  viginti  et  duobus  sociis  Mytbogr. 
1,  15;  2,  211;  quinariis  mille  octingentis  quinquaginta  duahus 
Frontin.  Aquaed.  70;  quinariis  mille  quingentis  sexaginta  duabus 
und  quinariis  mille  septingentis  quinquaginta  duabus  72. 

Quinariae  nongentae  nonaginta  tres  Frontin.  Aquaed.  69;  qui- 
nariae  quattuor  milia  sexaginta  tres  78;  quinariae  centum  viginti 
tres  79 ;  quinariae  quingentae  tres  80 ;  quinariae  quingentae  qua- 
draginta tres  81;  triu7n  et  triginta  cubitorum  Varro  R.  R.  1,  37,  5; 
trium  et  viginti  annorum  Liv.  21,  16,  5;  legionum  trium  et  viginti 
27,  36,  12;  passuum  septem  milium  quadringentorum  sexaginta 
trium  Frontin.  Aquaed.  7;  quinariarum  trium  milium  ducentarum 
sexaginta  trium  73;  librarum  viginti  et  trium  Trebell.  Poll.  Claud. 
17,  5;  tres  (oder  tris)  et  viginti  annos  Liv.  7,  26,  12;  7,  40,  8; 
per  viginti  et  tres  annos  Capitol.  Anton.  Philos.  7,  2;  annos  tres 
atque  viginti  Aur.  Vict.  Caes.  3,  1;  42,  19;  Epit.  15,  7;  42,  12; 
annos  viginti  tres  Epit.  2,  1;  15,  1;  15,  3;  tres  et  sexaginta  annos 
Epit.  41,  15;  viginti  tres  cicatrices  Aur.  Vict.  de  vir.  illustr.  24,  2; 
naves  longas  tres  et  sexaginta  40,  1 ;  sexaginta  et  tres  naves  Oros. 
6,  18,  29;  quinarias  sexaginta  tres  Frontin.  Aquaed.  63;  68;  73; 
quinarias  septuaginta  tres  60;  signa  militaria  tria  et  viginti  Liv. 
10,  14,  21;  quinquaginta  tria  capita  Mythogr.  1,  68;  trihus  et 
septuaginta  annis  Tacit.  Histor.  1,49;  annis  quadraginta  tribus 
Spartian.  Anton.  Carac.  9,  1 ;  tribus  et  viginti  vulneribus  Aur.  Vict. 
de  vir.  illustr.  78,  10;  quinariis  mille  ducentis  sexaginta  tribus 
Frontin.  Aquaed.  64;  quinariis  mille  centum  triginta  tribus  67; 
quinariis  ducentis  decem  tribus  69. 

7.  Centum^  Griech.  kxazäv,  Sanskr.  shatam,  ist  ein  Immobile 
und  Indeclinabile.  Daraus  werden  die  Bezeichnungen  der  mehr- 
fachen Hunderte  auf  i,  ae,  a  gebildet,  wobei  das  c  nach  einem  n 
in  g  übergeht :  ducenti  ae  a ;  trecenti  ae  a ;  quadriugenti  ae  a ; 
quingenti  ae  a;  sescenti  ae  a;  septingenti  ae  a;  octingenti  ae  a; 
nongenti  ae  a.  Vergl.  Prise.  Fig.  numer.  4,  20  S.  1351  und  1352 
(11  412,  31);  Inst,  gramm.  2,  2,  8  S.  569  (I  48,  18). 

Für  trecenti  kann  zwar  in  dichterischer  Weise  tercentum  ge- 
sagt werden,  vergl.  unter  18,  aber  tercentos,  welches  Cic.  Phil. 
3,  4,  10  von  Ferrar.  aus  dem  Colot.  bemerkt  wird,  ist  eine  falsche 
Form. 


—     297     — 

Für  quadringenti  ist  quadrigenti  Cic.  Verr.  Acc.  1,  14,  36  im 
Lag.  29  und  post  redit.  in  sen.  10,  '26  im  Par.  m.  pr. ;  Liv.  3, 
50,  3  im  Med.  und  7,  33,  6  im  Par.;  lustin.  5,  3,  7  im  Put.  und 
Mar.  Victor.  Art.  gramra.  S.  2459  (12,  45)  im  Palat.  1753  ge- 
schrieben, aber  die  neueren  Herausgeber  haben  an  allen  diesen 
Stellen  quadringenti  gesetzt,  doch  Ritschi,  Fleckeisen  haben  Plaut, 
Bacch.  4,  9,  10  (934):  4,  9,  50  (974);  5,  2,  64  (1182);  Rudens 
5,  2,  37  (1324)  quadrigenti  in  den  Text  aufgenommen,  Leo  qua- 
dringenti. In  einem  Briefe  des  Kaisers  Valerian  bei  Vopisc.  Aurel. 
11,  3  ist  quadricentos  im  Cod.  Bamb.  und  Pal.  überhefert,  Peter 
schreibt  quadrigentos ;  unrichtig  ist  quadragentis  edict.  Diocl.  de 
pret.  P.  inf.  S.  8  Z.  40  (C.  I.  L.  3  S.  811);  vergl.  über  quadrigeni 
und  quadrigenties  unter  13  und  17. 

Für  quingentum  hatten  die  antiqui  nach  Fest.  S.  254  quin- 
centum. 

Sescenti  id  sexcenti  oder  sescenti  id  est  sexcenti  ist  bei  Prise. 

2,  2,  8  S.  569  im  Par.  R  und  Leid.,  sexcenti  allein  wird  aus  dem 
Bamb.  und  Halberst.  bemerkt,  aber  von  Keil  nicht  in  den  Text 
gesetzt.  Bei  Prise.  Fig.  numer.  ist  sescenti  sescentae  sescenta  4, 
20  S.  1351  (II  412,  33);  sescentesimus  vel  sescesimus  5,  22  S.  1352 
(II  413,  21);  sescenteni  et  sesceni  6,  24  S.  1353  (II  414,  2);  se- 
scerttenarius  et  sescenarius  6,  27  S.  1355  (II  415,  14);  sescenties 
7,  28  S.  1355  (II  415,  24);  bei  Non.  S.  493,  24  im  Lemma  und 
in  der  Anführung  aus  Lucil.  (ed.  Lachmann  978;  ed.  L.  Müller 
30,  22;  ed.  Baehrens  689)  sescentum  und  S.  526,  10  in  der 
Anführung  aus  Cic.  de  rep.  sescentos;  in  dem  monum  Ancyr. 
Taf.  1  Z.  19  und  Taf.  3  Z.  25  sescen(tas)  und  sescentiens;  C.  I.  L. 

5,   1973  sescentos;    und  die  nämliche  Schreibung  herrscht  in   den  155 
vorzüglichsten    Hdschr.    des    Plaut.,    Terent.,    Cic,    Virg. ,    Liv., 
lustin.  u.  a. 

Septigenti's  edict.  Diocl.  de  pret.  P.  inf.  S.  6  Z.  51  (C.  I.  L.  3 
S.  809). 

Neben  nonqenti  ae  a  stellt  «Prise.  Fig.  numer.  4,  20  S.  1352 
(II  413,  2)  noningenti  ae  a  auf,  und  dies  lesen  wir  Colum.  5,  2,  7 
(worauf  jedoch  sofort  nongenti  folgt),  und  Lact.  Inst.  5,  3,  4;  bei 
lustin.  33,  2,  6  ist  noningentis  allein  aus  dem  Dresd.  E  bemerkt. 
Die  Schreibung  noncenti  wird  von  Caper  de  orthogr.  S.  2245  (104,  1) 
verworfen. 

Der  Genet.  dieser  Worte  geht  auch  auf  um  aus.  Du- 
centum  Varro  R.  R.  3,  2,  15  und   bei  Non.  S.  163,  27;   Liv.  25, 

3,  13;  28,  45,  12;  32,  27,  1;  Censorin.  13,  2  —  trecentum  Cicer. 


-     298     - 

de  domo  44,  116  und  Liv.  22,  37,  5  (in  einem  Oxf.  und  einigen 
jüngeren  Büchern)  —  quingentum  Varro  L.  L.  6,  5,  37 ;  Liv.  6, 
38,  9;  10,  37,  5;  42,  6,  7;'  Gell.  7  (6),  14,  8  —  sesceiHum  Gell. 
1,  1,  2;  Censorin.  13,  2  —  nongentum  Plin.  N.  H.  33,  2,  7  (31). 
Vergl.  Sillig  zu  Plin.  N.  H.  34,  1,  1,  und  über  die  Distributiva 
unter  15. 

Aber  in  einigen  Geld-  und  Gewichtangaben  mufs  die  Form 
auf  tum  als  Neutr.  Sing,  gefafst  werden.  Maximus  si  argenti  se- 
scentum  ac  mille  reliquit  Lucil.  (ed.  Lachmann  978,  ed.  L.  Müller 
30,  22;  Baehrens  689)  bei  Nonius  S.  493,  31;  quid  vero  est, 
centum  ac  ducentum  possideas  si  milia,  so  L.  Müller  30,  20  im 
Lucil.  bei  Nonius  S.  493,  33;  in  den  Hdschr.  milium  und  so  in 
der  Ausgabe  bei  Lachmann  834;  Baehrens  729  schreibt  quid  vero 
est,  centum  anne  ducentum  possideas  hie  milium?  ferner  milia 
ducentum  frumenti  toUis  medimnum,  vini  mille  cadum  Lucil.  (ed. 
L.  Müller  18,  1)  bei  Nonius  S.  495,  32  und  544,  11;  Lachmann 
486  schreibt  milia  dum  centum  frumenti  toUi'  medimnum,  vini 
mille  cadum,  ebenso  Baehrens  392 ;  rettulit  auri  pondo  mille  octin- 
gentum  septuaginta  quinque  Varro  de  vita  populi  Romani  lib.  IUI 
bei  Non.  S.  149,  14;  ducentum  et  quinquaginta  auri,  DCCC  pondo 
argenti  in  vestibulo  curiae  posuerunt  Liv.  30,  21,  4,  im  Put., 
Zingerle  schreibt  ducenta,  und  argenti  infecti  tulit  in  aerarium 
decem  quattuor  milia  pondo  septingentum  triginta  duo  34,  10,  4 
im  Bamb,,  M.  Müller  hat  septuaginta;  qui  numeri  duo  inter  se 
multiplicati  efficiunt  mille  ducentum  et  viginti  quinque  Colum.  5, 
3,  7;  Lucius  Titius  ex  duobus  chirographis ,  quibus  quadringenta 
ei  a  Seio  debebantur,  altero  centum,  altero  trecentum  (trecenta 
Hai.),  scripsit  Seio,  ut  unius  Chirograph!  centum  per  Maevium  et 
Septicium  sibi  mitterentur;  quaero  an  Seius,  si  Maevio  et  Septicio 
ex  trecentum  (trecentis  Hai.)  quoque  solvisse  se  dicat,  liberatus 
sit.  Respondit,  si  nee  mandavit,  ut  ex  trecentum  (trecentis  Hai.) 
solveretur,  nee  solutum  ratum  habuit,  non  esse  liberatum  Scaev. 
Dig.  46 ,  3 ,  89  §  1  ;  qui  non  acciperet  in  dotem ,  nisi  hoc  con- 
venisset,  plus  trecentum  ülpian.  Dig.  23,  4,  4:  qui  in  plebe  Ro- 
mana tenuissimi  pauperrimique  erant,  neque  amplius  quam  mille 
quingentum  aeris  in  censum  deferebant  Paul,  bei  Gell.  16,  10,  10, 
aber  in  den  darauf  folgenden  Worten  desselben  ist  nicht  zu  lesen 
extremus  census  capite  censorum  aeris  fuit  trecenti  septuaginta 
quinque,  sondern  trecentis  septuaginta  quinque. 

In  locantur  balneum  Venerium  et  nongentum  tabernae  per- 
gulae  cenacula,  CLL.  4,  1136,  scheint  nongentum  als  Immobile 


—     299     — 

behandelt  zu  sein,   vergl.    die   aus  Scaev.  Dig.  46,  3,  89  §  1  an- 
geführte Stelle. 

8.     In    der  Verbindung  der  Hunderte  mit  kleineren 
Zahlen  gehen  gewöhnlich  die  Hunderte  voran,  aber  ist 

a)    die   kleinere   Zahl   ein   Zehner  oder  ein   Einer, 
so   folgt  die  kleinere  Zahl   ohne  coordin  ierende  Kon- 
junktionen:  centum  quattuor   Cic.  de  rep.  2,  22,  39;    centum 
novem  Histor.  de  preliis  1,  29;  centum  duodecim  und  centum  se- 
decim  Censorin.  17,  4;  centum  viginti  Cic.  Cato  Mai.  19,  69;  Tacit 
Hist.    1,  44;    Censorin.    17,  4;    Vopisc.   Tacit.   15,  2;    Festi  Brev 
15,  3;   Historia  de  preliis  2,  16;  centum  triginta  Cic.  Verr.  Acc 
2,    48,    119;    centum   quadraginta   Flor,   praef.    6;    centum    quin 
quaginta  Capitol.    Gordian.   tres  3,  7;    Treb.   PoU.   Claud.  14,  3 
17,  7;  Vopisc.  Aurel.  11,  3;  centum  sexaginta  Flor.  2,  2,  7;  Treb 
Poll.  Claud.  14,  3;   centum   nonaginta   Frontin.  Aquaed.   68;    69 
ducenta   quatuordecim    Historia  de   preliis   3,  25;    ducenta   unde 
quinquaginta  Liv.  33,  10,  8;    ducentos  octoginta  Liv.  23,  37,  11 
Censorin.  II,  8;  trecentos  septem  Liv.  7,  15,   10;  trecenta  viginti 
Liv.  33,  37,  11;  Treb.  Poll.  Claud.  6,  4;  6,  5;  7,  3;  8,  2;  8,  4 
trecentos   quinquaginta   Liv.   8,  9,  14;   lul.  Valer.  3,  18   und   die 
Epit.  lul.  Valer.  3,   18;  trecentos  sexaginta  Liv.  5,  40,  1;  trecenti 
septuaginta    Liv.  24,  20,  6;    trecenta  octoginta   Liv.  10,  46,   14 
quadringenti  septuaginta  Cic.  Divin.  2,  46,  97;    Liv.   10,  46,  10 
quingentae  novem  Frontin.  Aquaed.  84;  quingentorum  quadraginta 
10;  sexcentos  novem  15;  sescenta  quadraginta  Cic.  pro  Clueut.  25, 
69;  32,  87;  septingentos  quattuor  65;  septingeutorum  octoginta  5; 
octingenta  Septem  Liv.  33,  36,   13;   nongenti  quinquaginta  Vopisc. 
Aurel.  6,  4;  nougentorum  octoginta  Frontin.  Aquaed.  5. 

Oft  steht  auch  et:  centum  et  unum  Cic.  Verr.  3,  51,  120; 
centum  et  quattuor  Eutr.  2,  22,  1;   centum  et  septem  Cic.  Cato 
Mai.  5,  13;    cum  ego  mihi  C  et  X   dies   solos  in  Siciliam  postu- 
lassem,    C  et  VHI    sibi  in  Achaiam   postulasset  Cic.  Verr.  1,  11 
30;  centum  et  octo  Cic.  de  rep.  2,   10,  18;  centum  et  decem  Cic 
Off.  2,  21,  75;    centum   et   viginti   monum.  Ancyr.   Taf.  3   Z.  19 
Liv.  28,  45,  17;  33,   17,  7;  Flor.  4,  2,  40;  Lamprid.  Alex.  Sever 
56,  5;  Treb.  Poll.  Claud.   12,  4;  Eutr.  5,  6,  1;  lul.  Valer.  1,  41 
2,  16;   centum  et  triginta  Suet.  Caes.  68;   centum  et  quadraginta 
Flor.  4,  6,  3;  centum  et  quinquaginta  Censorin.  17,  3;  Flor,  praef. 
7;    2,  17,  9;    centum    et   sexaginta   lul.  Valer.  1,  41;   centum   et 
septuaginta  lul.  Valer.   1,   42   und  die  Epit.  lul.  Val.   1,  42;    cen- 
tum et  octoginta  lul.  Valer.  2,  7;  CC  et  L  Curt.  9,  4,  4;  ducenti 


—     300     - 

et  viginti  Eutr.  2,  26,  1 ;  trecentis  et  viginti  monum.  Ancyr.  Taf.  3 
Z.  15;  trecentos  et  quinquaginta  Cic.  Tuscul.  1,  37,  90;  quadrin- 
genta  et  sexaginta  Amm.  Marcell.  15,  4,  3:  septingentis  et  novem 
Vell.  Paterc.  1 ,  65 ,  2 ;  octingentos  et  viginti  Tacit.  Histor.  1,1; 
octiogentos  et  quadraginta  Tacit.  Ann.  13,  58. 

Notwendig  aber  ist  die  Verbindungspartikel,  wenn 
noch  ein  Wort  zwischen  den  Hunderten  und  den  Zehnern 
oder  den  Einern  steht:  ducentos  annos  et  viginti  Cic.  de  rep. 
IIb.  II  (ed.  C.  F.  W.  Müller  p.  324,  1)  bei  Nonius  S.  526,  7;  du- 
centos ait  et  triginta  Liv.  3,  5,  13;  trecenti  ferme  et  triginta  10, 
14,  21;  ducenti  ferme  et  octoginta  10,  43,  14;  intra  centum  annos 
et  viginti  25,  5,  4;  ducentos  fere  et  quinquaginta  26,  42,  9;  cen- 
tum autem  atque  viginti  Suet.  Vitell.  10. 

Seltener  wird  die  kleinere  Zahl  vorangestellt,  in 
diesem  Falle  ist  eine  Verbindungspartikel  notwendig: 
quinquaginta  atque  ducenta  Lucil.  (ed.  Lachmann  92 :  ed.  L.  Müller 
3,  7;  Baehrens  74)  bei  Nonius  S.  266,  23;  quadraginta  annis  et 
ducentis  Cic.  de  rep.  2,  30,  52:  quinquaginta  et  ducenta  monum. 
Ancyr.  Taf.  3  Z.  14:  sex  et  trecenti  Liv.  2,  49,  4;  Gell.  17,  21, 
13;  annos  viginti  et  ducentos  Vell.  Paterc.  2,  90,  1;  septuaginta 
atque  ducenti  Val.  Maxim.  7,  6,  1 ;  ex  viginti  trecentisque  milibus 
Suet.  Caes.  41;  quattuor  et  quingenti  Curt.  3,  11,  27;  undeviginti 
et  centum  Censorin.  17,  6;  Septem  et  quadringentos  21,  3;  octo- 
ginta et  centum  Vulcac.  Avid.  Caes.  4,  3 ;  triginta  et  centum  Rutil. 
Namat.  2,  26;  sex  et  ducentis  Solin.  1,  29;  quinque  et  ducentis 
24,  11;  quadraginta  et  quingentis  33,  12;  quinque  et  ducentos 
und  quinque  et  centum  Augustin.  15,  15  (II  89,  29  und  30)  aus 
Gen.  4,  25;  duodecim  et  nongenti  15,  15  (II  90,  5)  aus  Gen.  5,  6; 
quinque  et  ducenti  16,  14  (II  148,  26)  und  16,  24  (II  163,  19) 
aus  Gen.  1 1 ,  32. 

b)  Treten  zu  den  vorausgehenden  Hunderten  Zehner 
und  Einer,  so  schliefsen  sich  diese  ohne  Verbindungs- 
partikel an:  centum  viginti  tres  Frontin.  Aquaed.  79;  centum 
viginti  trium  Censorin.  17,  6:  centum  viginti  quinque  Treb.  Poll. 
Claud.  2,  4;  centum  viginti  sex  Censorin.  13,  3;  centum  viginti 
Septem  Frontin.  Aquaed.  7;  Historia  de  preliis  3,  17:  centum  tri- 
ginta Septem  Frontin.  Aquaed.  65 ;  centum  triginta  octo  85 :  cen- 
tum quadraginta  novem  86;  centum  quinquaginta  una  79;  centum 
sexaginta  duas  69;  centum  sexaginta  tres  63;  68:  centum  sexa- 
ginta quattuor  67:  centum  sexaginta  novem  80:  centum  nonaginta 
quattuor  79;  centum  nonaginta  sex  80;  ducentorum  viginti  unius 


—     301     — 

Frontin.  Aquaed.  6;  ducentos  viginti  quinque  Liv.  9,  24,  14;  du- 
centae  viginti  sex  Frontin.  Aquaed.  79;  86;  ducentis  viginti  Sep- 
tem 67;  ducenta  triginta  quattuor  Liv.  33,  37,  11;  ducenta  tri- 
ginta  Septem  33,  23,  7;  ducentis  quadraginta  tribus  Eutr.  1,  8,  4; 
ducentos  quadraginta  quattuor  Liv.  1,  60,  3;  ducentura  quadra- 
ginta sex  32,  27,  1;  ducenta  quadraginta  Septem  Frontin.  Aquaed. 
78;  ducenta 'quinquaginta  quattuor  Liv.  33,  23,  9;  ducentae  sexa- 
ginta  duae  Frontin.  Aquaed,  66;  ducentae  septuaginta  novem  78; 
trecentae  triginta  quinque  78;  trecentis  quadraginta  quattuor  69; 
trecentae  quinquaginta  una  67;  trecentae  quinquaginta  quattuor 
79;  85;  trecenti  quinquaginta  octo  Liv.  7,  19,  2;  Frontin.  Aquaed. 
11;  trecentorum  sexaginta  quinque  Censorin.  11,  12;  trecentae 
nonaginta  duae  Frontin.  Aquaed.  71;  85;  quadringentos  quadra- 
ginta unum  4;  quadringentae  quadraginta  quinque  68;  quadrin- 
gentis  quinquaginta  septem  72;  quadringentorum  sexaginta  trium  7; 
quadringentis  sexaginta  quattuor  Eutr.  2,  22,  2;  quingentorum 
viginti  octo  Frontin.  Aquaed.  7 ;  9 ;  quingentae  quadraginta  tres 
81;  quingentae  quadraginta  octo  83;  quingentis  quinquaginta  Sep- 
tem 69;  quingentis  nonaginta  uni  78;  sescentorum  viginti  quinque 
Censorin.  13,  2;  sexcentos  triginta  quattuor  Historia  de  preliis 
3,  17;  sexcentarum  quadraginta  novem  Frontin.  Aquaed.  69;  sex- 
centarum  quinquaginta  duarum  70;  sexcentae  nonaginta  novem  79; 
septingentas  viginti  octo  86;  septingenta  triginta  duo  Liv.  33,  36, 
13;  octingentarum  quadraginta  unius  Frontin.  Aquaed.  65;  non- 
genti  octoginta  quattuor  65 ;  nongentae  nonaginta  tres  69 ;  nur 
Ein  Beispiel  habe  ich  gefunden,  in  welchem  der  Einer  und  Zehner 
mit  et  an  centum  angefügt  ist:  centum  et  viginti  quinque  bei  Treb. 
Poll.  Claud.  2,  5,  aber  um  so  auffallender  ist  dies  Beispiel,  weil 
einige  Reihen  vorher  centum  viginti  quinque  steht,  weshalb  ich 
glaube,  dafs  et  gestrichen  werden  mufs. 

Selten  stehen  die  Einer  und  Zehner  vor  den  Hunderten:  cir- 
cumitus  solis  orbium  V  et  LX  et  CCC  Cicer.  Nat.  Deor.  2,  19,  49; 
Septem  et  quinquaginta  et  centum  Val.  Maxim.  8,  13  ext.  5;  quin- 
que atque  quinquaginta  et  trecentos  Solin.  1,  39. 

9.  Mille  ist  ein  Indeclinabile  und  wird  meistens  ad- 
jektivisch gebraucht,  es  kann  aber  auch  den  Genet.  zu 
sich  nehmen,  doch  kommt  diese  Verbindung  fast  nur  im  Nomi- 
nativ und  Accusativ  vor ;  eine  Ausnahme  machen  folgende  Stellen 
aus  Livius:  equitatum  suum  mille  peditum  iaculatorihus  ferme  ad- 
mixtis  ad  defendendum  Gallicum  agrum  trans  Trebiam  mittit  21, 
52,  9;  transgressus  est  Hiberum  Hasdrubal  cum  octo   milibus  pe- 


—     302     - 

ditum^  mille  equitwn  21,  61,  1;  L.  Scipionem  cum  decem  mUihus 
peclitum^  mille  equitum  ad  oppugnandam  urbem  mittit  28,  3,  2; 
missus  extemplo  Athenas  est  C.  Claudius  Cento  cum  viginti  longis 
navibus  et  mille  militura  31,  14,  3  (vergl.  Richter,  Progr.  Olden- 
burg 1880  p.  39). 

Folgende  Stellen  lassen  sich  für  den  substantivischen  Gebrauch 
von  mille  im  Nominativ  und  Accusativ  anführen.  Bei  Plautus  ist 
diese  Verbindung  regelmäfsig:  mille  passum  Menaechm.  1,  2,  64 
(178);  Trucul.  2,  3,  13  (334);  mille  modium  Mil.  Glor.  4,  2,  72 
(1064):  Stich.  4,  2,  9  (587);  mille  annorum  Mil.  Glor.  4,  2,  87 
(1079):  mille  nummum  Mercat.  2,  4,  23  (491):  Trinum.  4,  2,  112 
(954);  4,  2,  117  (959);  4,  2,  124  (966);  4,  2,  128  (970);  4,  2, 
161  (1003);  5,  2,  15  (1139);  mille  drachumarum  Trinum.  2,  4,  24 
(42.5)  und  mille  auri  Philippum  Trinum.  5,  2,  34  (1158);  drachu- 
marum mille  Terent.  Heaut.  3,  3,  40  (601)  und  mille  nummum 
Heaut.  3,  3,  45  (606);  mille  cadum  Lucil.  (ed.  Lachmann  487; 
ed.  L.  Müller  18,  2;  ed.  Baehrens  392)  bei  Nonius  S.  544,  10; 
mille  hominum  (ed.  ßaehrens  265;  Lachmann  324  und  L.  Müller 
9,  21  haben  meille  und  meile  geschrieben)  bei  Terent.  Scaur. 
S.  2255  (19,  1);  mille  plagarum  (ed.  Lachmann  714;  ed.  L.  Müller 
28,  26;  ed.  Baehrens  574)  bei  Nonius  S.  496,  19;  mille  iugerum 
Varro  E.  R.  2,  3,  10;  mille  annorum  3,  1,  4  und  ex  mille  num- 
mum Varro  bei  Gell.  3,  14,  2;  tritici  modium  non  mille  nee  duo 
milia  nee  tria  milia  Cic.  Verr.  3,  64,  148;  hominum  mille  pro  Milon. 
20,  53;  mille  talentum  pro  Rabir.  Posth.  11,  31;  mille  nummum 
Phil.  6,  5,  15;  si  quis  Hispanorum  aut  Gallorum  aut  Threcum 
mille  aut  duo  milia  occidisset  Phil.  14,  5,  12;  mille  hominum  de 
rep.  lib.  VI  (2,  2  ed.  C.  F.  W.  Müller  p.  367,  18)  bei  Nonius 
S.  501,  27;  mille  passuum  Ep.  Att.  4,  16,  8  (14);  CIO  iugerum 
Ep.  Att.  13,  31,  4;  mille  passuum  Caes.  bell.  Gall.  1,  25,  5;  equl- 
tum  mille  bell.  civ.  3,  84,  4;  fuoditorum  sagittariorumque  mille 
Auct.  bell.  Afric.  34,  4  und  mille  passuum  41,  2:  mille  ovium 
Horat.  Serm.  2,  3,  197;  mille  passuum  Sallust.  lug.  68,  3:  mille 
militum  Corn.  Nep.  Milt.  5,  2  und  hominum  mille  Dat.  8,  3;  mille 
passuum  Liv.  1,  14,  6;  3,  20,  7 ;  3,  60,  3;  28,  2,  3;  28,  6,  12; 
31,  41,  9;  35,  3,  2;  37,  31,  9;  38,  21,  1;  43,  11,  5;  44,  3,  7; 
45,  33,  7;  mille  fere  passuum  Liv.  5,  26,  5;  23,  44,  7;  mille 
ferme  passuum  Liv.  41,  1,  8;  mille  iugerum  Liv.  7,  16,  9;  mille 
carpentorum  Liv.  10,  30,  5;  mille  equitum  Liv.  21,  61,  1;  28, 
3,  2;  42,  55,  7;  equitum  mille  Liv.  27,  38,  11;  paulo  minus  mille 
equorum  Liv.  23,  49,  11;  mille  hominum  Liv.  22,  31,  5;    24,  40, 


—     303      — 

II;  43,  23,  2;  mille  armatorum  Liv.  25,  24,  1;  mille  peditum 
Liv.  40,  36,  8;  peditum  mille  Liv.  42,  37,  1;  mille  sagittariorum 
ac  funditorum  Liv.  22,  37,  8;  mille  talentum  Liv.  33,  30,  7;  37, 
1,  5;  37,  7,  1;  38,  8,  10  und  mille  Macedonum  33,  14,  4;  mille 
equitum  atque  lixarum  calonumque  Curt.  8,  4,  13;  mille  equitum 
lustin.  31,  3,  8;  mille  nummum  Gell.  9,  2,  8;  Apul.  Met.  2,  23 
S.  146  und  mille  aureum  Met.  7,  4  S.  452. 

Noch  führen  Gell.  1,  16  und  Macrob.  Sat.  1,  5,  5;  6;  7  aus 
Claud.  Quadrig.  (fragm.  44  ed.  Peter  p.  222,  4)  an  ihi  occiditur 
mille  hominum^  aus  Lucil.  (ed.  Lachmann  96;  ed.  L.  Müller  3,  20; 
ed.  Baehrens  91)  ad  portam^  mille  a  yorta  est^  sex  inde  (vergl. 
die  Ausgabe  von  Hertz)  Salernum^  aus  Varro  ad  Romuli  initium 
plus  mille  et  centum,  annorum  est.  Gell,  giebt  auch  aus  Gate 
(Orig.  I  fragm.  29  ed.  Jordan  p.  9,  7;  fragm.  26  ed.  Peter  p.  60,  2) 
inde  est  f er  ine  mille  passum.  Beide  aber  bemerken,  dafs  Lucil. 
(ed.  Lachmann  423;  ed.  L.  Müller  15,  14;  ed.  Baehrens  368) 
den  Ablat.  milli  bildete,  indem  er  schrieb:  hunc  milli  (L.  Müller 
schreibt  millei)  passum  qui  vicerit  atque  duobus,  und  (ed.  Lachmann 
297;  ed.  L.  Müller  9,  65;  ed.  Baehrens  273)  tu  (Hertz  schreibt 
non)  milli  nummum  potes  uno  quaerere  centum.  Daher  sei  bei 
Cic.  pro  Milon.  20,  53  mille  hominum  versabatur,  nicht  versa- 
bantur,  die  richtige  Lesart.  Gell,  billigt  auch  die  Redeweise  mille 
denarium  in  arca  est^  und  7nille  equitum  in  exercitu  est. 

Aufser  den  eben  angeführten  Stellen  ist  das  mit  einem 
Genet.  konstruierte  mille  als  Sing,  behandelt  in:  illo  mille 
nummum  Philippum  Plaut.  Trinum.  4,  2,  117  (959)  und  illud  mille 
nummum  4,  2,  161  (1003);  drachmarum  mille  dederat  mutuum 
Terent.  Heaut.  3,  3,  40  (601);  hoc  mille  denarium  Varro  L.  L.  9, 
49,  82  und  85  (in  der  ersteren  dieser  Stellen  v?ird  denarium  für 
ein  Neutr.  Sing,  erklärt) ;  qui  huic  mille  nummum  ferret  expen- 
sum  Cic.  Phil.  G,  5,  15  und  eaque  cingemus  excelsa  porticu,  ut 
mille  passuum  conficiatur  Ep,  Att.  4,  16,  8  (14);  cum  non  am- 
plius  hominum  mille  cecidisset  Cornel.  Nep.  Dat.  8,  3;  mille  ta- 
lentum daretur  Liv.  37,  7,  1  und  mille  talentum  dandum  38,  8,  10 
—  als  Plural  in;  mille  drachumarum  redditae  Plaut.  Trin.  2, 
4,  24  (425),  Lambin  sagt  zu  dieser  Stelle:  Redditae  positum  est, 
quasi  dictum  esset,  mille  drachmae,  ut  spectarit  illud  quod  in- 
tellegitur,  non,  quibus  verbis  dicatur;  zweifelhaft  ist  Cic.  pro  Mil. 
20,  53;  Gell.  1,  16,  15  und  Macrob.  Sat.  1,  5,  5  verlangen  facile 
hominum  mille  versabatur,  dies  findet  sich  in  den  schlechteren 
Hdschr.   und  so  schreiben    Halm,  Wirz,   Bouterwek;    den  Plural. 


—     304     — 

versabantur  aber  haben  die  meisten  und  besten  Hdschr.,  derselbe 
wird  auch  durch  Pompei  Comment.  S.  186,  3  bestätigt  und  von 
Klotz,  Kayser,  Eberhard  und  C.  F.W.  Müller  geschrieben;  sicher 
steht  aber  bei  Cic.  der  Plur.  ut  mille  hominum  descenderent  de 
rep.  lib.  VI  (2,  2  ed.  C.  F.W.  Müller  p.  367,  18)  bei  Nonius 
S.  501 ,  27 ;  in  mille  fere  passuum  inter  urbem  erant  castraque 
Liv.  23,  44,  7  und  mille  armatorum  ceperant  partem  25,  24,  1; 
mille  nummum  deponentur  Apul.  Met.  2,  23  S.  146  und  expromptis 
mille  aureum  7,  4  S.  452. 

Der  Plur.  vod  mille  wird  müia^  Genet.  milium,  Dat.  und 
Abi.  milibus  geschrieben.  Pompei.  Comment.  S.  202  (185,  16): 
Quaesitum  est  hoc  ipsum,  utrum  mille  diceremus  an  mile,  id  est 
utrum  per  geminum  1  an  per  unum'.  Sed  Plinius  Secundus  in 
libris  duhii  sermonis  ita  expressit :  Mille  non  debemus  aliter  di- 
cere^  nisi  per  ge^ninum  l.  Et  quid  facimus  de  numero  plurali? 
quomodo  habemus  dicere?  Dicit:  In  numero  plurali  unum  l  po- 
nere  debemus  et  dicere  milia^  ut  est  (Verg.  Aen.  5,  806)  Milia 
multa  daret  leto.  Und  S.  172  (172,  13):  De  isto  mille  tractavit 
Plinius  Secundus:  in  numero  singulari  duplici  1  scribitur  et  non 
declinatur,  in  numero  plurali  unum  1  habet  et  declinatur,  milia 
milium  milibus.  Cledon.  S.  1901  (45,  16):  In  plurali  declinatur 
7nilia  milium  milibus,  uno  1  sublato,  ut  Milia  multa  daret  leto. 
Beda  de  orthogr.  S.  2339 :  Mille  per'  duo  1,  licet  milia  per  unum  1 
scribatur.  Dagegen  kehrte  Cassiod.  de  orthogr.  exe.  ex  Papiriano 
158  S.  2295  (166,  7)  die  Spitze  um,  wenn  er  sagt:  Mille  numerus  a 
quibusdam  per  unum  1  scribitur,  quod  milia  dicimus,  non  millia. 
Alii  melius  per  duo  11  existimant  scribendum.  Doch  hat  die  Form 
mile  keinen  Anklang  gefunden,  Consent.  S.  15  (392,  7)  erklärt 
mile  für  einen  Barbarismus:  per  detractionem  fiunt  barbarismi 
sie:  litterae,  ut  siquis  dicat  vilam  pro  villam,  mile  pro  mille. 
Vergl.  Lachmann  zu  Lucr.  1,  313. 

Auf  Inschriften  steht  meilia,  milia  und  millia,  so  meilia  in 
einer  Inschrift  aus  der  ersten  Hälfte  des  siebenten  Jahrhunderts 
der  Stadt  C.  I.  L.  1,  551  Z.  4  und  8,  wo  auch  miliarios  tabelarios- 
que  Z.  2  und  3  steht;  meilia  auch  Lucilius  in  den  Ausgaben  von 
Lachmann  324  und  L.  Müller  9,  21 ;  Baehrens  schreibt  265  miUa; 
milia  CLL.  3,  3198;  5,  121;  5,  4057;  I.  Neap.  1128  und  viel- 
leicht 1354  Col.  1  Z.  14;  Or.  111;  4075;  4115;  Henz.  7338;  in 
einem  Gesetz  des  Jahres  745  bei  Frontin.  Aquaed.  129  zweimal. 
In  anderen  Inschr.  ist  millia  millium  millibus,  CLL.  1,  701; 
1,  1012;   3,  3200;   5,  2482;   L  Neap.  1127;    1145;   4764;   6287, 


-     305    — 

und  durchgängig  (sechzehnmal)  im  monum.  Ancyr.,  Taf.  1  Z.  16 
und  18;  Taf.  2  Z.  4;  5;  7  und  11;  Taf.  3  Z.  14;  16;  18;  19;  21 
und  41  ;  Taf.  4  Z.  27;  33  und  48;  Taf.  5  Z.  2;  ferner  Orelli  81; 
132;  2548;  3195;  3312;  3324;  Henz.  6634  Z.  7  und  7215  Z.  8.  — 
In  Handschriften  ist  oft  rni'ia,  miJium^  milibus  geschrieben,  so 
Plaut.  Mil.  1,  46  in  allen  Büchern  und  Trin.  1,  2,  115  (152)  in 
allen  aufser  dem  vet. ;  Cato  (Grat,  reliq.  XVIII,  3  ed.  Jordan 
p.  48,  4)  bei  Prise.  6,  3,  16  S.  684  (I  208,  3),  derselbe  (Orat. 
reliq.  LXIV,  1  ed.  Jordan  p.  m.  8  und  9)  bei  Charis.  1,  17  S.  97 
(121,  4)  und  Prise.  7,  8,  38  S.  750  (I  319,  2  und  4);  Varro  L.  L. 

5,  16,  89  und  9,  49,  82  im  Goth.;  6,  5,  36  in  allen  Büchern  und 

6,  5,  37  und  38  im  Flor,  und  Goth.;  9,  49,  85  einmal  im  Flor.; 
Cic.  Verr.  4,  6,  12  im  Reg.  und  Leid.;  de  imper.  Cn.  Pomp.  5, 
11;  pro  Cluent.  7,  22;  9,  27;  27,  74;  32,  87;  pro  Cael.  7,  17; 
Phil.  2,  17,  43;  2,  39,   101;    .3,  9,  22;   Off.  2,  21,  73;  3,   15,  62; 

3,  32,   114;  Sallust.  lug.  48,  3  in  der  Anführung  bei  Arus.  Mess. 

5.  496  im  Ambr.  (millia  im  Gud.);  Liv.  1,  23,  3;  1,  33,  5;  1, 
43,  1;  1,  43,  4;  1,  43,  5;  1,  43,  6;  1,  43,  8;  1,  43,  9;  1,  44,  2; 
1,  55,  9;  2,  22,  5;  2,  32,  2;  2,  39,  5;  2,  52,  5;  10,  46,  5;  10, 
47,  2,  meistens  im  Par.  und  Med.;  Tac.  Ann.  1,  49;  4,  49;  11, 
20;  Germ.  33  im  Periz.  m.  pr.  und  Agric.  35;  37.  Auch  in  den 
not.  Tir.  S.  41  ist  zweimal  und  S.  101  und  102  dreifsigmal  milia 
geschrieben. 

Der  Plur.  milia,  milium,  mihbus  wird  beinahe  immer  als  Sub- 
stantiv angewandt.  Tot  milia,  gentes  Italae  Verg.  Aen.  9,  132  und 
tot  milia,  gentes  iuter  tela  satae  Sil.  1,  340  bilden  Apposition. 
Aber  in  den  besten  Hdschr.  ist  überliefert  und  danach  in  den 
Ausgaben  geschrieben :  sestertiis  milibus  sexaginta  Varro  R  R.  2, 
1,  14;  terna  atque  quaterna  milia  aulia  succidia  2,  4,  11;  qua- 
draginta  milibus  sestertiis  3,  2,  17;   sexaginta  miha  Fircelina  3, 

4,  1;  quadragena  milia  sestertia  3,  6,  6;  dena  milia  sestertia  3, 
16,  11;  duodena  milia  sestertia  3,  17,  3;  discrimina  quingenta 
milia  ders.  L.  L.  6,  5,  36;    quinquagies  centum  milia  discrimina 

6,  5,  38;  milia  denaria  9,  49,  82  schreibt  0.  Müller  und  bemerkt 
dazu:  »denaria  codd. ;  denarium  coni.  Augustinus.  Sed  illud  ne- 
que  hoc  loco  ausus  sum  mutare  propter  superiorem  VI  36;  38  et 
inferiorem  IX  49,  85«,  an  letzter  Stelle  steht  haec  duo  milia  de- 
naria; Spengel  klammert  9,  49,  82  nach  Scioppius  denaria  ein, 
9,  49,  85  schreibt  er  nach  Ghrist's  Vorschlag  denariorum,  denaria 
scheint  an  beiden  Stellen  das  Richtige  zu  sein ;  sestertiis  octo 
millibus  Colum.  3,  3,  8;  sestertia  tria  millia  3,  3,  9  und  sestertia 

Neue-Wagener,  Lat.  Formenlehre.     11.     3.  Aufl.  20 


-     306     - 

duo  milia  3,  3,  10  (auch  3,  3,  13  wurde  früher  duo  miha  se- 
stertia  geschrieben,  aber  Schneider  hat  duo  miUa  sestertiorum 
nach  den  codd.  Polit. ,  St.  German.  und  Leipz.  aufgenommen); 
sestertiis  centum  mihbus  Gell.  3,  9,  4  und  sestertia  duo  et  septua- 
ginta  milia  3,  17,  3;  tribus  millibus  nummis  Apul.  de  mag.  59  S.  527 
(vergl.  Hildebrand) ;  milia  angelicas  legiones  duodena  Sedul.  Carm. 
5,  74  und  Pasch.  Oper.  5,  4;  quindecim  milia  pedites  Epitom. 
lul.  Valer.  1,  26  (ed.  Zacher);  sex  milia  drachmas  Anonym,  de 
ponderib.  (ed.  Riese  486)  v.  38;  sestertis  VI  milibus  CLL.  3, 
5780;  milHa  passus  XVDCGL  9,  6072;  9,  6075;  millia  passus 
oooooo  Jnschr.  Grell.  3324;  ..  .milibus  amforis  Ephem.  epigr.  3 
S.  298  Nr.  132;  Fest.  Brev.  15,  3  steht  cum  Septem  milibus  cli- 
banariis  nach  den  besten  Hdschr.,  doch  scheint  vor  clibanariis  die 
Zahl  quingentis  ausgefallen  zu  sein,  da  bei  Eutr.  6,  9,  1,  aus 
dem  Festus  schöpfte  oder  mit  dem  er  aus  gemeinsamer  Quelle 
geschöpft  hat,  quingentis  steht. 

Unsicher  sind  folgende  Stellen;  decem  miHa  talenta  Cic.  Rab. 
Posth.  8,  21,  G.  F.  W.  Müller  bat  talentum;  quattuor  et  XX  millia 
passus  Plane,  bei  Cic.  Ep.  Fam.  10,  7,  1,  Baiter  und  Wesenberg 
schreiben  passuum;  circiter  milia  passus  decem  Corn.  Nep.  Milt. 
4,  2  und  circiter  milia  passus  trecenta  Hannib.  6,  3,  an  beiden 
Stellen  haben  Halm,  Nipperdey  und  alle  anderen  Herausgeber 
passuum  aufgenommen;  sex  milibus  denariis  Val.  Maxim.  7,  6,  6, 
so  Kempf,  Halm  schreibt  denariura ;  quinis  milibus  sestertiis  Plin. 
N.  H.  33,  11.  53  (147),  Detlefsen  hat  sestertium  gesetzt. 

Durch  die  Wortstellung  aber  ist  gerechtfertigt  tritici  modios 
CXX  miha  Gaes.  bell.  civ.  2,  18,  4  und  sagittarios  III  miha  nu- 
mero  3,  4,  3 ;  capita  quadragiens  centum  millia  et  sexaginta  tria 
millia  monum.  Ancyr.  Taf.  2  Z.  4  (daselbst  Z.  10  capitum  quadra- 
giens centum  millia);  capita  centum  quattuor  millia  ac  centum 
quattuordecim  Liv.  3,  3,  9;  capita  centum  quadraginta  tria  millia 
septingenta  quattuor  "35,  9,  2;  capita  ducenta  quinquaginta  octo 
millia  trecenta  decem  et  octo  38,  36,  10;  Romanos  cecidisse  in 
Hernico  agro  quinque  millia  ac  ducentos  3,  5,  13;  auxiliares  mixti 
omnium  generum  duo  millia  et  septingenti  37,  40,  11;  Philippe! 
nummi  aurei  quattuordecim  millia  quingenti  quattuordecim  34, 
52,  7;  tetrachnia  Attica  triginta  quattuor  millia  ducenta,  cisto- 
phori  centum  triginta  duo  millia  trecenti  37,  58,  4;  tetrachma 
Attica  centum  octodecim  millia,  Philippei  nummi  duodecim  millia 
trecenti  vigiuti  duo  39,  5,  15;  pedes  quattuor  millia  et  octingen- 
tos  Colum.  5,  1,  10;   pedes  Septem  millia  et  ducentos  5,  1,   10; 


—     307     — 

pedes  novem  raillia  et  sexcentos  5,  1,  11:  pedes  duodecim  milHa 
5,  1.  11:  pedes  quattuordecim  millia  et.  quadringentos  5,  1,  11; 
pedes  sexdecim  millia  et  octingentos  5,  l,  11;  pedes  decem  no- 
vem millia  et  ducentos  5,  1,  11:  pedes  unum  et  viginti  millia  et 
sexcentos  5,  1,  12:  pedes  vigiiiti  sex  millia  et  quadringentos  5,  1, 
12  und  pedes  viginti  octo  millia  et  octingentos  5,  1,  12;  stadiis 
quattuor  milibus  DCCCXX  Plin.  N.  H.  2,  73,  75  (183);  stadia  XV 
DCLXXXX  6,  15,  17(45);  annis  VI  CCCCLI  6,  17,  21  (59);  mo- 
dios  VI  31,  7,  41  (89)  und  iuga  boum  III  DC  33,  10,  47  (135); 
Graecis  peditibus  mercede  conductis  triginta  milibus  praepositus 
Curt.  3,  9,  2  und  adiunctis  peditibus  suae  gentis  tribus  milibus 
quingentis  5,  1,  41;  quinariis  duobus  milibus  octingentis  quinqua- 
ginta  Septem  Frontin.  Aquaed.  66:  67;  quinarias  duo  milia  non- 
gentas  quadraginta  quattuor  67;  quinarias  quattuor  milia  sexcen- 
tas  nonaginta  67 ;  quinariis  duobus  milibus  quingentis  viginti  octo 
67 ;  quinarias  tria  milia  trecentos  decem  duas  72 ;  quinariis  duo- 
bus milibus  octingentis  quinquaginta  quinque  72;  quinarias  tria 
milia  ducentas  sexaginta  tres  73 ;  quinarias  quattuor  milia  septin- 
gentas  triginta  octo  73 ;  quinariae  tria  milia  octingentae  quadra- 
ginta Septem  78:  quinariae  quattuor  milia  sexaginta  tres  78;  qui- 
nariae tria  milia  quadringentae  nonaginta  octo  86;  olei  metretis 
tribus  milibus  impositis  et  frumenti  modus  octo  milibus  Scaev. 
Dig.  19,  2,  61:  ab  love  anni  ad  haec  tempora  prope  millia 
duo  sunt  Arnob.  2,  71;  frumenti  modios  tria  milia,  hordei  sex 
milia,  laridi  libras  duo  milia,  vini  veteris  sextarios  tria  milia 
quingentas  Treb.  Poll.  Claud.  14.  3;  argenteos  Philippeos  mi- 
nutulos  tria  milia  Vopisc.  Aurel.  12,  1  und  aereos  Philippeos 
decem  milia  Prob.  4,  5;  sestertia  singula  C.  I.  L.  10,  5056; 
sestertia  centum  milia  Macrob.  Sat.  2,  4,  31;  indigenas  duo 
milia  septingentos  Epitom.  lul.  Valer.  1,  26;  onerarias  tria  milia 
Gros.  2,  9,  2;  annos  iam  paene  sex  milia  Sulpic.  Sev.  Chron. 
1,  2,  1;  gradus  duo  milia  quingenti  Histor.  de  preliis  3,  17.  Bei 
Liv.  37.  59,  4  nummos  aureos  Philippeos  centum  quadraginta 
milia  läfst  der  ßamb.  mit  einigen  anderen  Büchern  milia  weg, 
dann  wird  aber  die  Summe  im  Vergleich  zu  den  vorhergehenden 
und  nachfolgenden  Angaben  zu  geringfügig,  wiewohl  auch  die  ge- 
meine Lesart  nach  tetrachmum  Atticorum  ducenta  viginti  quattuor 
milia.  cristophorum  (in  den  Hdschr.  cistophori,  da  doch  tulit  in 
triumpho  vorhergeht)  trecenta  triginta  unum  milia  et  septuaginta 
durch  die  abweichende  Konstruktion  um  so  auffallender  wird. 
In   der   Verbindung   der   Tausende   mit    kleineren 

20* 


-     308     - 

Zahlen  gehen  gewöhnlich  die  Tauseude  voran,  zuweilen 
aber  folgt  mille  den  kleineren  Zahlen  nach.  Centum  et 
mille  Plaut.  Rud.  5,  2.  41  (1328);  Bacch.  2,  3,  38  (272)  haben  die 
Hdschr.  ducentos  et  mille,  Pareus  stellt  die  Zahlen  um,  mille  et 
ducentos  und  Fleckeisen  schreibt  auch  so,  aber  Leo  hat  das  hand- 
schriftliche ducentos  et  mille  wieder  aufgenommen;  ducentis  et  mille 
Liv.  33,  3,  10;  quingentorum  et  mille  Mela  1,  13,  3  (73);  quin- 
quaginta  et  mille  Aruob.  2,  71;  quadraginta  et  mille  Amm.  Marc. 
23,  6,  43;  quingenta  et  mille  23,  6,  69;  quingentos  et  mille  24,  1,  2. 

Folgen  auf  Tausende  nur  Hunderte,  so  werden 
diese  häufiger  mit  et^  seltener  ohne  et  angefügt.  Richter 
(Progr,  Oldenburg  1880  S.  3)  sagt,  ohne  weiter  Beispiele  anzu- 
führen: »zwischen  duo  resp.  viginti  duo  milia  und  ducenti  zähle 
ich  98  mal  et,  während  es  nur  in  46  Fällen  fehlt.«  So  finden 
wir  mille  et  octingentos  monum.  Ancyr.  Taf.  4  Z.44;  mille  ac  du- 
centos Cic.  de  rep.  2,  20,  36;  mille  et  quingenti  Liv.  34,  26,  10, 
quinque  milia  ac  ducentos  und  duo  milia  et  quadringentos  2,  5, 
13;  Septem  milia  ac  treceuti  und  duo  milia  et  centum  viginti  10, 
19,  22;  duo  milia  et  quingenti  und  Septem  milia  et  quadringenti 
10,  20,  15;  mille  ac  centum  10,  29,  18;  Septem  milium  ac  ducen- 
torum  10,  36,  14;  duo  milia  ac  ducenti  10,  36,  15  und  10,  37,  2 
u.  a.  m. ;  später  scheint  die  Zufüguug  von  et  seltener  gewesen  zu 
sein;  so  finden  wir  ad  mille  et  ducentos  Censorin.  17,  15;  III 
milia  et  quingenti  Eutr.  3,  10,  4;  cum  quattuor  milibus  et  quin- 
gentis  3,  20,  3;  mille  et  quingeutas  und  mille  atque  quingenti  lul. 
Valer.  3,  18,  aber  mille  duceutae  llias  Latina  221;  sex  miiium 
quingentorum  Frontin.  Aquaed.  11;  duo  milia  trecehtos  15;  no- 
vem  milia  quadringentos  15;  quadraginta  novem  milia  trecentos 
15;  quiuquaginta  octo  milia  septingentos  15;  mille  sexcentae  72; 
quattuor  milia  ducentae  73;  mille  quingeutarum  Treb.  Poll.  Claud. 
3,  6  und  tria  miha  quingentos  ders.  14,  3;  mille  octingeuta  Aurel. 
31,  8:  mille  octingentos  Eutr.  2,  11,  3;  mille  quingenti  3,  13,  2; 
cum  Septem  milibus  quingentis  6,  9,  1  ;  duo  milia  septingentos 
Epitom.  lul.  Valer.  1,  26;  duo  milia  quingenti  Histor.  de  preliis  3,  17. 

Folgen  auf  Tausende  aufser  den  Hunderten  noch 
Zehner,  oder  Einer,  oder  Zehner  und  Einer,  so  wird 
gewöhnlich  keine  Verbindungspartikel  gesetzt.  Richter 
sagt,  dafs  bei  Liv.  für  duo  resp.  viginti  duo  milia  ducenti  viginti 
duo  sich  6  Fälle  mit  und  94  ohne  et  finden,  auch  ac  setzt  Livius, 
z.  B.  Septem  milia  ac  centum  quattuordecim  3.  3,  9;  mille  ac 
centum  quinquagiuta  3,  8,  10.     Aber  mille  ducentos  quadraginta 


—     309    — 

Frontin.  Aquaed.  10:  mille  septingentae  quiuquaginta  72;  mille 
octingentas  quadraginta  67 ;  quattuor  milia  sexcentas  nonaginta 
67;  sex  miJia  trecentos  sexaginta  5;  undecim  railium  centum  no- 
naginta 5;  triginta  sex  milium  ducentorum  triginta  14  —  mille 
centum  quattuor  Frontin.  Aquaed.  67 ;  mille  centum  quinque  72 
und  Veget.  de  re  milit.  2,  6;  mille  ducentas  sex  Frontin.  Aquaed. 
69;  mille  quadringentos  quinque  10;  mille  quingentae  octo  80; 
mille  septingentae  Septem  78;  duo  milia  trecentae  quattuor  84; 
duo  milia  quingentos  quattuor  70;  quattuor  milia  quadringentae 
una  78;  quattuor  milia  sexaginta  sex  78;  quattuor  milia  sexa- 
ginta Septem  72;  decem  quattuor  milium  centum  quinque  10; 
quadraginta  sex  milium  quadringentorum  sex  14;  septuaginta  milia 
sexcentos  quatuor  Epitom.  lul.  Valer.  1,  26  —  mille  centum  viginti 
una  Frontin.  Aquaed.  65 ;  mille  centum  triginta  tribus  67 ;  mille 
ducentis  sexaginta  tribus  64;  mille  ducentis  nonaginta  quinque 
72:  mille  trecentas  quadraginta  octo  Q6;  mille  trecentae  sexaginta 
octo  69;  mille  trecentis  nonaginta  quinque  67;  mille  quadringen- 
tae septuaginta  duaeSl;  mille  quadringentis  septuaginta  quinque 
73;  mille  quingentarum  quadraginta  unius  66;  mille  quingentis 
sexaginta  duabus  72;  mille  sescentis  sexaginta  sex  Veget.  de  re 
milit,  3,  14;  3,  15;  mille  septingentae  decem  et  octo  Frontin. 
Aquaed.  78;  mille  septingentis  quinquaginta  duabus  72;  mille  sep- 
tingentae septuaginta  quattuor  Q6;  mille  octingentas  viginti  quin- 
que 65:  mille  octingentis  quinquaginta  duabus  70;  duum  milium 
centum  sexaginta  duarum  67;  duo  milia  trecentas  sexaginta  duas 
66;  duobus  milibus  quingentis  viginti  octo  67;  duo  milia  septin- 
gentae octoginta  octo  66;  duobus  milibus  octingentis  quinquaginta 
quinque  72;  duobus  milibus  octingentis  quinquaginta  septem  66; 
72;  duo  milia  nongentas  quadraginta  quattuor  67;  tria  milia  du- 
centas sexaginta  tres  73 ;  tria  milia  ducentae  nonaginta  quinque 
67 :  tria  milia  trecentas  decem  duas  72 ;  tria  milia  quadringentae 
nonaginta  octo  86;  tria  milia  octiugentae  quadraginta  septem  78; 
quattuor  milia  trecentas  nonaginta  octo  66;  quattuor  milia  sep- 
tingentas  triginta  octo  73 ;  sexs  milium  quadringentorum  septua- 
ginta duum  7;  9;  sex  milia  quadringentos  nonaginta  unum  15; 
Septem  milium  quadringentorum  sexaginta  triurn  7 ;  Villi  milia 
nongentae  quinquaginta  quinque  78;  novem  milia  nongenti  nona- 
ginta sex  Veget.  de  re  milit.  3,  15;  decem  milium  centum  septua- 
ginta sex  Frontin.  Aquaed.  14;  decem  duo  milia  septingentae  quin- 
quaginta quinque  64;  decem  duum  milium  octingentorum  sexa- 
ginta quinque  10;  quindecim  milium  quadringentorum  viginti  sex  9; 


—    310    — 

viginti  duum  milium  centum  septuaginta  duorum  11;  quadraginta 
duum  milium  septingentorum  septuaginta  novera  6:  quinquaginta 
quattuor  milium  ducentorum  quadraginta  Septem  7 :  milia  ducenta 
sexaginta  duo  trecenta  viginti  unum  Liv,  10,  47,  2;  ducenta  nona- 
ginta  duo  milia  trecenta  triginta  quattuor  Eutr.  2,  18,  2;  sehr 
selten  ist  sex  milium  quadringentorum  nouaginta  et  unius Frontin. 
Aquaed.  14;  tria  milia  octingenti  et  septuaginta  Liv.  10,  42,  5; 
interfecta  quattuor  milia  et,  exsequendo  subtiliter  numerum,  du- 
centos  ait  et  triginta  Liv.  3,  5,  13  und  mille  et  quadringentorum  et 
sexaginta  et  unius  anni  lul.  Firm.  Matern,  lib.  I  praef.  —  Fehlen 
die  Hunderte,  so  kommen  Fälle  vor  wie  mille  decem  quattuor 
Frontin.  Aquaed.  66;  decem  quattuor  milia  decem  et  octo  64;  78; 
79;  trium  milium  sexaginta  sex  14. 


Ordinalia. 

10.  Primvs,  a,  um,  Griech.  TrpaJroQ,  Sanskr.  prathamas,  ist 
ein  Superlat.,  vergl.  Adject.  64. 

Secundus^  a,  um,  von  sequi  abgeleitet,  wechselt  mit  alter, 
a,  um. 

Tertius,  a,  um,  Griech.  -pizoQ^  Sanskr.  trtijas. 

Quartus,  a,  um,  Griech.  rizapzag,  Sanskr.  tschaturthas. 

Quintus^  a,  um,  Griech.  nip.uToq^  Sanskr.  pantschathas.  Für 
quintus  gab  es  eine  ältere,  die  Ableitung  von  quinque  vollständiger 
darstellende  Form  quinctus.  Diese  haben  Plaut.  Irin.  2,  4,  123 
(524)  im  Ambr. ,  so  auch  Fleckeisen  u.  a. ;  Galba  bei  Cic.  Farn. 
10,  30,  1  im  Med.;  Verg.  Ge.  1,  277  im  Med.  m.  pr.;  Fronto  ad 
Anton.  Imp.  2,  5,  und  dieselbe  hat  Ritschi  Plaut.  Marc.  1,  1,  ^^ 
aufgenommen,  wo  im  vet.  m.  pr.  quicto  ist;  quinct.  in  den  fasti 
COS.  Capit.  a.  737  (Abschn.  39)  und  CLL.  6,  873;  öfters  Quinctus 
und  Quincta  als  Praenomina,  C.  L  L.  1,  1008  v.  1 ;  Or.  2214.  2734; 
Cic.  Farn.  16,  3,  1  im  Med.;  Acad.  2,  26,  85  im  Leid.  A  m.  pr. ; 
Leg.  2,  7,  18  und  2,  17',  43  im  Leid.  B,  und  beide  an  der  Stelle 
von  Cognomina  CLL.  2,  3695  und  5,  438;  5,  1175;  5,  2193; 
5,  2240;  Henz.  5265.  Daher  auch  Quinct  ins  und  Quinctia,  Quinctio, 
Quinctianus,  Quinctilis,  Quinctilius,  Quinctilianus  öfters  in  älteren 
Inschr.  und  Hdschr. ,  gewöhnlich  aber  werden  auch  diese,  wie 
Quintus,  ohne  c  geschrieben. 

Sextus,  a,  um.  Griech.  sxtoq^  Sanskr.  schaschthas. 

Seijtimus,  a,  um,  Griech.  eßßopog,  Sanskr.  saptamas. 


—     311     — 

Octavus,  a,  um,  Griech.  oydoog,  Sanskr.  aschtamas. 

Noinis,  a,  um,  durch  Synkope  gebildet,  Griech.  ivarnq^  Sanskr. 
navamas,  Zend  naumas. 

Decimus,  a,  um,  Griech.  dixazog,  Sanskr.  dashamas. 

In  septimus  und  decimus  stimmt  die  Endung  mus  mit  dem  Aus- 
gange der  zugehörigen  Cardinaha  auf  m,  während  im  Sanskr.  die- 
selben Ordinalia  ebenfalls  auf  mas,  die  Cardinalia  dazu  aber  auf  n 
enden.  Für  septimus  und  decimus  hatte  die  ältere  Sprache  septu- 
tnus  und  decumus,  vergl.  über  die  Superlative  Adject.  54.  Septumus 
ist  G.I.  L.  6,  129  und  Gr.  4598;  Cic.  de  rep.  2,  10,  18;  Verg.  Ge. 
1,  284  im  Med.;  Phn.  N.  H.  35,  12,  46  (159);  und  als  Nom.  propr. 
C.  I.  L.  2,  1621;  3,  4884;  3,  5152;  3,  5467;  3,  6304;  6,  607,  aber 
Plaut.  Pseud.  2,  2,  3  (597)  septumas  ohne  Variante.  Häufig  sind  in 
Inschr.  die  Nomina  propria  Septümius,  Septumia^  Septuminus,  Sep- 
tumina.  —  Decumus  Or.  1756;  Plaut,  ßacch.  4,  9,  4  (928);  Pseud. 

4,  2,  1  (973);  Stich  1,  3,  80  (233);  5,  4,  31  (708);  Pompon.  (56) 
bei  Non.  S.  40,  20;  Cic.  Verr.  3,  47,  112  im  Fabr.,  Lag.  29;  42 
und  Par.  AB;  3,  48,  114  im  Fabr.  und  Lag.  42;  Ep.  ad  Q.  fr.  2, 
11  (13),  2  im  Med.;  Caes.  bell.  Gall.  2,  21,  1  im  Bong.  1  und 
Par.  1  m.  pr.  und  im  Egm. ;  Verg.  Ge.  1,  284  im  Med.,  Aen.  9,  161 
155  mit  übergeschriebenem  i  in  den  sched.  Vat. ;    Liv.  2,  59,  11; 

3,  33,  8;  5,  23,  10;  5,  25,  7;  6,  42,  2  und  9,  37,  5  im  Par.,  und 
neben  demselben  einigemale  im  Med.  und  im  Harl.  1  und  Leid.  1 ; 
ferner  23,  35,  16  im  Put.,  Colb.  und  Med.;  Tac.  Ann.  2,  57;  3,  21 
und  Hist.  1 ,  20.  Besonders  elliptisch  als  Substant.  decuma  und 
decumae  C.  L  L.  1,  200  Z.  82  und  1,  542;  1,  1173;  1,  1175; 
1,  1290;  10,  3956;  Plaut.  Stich.  2,  2,  62  (386)  im  Ambr.,  und 
oft  bei  Cic.  Verr.  3,  wo  jedoch  Cap.  6,  13;  14,  36;  23,  56;  86, 
199  im  Lag.  42  decimae  gelesen  wird;  decuma  auch  Liv.  5,  25,  5; 

5,  25,  6  im  Par.  und  Med.  Decumus  als  Praenomen  CLL.  2, 
1232  und  Tac.  Hist.  2,  16;  Decumus  und  Decuma  in  der  Stellung 
von  Cognomina  CLL.  2,  1619;  3,  5351  und  9,  751.  Hiernach 
auch  duodecumus,  tertius  decumus,  quartus  decumus,  quintus  de- 
cumus, sextus  decumus  Inschr.  Or.  4505;  Cic.  Brut.  18,  72  in  den 
Lag.  8;  51  und  im  Ven.  1  und  Ottob.,  und  Verr.  5,  41,  106  im 
Reg.;  Liv.  8,  23,  17  im  Par.,  Harl.  1  und  Leid.  1,  und  30,  11,  1 
und  30,  18,  9  im  Put.;  Tac.  Ann.  1,  37;  15,  7  und  Hist.  1,  55; 
5,  1.  Und  die  abgeleiteten  decumanus,  duodecumanus,  quarta- 
decumanus,  decumates  agri,  und  die  Nomina  propria  Decumius^ 
Decumia^  Decuminus^   Decu7nina. 

Die  zusammengesetzten  Ordinalia  zwischen  zehn  und  zwanzig 


—    312    — 

giebt  Prise.  Fig.  Dumer.  5,  21  S.  1352  (II  413,  8)  so  an:  undeci- 
mus,  duodecimus,  tertius  decimus,  quartus  decimus,  quintus  deci- 
mus,  sextus  decimus,  septimus  decimus,  octavus  decimus,  nonus 
decimus.  Bei  Cic.  Invent.  1,  54,  104  und  105  lesen  wir:  un- 
decimus,  duodecimus,  tertius  decimus,  quartus  decimus,  quintus 
decimus,  und  1,  55  und  56,  109  dieselben  und  sextus  decimus. 
Cbaris.  ],  15  S.  55  (72,  21):  Septimum  decimum  antiqui  dixerunt, 
quoniam  observabant,  ut  minores  numeros  prius  ponerent;  sed 
iam  exoluit. 

Über  undecimus  und  duodecimus  geht  die  entsprechende  Bil- 
dung nicht  hinaus;  quatuordecimum  ist  falsche  Lesart  bei  Sen. 
Consol.  Marc.  24,  1  im  Meil.  4,  aber  bei  Tac.  Hist,  1,  64  ist  nach 
Orelli  im  Med.  nicht,  wie  bei  ßekker  angegeben  wird,  a  legione 
quattuordecima,  sondern  a  legione  quattuordecim,  Halm  schreibt 
a  legione  quarta  decuma;  bei  Mart.  Cap  6  §  696  ist  die  frühere 
Lesart  sedecimam  in  sextam  decimam  verwandelt;  doch  bei  Marcell. 
Empir.  36  ist  quindecimus. 

Für  undecimus  heilst  es  Gromat.  S.  278  Z.  13  primus  et  de- 
cimus. 

Für  duodecimus  steht  C.  I.  L.  5,  1741  dodeeimus;  sehr  selten 
ist  secundus  et  decimus  Amm.  Marcell.  30,  6,  6. 

Tertius  decimus  ist  monum,  Ancyr.  Taf.  3  Z.  19  und  Taf.  6 
Z.  24;  Cic.  Att.  12,  37,  1;  Liv.  27,  5,  9;  Tac.  Ann.  1,  37;  Lamprid. 
Diad.  Anton.  6,  8;  Aurel.  Vict.  Epitom.  41,  23;  tertio  fere  atque 
decimo  Aurel.  Vict.  Caes.  17,  7;  tertius  ac  decimus  C.  I.  L.  10, 
2752;  tertius  et  decimus  C.  I.  L.  5,  6734  v.  8;  decimus  tertius 
Colum.  11,  2,  76  (im  St.  Germ,  und  Leipz.  XIIII)  und  auch  tre- 
decimus  Anthol.  Lat,  ed.  Riese  736  (Baehrens  5  p.  354)  v.  13. 

Quartus  decimus  Cic.  Brut.  18,  72;  Liv.  8,  23,  17;  Sen.  Consol. 
Marc.  24,  1;  Tac.  Ann.  1,  70;  13,  15;  Hist.  2,  32;  Vitruv.  9,  4 
(2),  4  (p.  226,  11);  Censorin.  14,  3;  Capitol.  Max.  et  Balb.  3,  4; 
Lamprid.  Diad.  Anton.  8,  2;  Plin.  See.  Med.  3,  25;  decimus  quar- 
tus Lamprid.  Commod.  Anton.  1,  10;  lul  Valer.  1,  17;  Mart. 
Capella  8  §  866;  quarta  leuga  signabatur  et  deeima  Amm.  Marcell. 
16,  12,  8. 

Quintus  decimus  Cic.  Verr.  5,  41,  106:  Liv.  5,  29.  2;  Tac. 
Ann.  1,  23;  Spartian.  Hadr.  2,  1;  Capitol.  Anton.  Philos.  4,  5; 
Treb.  Poll.  GaUieni  duo  21,  5;  decimus  quintus  Mart.  Capella  8 
§871  quintus  et  decimus  monum.  Aneyr.  Taf.  3  Z.  1 ;  lul.  Valer. 
1,  18;  quintum  annum  et  decimum  CLL.  6,  10226  (Burmanns 
Anthol.  Latin.  4,   102;  Meyer  1235)  v.  i. 


—     313     - 

Sextus  decimus  Cic.  de  rep.  2,  33,  57;  Liv,  3,  29,  7;  4,  34,  5 
(Richter  Progr.  Oldenburg  1880  p.  2);  Epit.  Liv.  30  (so  Hertz 
und  WeifsenbornV.  Vitruv.  1,  6,  7  (p.  26,  7);  3,  3  (5),  3  (p.  78,  5); 

10,  16  (11),  8  (p.  271,  16);  Frontin.  Aquaed.  24;  Plin.  N.  H.  7, 
28,  29  (101);  Tac.  Ann.  1,  17;  1,  37;  sextus  et  decimus  Manil. 
4,  478;  Arnob.  3,  40;  sextus  ac  decinaus  Aurel.  Vict.  Caes.  12,  2; 
sextum  decimumque  C.  I.  L.   10,  2311  v.  23. 

Septimiis  decimus  Cic.  pro  Cluent.  27,  74;  Liv.  29,  11,  13 
(Richter  Progr.  Oldenburg  1880  p.  2);  Vitruv.  9,  4  (2),  4;  Trebell. 
Poll.  Claud.  12,  5;  Statins  in  der  Epist.  vor  dem  vierten  Buche  der 
Silv.  ed.  Baehrens  p.  95,  9;  decimus  septimus  Cels.  3,  4;  Suet. 
Tib.  73;  septimus  et  decimus  lustinian.  Instit.  1,  6,  7. 

Duodevicensimus   monum.    Ancyr.   Taf.  3   Z.  15;    Liv.  27,  12, 
14;  Vell.  Paterc.  2,  7,  2;  Censorin.  17,  15;  Plin.  N.  H.  2,  73,  75 
(184);  12,   1,  5  (9);  Plin.  Ep.  6,  20,  5;  Plin.  N.  H.  35,  8,  34  (55), 
bei  welchem  früher  nach  dem  Polling.    und   Par.  h   duo   enim  de 
vicesima  Olympiade  geschrieben  wurde,  da  jedoch  im  Bamb.,  Rice, 
Voss,  und   Par.  d  vielmehr   enim  duo  ist,   so  haben   die  neuesten 
Herausgeber  auf  Silligs  Vorschlag  etenim  duodevicesima  Olympiade 
hergestellt;    octavus    decimus   wurde   später   öfters   gebraucht,    so 
Vitruv.  3,  3  (5),    5   (p.  78,  17);   Tacit.  Ann.  13,  6;    Hist.  1,  27 
Spartian.    Sever.   1,   5;    Capitol.    Anton.   Philos.   5,  6  und   18,  1 
Maxim,  duo  27,  2  (=  Maxim,  iunior  1,  2);  Vopisc.  Prob.  16,  6 
lul.  Valer.  3,  35;   lustinian.  Institut.   1,  6,  7;    Amm.  Marceil.   15 

11,  18;  decimus  octavus  Colum.  11,  2,  36;  Ulpian.  Big.  34,  1,  14 
§  1;  octavus  et  decimus  Papinian.  Big.  35,  1,  101  (99),  §  2;  Sulp. 
Sever.  Chr.  1,  52. 

Undevicesimus  Cic.  Cato  Mai.  5,  14;  Colum.  8,  5,  14;  Quintil.  6 
praef.  4;  Censorin.  19,  2;  Augustin.  Civ.  Bei  19,  5  (H  363,  1); 
legio  undevigesima  Anth.  Lat.  ed.  Burmann  4,  22  (Meyer  1572) 
V.  2;  unodevicensimo  ist  Plin.  Epist.  5,  8,  8  im  Med.  und  so 
schreibt  auch  Keil,  im  Bresden.  steht  undevicesimo:  nonus  deci- 
mus Tacit.  Ann.  13.  6;  de  orat.  34;  Frontin.  Aquaed.  9;  Ulpian. 
Big.  34,  2,  19,  §  3;  34,  2,  §  19,  6;  47,  2,  7;  47,  7,  3,  §  4;  C.  L  L. 
6,  1749;  6,  1767;  nono  et  decimo  Censorin.  7,  6. 

Ber  dichterischen  Sprache  angehörig  ist  septuraa  post  decu- 
mam  Verg.  Georg.  1,  284;  post  decimum  terti(a  signa)  CLL.  9, 
3279  V.  19  und  (terti)us  a  decimo  10,  2311  v.  15. 

11.  Für  alle  Zehner  von  viginti  an,  für  die  Hunderte  und  für 
mille  gehen  die  Ordinalia  gleich  den  Superlativen  auf  simus  oder 
sumus  aus.     Bie  nämliche  Übereinstimmung   in   diesen  Bildungen 


-     314    — 

kehrt  im  Sanskrit  und  im  Griechischen  wieder,  von  denen  das 
erstere  in  beiden  Reihen  von  Formen  tamas,  das  letztere  otoq 
anvs'endet.  Dabei  wirft  das  Lateinische  in  den  Zehnern  das  inti 
und  inta  der  Cardinalia  ab,  wie  das  Griechische  ebenfalls  das 
ovza.  Also  vicesimus  oder  vigesimus,  tricesimus  oder  trigesimus, 
quadragesimus,  quinquagesimus,  sexagesimus,  septuagesimus,  octo- 
gesimus  (octagensimus  ülp.  Dig.  38,  5,  1  §  77  Mommsen),  nona- 
gesimus,  centesimus,  ducentesimus,  trecentesimus ,  quadringentesi- 
mus,  quingentesimus,  sescentesimus,  septingentesimus,  octingente- 
simus,  nongentesimus,  millesimus.  Sextus  millesimus  ist  das  sechs- 
tausendste Jahr  bei  Lact.  Instit.  7,  14,  6  und  7,  14,  11. 

Vicesimus  und  tricesimus  sind  die  herrschenden  Formen,  doch 
ist  vigesimus  C.  L  L.  5,  1693;  Or.  1720;  Cic.  Verr.  2,  9,  25;  Phil. 
12,  10,  24  im  Bern.,  Gud.  und  Ital.;  Prop.  4  (3),  18,  15;  Itin. 
Alex.  33;  und  trigesimus  Cic.  Flacc.  9,  21  im  Salzb.;  Phil.  5,  17, 
48  im  Ital.;  Cato  Mai.  6,  19  im  Erf.;  beides  Colum.  11,  2,  11. 

Prise.  Fig.  num.  5,  22  S.  1352  (II  413,  16)  giebt  für  die  Or- 
dinalia  der  Hunderte  aufser  den  vollen,  hier  mitgeteilten  Formen 
noch  eine  zweite  Reihe,  worin  das  ent  der  Cardinalia  ausgefallen 
ist,  nämlich  ducesimus,  trecesimus,  quadrigesimus,  quingesimus, 
sescesimus,  septigesimus,  octigesimus,  nongesimus,  und  fügt  diesem 
letzten  eine  neue  Form  noningentesimus,  nach  noningenti,  vergl. 
unter  7,  hinzu.  Er  citiert  für  quingesimo  Liv.  31.  Sigonius  be- 
zieht dies  auf  31,  5,  1,  wo  in  allen  unseren  Hdschr.  quingentesimo 
163  gelesen  wird.  Überhaupt  finden  wir  diese  von  Prise,  überlieferten 
verkürzten  Nebenformen  in  den  alten  Schriftstellern  nirgends. 

In  Inschr.  und  Hdschr.  begegnet  nicht  selten  die  Schreibung 
ensimus  oder  ensumus.  Vicensumus  CLL.  1,  198  Z.  21  und  vi- 
censuma  1,  199  Z.  27;  undevicensumus  2,  3871;  quinquagen(simae) 
2,  5064;  undevicensimus  3,  411;  quadragensimo  3,  3335;  tricen- 
simae  5,  6891;  tricensimo  6,  751  ^:  vicensimus  6,  7872;  tricensima 
lex  metalli  Vipasc.  (Ephem.  epigr.  vol.  3,  fasc.  3)  1  Z.  26  und  2 
Z.  17;  quadragensimum  monum.  Ancyr.  Taf.  2  Z.  3 ;  duodevicen- 
simum  Taf.  3  Z.  15  und  septuagens(imum)  Taf.  6  Z.  28;  tricen- 
sima, centens.  Or.  244  und  alterum  et  nonagens.  2549;  vicensi- 
mum  Henz.  6548;  vicensimae  Inschr.  bei  Marini  atti  de'  frat.  Arv. 
S.  639;  vicensimus  Murat.  1551,  4;  trigensimo  Grut.  S.  303,  2; 
quadragensuma  Münze  des  K.  Galba  bei  Eckhel  D.  N.  6  S.  296; 
vicensimus  Plaut.  Capt.  5,  3,  3  (980)  vergl.  Brix ;  sexagensimo 
Terent.  Ad.  5,  8,  15  (938);  vicensima  Cic.  Verr.  Acc.  2,  75,  185; 
vicensimam  Att.  2,  16,  1  im  Med.  m.  pr.;  quinquagensimae  Verr. 


—    315     — 

3,  79,  183  im  Vat.  Palimps.,  C.  F.  W.  Müller  schreibt  quinqua- 
gesimus;  tricensirao  in  Vatin.  14,  33  im  Par.  m.  pr. ;  Ofi'.  2,  8,  29 
im  Würzb.  und  Bern,  b  und  raillensimo  Fat.  7,  13  im  Leid.  A 
und  Wien.  m.  pr.,  an  den  letzten  Stellen  hat  C.  F.  W.  Müller  die 
Formen  auf  — ensimus  aufgenommen:  tricensimus  Asin.  Poll.  bei 
Cic.  Ep.  Farn.  10,  31,  5  und  quadragensimus  ders.  bei  Cic.  Ep. 
Fam.  10,  33,  5,  an  beiden  Stellen  hat  der  Medic.  die  Form  mit  n 
und  so  schreibt  auch  richtig  Baiter,  ohne  n  Klotz  und  Wesenberg; 
duodequadragensimo  Liv.  1,  40,  1  im  Med.;  vicensima  3,  71,  6  im 
Med.  m.  pr.  und  Par.  und  7,  16,  7  im  Med.;  trecentensimus  sexa- 
gensimus  5,  54,  5  im  Med.  m.  pr.  und  Harl.  1:  tricensimo  Vell. 
Paterc.  1,  6,  2  (so  Halm  nach  dem  cod.  Murbac,  Haase  tricesimo, 
an  den  anderen  Stellen  sind  die  Formen  ohne  n  geschrieben);  vicen- 
simus  Vitr.  9,  4  (1),  5  (p.  220,  9,  hier  haben  der  Gudian.  alter 
und  der  Harleian.  vicesimus,  der  Gudian.  vicessimus) ;  9,  4(1),  10 
(p.  221,  25);  9,  4  (2),  4  (p.  226,  16  und  226,  19);  tricensimus  9,  4 
(1),  10  (p.  222,  1):  sexagensimus  9,  4'  (1),  8  (p.  221,  5);  octogen- 
simus  9,  4  (1),  9  (p.  221,  14);  9,  4  (1),  10  (p.  221,  16);  vicensi- 
mus  Tacit,  Ann.  1,  39;  Hist.  1,  60;  unaetvicensima  Bist.  1,  61; 
1,  67;  2,  43;  3,  14;  4,  68;  4,  70;  duoetvicensima  Hist.  1,  18; 
1,  55;  1,  56;  2,  100;  4,  24;  tricensimo  Hist.  2,  49;  quadragen- 
simum  Hist.  2,  70;  4,  11,  dazu  vicensimanus  Ann.  1,  64,  unaet- 
vicensimanorum  Hist.  2,  43;  duoetvicensimanus  Hist.  3,  22;  4,  37; 
5,  1,  alles  im  Med.;  vicensimus  Plin.  Ep.  7,  1,  5  und  7,  24,  3; 
Capitol.  Ant.  Phil.  11,  8;  Gord.  tres  22,  2;  Maximian,  duo  27,  2 
(=  Maximian,  iunior  1,  2);  Lamprid.  Ant.  Heliog.  12,  2;  tricen- 
simus Capitol.  Ant.  Phil.  9,  7 ;  Lamprid.  Alex.  Sev.  39,  6 ;  sexa- 
gensimus Capitol.  Ant.  Phil.  18,  1 ;  septuagensimus  ders.  Ant.  Pius 
12,  4;  octogensimus  Spart.  Pescenn.  Nig.  5,  1 ;  vicensimus  Censorin. 
14,  10;  duodevicensimus  17,  10:  tricensimus  14,  3;  duodetricen- 
simus  14,  3;  quadragensimus  14,  3:  14,  10;  14,  14;  undequadra- 
gensimus  18,  15;  quinquagensimus  14,  3:  18,  12;  undequinqua- 
gensimus  14,  11:  14.  12;  sexagensimus  14,  10;  14,  14;  21,  8; 
21,  9;  undesexagensimus  19,  2:  septuagensimus  11,  2:  11,  8;  octo- 
gensimus 14,  10:  14,  14:  15,  1;  21,  7:  21,  9;  nonagensimus  15,  3; 
21,  6;  vicensimus  bei  Eutr.  fast  an  allen  Stellen  und  zwar  im 
Goth.  7,  2;  7,  12;  8,  7,  3  (ed.  C.  Wagener  p.  50,  5  und  50,  6); 
9,  2;  im  Goth.  und  Fuld.  1,  5;  2,  27;  5,  9;  7,  11;  10,  11;  die 
Zahl  fehlt  8,  8  in  A.  Ohne  n  ist  vicensimus  geschrieben  3,  7  im 
Goth.  und  Fuld.  und  4,  22  im  Goth.;  tricensimus  kommt  mit  n 
vor  im  Goth.  und  Fuld.  1,  2;   2,  8;  7,  15;   7,  17;  10,  8;   10,  9; 


-    316     - 

10,  13;  10,  15;  10,  18;  im  Goth.,  wo  Sylburg  aus  dem  Fuld. 
oichts  anführt,  1,  6;  quadragensimus  an  allen  Stellen :  1,  3;  3,  10; 

7,  22;  8,  20;   10,  15;  quinquagensimus  4,  1 ;   4,   10;  5,  3;  7,   18; 

8,  1;  sexagensimus  2,  1 ;  2,  15;  7,  20;  8.  5;  8,  14;  10,  8;  sep- 
tuagensimus  2,  18;  7,  8;  7,  11:  7,  16;  8,  1;  8,  8;  octogensimus 
8,  16;  nonagensimus  4,  11 ;  6,  16;  6,  17;  6,  18;  7,  17  (vergl. 
C.  Wagener,  Jahresbericht  über  Eutrop.  im  Philologus  Bd.  44 
p.  321  und  322);  vicensimus  Amm.  Marcell.  14,  9,  8;  14,  11,  27; 
trieensimus  14,  5,  1;  16,  10,  '20  u.  s.  w.  Während  nur  bei  den 
Formen  auf  — cesimus  und  — gesimus  ein  n  eingeschoben  wird, 
findet  sich  bei  Censorin.  auch  ducentensimus  11,  2;  11,  5;  11,  8 
neben  ducentesimus  18,  12;  21,  7;  21,  8;  21,  9  u.a.;  quadrin- 
gentensimus  und  quiugentensimus  17,  10;  nongentensimus  21  ,  6 
neben  nongentesimus  21,  9;  auch  millensimus  Eutr.  9,  3;  10,  18; 
Censorin.  21,  6  u.  a. 

In  der  Verbindung  der  Einer  mit  den  Zehnern  von 
vicesimus  an  lassen  auch  die  Ordinalia,  wie  die  Cardinalia 
(vergl.  unter  6),  am  liebsten  den  Zehner  mit  et^  wie  sextus 
et  quadragensimus  (bei  Liv.  30,  35,  10  auch  sexto  ac  tricesimo), 
oder  den  Einer  ohne  et  nachfolgen  wie  quadragensimus  sex- 
tus Cic.  Ep.  Farn.  16,  21,  1  ed.  Wesenberg  (Baiter  hat  quadragensi- 
mus et  sextus).  Selten  ist  die  Anfügung  durch  que  wie  tricesimo 
secundoque  Aur.  Vict.  Caes.  41,  15;  septimo  vicesimoque  Aur. 
Vict.  Epit.  41,  23  und  quarto  vicesimoque  42,  17.  Doch  findet  sich 
auch  dem  quinquaginta  et  quattuor,  octoginta  et  quattuor,  viginti 
et  Septem  entsprechend,  sexagesimum  et  quintum  Colum.  11,  1,  3; 
Sen.  Contr.  1,  8,  4;  sexagesimus  et  quartus  Sen.  Lud.  de  morte 
Claud.  3,  1  ;  quinquagesimum  et  quartum  Suet.  Aug.  61 ;  septua- 
gesimo  et  sexto  Aug.  100;  nonagesimo  et  quinto  Otho  11;  septua- 
gesimum  ac  tertium  Nero  40;  nonagesimum  et  quintum  Curt.  6, 
5,  3;  tricesimo  et  quarto  Gell.  6  (7),  5,  1;  vicensimo  et  primo 
Capitol.  Maxim,  duo  27,  2  (=:  Maxim,  iunior  1,  2);  vicensimo  et 
secundo  Capitol.  Gord.  tres  22,  2;  sexagensimo  et  primo  Capitol. 
Ant.  Philos.  18,  1;  quadragensimum  et  nonum  Censorin.  14,  14; 
octogensimum  et  unum  Censorin.  14,  14;  15,  1;  octogeusimum  et 
quartum  Censorin.  14,  10;  vicensimo  et  tertio  Eutr.  2,  27,  1; 
vicensimo  et  quarto  Eutr.  1,5;  tricensimo  et  octavo  Eutr.  7,  17,  3; 
quadragensimo  et  tertio  Eutr.  1,3;  septuagensimo  et  altero  Eutr. 

8,  1,  2;  septuagensimum  et  tertium  Eutr.  7,  16,  1;  nonagensimo 
et  quinto  Eutr.  7,  17,  3;  vicensimo  et  quarto  Amm.  Marcell.  14, 

9,  8.     Ebenso  kann  der  Zehner  auch  ohne  et  dem   Einer 


—     317     — 

folgen.  Charis.  1,  15  S.  55  und  56  (73,  3):  Quintum  tricensi- 
mum  annum  dici  sine  (coniunctione  vult)  Varro  Epistolicarum  VII 
et  similia,  nee  interponendam  con(iunctionem  ipsa  re)  eohaerente; 
velut  si  dixero:  ad  quintum  et  tricensimum  praedium  (habeo,  iam 
du)o  significabuntur,  alterum  ad  quintum,  alterum  ad  t(ricensimum). 
Quinta  vicesima  hat  Varro  bei  Prise.  1,  7,  39  S.  556  (I  30,  16); 
altero  vicensumo  Cic.  Ep.  Fam.  12,  25,  1;  septimo  quinquagensimo 
Farn.  15,  4,  10;  septimo  quadragesimo  Att.  5,  19,  1;  sexto  tri- 
censimo  Ofif.  2,  8,  29:  qnintam  tricensimam  Galba  bei  Cic.  Ep. 
Fam.  10,  30,  1  (Hellmuth  Über  die  Sprache  der  Epistolographen 
G.  Sulpicius  Galba  und  L.Cornelius  Baibus.  Würzburg  1888  p.  11 
und  12);  quinto  tricesimo  Liv.  7,  18,  1;  quinta  tricesima  Plin.  164 
N.  H.  2,  72,  74  (182);  quarto  vicesimo  Gell.  1,  7,  10  im  Reg. 
und  16,  8,  6;  uno  vicesimo  Gell.  II,  i,  5;  sexto  vicesimo  15.  28,  4 
und  tertio  vicesimo  17,  7,  4. 

W^  er  den  Einer  und  Zehner  durch  ein  Wort  ge- 
trennt, so  steht  et  oder  ac  (atque):  octavum  circa  ac  vice- 
simum  Aur.  Vict.  Caes.  42,  15;  septimo  circiter  et  quadragesimo 
ders.  Epitom.  31,  1  und  octavo  die  vicesimoque  42,  3;  nono  anno 
atque  vicensimo  Amm.  Marceil.  14,  11,  27;  vicensimo  enim  atque 
octavo  Eutr.  10,  11,  2;  quinquagensimo  anno  et  quinto  Amm. 
Marceil.  30,  6,  6;  octavum  enim  et  nonagensimum  Quintil.  3,  1,  14. 

Die  mit  ocfavus  und  nonus  zusammengesetzten  Ordinal- 
zahlen sind  in  früherer  Zeit  nicht  sehr  gebräuchlich  gewesen, 
später  kommen  sie  öfter  vor:  octavo  et  tricensimo  Eutr.  10,  15,  2; 
octava  et  quinquagesima  Solin.  1,  112;  octavo  et  septuagesimo 
Tacit.  Ann  6,  50;  Suet.  Tib.  73;  nono  et  vicesimo  Gell.  15,  17,  3; 
nono  atque  tricesimo  Aur.  Vict.  Epitom.  42,  17;  nono  et  quadra- 
gesimo Varro  bei  Gell.  3,  10,  7;  octavum  enim  et  nonagensimum 
Quintil.  3,  1,  14;  octavo  die  vicesimoque  Aur.  Vict.  Epitom.  42,  3; 
octavum  circa  ac  vicesimum  ders.  Caes.  42,  1 5 ;  nono  anno  atque 
vicensimo  Amm.  Marceil.  14,  11,  27.  —  Vicesimo  octavo  Gell.  10, 
12,  1;  Aur.  Vict.  Epitom.  42,  10;  tricesimus  oetavus  Gell.  13, 
10,  2;  Frontin.  Aquaed.  7;  14;  15;  Eutr.  1,  6;  sexcentesimo 
octavo  Frontin.  Aquaed.  7 ;  septuagesimus  oetavus  Eutr.  6,  7,  1 ; 
Aur.  Vict.  Epitom.  2,  10;  nonagesimo  octavo  Epitom.  Liv.  47; 
vicensimo  nono  Eutr.  7,  12,  4;  8,  7,  3:  tricesimus  nonus  Gell.  13, 
10,  2;  quadragesimo  nono  Aur.  Vict.  Epit.  16,  12;  quinquagensimo 
nono  Eutr.  5,  3,  1  ;  sexagensimum  nonum  Eutr.  7,  20,  2;  octo- 
gensimo  nono  Spart.  Pescen.  Niger  5,  1;  Eutr.  6,  15,  1;  Solin, 
1,  31.  —  Vicensimus  et  oetavus  Inschr,  Henzen  6548;  Suet.  Otho 


—    318    — 

11 ;  tricensimo  et  octavo  Eutr.  7,  17,  3;  quadragensimum  et  nonum 
Censorin.  14,  14:  quinquagesima  et  octava  Solin.  1,  90;  sexagesi- 
mus  ac  nonus  Suet.  Vesp.  24;  vicensimo  enim  atque  octavo  Eutr. 
10,  11,  2;  septingentesimo  fere  ac  nono  Eutr.  7,  1.  Diesen  Aus- 
drücken stehen  solche  gegenüber,  wie  duodetricensimus  Varro  bei 
Gell.  3,  10,  6;  Anonym,  de  hello  Afric.  98,  2;  Augustin.  Confess. 
4,  1;  Censorin.  14,  3;  duodequadragesimo  Liv.  1,  40,  1;  duode- 
quinquagesimus  Cic.  Brut.  44,  162;  Colum.  9,  14,  4;  duodesexa- 
gesimus  Vell.  Paterc.  2,  53,  3;  undetricesimus  Liv.  25,  36,  14: 
Gell.  10,  5,  1;  Solin.  7,  6;  Augustin.  Confess.  5,  3,  3;  undequa- 
dragensimus  Val.  Maxim.  8,  7  ext.  10;  Censorin.  18,  15;  undequin- 
quagesimus  Cic.  de  imper.  Cn.  Pompei  12,  35;  Vell.  Paterc.  2, 
17,  3;  Censorin.  14,  11;  14,  12;  undesexagensimus  Censorin.  19,  2; 
undenonagesimo  schreibt  Bücheier  Frontin.  Aquaed.  13  (p.  9,  12), 
aber  die  Konjektur  ist  zweifelhaft,  da  Frontin.  die  Zahlen  nicht 
mit  unde  oder  duo  bildet,  sondern  9  (p.  7,  5)  septingentesimo 
nono  decimo  sagt;  undecentesimum  Val.  Maxim.  8,  7  ext.  11. 

In  den  Zusammensetzungen  mit  eins  ist  unus  üblicher  als 
primus.  Uno  et  vicesimo  Cic.  Fam.  14,  5,  1;  uno  et  octogesimo 
Cic.  Cato  Mai.  5,  13;  unum  et  centesimum  Cael.  bei  Cic.  Ep. 
Fam.  8,  8,  3;  unum  et  vigesimum  Colum.  8,  5,  15;  unum  atque 
octogesimum  Sen.  Epist.  58,  27;  uni  et  vicesimo  Geis.  3,  4  (ed. 
Daremberg  p.  80,  31):  unum  et  vicesimum  ders.  8,  7  (341,  1) 
und  uno  vero  et  vicesimo  8,  9,  1  (p.  343,  7);  uno  et  vicesimo 
Tacit.  de  orat.  34;  unetvicesima  und  una  et  vicesima  Ann.  1,  64 
und  Hist.  1,  61;  2,  43;  2,  100;  4,  68;  4,  70;  uni  et  vicensimae 
Hist.  3,  14;  unetvicesimae  als  Genet.  Ann.  1,  45,  dafür  unaet- 
vicensimae  Hist.  1,  67;  unum  et  tricesimum  Hist.  1,  48;  uno  et 
vicesimo  Gell.  13,  12,  5  und  unum  et  vicesimum  13,  13,  4;  unum 
et  vicensimum  Censorin.  14,  10;  uno  et  tricensimo  Eutr.  10,  8,  2. 
—  Nonagesimum  unum  Varro  R.  R.  1,  34,  1;  quinquagesimo  uno 
Plin.  N.  H.  7,  8,  6  (46);  octogesimo  uno  Frontin.  Aquaed.  6;  octo- 
gensimum  unum  Censorin.  14,  12,  auch  octogensimum  et  unum 
Censorin.  14,  14;  15,  1.  Daneben  jedoch  primo  et  septuagesimo 
C.  I.  L.  5,  6738;  prima  et  quadragensima  Solin.  1  ,  23.  —  Quin- 
quagesimus  primus  Liv.  31,  5,  1;  vicesincia  prima  Manil.  5,  632; 
vicesimo  primo  Gell.  10,  13,  4;  octingentesimo  primo  Solin.  1,  29; 
1,  30;  nonagensimus  primus  Censorin.  21,  6;  tricesimum  primum 
Cod.  Impp.  Theodos.  et  Valentinian.  7,  63,  2  im  Anfang;  vicen- 
simo primo  Eutr.  8,  7,  3;  quinquagensimo  primo  Eutr.  4,  10,  1; 
sexagensimo  primo  Eutr.  2,  15    und  octogensimo  primo    6,  8,  1, 


—     319     — 

auch  sexagensimo  et  primo  Capitol.  Ant.  Phil.  18,  1;  vicensimo  et 
primo  Capitol.  Maxim,  duo  27,  2  (=  Maxim,  iunior  1,  2);  quin- 
quagensimo  et  primo  Eutr.  4,   1,   1. 

In  den  Zusammensetzungen  mit  zwei  wird  vorzüglich  alter 
angewandt.  Alterum  et  quadragensimum  monum.  Ancyr.  Taf.  2 
Z.  3;  altero  et  septuagesimo  Liv.  33,  21,  1;  altero  et  octogensimo 
Val.  Max.  8,  7  ext.  3;  altero  et  trigesimo  Colum.  2,  8,  2;  altero 
et  vicesimo  Tac.  de  orat.  34:  altero  et  quadragesimo  Suet.  Tit. 
1 1  ;  altero  et  trecentesimo  und  altero  et  vigesimo  Epit.  Liv,  3, 
und  133;  altero  et  quadragensimo  Eutr.  7,  22,  1;  altero  et  tri- 
censimo  Eutr.  10.  16,  2.  —  Trecentesimo  altero  Liv.  3,  33,  1  und 
centesima  et,  opinor,  altera  Cic.  pro  Milon.  35,  98;  quadragesi- 
mum  et  alterum  Colum.  4,  17,  4;  trigesimum  et  alterum  Colum. 
12,  41,  1;  vicensimo  et  altero  Vitr.  9,  4  (2),  4  (p.  226,  16);  quin- 
gentesimo  et  altero  Epit.  Liv.  49;  trecentesimo  et  altero  Eutr.  1, 
18;  sescentesimo  et  altero  Eutr.  4,  10,  1;  septuagensimo  et  altero 
Eutr.  8,  1,  2.  Aber  auch  secunda  et  sexagesima  Cic.  de  rep.  2, 
15,  28;  secundo  et  tricesimo  Suet.  Nero  57.  —  Vicesimo  secundo 
Gell.  12,  2,  3;  quadragesimum  secundum  Frontin.  Aquaed.  15; 
Censorin.  14,  10;  vicesimo  secundo  Aur.  Vict.  Caes.  1,  1;  14,  12; 
Epitom.  1,  1;  tricesimo  secundo  Aur.  Vict.  Epitom.  5,  8;  17,  6; 
sexagensimo  secundo  Eutr.  5,  4  und  vicensimo  et  secundo  Capitol. 
Gordian.  tres  22,  2. 

Für  zwei  und  zwanzig  sagte  man  auch  duoetvicenmus^  was 
Gell.  5.  4,  4  erwähnt.  Derselbe  erzählt  5,  4,  2:  Grammaticus 
autem  quispiam  de  nobilioribus,  ab  emptore  ad  spectandos  libros 
adhibitus,  repperisse  se  unum  in  libro  mendum  dicebat ;  sed  con- 
tra librarius  in  quodvis  pignus  vocabat,  si  in  una  uspiam  littera 
delictum  esset.  Ostendebat  grammaticus  ita  scriptum  in  libro 
quarto  (d.  h.  des  Fabius  ed.  Peter  p.  110,  7  und  in  der  kleineren 
Ausgabe  p.  75,  27):  »Quapropter  tum  primum  ex  plebe  alter 
consul  factus  est,  duovicesimo  anno  postquam  Romam  Galli  cepe- 
runt«  »Non«,  inquit,  »duovicesimo«  sed  r>duo  et  vicesimoi-  scribi 
oportuit.  Auf  die  Frage:  quid  enim  est  duovicesimo,  heilst  es 
nach  einer  Lücke  §5:  hie  ita  scripsit :  »Mortuus  est  anno  duo- 
vicesimo; rex  fuit  annos  XXI«.  Aus  Nonius  S.  100,  9  ersehen 
wir,  dafs  diese  Stelle  aus  Varro  Humanarum  rerum  lib.  XVI  her- 
rührt. Derselbe  Nonius  führt  auch  aus  Cato  Orig.  (ed.  Peter 
p.  77,  14,  in  der  kleineren  Ausgabe  p.  57,  10:  ed.  Jordan  4  fr  10 
p.  20,  11)  an:  »deinde  duovicesimo  anno  post  dimissum  bellum, 
quod  quattuor  et   viginti   annis   fuit,    Carthaginiensis   sextum   de 


-     320     - 

foedere  decessere«.  Duovicesimo  schreibt  L.  Müller  im  Nonius 
S.  139,  11  und  jetzt  Hertz  im  Gellius,  während  er  früher  duo- 
etvicesimo  schrieb,  was  auch  Peter  in  dem  Historiorum  Roman, 
fragm.  und  Jordan  in  der  Ausgabe  des  Cato  haben.  Aber  duo 
165  et  vicesimas  hat  Plin.  N.  H.  2,  23,  21  (87)  und  legio  duoetvicesima 
Tac.  Hist.  1,  55;  1,  56;  2,  100;  4,  24  und  wahrscheinlich  1,  18; 
im  Censorin.  14,  3  steht  duo  et  quadragensimus.  Davon  duo- 
etvicesimanus  Tac.  Hist.  3,  22;  4,  37 ;  5,  I,  wie  auch  unetvicesi- 
manus  Ann.  1,  31  ;  1,  51,  wofür  fälschlich  unaeetvicesimanus  ge- 
schrieben ist  Hist.  2,  43. 

In  der  Zusammenfügung  der  Hunderte  mit  kleineren  Zahlen 
gehen  gewöhnlich  die  Hunderte  voran,  aber  es  fehlt  nicht  an 
Beispielen  der  umgekehrten  Ordnung. 

Hunderte  mit  Einern:  trecentesimus  alter  Liv.  3,  33,  1; 
sexcentesimus  octavus  Frontin.  Aquaed.  7  (ed.  Bücheier  p.  5,  10).  — 
trecentesimo  et  altero  Eutr.  1,   18;  sescentesimo  et  altero  Eutr.  4, 

10,  1;  septingentesimo  fere  ac  nono  Eutr.  7,  1.  -^  Tertium  et  cen- 
tesimum  Val.  Maxim.  8,  13,  6;  septima  et  ducentesima  Solin.  1, 
29;  octavo  et  quadringentesimo  Censorin.  17,  10  (im  Vat.  quadra- 
gesimo,  im  Darmst.  quadraginsimo). 

Hunderte  mit  Zehnern:  ducentesimum  decimum  Censorin. 

11,  5;  quingentesimo  duodevicensimo  Censorin.  17,  10;  ducentesima 
quinquagensima  Censorin.  18,  12;  sescentesimo  nonagesimo  Eutr.  6, 
16,  1.  —  Centesimo  et  tricensimo  Eutr.  2,  8,  1;  centesimo  et  qua- 
dragesimo  Cic.  de  rep.  2,  15,  29;  quingentesimo  et  quadragensimo 
Eutr.  3,  10,  1;  octingentesimo  et  quinquagensimo  Eutr.  8,  8,  1.  — 
Quadringentesimo  octogesimoque  Aur.  Vict.  Epitom.  1,  1.  —  Decimo 
et  ducentesimo  Censorin.  11,  2;  sexagesimo  et  quingentesimo  Cic. 
Ep.  Att.  5,  13,  I.  --  Decimo  centesimoque  Censorin.  17,  9;  duo- 
decima  centesimaque  Solin.  32,  42.  —  Quinquagesimo  CCC  Cic. 
de  rep.   1,  16,  25  (in  der  Hdschr.  ist  CCC  über  der  Zeile). 

Hunderte  mit  Zehnern  und  Einern:  ducentesimus 
sexagensimus  quintus  Censorin.  21,  8;  ducentesimus  sexagensi- 
mus  septimus  Censorin.  21,  9;  ducentensimus  septuagensimus  quar- 
tus  Censorin.  11,  2;  11,  8;  ducentesimus  octogensimus  tertius 
Censorin.  21,  7;  trecentesimo  sexagensimo  quinto  Eutr.  2,  1;  tre- 
centesimo nontigensimo  quarto  Eutr.  1,  1,  2;  quadringentesimo 
sexagensimo  primo  Eutr.  2,  15;  quadringentesimo  septuagensimo 
septimo  Eutr.  2,  18,  1;  quadringentesimo  octogesimo  uuo  Frontin. 
Aquaed.  6;  quingentesimus  quinquagesimus  primus  Liv.  31,  5,  1; 
quingentesimum  quinquagesimura  octavum  Liv.  34,  54,  6 ;  sescen- 


-     321     — 

tesimo  vicensimo  Frontin.  Aquaed.  8;  Eutr.  4,  22;  sescentesimo 
tricensimo  quinto  Eutr.  4,  24;  sescentesimo  quinquagensimo  nono 
Eutr.  5,  3,  1:  sescentesimo  sexagensimo  secundo  Eutr.  5,  4;  sescen- 
tesimo septuagensimo  sexto  Eutr.  6,  6,  1;  sescentesimo  septua- 
gensimo  octavo  Eutr.  6,  7,  1 ;  sescentensimo  octogensimo  primo 
p]utr.  6,  8,  1;  sescentesimo  octogensimo  nono  Eutr.  6,  15,  1; 
sescentesimo  nonagensimo  tertio  Eutr.  6,  17,  1 ;  sescentesimo  nona- 
gensimo  septimo  Eutr.  6,  18,  1;  septingentesimo  nono  decimo 
Frontin.  Aquaed.  9;  nongentesimus  octogensimus  sextus  Censorin. 
21,  9:  nongentesimus  nonagensimus  primus  Censorin.  21,  6,  — 
Quingentesimo  quinquagensimo  et  primo  Eutr.  4,  1,  1;  sescentesimo 
tricensimo  et  tertio  Eutr.  4,  23,  1.  —  Trecentesimo  et  quinto  de- 
cimo Eutr.  1,  19.  —  Septingentesimo  vicesimoque  secundo  Aur. 
Vict.  Caes.  1,1.  —  Quarto  decimo  et  quingentesimo  Cic.  Brut. 
18,  72;  quintum  decimum  et  centesimum  Val.  Maxim.  8,  13,  6.  — 
Septimum  et  quinquagesimum  atque  centesimum  Plin.  N.  H.  7, 
52,  53  (175). 

Tausend   mit   Hundert,    Zehnern    und   Einern:   millen- 
simo  centesimo  et  octavo  decimo  Eutr.  10,  18,  3. 


Distributiva. 

12.  Singuh\  ae,  a;  bini^  ae,  a  (nach  Varro  L.  L.  8,  30,  55 
für  duini,  vergl.  über  bis  unter  17);  terni,  ae,  a;  quaterni,  ae,  a; 
quini,  ae,  a;  seni,  ae,  a;  sejjteni,  ae,  a;  octoni,  ae,  a;  noveni,  ae,  a; 
deni,  ae,  a.     Vergl.  Prise.  Fig.  numer.  6,  23  S.  1353  (II  413,  24). 

Bini  steht  aufser  seiner  nächsten  Anwendung,  wie  in  bis 
bina  Cicer.  Nat.  Deor.  2,  18,  49  oder  bini  consules  cum  binis 
consularibus  exercitibus  Liv.  23,  42,  9  und  binae  acies  consulares 
23,  45,  7,  neben  den  Pluralia  tantum.  Varro  L.  L.  10,  3,  67 
fordert  unae  higne  und  binae  (nicht  duae)  quadrigae,  weil  nicht 
biga  und  quadriga ,  sondern  bigae  und  quadrigae  gesagt  werde, 
aber  Livius  sagt  1,  28,  10  auffällig  duabus  admotis  quadrigis;  und 
Cicero  tadelte,  wie  Serv.  zu  Verg.  Aen.  8,  168  meldet,  seinen  Sohn 
wegen  des  Ausdruckes  direxi  litteras  duas.  Bifias  tabulas  dici- 
mus,  sagt  Caper  de  verb.  dub.  S.  2247  (108,  8),  non  duas:  sem- 
per  enim  pluraliter  tabulas  dicimus.  Bini  ludi  Cic.  Verr.  Act.  1, 
11,  34  und  Accus.  1,  11,  30;  2,  52,  130;  a  binis  hostium  copiis 
de  imper.  Cn.  Pomp.  4,  9;  inter  bina  castra  Phil.  12,  11,  27; 
binis   in  castris   Liv.  22,  50,  4;  bina  castra  hostium  25,  39,  11 

Neue -Wagener,  Lat.  Formenlehre,     n.     3.  Aufl.  21 


—     322     — 

u.  s.  w. ;  Richter  (Zahlwort  bei  Liv  p.  43)  sagt,  dafs  bei  Livius 
bina  castra  24  mal  vorkomme.  Aufserdem  noch  bei  Epit.  Liv.  30; 
bina  hostium  castra  Frontin.  Strateg.  2,  5,  29 ;  inter  bina  castra 
Frontin.  Strateg.  2,  5,  33  und  bina  castra  2,  5,  34;  in  binis 
castris  Flor.  3,  17,  5;  binae  litterae  Cicer.  Ep.  Fam.  4,  14,  1;  10, 
5,  1;  12,  30,  7  und  Att.  5,  3,  1;  5,  3,  2;  5,  4,  1;  16,  9,  und 
Plane,  bei  Cic.  Ep.  Fam.  10,  18,  2;  binis  centesimis  Cic.  Verr.  3, 
70,  165  und  binas  centesimas  3,  72,  168;  bina  opima  spolia  Liv. 
1,  10,  7;  bina  spolia  VaL  Max.  2,  7,  15  und  Plin.  N.  H.  7,  28, 
29  (103);  bina  hostium  spolia  Frontin.  Strateg.  4,  1,  18;  bina 
comitia  Liv.  34,  53,  2;  bina  equestria  arma  Liv.  3,  17,  13  und 
35,  23,   11. 

Neben  temi  steht  trini^  welches  vorzugsweise  mit  den 
Pluralia  tantum  verbündten  wird.  Varro  L.  L.  10,  3,  67  ver- 
langt trinae  nuptiae^  wie  unae  bigae,  binae  quadrigae  und  9,  39, 
166  64  neben  unae  bigae  et  binae  auch  trinae  bigae.  Mar.  Victor.  1 
S.  2467  (22,  22) :  Non  idem  sunt  tria,  quod  trina :  tria  enim  sunt 
singularia,  trina  autem  multiplicia.  Sic  trinos  calceos  et  trina 
vestimenta,  non  tria  (dicimus.  Et  trini)  et  terni  dicuntur,  ut  bini 
quini  septeni  deni.  Prise.  Fig.  numer.  6,  23  S.  1353  (II  413,  29): 
terni  vel  trini;  sed  terni  äva  zpetQ.^  trini  rptyeiQ  magis  significat 
vel  rptaaoi,  trini  ludi.  Trinae  Athenae  Varro  L.  L.  8,  18,  35; 
trijios  ludos  Cic.  pro  Mur.  19,  40;  ex  trinis  aestivis  in  Pison.  40, 
97;  trinas  /ti^eras  Ep.  Att.  4,  6,  2;  11,  17,  1;  trinis  catenis  Caes. 
bell.  Gall.  1,  53,  5;  trinis  hibernis  5,  53,  3;  trina  castra 
7,  46,  4;  7,  66,  2;  Hirt.  bell.  GalL  8,  33,  1;  8,  36,  2; 
bell.  Afric.  67,  3;  86,  1;  Liv.  9,  43,  6;  23,  49,  6;  23,  49,  11; 
25,  26,  2  und  Sil.  15,  187;  arma  Irina  Prop.  5  (4),  10,  2;  in 
trinis  annalibus  Liv.  10,  18,  7;  trinis  hostium  sjjoliis  Seu.  Contr. 
1,  8,  5;  binae  trinaeve  Kalendae  Mart.  10,  75,  7;  ferner  numina 
trina  Ovid.  Fast.  5,  146;  trina  lustra  Sil  16,  629;  17,  333  und 
Stat.  Silv.  5,  3,  253  (vergl.  tertia  lustra  Sil  16,  689).  Aber  auch 
ex  radicibus  trinis  Varro  R.  R.  1,  1,  11;  boves  trinos  1,  19,  1 
(in  anderen  Büchern  ternos);  vasa  torcularia  trina  1,  22,  4;  de 
trinis  co/mlis  Varro  L.  L.  9,  1,  4;  trina  fora  Sen,  de  ira  2,  9,  1 ; 
trinos  soles  PHn.  N.  H.  2,  31,  31  (99);  lunae  trinae  2,  32,  32 
(99);  trina  (fulmina)  2,  52,  53  (138);  trini  partus  15,  23,  25  (92); 
trini  colores  15,  24,  27  (97);  diebus  noctibusque  trinis  quadrinisve 
7,  50,  51  (169);  trinis  aut  quadrinis  diebus  11,  36,  43  (120);  in 
trinis  diebus  17,  10,  14  (74);  trinis  commentationibus  18,  25,  57 
(212);    trina  bella  civilia  Tae.  Hist.  1,  2   und  trinis  praesidiis  3, 


—     323     — 

82 ;  per  Irina  theatra  Suet.  Aug.  45  und  trmis  in  die  sacrificiis 
Nero  56;  trinis  helUs  lustin.  41,  1,  7;  trini  soles  Nemes.  Eclog. 
2,  25  und  nulla  meae  tritns  tetigerunt  gramina  vaccae  luciferis 
2,  29;  trinis  paribus  Manil.  2,  334;  Irina  lumina  Avien.  Arat.  199; 
trinis  civium  corporibus  Apul.  Met.  3,  4  S.  180;  deorum  trinas 
species  Apul.  Dogm.  Fiat.  1 ,  11  S.  204  und  trinis  animae  regioni- 
hus  2,  9  S.  234;  de  nostri  animi  trinis  potestatihus  Apul.  Mag.  49 
S.  507 ;  Trivia  trinis  capitihus  et  multis  manibus  horrifica  Minuc. 
Felix  22,  5;  trinis  agminibus  Amm.  Marcell.  30,  2,  6,  Gardthausen 
schreibt  tribus;  tres  arae  trinis  deis  parent  Tertull.  Spect.  8 ;  post 
trinas  Pompei  aras  Tertull,  Fall.  1 ;  per  illa  trina  signa  Tertull. 
Resurr.  28  und  et  binae  et  trinae  (animae)  et  trinae  et  quinque 
usque  uno  utero  resumuntur  de  anim.  31;  officia  trina  Arnob.  3, 
13  und  trina  nomina  3,  32.  Als  eigentliches  Distributivum  dient 
terni,  wiewohl  Plaut.  Pseud.  2,  4,  13  ter  trina  hat,  worin  vielleicht 
ter  von  trina  getrennt  mit  dem  zu  konstruieren  ist.  So  tribuni 
militum  quod  terni  [exj  tribus  tribubus  Ramnium,  Lucerum,  Titium 
olim  ad  exercitum  mittebantur  Varro  L.  L.  5,  14,  81 ;  ternae  sunt 
utriusque  partes  Cic.  Orat.  60,  201 ;  saepe  singulis  utendum  est, 
plerumque  binis,  et  utrisque  addi  pedis  pars  potest,  non  fere  ternis 
amplius  Orat.  67,  224  und  binis  aut  ternis  verbis,  nonnumquam  sin- 
gulis 67,  226;  in  singulas  colonias  ternos  cives  Romanos  facere  pro 
Balb.  21,  48;  ut  pro  singulis  decumis  ternas  decumas  dare  liceret 
Verr.  3,  48,  115;  tritici  modios  singulos  cum  aratoribus  ternis 
denariis  aestimavit  3,  81,  188;  pro  tritici  modus  singulis  dena- 
rios  ternos  ab  aratoribus  exegit  3,  81,  189;  ut  pro  singulis  modus 
denarios  ternos  dare  liceret  3,  83,  191 ;  det  pro  singulis  modus  tri- 
tici ternos  denarios  3,  87,  202;  ne  amplius  in  iugera  singula  quam 
terna  medimna  exigeret  3,  48,  114;  ternas  in  horaEp.  Farn.  15,  16,  1 
u.  a.  m.;  ternis  tetradrachmis  triticum  est  Cass.  bei  Cic.  Ep.  Farn. 
12,  13,  4.  Ferner  singulas  binae  ac  ternae  naves  circumsteterant 
Caes.  bell.  Gall.  3,  15,  1;  turres  cum  ternis  tabulatis  exigebat  bell, 
civ.  1,  26,  1  u.  a.  m. ;  muneraque  in  naves  ternos  optare  iuvencos 
Verg.  Aen.  5,  247;  captae  iugera  terna  Corae  Prop.  5  (4),  10,  26 
je  drei  auf  den  colonus;  conspicuis  terna  theatra  locis  und  pro 
tribus  resonant  terna  theatra  locis  Ovid.  A.  A.  3,  394  und  Trist. 
3,  12,  24,  drei  an  jeder  bemerkenswerten  Stelle,  drei  auf  jedem 
der  drei  Fora;  in  tria  partitus  quod  ter  cadit  angulus  astra,  quae 
divisa  manent  ternis  distantia  signis  Manil.  2 ,  278 ;  inque  vicem 
ternis  habitantur  sidera  signis  Manil.  4 ,  302 ;  pariunt  terna  ova 
Colum.  8,  14,  5;  ternum  pedum  Plin.  N.  H.  11,  29,  35  (103);  in 

21* 


—     324     - 

vinea  bidente  pastinari  debet  ternos  pedes  bipalio  alto  N.  H.  17, 
21,  35  (159);  hominis  digiti  ternos  articulos  habent  N.  H.  11,  43, 
99  (244);  intervallo  ternorura  pedum  N.  H.  16,  36,  67  (173); 
scrobibus  ternorum  pedum  in  quamque  partem  N.  H.  17,  22,  35 
(167);  anesi  drachraae  tres,  papaveris  duae  miscentur  melle  ad 
fabae  magnitudinem  et  ternae  diebus  sumuntur  N.  H.  20,  17,  73 
(188);  quod  ternis  digitis  prenderit  seminis  N.  H.  20,  17,  73  (193); 
pari  mensura  ternum  digitorum  N,  H.  20,  17,  73  (194);  densa  ab 
radice  caules  ternum  cubitorum  geniculati  N.  H.  25,  6,  30  (66); 
componuntur  ex  syllabis  minimum  binis,  plurimum  ternis  Censorin, 
fragm.  13,  2;  ex  quibus  omnibus  ternos  et  quaternos  filios  dere- 
liquit  Capitol.  Gordian.  tres  19,  3:  annonas  binas  aut  teruas  acci- 
piebat  Lamprid.  Alex.  Sever.  42,  3 ;  habete  igitur,  commilitones, 
pro  imperio  aureos  ternos  Lamprid.  Diad.  Anton.  2,  1  ;  binas  et 
ternas  mulieres  Treb.  Poll.  Claud.  8,  6;  gurgite  tanto  distautes 
quantum  ternis  transire  diebus  evaleat  navis  Prise.  Perieg.  145; 
nam  quotiens  ternis  pars  inlibata  gravarit  corruptam  dragmis  sab 
aqua  Carra.  de  ponderibus  158,  vergl.  Leo,  Observat.  criticae  ad 
Sen.  trag.  p.  12,  adnot.  10. 

Wie  trini  neben  terni,  so  steht  quadrini  neben  quatemi,  Varro 
L.  L.  8,  30,  55:  Sicut  est  ab  uno  uni,  a  tribus  trini,  a  quattuor 
quadrini,  sie  a  duobus  duini,  non  bini  diceretur.  In  früheren 
Ausg.  war  quatrini,  aber  quadrini  ist,  wie  in  den  anderen  sogleich 
aufzuführenden  Stellen,  so  hier  im  Flor.,  Kopenh.  und  Par.  a, 
und  vielleicht  in  allen  Hdschr.  Quadriuas  molas  Pompon.  (com, 
123)  bei  Non.  S.  483,  27;  a  copulis  divisionuui  quadrinis  Varro 
L.  L.  10,  2,  33;  diebus  noctibusque  trinis  quadrinisüe  Piin.  N.  H, 
7,  50,  51  (169);  trinis  aut  quadrinis  diebus  11,  36,  43  (120); 
quadr  17118  annis  18,  25,  57  (217)  und  quadrinis  diebus  20,  9,  39 
167  (101);  quadrinas  temporum  vices  Apul.  Dogm.  Plat.  1,  10  S.  202; 
quadrini  cardines  Arnob.  6,  5  und  quadrinis  de  frufjibiis  7,  24. 
Bei  Cato  R.  R.  18,  1  ist  in  cod.  P  (cod.  Marcian.),  A  (cod.  Parisin. 
6842  A),  R  (recentiora  cod.  Marcian.  apographa)  quadridis  über- 
liefert, Turneb.  Adv.  7,  25  verbessert  quadrinis,  wie  auch  R.  R. 
18,  3  in  den  besten  Hdschr.  steht,  Keil  schreibt  au  letzter  Stelle 
vasis  quadrinis,  wie  auch  an  erster  quadrinis  vasis. 

Quina  hat  Caes.  bell.  civ.  3,  9,  4  in  Verbindung  mit  dem 
Plur.  tantum  castra,  wie  Stat.  Theb.  12,  550  septena.  Ebenso 
duodena  castra  hostium  Plin.  N.  11.  7,  28,  29  (105),  und  Stat. 
Theb.  12,  667  sagt  centum  urbes  umbone  gerit  6'e/<<e«aque  Cretae 
vioenia. 


-     325    — 

13.  Von  elf  bis  neunzehn  lauten  die  Distributiv- 
zahlen: 

Undeni  Horat.  Ep.  1,  20,  27:  Ovid.  Amor.  1,  1,  30;  Ilias 
Latin.  207;  Mart.  7,  67,  3;  10,  9,  1:  Plin.  N.  H.  11,  25,  30  (91). 

Duodeni  Cic.  leg.  agr.  2,  31,  85;  Caes.  bell.  Gall.  5,  14,  4 
7,  36,  7:  7,  75,  3:  Verg.  Georg.  1,  232;  Liv.  5,  33,  9:  Ovid.  Met 
13,  618;  Vitr.  10,  6,  12  (p  250,  14);  Plin.  N.  H.  7,  28,  29  (105) 
10,  63,  83  (178);  Plin.  Ep.  10,  54  (62),  1:  Capitol.  Pertin.  15,  7 
Rutil.  Namant.  1,  318:  Anth.  Lat.  ed.  Burmann  5,  45  (Meyer  1032 
Riese  678 ;  Baehrens  5  p.  350)  v.  4. 

Terni  deni  Plin.  N.  H.  18,  26,  62  (231). 

Quaterni  deni  Tacit.  de  orat.   17. 

Quini  deni  CLL.  3,  2072;  5,  5445;  Or.  3947;  4834;  Varro 
R.  R.  1,  2,  6;  Cic.  Verr.  3,  74,  173:  Liv.  35,  40,  6;  41,  13,  7; 
Plin.  N.  H.  19,  1,  3  (18);  23,  8,  80  (158);  Vitruv.  3,  2,  6  (p.  69, 
22);  3,  3,  12  (p.  74,  9);  Gurt.  8,  9,  35;  QuintiL  1,  10,  43  und 
Suet.  Claud.  10.  Daneben  kommt  quindeni  vor,  so  schreibt  Rose 
im  Vitruv.  6,  9  (6),  2  (p.  146,  28)  quindenum,  aber  8,  7  (6),  4 
(p.  208,  3)  hat  er  nach  der  übereinstimmenden  Schreibart  des 
Gudian.  und  HarL  quinum  denum  gesetzt;  quindenis  diebus  Mythogr. 
1,  7.  Früher  schrieb  man  Plaut.  Mosteil.  2,  1,  11  (358)  ubi  ali- 
qui  quindenis  hastis  corpus  transfigi  solent,  Lorenz  schreibt  jetzt 
vel  ubiquomque  denis  hastis  corpus  transfigi  solet,  über  andere 
Vorschläge  vergl.  dessen  Ausgabe  p.  217.  Im  Bell.  Gall.  8,  9,  3 
ist  quindenum  im  Leid.  1,  aber  denum  quinum  im  Par.  1  und  in 
vielen  anderen  Büchern,  sonst  denum  quinum,  wie  die  Heraus- 
geber auch  schreiben,  vergl.  Nipperdey  Quaest.  p.  114.  Bei  Plin. 
N.  H.  10,  63,  83  (178)  und  17,  18,  30  (136)  sind  quindenos  und 
quindenis  vermutlich  durch  unrichtige  Lesung  der  Zahlzeichen  in 
den  Text  gekommen. 

Seni  deni  Liv.  9,  30,  3;  sena  dena  Tacit.  1,  36;  senum  de- 
num Vitruv.  6,  9  (6),  3  (p.  147,  16);  senos  denos  C.  L  L.  6,  13876. 
Sehr  selten  ist  die  Nebenform  sedeni  in  dem  Verse  sedenis  Fahruns 
cito  solus  ab  omnibus  errat  Anth.  Lat.  ed.  Burmann  5,  68  (Meyer 
390;  Riese  680;  Baehrens  5  p.  352)  v.  15. 

Senum  septenumqne  denum  Cic.  Verr.  Acc.  2,  49,  122;  sep- 
tenis  denis  Anth.  Lat.  ed.  Burmann  5,  68  (Meyer  390;  Riese  680; 
Baehrens  5  p.  352)  v.  9. 

Octonum  denum  Liv.  38,  38,  15,  daneben  auch  duodevicenis 
denariis  Liv.  21,  41,  6. 

Noveni  deni  führt  Prise.  Fig.  num.  6,  24  S.  1353  (II  413,  33) 


—     326     — 

an,  scheint  aber  sonst  nicht  vorzukommen,  dafür  sagt  Quintil.  1, 

10,  44  undeviceni.  Aufser  diesen  mit  duode  und  unde  zusammen- 
gesetzten Distributivzahlen  kommt  noch  duodequadrageni  Plin.  N.  H. 
36,  2,  2  (6);  36,  15,  24  (114):  duochquinquaijeni  Plin.  N.  H.  2,  8, 
6  (38);  undetriceni  Macrob.  Sat.  1,  13,  4;  Censorin.  20,  9  vor. 

Die  Distributiva  der  Zehner  von  viginti  an  gehen  auf 
eni,  enae,  ena  aus,  vergl.  Prise.  Fig.  numer.  6,  24  S.  1353  (II  413, 
33) :  viceni,  triceni,  quadrageni,  quinquageni,  sexageni,  septuageni, 
octogeni,  nonageni.  Neben  viceni  gebraucht  Colum.  4,  30,  2  auch 
vigeni  und  in  der  Anth.  Lat.  ed.  Riese  741,  16  steht:  vigenam 
quartam  scripulus  seu  gramma  retentat,  auch  scheint  neben  tri- 
ceni eine  Form  trigeni  existiert  zu  haben,  denn  Agroet.  S.  2265 
(114,  9)  sagt:  triceni  de  tricentis  dices,  trigeni  de  triginta  und 
Dosith.  31,  24  (402,  21):  trigena  abhinc,  Belegstellen  werden  nicht 
angeführt. 

Auch  die  Hunderte  der  Distributiva  endigen  auf  e??i, 
enae^  ena  aufser  centeni  mit  Ausstofsung  der  Buchstaben  ent:  cen- 
teni,  duceni,  treceni,  quadringeni,  quingeni,  sesceni,  septingeni, 
octingeni,  nongeni.  Neben  quadringeni  ist  quadrigeni  (vergl.  Fragm. 
Bobiensia  ed.  Keil  VII  p.  544,  8)  bei  Varro  R.  R.  2,  8,  3;  Liv.  8, 

11,  16  im  Par.,  Harl.  1  und  in  anderen  Büchern,  und  Tac.  Ann, 
13,  31  im  Med.,  dazu  quadrigenarius  Liv.  7,  7,  4  im  Par.  und 
Leid.  1,  und  10,  40,  6  im  Leid.  1,  Voss.  2  und  in  anderen  Büchern, 
vergl.  über  quadrigenti  unter  7. 

Prise.  Fig.  numer.  6,  24  S.  1353  (II  413,  35)  stellt  auch  die 
Formen  ducenteni,  trecenteni  (tercenteno  equite  Incert.  Auct.  Carm. 
adv.  Marcion.  3,  92),  quadringenteni,  quingenteni,  sescenteni,  sep- 
tingenteni,  octingenteni,  nongenteni  auf.  Dagegen  heifst  es  Fragm. 
Bobiensia  (ed.  Keil  VII  p.  544,  7):  centenos,  ducenos,  trecenos, 
quadrigenos,  quingenos  et  deinde  per  omnia  sie  declinandum  est 
et  dicendum  est,  non  ducentenos,  tricentenos.  Doch  steht  sex- 
centenos  Cic.  Verr.  5,  25,  62  im  Guelf.  2  und  in  einigen  Lag.; 
trecentenae  Liv.  32,  29,  4  im  Thuan.  und  in  anderen  Büchern 
(im  Voss,  und  St.  Vict.  tres  centenae);  ducentenos  40,  18,  5  im 
Voss.;  quadringentenis  45,  16,  3  in  den  ältesten  Ausg. ;  sescenteni 
Suet.  Claud.  32  (im  Memm.  sesceni);  ducentenis  Macrob.  Somn. 
Scip.  2,  6,  3  im  Bamb.  (ducenis  mit  übergeschriebenem  tenis  im 
Par.)  und  Mart.  Capeila  6  §  610  sexcentena  im  Reichen.  Aber 
aus  den  kritischen  Bemerkungen  zu  mehreren  dieser  Stellen  ist 
zu  erkennen,  wie  unsicher  diese  Formen  sind,  und  mit  grofsem 
Rechte  sind  dieselben  von  Drakenb.  zu  Liv.  45,  16,  3:  Gernhard 


-     327     - 

zu  Cic.  Parad.  6,  3,  49  und  Zumpt  zu  den  Verr.  5,  25,  62  (p.  878) 
an  diesen  Stellen  verworfen  worden,  auch  die  neuesten  Herausgeber 
haben  sich  ihnen  angeschlossen  und  hier  nur  die  kürzeren  Formen 
in  den  Text  gesetzt.  Obwohl  auch  bei  Columella  an  folgenden  zwei 
Stellen  die  Überlieferung  für  sexcenteni  und  trecenteni  unsicher  ist, 
so  hat  doch  Schneider  mit  Unrecht  diese  Formen  geschrieben,  so 
3,  9,  3  sexcentenas,  (im  cod.  Polit.  sexcenas,  im  Leipz.  sexenas, 
im  St.  Germ,  und  Goes.  septenas)  und  5,  2,  10  quae  consum- 
mata  efficiunt  duo  millia  trecenteni  et  quadraginta  (hier  ist  sowohl 
das  Distributiv  wie  auch  der  Nominativ  falsch,  vielmehr  ist  mit 
Drakenb.  zu  Liv.  45,  16,  3  trecentos  zu  schreiben).  Bei  Colum. 
3,  5,  3  ist  die  ältere  Lesart  sexcenteni,  aber  im  Leipz.  steht  sex- 
ceni,  im  St.  Germ,  in  septeni  verschrieben,  Schneider  hat  quadra- 
genos  in  den  Text  gesetzt.  Bei  einigen  Schriftstellern,  besonders 
bei  Späteren,  finden  sich  die  längeren  Formen  besser  beglaubigt 
und  sind  auch  von  den  neuesten  Herausgebern  in  den  Text  ge- 
setzt, so  quadringentena  milia  nummum  bei  Plin.  N.  H.  8,  43, 
68  (170)  von  Detl'efsen,  so  trecenteni  bei  Amm.  Marc.  18,  2,  11;  168 
20,  4,  2;  20,  4,  3;  31,  11,  2;  quingenteni  31,  10,  13  von  Gardt- 
hausen;  Augustin.  Serm.  113  (im  Singular);  sexcenteni  bei  Hygin. 
Munit.  castr.  5  von  Lange  und  bei  Orosius  5,  19,  11  von  Zange- 
meister; quingenteni  Vulg.  2  Mach.  8,  22;  ducenteni  Gromat.  S.  153, 
29;  159,  10;  159,  13;  293,  11;  293,  16,  dafür  duoeenteni  S.  2, 
14;  110,4;  sescentetd  Gromat  S.  213,  Ib;  214,6;  trecenteni  ^.311, 
32,  vergl.  Baunack,  Zeitschr.  für  vergleichende  Sprachforsch.  25 
(1880)  p.  235. 

Milleni,  welches  Prise.  Fig.  numer.  6,  24  S.  1353  (H  414,  3) 
den  Distributiva  der  Hunderte  anreiht,  wird  erst  bei  Späteren  ge- 
funden, Gaius  Inst.  2  §  225;  Scaev.  Dig.  31,  89  §  1;  Lamprid. 
HeHog.  21,  7;  26,  7;  Vulg.  Numer.  31,  5;  2  Regg.  18,  4;  1  Esdr. 
8,  27;  2  Mach.  8,  22;  Augustin.  Serm.  270,  3;  Amm.  Marc.  15, 
11,  17;  Boeth.  Ars  geom.  p.  398,  15  (Fr.);  Mart.  Capella  6  §  610; 
Nov.  Valent.  HI  t.  5  §  4  (vergl.  Paucker,  De  latinitate  scriptorum 
historiae  Augustae  p.  89);  Tiberian.  4,  2  (Baehrens  F.  P.  R.  HI 
p.  267  =r  Anthol.  Lat.  ed.  Riese  480);  C.  L  L.  5  S.  621  No.  8  v.  5; 
10,  451.  Bei  Plaut.  Bacch.  4,  9,  4  (928)  war  millenum  eine  nicht 
glückliche  Konjektur  von  Camerarius,  jetzt  mille  numero  oder 
milleique  numero.  .Bei  den  Älteren  wird  dafür  gern  der  Plur. 
milia  gebraucht.  Viritim  millia  nummum  singula  dedi  monum. 
Ancyr.  Taf.  3  Z.  18:  legiones  auctas  milibus  peditum  et  centenis 
equitibus  in  singulas  adiectis  Liv.  22,  36,  3;  Stipendium  praeterea 


—    328     - 

iis  coloniis  in  milia  aeris  asses  singulos  imperari  exigique  quot- 
annis  Liv.  29,  15,  9;  dona  comitibus  legatorum  milium  aeris  Liv. 
30,  17,  14;  pro  impensis  deinde  in  bellum  factis  quindecim  milia 
talentum  Euboicorum  dabitis,  quingenta  praesentia,  duo  milia  et 
quingenta,  cum  senatus  populusque  Romanus  pacem  comproba- 
verint,  milia  deinde  talentum  per  duodecim  annos  Liv.  37,  45, 
14;  vicenos  quinos  et  semisses  in  milia  aeris  quaestores  urbani 
cum  cura  et  fide  solverunt  Liv.  39,  7,  5;  item  mancipia  minora 
annis  viginti,  quae  post  proximum  lustrum  decem  milibus  aeris 
aut  pluris  eo  venissent,  uti  ea  quoque  deciens  tanto  pluris  quam 
quanti  essent  aestimarentur  et  bis  rebus  omnibus  terni  in  roilia 
aeris  adtribuerentur  Liv,  39,  44,  3 ;  Richter  (Zahlwort  bei  Livius 
p.  44)  bemerkt,  dafs  bei  Livius  ,je  tausend'  durch  milia  »stets 
ohne  singula,  aber  immer  in  Verbindung  mit  in  singulos  oder 
einem  anderen  Distributiv«  ausgedrückt  sei;  paria  singula  milibus 
singulis  sestertiorum  solita  venire  Colum.  8,  8,  9;  pretia  fuere  in 
libras  denarium  milia  Plin.  N,  H.  12,  19,  42  (93);  milibus  dena- 
rium  sextarii  veneunt  Plin.  N.  H.  12,  25,  54  (123)  und  raro  adhuc 
fuere  singulis  testis  milia  nummum  Plin.  14,  4,  6  (57);  singulis 
vestrum  milia  denarium  dari  iussi  Curt.  5,  5,  22. 

14.  Die  Distributiva  der  Einer  können  denen  der 
Zehner  von  viceni  an  nachfolgen  oder  vorangehen,  und 
auch  in  dem  letzteren  Falle  ist,  wie  bei  den  Ordinalia.  vergl. 
unter  11,  die  Verbindungspartikel  nicht  erforderlich. 
Singuli  et  triceni  Censorin.  20,  10;  quina  et  vicena,  quinis  et  vi- 
cenis,  sena  et  vicena,  senis  et  vicenis,  octonis  et  vicenis  privil. 
veter.  II.  VII.  IX.  XL  XII.  XIII.  XIV.  XVL  XVIII.  XIX.  XX. 
XXI.  XXII.  XXIII.  XXIV.  XXV.  XXVI.  XXX.  XXXI.  XXXIII. 
XXXIV.  XLVI.  LL  LIIL  LVI  (CLL.  3  S.  845  folg.);  quinis  et 
vicenis  Ephem.  epigr.  4  S.  496,  Z.  16;  S.  497,  Z.  15;  S.  500,  Z.  12 
und  singulorum  tricenorumque  Macrob.  Sat.  1,  14,  8  —  die  Zehner 
ohne  et  nachgestellt:  octogeni  bini  Liv.  10,  30,  10  und  quadra- 
genos  binos  39,  7,  2;  vicena  quina  32,  26,  14  und  vicenos  quinos 
39,  5,  17;  39,  7,  5;  septuagenos  quinos  45,  42,  3  und  quadra- 
genos  quinos  45,  43,  7;  quinquageuos  senos  28,  9,  17;  quadra- 
geni  singuli  Colum.  5,  3,  2 ;  sexagenum  quinum  Frontin.  Aquaed. 
55;  57;  nonagenum  quinum  Aquaed.  61;  vicena  quina  Spartian. 
Did.  lul.  3,  2;  vicenum  ternum  Vopisc.  Tacit.  10,  5;  tricenos  sin- 
gulos Macrob.  Sat.  1,  12,  38;  1,  13,  7  —  aber  auch  quina  octo- 
gena  Lucil.  (so  L.  Müller  3,  6  und  Baehrens  74,  aber  Lachmann 
92    bis  quinquagena)    bei   Non.  S.  266,  26;   quinum   septuagenum 


—     329     — 

Varro  bei  Plin.  N.  H.  36,  13,  19  (92);  (luini  viceni  Liv.  22,  54,  4; 

37,  59,  6  und  quinos  vicenos  41,  7,  3,   quinum  quadragenum  38, 

38,  15;  sena  vicena  privil.  veter.  XV  (daher  die  Wortbildung  lex 
quiuavicenaria  Plaut.  Pseud.  1,  3,  69)  —  selten  quinquagena  et 
singula  Liv.  41,  13,  5;  tricenis  et  singulis  Solin.  1,  36;  Macrob. 
Sat.  1,  12.  3  und  vicenis  quaternisque  Plin.  N.  II.  29,  7,  99  (212); 
sehr  selten  ist  septuagenos  vicenos  aureos  legatis  dedit  Spartian. 
Sever.  6,  3. 

Die  Distributiva  der  Hunderte  gehen  gew  öhnlich  169 
denen  der  kleineren  Zahlen  voran.  Centenos  binos  Liv.  10, 
46,  15;  ducenos  septuagenos  34,  46,  3;  duceni  quinquageni  34,  52, 
II;  centenum  denum,  centenuna  tricenum  und  centeuum  quadra- 
genum Plin.  N.  H.  7,  49,  50  (164);  centenum  vicenum  Frontin. 
Aquaed.  32;  33;  63;  centenis  quinquagenis  Capitol.  Gordian.  tres 

3,  5,  doch,  wenn  auch  selten,  vicenos  et  centenos  Colum.  8,  9,  3; 
vicenis  atque  centenis  Arnob.  2,  71.  Folgen  auf  Hunderte 
Zehner  und  Einer,  so  bleibt  et  fort:  centeni  vicini  quini 
Liv,  36,  40,  13;  duceni  quadrageni  singuli  Colum.  5,  3,  2;  cen- 
tenum vicenum  quinum  und  centenum  tricenum  quinum  Plin.  N.  H. 
7,  49,  50  (164);  septingenos  vicenos  quinos  Lamprid.  Comm.  Ant. 
16,  8. 

15.  Der  Genet.  Plur.  des  Mascul.  und  Neutr.  der 
Distributiva  geht  meistens  auf  um  aus,  aber  stets  singu- 
lorum,  z.B.  Cic.  Rep.  1,  39,  61;  pro  Cluent.  24,  64;  38,  107. 
u.  a.  m.  Über  den  Gen.  PI.  des  Femin.  vergl.  unter  bini  und 
septeni. 

Binwn  digitum  Vitruv.  7,  1,  6  (p  164,  23);  pedum  binum 
Sali.  (Fragm.  36  ed.  Peter  p.  283,  1)   bei  Nonius  80,  4;  Vitr.  7, 

4,  5  (p.  171,  15);  binum  cubitorum  Plin.  N.  H.  5,  5,  5  (34); 
7,  16,  16  (75);  9,  30,  48  (93);  25,  5,  19  (44);  27,  12,  97  (123); 
36,  8,  14  (69);  Gurt.  8,  9,  28;  binum  digitorum  Plin.  N.  H.  12, 
19,  43  (96);  31,  6,  31  (57);  binum  palmorum  26,  11,  68  (108); 
27,  12,  91  (116);  binum  Scribon.  8  (p.  8,  23),  aber  hmorum  bene- 
ficiorum  Cicer.  post  red.  in  sen.  15,  36;  binorum  tabulatorum 
Caes.  bell.  civ.  1,  25,  10;  binorum  hostium  Eutr.  2,  13,  2  und 
btnarum  palmarum  Plin.  N.  H.  7,  2,  2  (28). 

Ternnm  et  quaternum  qculorum  Plin.  N.  H.  6,  30,  35  (194); 
ternum  cubitorum  Plin.  N.  H.  13,  25,  50  (139);  25,  6,  30  (66); 
ternum  digitorum  Plin.  N.  H.  20,  17,  73  (194);  ternum  pedum 
Colum.  5,  6,  8;  5,  6,  10;  Plin.  N.  H.  11,  29,  35  (103);  pedum 
quadratorum  ternum  Plin.  N.  H.  33,  4,  21  (75);   ternum  et  qua- 


—     330     — 

ternum  oculorum  Plin.  N.  H.  6,  30,  35  (194),  aber  intervallo  ter- 
norum  pedum  Pliu.  N.  H.  16,  36,  67  (173);  scrobibus  ternorum 
pedum  in  quamque  partem   17,  22,  35  (167). 

Qiiaternuvi  digitum  Varro  bei  Charis.  S.  126,  26;  quaternum 
pedum  Colum.  5,  9,  7;  Vitruv.  10,  14  (9),  1  (p.  263,  14);  10,  14 
(9),  5  (p.  264,  25);  quaternum  mensura  Suet.  Aug.  40;  ternum  et 
quaternum  oculorum  Plin.  N.  H.  6,  30,  35  (194);  quaternum  digi- 
torum  Plin.  N.  H.  21,  4,  10  (21);  33,  3,  19  (61);  quaternum  iuge- 
rum  Plin.  N.  H.  9,  3,  2  (4);  36,  15,  24  (102);  quaternum  pedum 
Plin.  N.  H.  17,  21,  35  (159);  annorum  quaternum  C.  I.  L.  3,  2160, 
aber  quatemorum  digitorum  Colum.   11,  3,  57. 

Quinum  digitorum  Colum.  11,  3,  57;  quinum  pedum  Colum. 
4,  33,  2;  Vitruv.  5,  1,  6  (p.  106,  18);  10,  15  (10),  2  (p.  266,  15); 
quinum  cubitorum  Plin.  N.  H.  7,  2,  2  (28);  9,  30,  48  (93);  qui- 
num aureorum  Julian.  Dig.  40,  9,  5  §  2  —  quindenum  Vitruv.  6, 
9  (6),  2  (p.  146,  28),  aber  quinum  denum  8,  7  (6),  4  (p.  208,  3); 
denum  quinum  Hirt.  bell.  Gall.  8,  9,  3  vergl.  S.  325  —  quinum 
quadragenum  Liv.  38,  38,  15  —  pedum  quinum  septuagenum  Varro 
bei  Plin.  N.  H.  36,  13,  19  (92). 

Senum  pedum  Caes.  bell.  civ.  2,  15,  1;  digitorum  senum  Vitruv. 

7,  1,  3  (p.  163,  20);  senum  pedum  Colum.  4,  30,  5;  Suet.  Nero 
19;  denarium  senum  Plin.  N.  H.  20,  24,  100  (264)  —  seiium  de- 
num  Vitruv.  6,  9  (6),  3  (p.  147,  16)  —  annorum  senum  septenum- 
que  denum  Cic.  Verr.  Acc.  2,  49,  122. 

Septenum  amphorarum  Colum.  12,  28,  1. 
Octonum  Vitruv.  8,  7  (6),  4  (p.  208,  4);    octonum  cubitorum 
Plin.  N.  H.  6,  30,  35  (190)  —  octonum  denum  Liv.  38,  38,  15. 
Denum  Vitruv.  5,  11,  3  (p.  128,  6);  6,  9  (6),  2  (p.  146,  28); 

8,  7  (6),  4  (p.  207,  26  und  208,  4);    denum  bominum  Colum.  1, 

9,  7;  pedum  denum  Colum.  2,  10,  26;  Plin.  N.  H.  17,  22,  35  (169); 
31,  6,  31  (58);  Vopisc.  Firm.  3,  4,  aber  denorum  tabulatorum  Bell. 
Alex.  2,  4;  denorum  equorum  Liv.  43,  5,  9;  denorum  gallinaceorum 
Spart.  Peso.  10,  6. 

Duodenum  pedum  Caes.  bell.  Gall.  7,  36,  7;  Plin.  N.  H.  36,  3, 
3  (7);  Vitr.  10,  6,  12  (p.  250,  14);  Gran.  Licin.  p.  9,  14  ed.  Bonn. 

Vicenum  cubitorum  Plin.  N.  H.  6,  23,  26  (99);  8,  13,  13  (35); 
31,  2,  15  (18);  vicenum  pedum  Plim.N.  H.  17,  11,  15  (77);  Veget. 
de  re  milit.  4,  3  —  pedum  vicenum  ternum  Vopisc.  Tacit.  10,  5. 

Pedum  tricenum  Varro  bei  Plin.  N.  H.  36,  13,  19  (91);  Plin. 
N.  H.  11,  33.  39  (113):  Vopisc.  Tacit.  15,  1,  aber  singulorum 
tr icenorumque  Macrob.  Sat.  1,   14,  8. 


—     331     — 

Quadragenum  pedum  Caes.  bell.  Gall.  4,  17,  5;  quadragenum 
ciibitorum  Plin.  N.  H.  9,  3,  2  (7)  —  quadragenum  bmum  cubito- 
rum  Plin.  N.  H.  36,  9,  14  (69)  —  quadragenum  quinum  Frontin. 
Aquaed.  51 ;  53  —  quadragenum  octonum  cubitorum  Plin.  N.  H. 
36,  9,  14  (65);  36,  9,  14  (67)  —  duodequadragemim  pedum  Plin. 
N.  H.  36,  2,  2  (16):  36,  15,  24  (114). 

Quinqiiagernim  pedum  Varro  bei  Plin.  N.  H.  36,  13,  19  (91); 
Vitruv.  9,  1,  5  (p.  213,  28  und  p.  214,  1);  quinquagenum  cubi- 
torum Plin.  N.  H.   15,  24,  28  (99). 

Sexagenum  quinum  Frontin.  Aquaed.  55. 

Septuagenum  quinum  Frontin.  Aquaed.  57,  aber  septuagenarum 
librarum  Cod.  Theod.  14,  4,  4  §  1. 

Octogenum  quinum  Frontin.  Aquaed.  59. 

Nonagenum  quinum  Frontin.  Aquaed.  61. 

Centenum  Varro  bei  Plin.  N.  H.  36,  13,  19  (92);  centenum 
annorum,  centenum  denum,  centenum  vicenum  quinum,  centenum 
tricenum,  centenum  tricenum  quinum  aut  septenum,  centenum 
quadragenum  Plin.  N.  H.  7,  49,  50  (164);  Boeth.  Ars  geom.  p.  399, 1 
—  centenum  vicenum  Frontin.  Aquaed.  29;  32;  33;  63  —  centenum 
quinquagenum  Plin.  N.  H.  36,  13,  19  (92). 

Bucenum  cubitorum  Plin.  N.  H.  9,  3,  2  (4) ;  ducenum  sestertio- 
rum  Capit.  Pertin.  2,  4,  aber  ducenorum  peditum  equitumque  tre- 
cenorum  Liv.  7,  25,  8. 

Quadringenorum  equitum  Liv.  45,  16,  3. 

Immer  ist  der  verkürzte  Genet.  neben  milium  im  Gebrauch, 
so:  hinum  milium  Sisenna  (Fragm.  36  ed.  Peter  p.  283,  1)  bei 
Nonius  80,  4;  Liv.  42,  19,  6;  43,  6,  10;  43,  6,  14;  43,  8,  8; 
44,  14,  4;  44,  15,  8;  45,  42,  11  —  quatemum  milium  Liv.  6, 
22,  8;  7,  25,  8;  33,  30,  8;  37,  3,  11  —  qui^ium  milium  Liv.  30, 
17,  14;  31,  9,  5;  45,  16,  3  ist  als  falsch  eingeklammert  —  vice- 
num millium  C.  I.  L.  8,  6944  —  centenum  milium  Sueton.  Tib.  7. 

16.  Bei  Dichtern  vertreten  Distributiva  zuweilen  die  170 
Stelle  der  Cardina lia.  Binas  bidentis  Verg.  Aen.  5,  96  und 
Corpora  bina  Ovid.  A.  A.  2,  72;  terni  ductores  Verg.  Aen.  5,  560; 
terna  saecula  Tibull.  4,  1,  112;  terna  guttura  Ovid.  Met.  10,  22; 
terna  capita  Sen.  Herc.  Für.  784;  nomina  trina  Ovid.  Fast.  6, 
216;  quina  armenta  mit  quinque  greges  balantum  verbunden  Verg. 
Aen.  7,  538:  ad  quinos  (annos)  Ovid.  Met.  3,  351;  sena  vellera 
Ovid.  Met.  12,  429;  septena  volumina  neben  Septem  gyros  Aen. 
5,  85  und  septenos  orbes  8,  448;  septenas  vias  Prop.  4  (3),  22, 
16;   septenis  fistula  cannis  Ovid.  Met.  2,  682;   septena  fila   lyrae 


-     332     — 

Ovid.  Fast.  5,  105;  septena  ostia  Ovid.  Amor.  3,  6,  39:  septena 
culmina  Stat.  Silv.  1,  5,  23  und  septenae  portae  Theb.  3,  39; 
septenos  luontes  Mart.  8,  36,  5  und  Claudian.  B.  Gild.  104;  terga 
novena  boum  Ovid.  Met.  12,  97;  denis  hastis  Plaut.  Mosteil.  2,  1, 
11  (358),  vergl.  S.  325;  duodena  astra  Verg.  Ge.  1,  232;  duodena 
castra  Plin.  N.  H.  7.  28,  29  (105);  centenas  manus  neben  centum 
bracchia  Verg.  Aen.  10,  566  und  Stat.  Theb.  10,  294,  centenas 
voces  Sil.  4,  528. 

In  der  Prosa  werden  die  Distributiva  entsprechend  auf  milia 
angewandt.  Quinis  aut  senis  milibus  passuum  Caes.  bell.  Gall.  1, 
15,  5;  ducena  quinquagena  milia  capitum  Liv.  9,  19,  2:  quinqua- 
gena  centena  milia  passuum  Plin.  N.  H.  2,  103,  106  (234);  cen- 
tena  milia  Plin.  N.  H.  3,  5,  6  (45);  octona  milia  equitum  Plin. 
N.  H.  33,  10,  47  (136);  quina  milia  Porapon.  Dig.  32,  54.  Aber 
agrum  minus  dena  milia  reddere,  villam  plus  vicena  Varro  R.  R. 
3,  2,  17  und  dena  milia  HS  ex  melle  recipere  esse  solitos  3,  16,  11 
bezieht  sich  auf  den  Ertrag  jedes  Jahres;  sexagena  milia  raodium 
Cic.  Verr.  5,  21,  53  auf  die  jährliche  Auflage;  praemissis  Hippo- 
crate  atque  Epicyde  cum  binis  milibus  armatorum  Liv.  24 ,  7,  1 
auf  die  jedem  der  beiden  Führer  zugeteilte  Truppenzahl ;  per 
centena  milia  et  quinquaginta  Plin.  N.  H.  8,  42,  65  (162)  auf  den 
Ritt  eines  Tages;  se  iam  bina  milia  passuum  ambulare  Quintil. 
6,  3,  77  auf  den  täglichen  Spaziergang,  und  quadrageua  milia 
nummum  Cic.  Cluent.  27,  74  wird  durch  das  daneben  stehende 
in  singulos  iudices  distributa  gerechtfertigt,  ebenso  vicena  milia 
nummum  singulis  ob  participatum  imperium  militibus  promisissent 
Capitol.  Ant,  Phil.  7,  9 ;  anulorum  cum  milibus  quadringenis  Suet. 
Caes.  33  für  jeden  einzelnen,  ebenso  congiarium  dedit  populo  de- 
narios  centenos;  praetorianis  promisit  duodena  milia  sed  dedit 
sena  Capitol.  Pertin.  15,  7. 

Distributiva  werden  auch  im  Sing,  gebraucht,  be- 
sonders von  Dichtern.  Vergl.  Prise.  Fig.  numer.  6,  24  S.  1353 
(II  414,  4)  und  7,  29  S.  1356  (II  416,  1). 

Singulum  vestigium  Plaut.  Cist.  4,  2,  34;  unum  singulum 
Varro  (Sat.  Men.  345  und  414)  bei  Non.  S.  171,  18  und  19  und 
nummo  singulo  ein  Unbekannter  ebendaselbst,  S.  171,  21;  nummo 
singulo  Gell.  18,  13,  6  und  singulo  numero  19,  8,  5;  singulus  quis- 
que  bomo  Augustin.  Civ.  Dei  4,  3  (I  149,  13);  singulum  quemque 
Daum  Civ.  Dei  10,  24  (I  437,  19);  unum  ac  singulum  Civ.  Dei 
12,  22  (I  549,  14);  singulus  quisque  Doctr.  Chr.  1,  5,  5;  in  illo- 
rum  singulo  quoque  Doctr.  Chr.  4,  26,  56;  Eugipp.  Exe.  Augustin. 


—     333      — 

246  S.  805,  26  und  27;  Marc.  Capeila  sagt  3  §  325:  iion  dicimus 
singulus  vir,  singula  mulier,  singulum  scrinium. 

Bina  supellex  Lucr.  4,  451  und  corpore  bino  5,  879;  bina 
lampade  Nemes.  130;  pectore  bino  Anthol.  Lat.  ed.  Riese  791,  25; 
cum  anatocismo  binae   centesimae  usurae  1.  Neap.  2646  Z.  30. 

Tenio  ordine  Verg.  Aeu.  5,  120;  terna  cervice  Sil.  1,  279; 
terno  ore  Stat.  Silv.  2,  1,  184;  terna  deprecatione  Plin.  N.  H.  28, 
4,  7  (36);  terna  Gratia  Claudian.  Laud.  Seren.  88;  terno  cum 
cimice  Samon.  908;  terni  saecula  tractus  Auson.  Idyll.  11,  13 
(ed.  Peiper  p.  200). 

Triniim  nundinum  und  trino  nundino  C.  I.  L.  1,  196  Z.  22 
und  1,  197  Z.  31;  Cic.  Phil.  5,  3,  8;  de  domo  16,  41;  17,  45 
und  Farn.  16,  12,  3;  Liv.  3,  35,  1  und  Quintil.  2,  4,  35;  latratu 
trino  Sen.  Thyest.  676;  trino  versu  Plin.  N.  H.  10,  35,  52  (106) 
und  trina  ustione  36,  21,  42  (155);  trino  foro  Stat.  Silv.  4,  9,  15; 
trinae  caedis  cruore  Apul.  Met.  3,  1  S.  173;  trini  generis  Arnob. 
3,  13;  cochlear  trinum  Samon.  312;  trinam  formam  divinitatis 
TertuU.  ad  nat.  2,  2;  trina  fraternitas  scorp.  8;  trina  virtus  de 
anim.  48  und  resurr.  28;  trina  fides  Auson.  Idyll.  1,  22  (p.  18 
ed.  Peiper);  trina  pietate  Idyll.  1,  29  (p.  19);  trinum  columen 
Orat.  consul  Ausonii  (ed.  Peiper  p.  19,  8);  trino  aevo  Idyll.  11, 
12  (p.  200);  trinum  genus  Idyll.  11,  63;  11,  66  (p.  203);  trino 
capite  Mamert.  Panegyr.  Maxim.  Aug.  2  (p.  90,  26  B.);  trina  face 
Avien.  Arat.  903;  trina  unda  Avien.  Descr.  orb.  149;  trina  frons 
364  und  trino  sinu  831;  trinae  in  annum  condemnationis  Impp. 
Arcad.  et  Honor.  Cod.  1,  54,  6  §  3;  trinae  illationis  Impp.  Valent. 
et  Valer.  Cod.  11,  65  (64),  4;  munera  trinae  laudis  Sedul.  Pasch, 
Oper.  lib.  2,  9  und  trina  negatio  5,  36;  trinum  genus  Chalcid. 
Tim.  50  C  (p.  63,  12);  trina  incorporatio  Chalcid.  Tim.  c.  136 
(p.  198,  17);  trina  ratio  vivendi  Chalcid.  Tim.  c.  245  (p.  279,  2); 
ordine  trino  scutorum  Amm.  Marceil.  24,  4,  10;  machina  trina 
Ven.  Fort.  3,  6,  52 ;  trinum  consortium  Ennod.  Op.  9,  6  (ed.  Hartel 
p.  417,  8;  ed.  Vogel  p.  19,  20);  trino  vocabulo  lordan.  Getica  29, 
151  und  trino  flore  48,  252;  trina  aqua  Alcim.  Avit.  ex  homilia- 
rum  lib.  24  ed.  Peiper  p.  142,  20  und  trinum  deum  ders.  ex 
homiliarum  lib.  26  ed.  Peiper  p.  146,  32;  trino  versu  Anth.  Lat. 
ed.  Riese  485,  2  (Baehrens  3  p.  272)  und  trina  tempestas  726,  34 
(Baehrens  3  p.  64). 

Aere  quaterno  Mart.  12,  76,  1  und  quadrini  circuitus  febrem 
Plin.  N.  H.  7,  50,  51  (170). 

Quino  semipede  Phn.  N.  H.  17,  11,  16  (80). 


—     334     — 

Seno  pede  Stat.  Silv.  5,  3,  92. 

Gurgite  septeno  Lucan.  8,  445;  septeno  tegmine  Val.  Flacc. 
6,  349  und  septeno  murmure  7,  464;  septeno  partu  Plin.  N.  H. 
13,  7,  14  (57)  und  septeno  circuitu  28,  16,  66  (228);  septena 
harundine  Sil.  1,  197  und  14,  471;  septenus  Hister  Stat.  Silv.  5, 
2,  136  und  septena  fama  5,  3,  95;  septena  canna  Calpurn.  4,  45; 
septeno  cimice  Samon.  980;  septena  arce  Pacat.  Panegyr.  Theod. 
Aug.  45,  7;  septena  voce  Claudian.  Olybr.  et  Prob.  176  und  sep- 
teno gurgite  in  Rufin.  1,  185;  septeno  numero  Impp.  Valentin. 
Theodos.  et  Arcad.  Cod.  3,  12,  6  (7),  3. 

Octono  Inscbr.  Henzen  7215  Z.  10;  octonus  numerus  Hilar. 
prol.  in  psalm.  14. 

Novena  lampade  Stat.  Silv.  1,  2,  4. 

Dena  Luna  Ovid.  Heroid.  11,  46  (Ehwald  11,  48  nova);  de- 
nam  (vulpem)  Anthol.  Lat.  ed.  Riese  736,  15  (Baehrens  5  p.  355). 

Undeno  fiue  Antb.  Lat.  736,  10  (Baebrens  5  p.  355). 

Duodeni  laboris  Herculei  Apul.  Met.  3,  19  S.  208;  ex  duo- 
dena  tribu  Commod.  Apol.  946;  duodenus  apex  Sedul.  Carm.  1, 
361;  Op.  lib.  1,  31  (p.  196,  7  Huemerj;  duodena  cobors  Antb. 
Lat.  ed.  Riese  736,  18  (Baebrens  5  p.  355);  duodenus  (seil,  liber) 
Auct.  argument.  II  ad  Stat.  Theb.  v.  12;  duodena  cum  vitula  I. 
Neap.  1399. 

Quindena  summula  Boetb.  Aritb.  2,  50;  quindenum  Antbol. 
Lat.  ed.  Riese  736,  12  (Baebrens  5  p.  354). 

Viceno  spatio  Plin.  N.  H.  17,  23,  35  (211);  vigena  quarta 
pars  Antbol.  Lat.  741,  16. 

Aliam  tricenum  (fructum),  aliam  sexageuum,  aliam  centenum 
Augustin.  Civ.  Dei  21,  27  (II  551,  29)  und  ad  numerum  suum 
vel  tricenum  vel  sexagenum  vel  centenum  unoquoque  eorum  per- 
veniente  Civ.  Dei  21,  27  (II  552,  7). 

Quadrageno  spatio  Plin.  N.  H.  17,  23,  35  (211). 

Sexac/esinms  fructus  usurae  Augustin.  Serm.  216,  3;  Civ.  Dei 
21,  27  vergl.  tricenus. 

Sejjtuaqeno  coitu  Plin.  N.  H.  26,  10,  63  (99). 

Ceidena  arbore  Verg.  Aen.  10,  207;  centeno  gutture  Pers.  5,  6 
centeno  verbere  Sil.  11,  490;  centeni  iudicis  Stat.  Silv.  4,  4,  43 
centeno  pondere  Silv.  5,  1,  190;  centeni  Aegaeonis  Tbeb.  4,  535 
centeno  vulnere  5,  533;  centenus  eques  6,  213;  centena  voce  12 
797;  centeno  ligone  Mart.  4,  64,  32  und  centeno  consule  8,  45,  4 
centena  quinquagena  fruge  Pliu.  N.  H.  17,  5,  3  (41)  und  centeno 
quinquageuo  filo  19,  1,  2  (11);  centeno  amni  Apul.  Flor.  6  S.  20 


—    335     - 

in  einem  Verse;  centeno  lumine  Claudian.  Cons.  Stil.  1,  312;  cen- 
tenus  cousul  ders.  VI  cons.  Honor.  301  und  centeno  motu  Rapt. 
Proserp.  1 ,  47 ;  centenum  fructum  Sedul.  Pasch.  Carm.  1 ,  59 ; 
Augustin.  Civ.  Dei  21,  27  vergl.  tricenus;  centena  littera  lul.  Valer. 

1,  32  V.  44;  centeno  reditu  Ven.  Fort.  3,  9,   105. 

Terceyiteno  equite  Inc.  Auct.  Carmen  adv.  Marcion.  3,  92. 
Quingentenus  numerus  Augustin.  Serm.   113. 
MUleniis  numerus  Boeth.  Art.  geometr.  p.  398  und  399  (Fr.); 
millenum  triticum  August.  Serm.  101,  3;   millenum  Cassiod.  Var. 

2,  37;  milleno  milite  Anthol.  Lat.  ed.  Burmann  5,  46  (Meyer  388; 
Riese  483;  Baehrens  5  p.  357)  v.  5. 

Dazu  kommen  bis  bina  cervice  Sedul.  Carm.  3,  90;  bis  quino 
mense  Ovid.  Fast.  3,  124;  bis  quina  parte  Manil.  4,  465;  labore 
bis  seno  Sen.  Herc.  für.  1282  (1289)  und  Agam.  813  (851);  bis 
seno  sidere  Val.  Flacc.  4,  93;  bis  septeno  vere  Apul.  de  mag.  9 
S.  403  in  Versen ;  bis  octono  sub  consule  Auson.  Epitaph.  33,  1 ; 
bis  denum  folium  Samon.  1073;  bis  deno  circine  Anth.  Lat.  ed. 
Meyer  1373,  3;  bis  deno  C.  I.  L.  9,  4756;  vota  bis  deni  orbis 
Inschr.  Orell.  2335  in  Versen;  bis  undena  Manil.  4,  451:  bis  duo- 
dena  Manil.  4,  451  ;  ter  quinae  noxia  Manil.  4,  455;  ter  dena 
bove  Sil.   15,  259;  ter  dena  luce  Stat.  Silv.  5,  5,  24. 


Adverbia. 

17.  Semel;  bis  (nach  Cic.  Orat.  45,  153  für  duis,  Griech.  dtg, 
Sanskr.  dvis,  vergl.  über  bini  unter  12);  ter^  Griech.  rpcg  und 
Sanskr.  tris,  mit  der  gleichen  Verkürzung  wie  in  den  Adjectiva 
(vergl.  Adject.  6);  quäter^  Sanskr.  tschatur.  Die  folgenden  Zahl- 
adverbien haben  die  Endung  iey^s  oder  ies:  quinquiens  oder  quin- 
quies;  sexiens  oder  sexies;  septiens  oder  septies;  octiens  oder  octies; 
noviens  oder  novies;  deciens  oder  decies.  Neben  novies  kommt 
auch  nonies  vor,  so  in  Not.  Tir.  p.  100  und  in  der  unächten  Inschr. 
Orell.  806  decies  nonies  (C.  I.  L.  2,  464*  steht  decies  novies). 

Die  ältere  Form  der  Zahladverbien  von  quinquies  an  vvrar  die 
auf  iens.  Mar.  Victor.  1  S.  2469  (24,  23):  Adverbia  cum  n  scri- 
benda,  quotiens  deciens  totiens  et  similja  per  numerum.  Andere 
Grammatiker  verlangen  das  n  nur  in  quotiens  totiens  aliquotiens 
multotiens.  Caper  de  orthogr.  S.  2241  (95,  8):  Sine  n  scribenda 
sunt  millies  centies  decies;  sed  quotiens  totiens  cum  scribitur,  per 
n  scribenda  sunt,     Prise.  15,  4,  22  S.  1014  (II  77,  15)  sagt,  von 


—     336     — 

den  Adverbia  auf  es  handelnd:  Pleraque  a  numeris  nascuntur,  id 
est  a  quinque  usque  ad  mille,  ut  quinquies  sexies  decies  vieles 
centies  quingenties  milies.  15,  4,  24  S.  1015  (II  78,  22):  In  ens 
totiens  a  tot,  et  quotiens  a  quot,  et  a  multo  multotiens,  et  ali- 
quotiens  ab  aliquot.  Sallustius  in  I  Historiarum :  Neque  detrusus 
aliquotiens  terretur.  Und  15,  6,  37  S.  1022  (II  88,  I5):  Ä  duo- 
bus  pro  Graeco  dcg  nos  bis  dicimus ;  ceteri  enim  numeri  a  voci- 
172  bus  suis  faciunt  adverbia,  tres  ter  quattuor  quater.  A  quinque 
vero  usque  ad  mille  in  es  produetam  desinunt  adverbia,  ut  quin- 
quies sexies  septies ;  sie  reliqui,  ut  supra  dietum  est.  A  quot 
vero  et  tot  in  ens  terminantur,  quotiens  et  totiens.  Derselbe  Fig. 
numer.  7,  28  S.  1354  (II  415,  17):  Adverbia  ex  omni  numero 
inveniuntur,  ab  uno  quidem  et  duo  iuaequaliter,  semel  et  bis,  a 
ceteris  vero  aequaliter,  ter  quater.  Reliqua  omnia  in  es  pro- 
duetam desinunt,  quinquies  sexies  septies  octies  novies  decies, 
undecies  duodecies  terdecies  quaterdecies  quinquiesdecies  sexies- 
decies  septiesdecies  octiesdecies  noviesdecies,  vicies  trieies  qua- 
dragies  quinquagies  sexagies  septuagies  octogies  nonagies,  centies 
dueenties  trecenties  quadringenties  quingenties  sescenties  septin- 
genties  octingenties  noningenties  et  nongenties  milies.  Infinitis 
tarnen  numerorum  adverbiis  etiam  n  interponitur,  quotiens  totiens, 
similiter  multotiens.  Dagegen  Albinus  de  orthogr.  S.  2343  (308, 
14);  Quoties  et  toties  sine  n,  licet  veteres  per  n. 

Gegenüber  der  allgemeinen  Grammatikertheorie  steht  im 
monum.  Ancyr.  nicht  allein  quotienscumque  Tat.  4  Z.  28,  sondern 
auch  (quin)quiens  Taf.  1  Z.  25  und  26,  dafür  durch  Versehen  quin- 
queus  Taf.  4  Z.  31,  sexsiens  Taf.  3  Z.  24,  terdeciens  Taf.  1  Z.  29, 
quadragiens  Taf.  2  Z.  4.  7.  10,  sexiens  et  viciens  Taf.  4  Z.  41, 
sescentiens  und  quingentiens  Taf.  3  Z.  25  und  35,  milliens  Taf.  3 
Z.  24.  25.  34.  38  und  Taf.  4  Z.  26.  Ebenso  quinquiens  I.  Neap. 
320  und  2232,  und  quotiens  C.  I.  L.  1,  198  Z.  48  und  1,  200  Z.  25, 
desgleichen  2,  1963  Col.  1  Z.  38.  39,  Or.  4358  Z.  20  und  4374 
Z.  16,  quotiens  und  totiens  CLL.  2,  3367;  quinquies  in  einer 
Inschr.  des  sechsten  Jahrb.  nach  Chr.  I.  Neap.  1306,  und  sexxies 
in  einer  christlichen  Inschr.  L  Neap.  2071. 

Auch  in  den  älteren  Hdschr.  ist  die  Endung  ens  häufig. 
Deeiens  Plaut.  Stich.  3,  2,  45  (501)  und  miliens  Pseud.  4,  5,  6 
(1057)  im  vet,,  decurt.  und  Vat. ;  centiens  iMil.  2,  2,  32  (189)  in 
denselben  und  im  Ambr. ;  eompluriens  Persa  4,  3,  65  im  vet., 
decurt.  und  Vat.  und  in  einem  gloss.  Plaut.;  eompluriens  Cato 
bei  Gell.  5,  21,  17  und  bei  PauL  Festi  S.  59  (Non.  S.  87,  12  hat 


-     337     - 

in  der  Stelle  aus  Plautus  Persa  und  in  zwei  Stellen  des  Cato 
compluries) :  miliens  Terent.  Andr.  5,  4,  43  (946)  im  Vat.  und 
Par.  m.  iDr. ,   und   wie   es   scheint,   im   Bemb,;   miliens   Phorm.   3, 

2,  2  (487)  in  denselben  Büchern;  centiens  Heaut,  5,  1,  8  (881) 
im  Bemb.;  quotiens  Hec.  1,  1,  3  (60)  und  totiens  Ad.  1,  2,  48  (128), 
aber  milies  oder  millies  Eun.  3,  1,  32  (422)  in  allen  Büchern, 
namentlich  im  Bemb.,  Dziatzko  schreibt  aber  miliens;  nonagiens 
und  tricentiens  Cic.  Verr.  3,  70,  163  im  Lag.  42:  triciens  pro  Font. 

3,  4  im  Vat.  Palimps. ,  septiens  miliens  Phil.  2,  37,  93  im  Vat. 
und  Teg.,  und  quadringentiens  daselbst  im  Teg.,  septiens  miliens 
5,  4,  11:  12,  5,  12  und  13,  5,  12  im  Teg.,  milliens  zweimal  und 
triciens  de  rep.  3,  10,  17;  totiens  pro  Arch.  11,  29  im  Erf.,  totiens 
und  quotiens  in  Vatin.  12,  29  im  Lemma  des  Schol.  Bob.  und  im 
Par.,  totiens  auch  im  Gembl.,  quotiens  pro  Milon.  14,  38  und  15, 
41  im  Teg.,  Erf.  und  Salzb.,  in  der  ersten  Stelle  auch  im  Lemma 
des  Schol.  Bob.;  quotienscumque  Plane.  6,  14  im  Teg.  (quociens- 
cumque  im  Erf.);  noviens  Verg.  Ge.  4,  480  im  Rom.  und  in  den 
sched.  Vat.  (in  diesen  ist  das  n  durchstrichen),  und  Aen.  6,  439  173 
im  Pal.,  öfter  in  allen  Büchern  quotiens,  wie  Ecl.  3,  72,  und 
totiens,  wie  Ge.   1,  488  und  Aen.  10,  483;   octiens  Liv.  3,  58,  8 

im  Par.  und  Med.,  und  milliens  30,  28,  5  im  Put.  und  Bamb. ; 
decies  Prop.  2,  4,  26,  aber  totiens  1,  5,  21;  1,  9,  21;  2,  1,  1; 
3  (2),  15,  45:  3  (2),  18,  18:  3  (2),  23,  5;  3  (2),  28,  6;  3  (2), 
28,  37;  3  (2),  33,  5;  4  (3),  11,  34;  4  (3),  19,  1;  4  (3),  24,  7; 
5  (4),  3,  2;   5  (4),  8,  27;   quotiens  1,  3,  27;    1,  5,  13;   1,  10,  4; 

1,  16,  43;  1,  18,  21;  2,  1,  27;  3  (2),  16,  56;  3  (2),  17,  3;  3  (2), 
19,  27;  3  (2),  33,  11;  4  (3),  7,  27;  4  (3),  15,  13;  4(3),  15,  15; 
5  (4),  7,  17;  Vitruv.  5,  8  (7),  2  (p.  120,  23);  triciens  1,  6,  9 
(p.  27,  6);  im  Martial  schreiben  die  neuesten  Herausgeber  Fried- 
länder und  Gilbert  totiens  1,  3,  9;    1,  14,  3;  1,  26,  2;   2,  29,  3; 

2,  91,  3;   3,  50,  8;   5,  39,  10;    5,  73,   2;    6,  7,  5;    6,  64,  11 
8,  54,   1;  11,  21,  3;   13,  10,  2  und  quotiens  1,   105,  2;  1,  117,  1 
2,  14,  2;  4,  66,  12;  5,  4,  5;  5,  7,  1 ;  5,  18,  9;  5,  47,  2;  5,  50,  1 
5,  52,  3;  6,  36,  2;  6,  93,  8;  7,  18,  5;  7,  37,  3;  7,  86,  3;  8,  18,  5: 
8,  76,  4;    9,  35,  7;   9,  84,  7;    10,  42,  5;    10,  51,  5;    10,  80,  1 
11,  7,  2;  11,  7,  13;  11,   16,  5:    11,  43,  3;    11,  95,  1;   11,  99,  1 
Jl,  102,  5;  11,  102,  8;    11,  104,  14;    12,  29,  18;   12,  56,  3;   12, 
57,  28;   13,  18,  2;   13,  70,  1;    13,  101,  2;   14,  7,  2;    14,  115,  2: 
14,  119,    2,    aber  quinquies  12,  75,  8;   octies  8,  64,  2;    decies  1. 
11,  2;   1,  26,  10;    1,  58,  6;    1,  103,  1;    1,  103,  12;  2,  65,  5;   2, 
67,  3;  3,  52,  3;  3,  62,  3;  4,  37,  3;  4,  51,  3;  4,  66,  17;  4,  78,  7 

Neue -Wagener,  Lat.  Formenlehre.     U.     3.  Aufl.  22 


—    338    —       • 

9,  82,  5;  9,  93,  5;  11,  23,  3;  12,  56,  1;  12,  77,  10;  14,  170,  2; 
undecies  5,  79,  1;  5,  79,  2;  quindecies  7,  10,  15;  10,  23,  2; 
vieles  1,  99,  1;  12,  77,  10;  tricies  4,  37,  4;  5,  39,  1;  centies  1, 
99,  4;  1,  99,  9;  3,  22,  2;  5,  70,  2;  5,  70,  5;  6,  49,  5;  8,  42,  3; 
ducenties   5,   37,   24;   trecenties  3,  22,   1;    milies   1,  99,  17;    12, 

10,  1  vergl.  Gilbert  in  der  Ausgabe  des  Martial  von  Friedländer  1 
p.  111  ;  ter  miliens  Tac.  Ann.  12,  53  im  Med.  (kurz  vorher  centies 
quinquagies),  und  septuagienses  durch  Verbindung  beider  Endungen 
Hist.  4,  42  in  demselben;  milliens  Fronto  ad  M.  Anton,  de  orat. 
S.  157  Naber  (4,  1,  8);  deciens  ad  amic.  1,  14  (1,  18,  2j;  quotiens 
ad  Verum  Imp.  2,' 8  (3,  6),  quotienscumque  und  quotiensquomque 
ad  Anton,  Aug.  de  eloq.  3  S.  152  Naber  und  ad  amic.  1,  3  (1,  5,  2), 
totiens  ad  M.  Anton,  de  eloq.  1  S.  142  Naber  (2,  7),  aber  quinquies 
ad  M.  Anton,  de  eloq.  1  S.  139  Naber;  totiens  Panegyr.  (V)  Con- 
stantio  Caes.  10  (p,  129,  16)  und  quotiens  Mamert.  Genethl.  Maxim.  2 
(p.  102,  29);  sexiens  Eutr.  5,  4  im  cod.  Goth.  und  cod.  Fuld.,  aber 

5,  3  sexies;  decies  8,  3;  triciens  7,  9  im  cod.  Goth.  und  cod.  Fuld.; 

6,  17  ist  im  cod.  Goth.  ein  Schreibfehler  trices;  octiens  Amm. 
Marcell.  16,  1,  1  u.  s.  w.     Vergl.  Freund  zu  Cic.  pro  Milon.  S.  23. 

18.  Von  elf  bis  neunzehn  lauten  die  Zahladverbien 
(vergl.  Prise.  Fig.  numer.   7,  28  S.  1354  [II  415,  17]): 

Undecies  Colum.  5,  2,  7;  Mart.  5,  79,   1   und  5,  79,  2. 

Duodecies  Cic.  Verr.  Acc.  2,  75,  185;  Liv.  38,  24,  4;  Laetant. 
Carm.  de  phoenice  v.  28;  Mart.  Capeila  6  §  616;  7  §  737;  8 
§  861  u.  a. 

Ter  decies  Vitruv.  9,  4,  6  (p.  220,  16);  luven.  14,  28;  Auson. 
Epist.  7,  32  (p.  251  ed.  Peiper).  Statt  der  früher  herrschenden 
Lesart  tredecies  bei  Cic.  Verr.  3,  80,  184  zweimal  haben  das 
erste  Mal  der  Vat.  Palimps.  und  der  Nann.  terdecieus,  der  Lag, 
42  und  Par,  A  terdecies,  das  zweite  Mal  der  Lag.  42  terdeciens, 
die  übrigen  Lag,  und  die  Par.  AB  terdecies,  an  beiden  Stellen 
schreibt  C.  F.  W.  Müller  terdecies;  tredecies  steht  Beda  de  num.  1 
p.  100;  bei  Censorin,  18,  2  hat  Hultsch  tridecies  geschrieben, 

Quater  decies  Cic.  Verr.  1,  39,  100;  Suet  Aug.  101;  quattuor- 
deeiens  war  bei  Pliu,  N,  H.  3,  7,  13  (84);  4,  12,  24  (77);  4,  22, 
35  (115);  6,  1,  1  (1),  wahrscheinlich  überall  durch  willkürliche 
Substitution  anstatt  des  Zahlzeichens  entstanden. 

Quinquies  decies  scheint  nur  von  Prise,  a.  a.  0.  S.  415,  20 
aufgeführt  zu  sein,  sonst  ist  quindecies  durch  das  Versmafs  ge- 
sichert Mart.  7,  10,  15;  10,  23,  2  und  Auson,  temp.  XII  Caes.  12, 
und  dasselbe  steht  ohne  Var.  bei  Cic,  Verr.   Acc.  2,  25,  61;  Plin. 


-     339     - 

N.  H.  2,  17,  14  (76);  2,  108,  112  (247);  6,  3,  15  (36);  7,  48,  49 
(158);  Tac.  Ann.  11,  4;  Solin.  56,  7;  Mart.  Cap.  6  §  609. 

Sexies  decies  nur  bei  Prise.  a.a.O.  S.  415,  20,  aber  sedecies 
in  Versen  Rutil.  Namat.  1,  135  und  Rem.  Favin.  de  pond.  et  mens. 
66  (Anthol.  Lat.  ed.  Riese  186;  Baehrens  5  p.  71)  und  auch  bei 
Plin.  Epist.  5,  7,  3;  Paul.  Dig.  38,  10,  10  §  17  und  18;  Mart. 
Cap.  6  §672;  6  §675;  7  §  753. 

Septies  decies  bei  Prise,  a.  a.  0.  S.  415,  21;  aber  decies  sep- 
ties  Solin.  54,   10. 

Octies  decies  bei  Prise,  a.  a.  0.  S.  415,  21,  aber  decies  octies 
Solin.  56,  7  und  decies  et  octies  Pallad.  2,  12. 

Novies  decies  bei  Prise,  a.  a.  0.  S.  415,  21,  aber  decies  novies 
Oros.  2,  11,  8;  3,  17,  8. 

Die  Formen  duodevicies  und  undevicies  lassen  sich  nirgends 
nachweisen,  aber  duodetriciens  kommt  bei  Cic.  Verr.  3,  70,  163 
und  undequadragiens  bei  PHn.  N.  H.  7,  25,  25  (92)  vor. 

Von  den  Adverbia  der  Zehner  haben  einige  zuweilen 
die  Endung  esies. 

Für  vicies  ist  vigesies  im  Bell.  Afric.  97,  2  und  bei  Apul. 
Dogm.  Plat.  1,  7  S.  195  wenig  beglaubigt. 

Tricesies  für  tricies  schreibt  Eyssenhardt  im  Mart.  Capell.  8 
§  861  (p.  320,  4),  im  Bamb.  und  Reichen,  ist  an  dieser  Stelle  das 
Zahlzeichen  XXXIII;  in  demselben  Kapitel  (p.  319,  23  und  320,  3) 
hat  Eyssenhardt  tricies  gesetzt;  trigies  schreibt  Kopp  im  Mart. 
Capell.  7  §  737,  Eyssenhardt  XXXII ;  tricesies  im  Bell.  Afric.  97,  2 
ist  wenig  beglaubigt. 

Quadragesies  für  quadragies  steht  Val.  Maxim.  3,  7,  1  zwei- 
mal im  Guelf. 

Quinquagensies  für  quinquagies  ist  Plaut.  Men.  5,  9,  99  (1161) 
überliefert,  aber  disr  ganze  Vers  von  Schwabe  in  Fleckeis.  Jahrb. 
1872  S.  418  für  unplautinisch  erklärt  (vergl.  Brix  z.  d.  St.);  quin- 
quagecies  ist  Plin.  N.  H.  6,  9,  10  (27)  im  Münchn.  geschrieben. 

Sexagesies  für  sexctgies  wurde  früher  Mart.  Capell.  6  §  610 
gelesen,  Eyssenhardt  schreibt  sexagies. 

Septuagesies  für  septuagies  ist  bei  Mart.  Capell.  7  §  737  im 
Darmst.  zweimal,  aber  im  Bamb.  das  zweite  Mal  septuagies  und 
das  erste  Mal  m.  pr.  septuages,  m.  sec.  septuagies  geschrieben; 
septuagesies  steht  noch  Ps.  Ascon.  ad  Cic.  I  Verr.  56  p.  152,  9  B. 
Octogesies  für  octogies  ist  nirgends  überliefert. 
Nonagesies  für  nonagies  findet  sich  Euseb.  Chron.  Ol.  197,  aber 
nach  Schöne  zu  dieser  Stelle  S.  147  ist  die  Form  wenig  beglaubigt. 

22* 


—     340     — 

Die  Adver bia  der  Hunderte  heifsen  nach  Prise.  Fig. 
numer.  7,  28  S.  1354  (II  415,  22):  centies,  ducenties,  trecenties, 
quadringenties,  quingenties,  sescenties,  septingenties,  octingenties, 
noningenties  et  noiigenties. 

Für  quadringenties  ist  quadrigenties  Cic.  Verr.  Acc.  1,  10, 
27  im  Lag.  29,  vergl.  unter  7  und  13;  die  von  Prise,  bemerkten 
Formen  noningenties  et  nongenties  sind  bei  keinem  alten  Schritt- 
steller gefunden. 

Dafs  sowohl  milies  oder  miliens  wie  millies  oder  milliens  ge- 
schrieben wird,  zeigen  die  obigen  Nachweisungen,  vergl.  über  milia 
und  millia  unter  9. 

19.  Zehner  werden  mit  Einern,  Hunderte  mit 
Zehnern  oder  mit  Einern,  ebenso  bei  diesen  Adverbia 
verbunden,  wie  bei  den  übrigen  Numeralia.  Semel  atque 
vicies  Tac.  Ann.  1,9;  semel  ac  vicieus  Plin.  N.  H.  7,  48,  49  (157); 
bis  et  viciens  oder  bis  et  vicies  Cic.  Att.  11,  1,  2  und  Tac.  Hist. 
174  1,  20;  ter  et  vici(ens)  monum.  Aucyr.  Taf.  4  Z.  36;  ter  et  viciens 
Liv.  45,  39,  16  und  Suet.  Aug.  43;  quater  et  viciens  Liv.  40,  47, 
10  und  42,  34,  11 ;  sexiens  et  viciens  monum.  Ancyr.  Taf.  4  Z.  41; 
bis  et  tricies  Suet.  Caes.  25;  novies  et  tricies  Solin.  1,  107;  ter  et 
quadragies  Cic.  pro  Flacc.  13,  30;  quinquies  viciesque  Gell.  2,  11,  2; 

—  vicies  quater  Mart.  Capell.  8  §  861;  vicies  quinquies  Cic.  Verr. 
Acc.  1,  36,  92;  octogies  quinquies  Mart.  Capell.  6  §  612;  octogies 
sexies  Mart.  Capell.  6  §  613;  nonagies  octies  Mart.  Capell.  6  §  611 ; 

—  vicies  ac  septies  Suet.  Calig.  37:  viciens  et  ter  Amm.  Marcel). 
25,  3,  13;  tricies  et  quater  Solin.  1,  102;  quadragies  et  quater 
1,  113;  quinquagies  et  bis  1,  106;  —  octies  vicies  Mart.  Capell.  8 
§  856,  dafür  duodetricies  Cic.  Verr.  3,  70,  163;  —  centies  et  vicies 
Cic.  Verr.  3,  70,  163;  centies  et  octogies  in  Pison.  35,  86;  ducen- 
ties quadragies  Liv.  38,  55,  9. 

Während  terdecies  und  quaterdecies  notwendig  dreizehnmal 
und  vierzehnmal  bedeuten,  ist  bis  decies  Mart.  1,  11,  2;  4,  51,  3;  9, 
82,  5;  Rem.  Faviu.  de  ponderibus  et  mens.  (Riese  486;  Baehrens  5 
p.  71)  V.  86  ebenso  sicher  zwanzigmal,  wie  ter  novies  Varro  R.  R. 
1,  2,  27;  Ovid.  Met.  14,  58  und  Plin.  N.  H.  30,  6,  17  (51);  Plin. 
See.  2,  13  dreimal  neunmal,  oder  bis  milliens  monum.  Ancyr.  Taf.  3 
Z.  25  und  bis  mihens  Cic.  Rab.  Post.  8,  21  ;  Liv.  38,  55,  12;  quin- 
quies miliens  Plin.  N.  H.  2,  23,  21  (85);  sexsiens  milliens  monum. 
Ancyr.  Taf.  3  Z.  24;  septiens  miliens  Cic.  Phil.  2,  37,  93;  5,  4,  11; 
8,  9,  26;  12,  5,  12;  13,  5,  12;  novies  millies  Inschr.  Orell.  805, 
zweitausendmal,  fünftausendmal  u.  s.  w. 


—     341     — 

20.  Die  Adver bia  numeralia  werden  gern  mit  Distri- 
butiva  verbunden.  Bis  quiiios  C.  I.  L.  2490;  bis  (juinos  denos 
Inscbr.  Or.  4834;  quater  quinis  Plaut.  Pseud.  1,  3,  111  (34;'));  bis 
quaternas  Varro  L.  L.  5,  1,  6  und  ter  deni  5,  16,  91;  bis  terni  L.  L. 
8,  9,  24  und  ter  terni  R.  R.  2,  1,  12;  bis  bina  Cic.  N.  D.  2,  18,  49  und 
septenos  octies  de  rep.  6,  12,  12;  bis  senos  Verg.  Ecl.  1,  43;  Aen. 

1,  393;  bis  denis  Aen.  1,  381 ;  bis  quinos  Aen.  2,  126;  bis  seni  Aen. 
5,  561;  ternos  ter  Horat.  Carm.  3,  19,  14;  deciens  centena  Serm.  1, 
3,  15;  quater  undenos  Epist.  1,  20,  27;  bis  dena  Epist.  2,  2,  33;  ter 
centenas  Tibull.  1,  4,  69;  ter  quinos  Ovid.  Met.  3,  351  und  decies 
senos  Fast.  3,  163;  ter  novenae  Liv.  27,  37,  7;  31,  12,  9  und 
Obsequ.  27  (86)  und  34  (94);  centies  centenos  Colum.  5,  2,  1; 
centies  vicies  duceni  quadrageni  5,  2,  3;    quiuquagies  centeni  5, 

2,  6;  septuagies  septuageni  5,  2,  7;  septuagies  centeni  quadrageni 
5,  2,  8;  tricies  triceni  5;  2,  10;  ter  septenis  8,  5,  10;  bis  seni 
Ilias  Latina  461;  bis  viceni  182;  189;  214;  bis  triceni  174;  bis 
quadrageni  186;  207;  ter  deni  188;  194;  219;  ter  triceni  178; 
bis  octonis  Stat.  Silv.  4,  1,  1 ;  ter  vicenas  Manil.  1,  681;  2,  308; 
quater  quina  4,  478;  bis  centena  Mart.  11.  76,  4;  ter  centena  2, 
1,  1;  centena  decies  2,  65,  5;  bis  septeni  Plin.  N.  H.  16,  25,  42 
(104);  bis  septenis  N.  H.  8,  36,  54  (127);  ter  septeni  N.  H.  11, 
36,  43  (120);  ter  septenae  N.  H.  30,  6,  16  (47);  ter  septenos 
N.  H.  11,  37,  87  (216);  ter  septenis  N.  H.  30,  4,  12  (40);  30, 
10,  27  (92);  ter  novenis  N.  H.  10,  59,  79  (161);  N.  H.  11,  21, 
24  (73);  quater  septenis  N.  H.  11,  36,  43  (120);  quater  novenis 
N.  H.  18,  7,  10  (56);  septies  septeni  Censorin.  14,  11;  sexagies 
centenis  C^tpitol.  Verus  5,  5;  ducenties  centena  Aur.  Vict.  Epitom. 
1,  6;  deciens  centena  Eutr  8,  3,  1;  triciens  centena  6,  17,  3; 
deciens  centena  Festi  ßreviar.  8,,  2;  centies  centena  Oros.  7,  7,  8; 
bis  senas  Auson,  Eclog.  11,  1  (ed.  Peiper  p.  99);  bis  sena  Avien. 
Arat.  910;  bis  senis  Arat.  1051;  ter  septenis  Plin.  See.  3,  21;  bis 
senos  Anth.  Lat.  ed.  Baehrens  4  p.  57  v.  7;  bis  sena  Anth.  Lat. 
ed.  Burmann  2,  186  (Meyer  288;  Riese  671;  Baehrens  5  p.  85) 
v,  124;  ter  centeno  Incert.  Auct.  Carm.  adv.  Marcion.  3,  92. 

Doch  sind  auch  Cardinalia  neben  den  Adverbia 
nicht  selten,  wie  quadragiens  centum  millia  monum.  Ancyr. 
Taf.  2  Z.  4.  7.  10;  quinquagies  centum  railia  Varro  L.  L.  6,  5, 
38;  vicies  centum  milium  Caes.  bell.  Gall.  5,  13,  7;  decies  cen- 
tum millia  Liv.  33,  42,  8;  43,  6,  11  und  decies  centum  millium 
43,  8,  9;  decies  centum  milibus  Val.  Max.  6,  4  ext.  3;  viciens 
centum  milia  Plin.  N.  H.  2,  23,  21  (85);  30,  1,  2  (4);  decies  milia 


—     342     — 

centum  Mart.  1,  103,  1;  bis  et  tricies  centum  millia  Suet.  Caes 
25;  vieles  et  semel  ducentos  et  unum  Colum.  5,  3,  3;  tricies  sexies 
centum  milium  Censorin.  18,  11;    bis  centum  Ovid.  Met.  5,  208 

5,  209;  12,  188;  Sil.  10,  588  und  luven.  13,  72;  ter  centum  Verg 
Ge.  1,  15  und  Aen.  1,  272;  4,  510;  9,  370;  Horat.  Serm.  2,  3 
116;  Ovid.  Met.  14,  146  und  Fast.  3,  163;  Val.  Flacc.  6,  397 
Sil.  2,  4;  6,  637;  7,  46;  7,  56;  7,  64;  14,  284:  Stat.  Theb.  4 
152;  7,  305  und  Mart.  13,  12;  ter  centum  et  quater  Manil.  3, 
419;  quater  centum  Sil.  14,  387;  bis  duo  metr.  Inschr.  im  C.  I.  L.  5, 
7917;  bis  duas  Ovid.  Met.  13,  641;  bis  trium  Horat.  Epod.  4,  8 

175  und  bis  tribus  Ovid.  Fast.  4,  614;  bis  quinque  Horat.  Epist.  2, 
1,  24  und  Ovid.  Met.  8,  500;  8,  580;  11,  96;  Fast.  1,  28;  1,  564; 
Ibis  1  und  Her.  3,  33;  bis  sex  Verg.  Aen.  9,  272;  12,  163;  12, 
899;  Prop.  3  (2),  20,  7;  4  (3),  6,  40;  Ovid.  Med.  form.  63;  Met. 

6,  72;  6,  571;  Fast.  4,  817;  Ibis  393;  (389)  und  Her.  3,  34;  bis 
Septem  Verg.  Aen.  1,  71;    9,  161;    Ovid.  Met.  11,  302  und  Fast. 

5,  414;  Sil.  12,  468;  luven.  14,  324  und  Samon.  989;  bis  novem 
Ovid.  Met.  14,  253;  ter  quinque  Ovid.  Met.  2,  497;  8,  740  (749) 
und  Trist.  1,  1  ;  1,  117;  3,  14;  3,  19;  Nemes.  Eclog.  2,  9;  Rutil. 
Namant.  1,  205;  quater  tribus  Orid.  Trist.  4,  10,  10;  novies  de- 
cem  Trist.  4,  10,  4;  decies  decem  Trist.  2,  94. 

Wie  diese  letzteren  Ausdrücke  der  dichterischen  Sprache  eigen 
sind,  so  hat  eben  diese  statt  des  üblichen  duo  milia,  tria  milia 
gern  bis  mille,  ter  mille,  wie  Horat.  Epod.  9,  17;  Sil.  8,  615; 
Stat.  Theb.  4,  63;  Claudian.  in  Ruf.  2,  491  und  IV  cons.  Honor. 
624.    V\i^ohl  wurde  quinquiens  mille  und  quater  mille  im  PUn.  N.  H. 

6,  13,  15  (36)  in  früheren  Ausgaben  geschrieben,  aber  vielleicht 
ist  dies  nur  eine  Erklärung  des  in  anderen  Büchern  gebrauchten 
Zahlzeichens,  und  diese  hat  auch  Detlefsen  hier  gesetzt.  Die 
Verbindung  des  Cardinale  mit  dem  Distributivum  in  quinqua- 
ginta  novem  centena  octoginta  quattuor  milia  Tac.  Ann.  11,  25 
ist  um  so  weniger  zu  verteidigen,  da  der  Med.  und  andere  Bücher 
das  Zahlzeichen  haben,  deshalb  haben  auch  die  neueren  Heraus- 
geber die  Zahl  quinquagiens  nongenta  octoginta  quattuor  milia 
geschrieben;  doch  hat  Prudent.  Apoth.  983  per  sex  septena  viro- 
rum  nomina  descendens  und  993  cui  nihil  ex  Septem  septenis 
defuit. 

21.  Die  numeralia  multiplicativa  stehen  auf  die  Frage: 
wievielfach?  und  sind  Adjectivia  einer  Endung  auf  — plex.  Im 
Gebrauch  waren:  simplex^  duplex^  triplex^  quadruplex,  quincuplex, 
septemplex^  decemplex,  centuplex. 


-     343     - 

22.  Die  numeralia  proportionalia  stehen  auf  die  Frage: 
wievielmal  so  grofs?  wievielmal  genommen?  und  sind  Adjectiva 
dreier  Endungen  auf  us,  a,  um.  Ihre  Zahl  ist  sehr  gering,  vergl. 
Prise.  Fig.  numer.  6,  30  S.  1356  (II  416,  2). 

Sim/'Ia  morte  Prudent.  Perist.   10,  878. 

Duplus  findet  sich  öfter.  Cic.  Tim.  7,  22  sagt:  fuit  autem 
talis  illa  partitio :  unam  principio  partem  detraxit  ex  tote,  secun- 
dam  autem  primae  partis  duplam,  deinde  tertiam,  quae  esset 
secundae  sesquialtera,  primae  fripla,  deinde  quartam,  quae  secun- 
dae  dupla  esset,  quintam  inde,  quae  tertia  tripla^  tum  sextam 
octuplam  primae,  postremo  septimam,  quae  septem  et  viginti  par- 
tibus  antecederet  primae.  Deinde  instituit  dupla  et  tripla  inter- 
valla  explere  partis  rursus  ex  toto  desecans:  Liv.  29,  19,  7  du- 
plam  pecuniam:  Suet.  Domit.  2  duplum  donativum;  Hygin.  Munit. 
castr.  3  duplum  numerum  und  duplam  pedaturam;  öfters  bei  Veget. 
de  re  milit.,  so  duplum  pondus  1,   11   (15,   10);  dupli  ponderis  1, 

II  (15,  12);  1,  12  (16,  18):  duplis  annonis  1,  13  (17,  6);  duplas 
annonas  2,  7  (42,  5).  In  einem  Fragm.  des  Plautus  bei  Prise.  7 
p.  751  las  Putsch  duplos  sexagenos,  Keil  I  p.  321,  3  schreibt  tu 
plus  sexagenos. 

Trip)lus  vergl.  duplus;  Chalcid.  Tim.  46  (114,  13  und  17); 
96  (167,  12  und  15);  Boeth.  Music.  4,  18. 

Quadruphis  Suet.  Tib.  34;  Apul.  Met.  10,  17  S.  709;  Chalcid. 
Tim.  46  (114,  8);  96  (167,  13);  Macrob.  Somn.  Scip.  1,  19,  21; 
2,   1,  19. 

Quincuplus  Boeth.  Arith.  1,  23. 

Septuplus  Augustin.  Epist.  78,  16;  Rufin.  Orig.  in  num.  hom. 
23,  11. 

Octiip/us  vergl.  duplus;  Chalcid.  Tim.  96  (167,  14). 

Zahlzeichen. 

23.  Die  einfachen  Zahlzeichen  sind  I  für  eins,  V  für  fünf, 
X  für  zehn,  L  für  fünfzig,  C  für  hundert,  D  oder  10  für  fünf- 
hundert, M  oder  CIO  oder  oo  oder  oo  für  tausend.  Wird  I  oder 
X  oder  C  oder  M  oder  CIO  zwei  oder  drei  oder  viermal  an- 
einander gereiht,  so  bedeutet  dies,  dafs  der  Wert  des  einfachen 
Zahlzeichens  ebenso  vielmal  verstanden  werden  solle.  Also  CIO 
CIO  CIO  Cic.  Verr.  3,  36,  83  und  Att.  1,  16,  13  dreitausend,  wie 

III  drei,  XXX  dreifsig,  CCC  dreihundert.  In  Zusammensetzungen 
ungleicher  Zeichen  zeigt  die  Hinzufügung  der  kleineren  zur  Rechten 


-     344     — 

der  gröfseren  eine  Addition,  die  Stellung  der  kleineren  zur  Linken 
der  gröfseren  eine  Subtraktion  an.  So  ist  VI  sechs,  XIII  dreizehn, 
IV  vier,  IX  neun,  XIX  neunzehn,  XLII  zweiundvierzig,  VL  fünf- 
undvierzig, LXXIV  vierundsiebzig,  IC  neunundneunzig,  XC  neunzig. 
Bei  10  bedeutet  die  Hinzufügung  eines  0  zur  Rechten ,  bei  CIO 
die  Hinzufügung  eines  0  zur  Rechten  und  eines  C  zur  Linken 
das  Zehnfache,  bei  10  die  Hinzufügung  von  zwei  0  und  bei  CIO 
die  Hinzufügnng  von  zwei  0  und  zwei  C  das  Hundertfache.  Vergl. 
Prise.  Fig.  numer.  1,  7.  8  S.  1346  (II  407,  6).  So  ist  100  Cic.  1. 
agr.  2,  35,  96  fünftausend  (in  den  Hdschr.  ist  mo):  cxdIOO  im 
CLL.  6,  4787  viertausend;  1000  pro  Rose.  Com.  4,  11;  4,  12; 
8,  22;  8,  23;  8,  24  fünfzigtausend;  CCIOO  Att.  1,  8,  2  zehn- 
tausend; also  CCIOO  CCIOO  CCCC  daselbst  zwanzigtausend  vier- 
hundert; CCCIOOO  pro  Rose.  Com.  1,  4;  10,  28;  10,  29;  11,  32 
und  Farn.  2,  17,  4  hunderttausend,  daher  CCCIOOO  CCCIOOO 
pro  Rose.  Com.  8,  23  zweihunderttausend,  und  CCCIOOO  CCCIOOO 
CCCIOOO  ebendaselbst  dreihunderttausend,  CCIOO  1000  Att.  2, 
176  7,   5    vierzigtausend,    oder   CCIOO   100,   wenn    dies   daselbst   die 

richtige  Lesart  sein  sollte,  fünfzehntausend;  loOO  CcIoO  CcIoO 

CcIoO  Inschr.  Henz.  6155  achtzigtausend,   CCcIoOO  CCcIoOO 

CCcIoOO  loOO  CcIoO  CcIoO  CcIoO  Or.  1294  dreihundert- 
achtzigtausend. 

Prise.  a.a.O.  (II  407,  15)  fügt  noch  hinzu,  nachdem  er  die 

Bezeichnung  von  hunderttausend  durch  CCCJLOOO  bemerkt  hat: 
Vel  quod  verisimilius  est,  decem  milia  notantur  per  M  circum- 
scriptam  ex  utroque  latere  (quomodo  mille,  id  est  yiha^  per  X 
circumscriptam  ex  utroque  latere,  sie  oo),  et  hoc  ad  imitationem 
Graecorum,  quia  ixüpui  eam  litteram  habent  principalem  sui  no- 
minis;  sed  differentiae  causa  media  linea  altior  facta  est,  quia 
milies  quoque  mille  per  M  circumscriptam  solet  notari,  sie  CCIOO- 
Ergo  quinque  milia  cum  sint  dimidia   pars   decem    milium,   dimi- 

diam  partem  scripturae  servaverunt,  sie  ±00,  quomodo  quinqua- 

ginta  milia  dimidia  pars  centum   milium,    qui   numerus   per   ean- 

dem   notam    decem    milium    scribitur,    additis    tarnen   ex    utroque 

latere  singulis  circumscriptionibus.    Quingenta  milia  per  Q ,  quod 

CTO 
est  initium  nominis,  et  apostrophon,      J.    .     Mille  similiter  milia 

per  M,  unde  incipit  nomen,  ex  utraque  parte  circumscriptam,  ut 

CCIOO,  vel  etiam  sie  (oo). 

Die  Tausende  werden  in  Hdschr.  öfters  durch  eine  Linie  über 


-     345     - 

den  gewöhnlichen  Zahlzeichen  angezeigt.  So  sind  XXXIII  drei- 
unddreifsigtausend  Cic.  Verr.  3,  30,  7-2  im  Par.  B,  LX  sechzig- 
tausend 3,  31,  73  in  den  übrigen  Büchern  aufser  dem  Lag.  42 
und  Naun.,  XV HI  3,  32,  75  in  fast  allen  Lag.,_XXI  und  XTl 
3,  32,  76  und  3,  34,  79  im  Lag.  42  und  Nann.,  V  3,  36,  83  in 
den  Lag.  29.  42  und  Par.  AB.  Und  mit  Hinzufügung  kleinerer 
Zahlen  XXVDCC  fünfundzwanzigtausend  siebenhundert  Verr.  3, 
32,  76  im  Par.  A,  VlIIC  achttausend  einhundert  3,  33,  77  im 
Nann.,  und  VIID  siebentausend  fünfhundert  daselbst  im  Lag.  42 
und  Nann.  Vergl.  jnoch  X  und  IOC  Verr.  3,  30,  72,  XXX  und 
XXXnr  3,  31,  73,  IIICC  3,  34,  78.  So  ist  auch  Att.  1,  7  XXCD 
zu  schreiben,  d.  i.  zwanzigtauseud  vierhundert,  die  nämliche  Summe, 
für  welche  Att.   1,  8,  2   die  oben  angeführte  Bezeichnung  CCIOO 

CCIOO  CCCC   gebraucht  ist^ Vergl.   Zumpt  zu  Verr.  3,  30,  72. 

So  wird  ferner  CCXL,  CLXVT  und  GLXXV  Plin.  N.  H.  3,  3,  4, 
28^  29,  XIT,  CCCLXX  und  CCXLVIII  3,  4,  5,  32,  37,  CXXXVI, 
CG,  LXXX  und  1^3,  5,  6,  44.  45,  CCLXXXIIII  3,  5,  8,  51,  CL, 
XVI,  X,  Villi,  IT  de  LXXX,  XL  3,  5,  9,  53.  58.  62.  63  ge- 
schrieben. 

Mittelst   der   Einschliefsung    durch    |  1    werden  Jlundert- 

tausende  bezeichnet.  So  |XTm|  Plin.  N.  H.  3,  7,  13,  |X|  3,  19, 
23,  132,  jXVIll  3,  26,  29,  jXlj  4,  11,  24,  77,  |XXV|  4,  13,  28, 
|XIIIl|  und  IXXVII  4,  22,  35,  115.  118.  Diese  Bezeichnungen 
der  Hunderttausende  können  mit  denen  der  Tausende  verbunden 
werden,  wie  iXXJ  XLiX  Plin.  3,  5,  6,  44.    XlX|  XXV  4  Prooem.,  177 


XXHIi  LX,    XXIHI    XXV,    XIHIl  LXXVIHL    iXlII|  XXXVH  D, 


XIIII    VI  und    XI;  XXV  4,  12,  24,  77.  78,   jXXXXVHI    LXXV 


4,  16,  30,  IXVIIj  L  4,  17,  31,  |XH|  L  und  |XXVHH|  XXIIII  4, 
22,  35,  114.  118,  |LXXVII|  XIIH,  ,Xl|  L,  X|  XX,  |XIJ  LXVIIII 
und  iXHJ   XLHl  4,  23,  37. 

Das    von  Prise,   erwähnte  Zahlzeichen   n    (Q)   in  Verbindung 

mit  CCcIoOO  für  fünf  hunderttausend  ist  CLL.  5,  3447,  und 
für  sich  allein  in  gleicher  Bedeutung  daselbst  5,  3402  und  3867, 
und  bei  Cdc.  Att.  9,  9,  4  (im  Med.  NSQ.  für  HSQ).     Vergl.  über 

die   nämliche  Bedeutung  des  Zeichens  Q :>  Mommsen  im  Hermes 

Bd.  3  S.  467;  Bd.  10  S.  472;  Bd.  29  S.  317.  Über  die  Entstehung 
der  Zahlzeichen  ist  Ritschi  im  Rhein.  Mus.  1869,  Bd.  24  S.  12:  14: 
18;  78  (Opusc.  4  S.  704:  70ß;  710;  722),  Mommsen  im  Hermes 
Bd.  22  S.  596  und  Zangemeister  Berichte  der  Preufsischen  Akademie 
der  Wissenschaften  1888  S.  1011 — 1078  zu  vergleichen. 


Pronomina  personalia. 

178  1.     Die  charakteristischen  Buchstaben   der  Pronomina  perso- 

nalia sind  für  die  erste  Person  Sing,  m,  für  die  erste  Person 
Plur.  n,  für  die  zweite  Person  Sing,  t,  für  die  zweite  Person 
Plur.  V,  für  die  dritte  Person  s. 

Aber  der  Nominativ  des  Pronomen  der  ersten  Person 
Sing,  ist  ego,  wie  im  gemeiogriecb.  iyu),  im  Aeol.  und  Dor.  Dialekt 
iywv,  im  Sanskr.  aham.  Das  auslautende  o  in  ego,  das  ursprüng- 
lich lang  war  und  auch  noch  bei  den  ältesten  Dichtern  so  vor- 
kommt, wird  bei  den  Dichtern  der  besten  Zeit  wie  Catull,  Vergil, 
Horaz  u.  a.  ausschliefslich  kurz  gemessen  (vergl.  Corssen,  Aus- 
sprache und  Vokalismus  II  p.  488).  Mar.  Victorin.  S.  2473  (28, 
24)  sagt:  pronomen  ego  pro  brevi  habere  ultimam  o  deprehendi- 
tur,  ut  est  »non  ego  Myrmidonum«,  item  »ast  ego  quae  divum«. 
Bei  späteren  Dichtern  findet  sich  wieder  das  lange  o,  z.  B.  Val. 
Flacc.  8,  158;  Auson.  Praef.  35  (ed.  Peiper  p.  2);  Lud.  Sapient. 
2,  42  (p.  171);  4,  105  (p.  174);  5,  136  (p.  176);  7,  175  (p.  178); 
Epigr.  33,  6  (p.  435);  Maxim.  Eclog.  2,  55;  Carm.  de  Vespae 
iud.  41  (Wernsdorf,  P.  M.  2  p.  233)  u.  a. 

Der  Nominativ  des  Pronomen  der  zweiten  Person 
Sing,  ist  tu,  im  gemeingriech.  (tu,  im  Dor.  Dialekt  ry,  im  Boeot. 
ro'j  und  to'ju,  im  Sanskr.  tvam,  im  Zend  tum  (Corssen,  a.a.O. 
II  p.  54). 

Das  Pronomen  der  dritten  Person,  welches  in  seiner  Flexion 
denen  der  ersten  und  zweiten  Person  Sing,  entspricht  und  sich 
in  den  einzelnen  Casus  der  gleichen  Formen  für  den  Sing,  und 
Plur.  bedient,  hat  keinen  Nomin.,  weil  es  nur  als  reflexivum  ge- 
braucht wird.  Prise.  8,  1,  3  S.  783  und  784  (I  370,  13):  Sui, 
sihi,  se,  a  se:  nominativum  hoc  pronomen  habere  non  potest  ideo, 
quia,  quotiens  hoc  pronomen  ponitur,  ostendit  tertiam  personam 
vel  ipsam  et  agere  simul  et  pati  a  se,  ut  paenitet  illum  sui,  in- 


—     347     — 

videt  sibi,  accusat  se,  vel  et  ipsam  agere  et  aliam  extrinsecus  in 
eam,  ut  rogat  ut  sui  causa  facias,  petit  ut  sibi  concedas,  precatur 
ut  se  custodias.  Quod  cum  fit,  id  est  quando  eadem  persona  et 
agit  et  patitur  vel  a  se  vel  ab  alia,  non  indiget  nominativo  casu, 
sed  eo,  cui  solet  adiungi  verbum,  quod  actum  significat,  id  est 
genetivo  vel  dativo  vel  accusativo  vel  ablativo,  quos  et  habet  hoc 
pronomen:  ipsum  enim  verbum  agentis  personae  nominativum  in 
se  habet.  Si  enim  dicam,  rogat  te  ut  ad  se  venias,  sine  dubio 
intellegis  in  eo  quod  dixi  rogat,  simul  et  ille,  qui  est  nominativus. 
2.  Der  Genet.  Sing,  lautet  für  die  drei  Personen  gewöhn- 
lich mei\  tili,  sui  (das  letztere  gilt  zugleich  für  den  Plur.),  wel- 
ches eigentlich  die  Genetive  der  Possessiv-Pronomina  meum,  tuum, 
suum  sind.  Diese  haben  die  ursprünglichen  Genetive  der  Personal- 
Pronomina  mis^  tis^  sis  verdrängt,  welche  nach  Corssen,  Kritische 
Beiträge  p.  565  aus  *mi — us,  "'^ti — us,  *si — us  entstanden  sind  wie 
cuis,  huis,  eis  aus  cui — us,  hui — us,  ei— us,  nach  Stolz,  Lateini- 
sche Grammatik  §  90  p.  215  aber  durch  Hinzufügung  des  Genetiv- 
zeichens s  aus  me  te.  Charis.  1,  17  S.  118  (145,  14):  Tu:  qui- 
dam  hunc  nominativum  non  per  eandem  aliis  viam  rationemve 
duxerunt,  sed  ita:  tu,  t is ^  i\h\^  te,  tu,  a  te;  hi  vos,  vestri,  vobis, 
vos,  0  vos,  a  vobis.  Und  2,  7  S.  135  (161,  20):  Aliis  ita  placuit 
declinare:  persona  prima  singulariter  ego,  mei,  mihi,  me,  o,  a  me, 
pluraliter  nos,  nostrum,  nobis,  nos,  o,  a  nobis;  secunda  persona 
singulariter  tu,  tut  vel  tis^  tibi,  te,  tu,  a  te,  pluraliter  vos, 
vestrum,  vobis,  vos,  o,  a  vobis.  Prob,  instit.  art.  S.  346  (131,  179 
34):  Tu  pronomen  ....  quod  declinabitur  sie:  numeri  singularis 
tu,  tis  vel  tui\  tibi,  te,  tu,  a  te,  numeri  pluralis  vos,  vestrum  et 
vostrum,  vobis,  vos,  vos,  a  vobis.  Donat.  2,  11,  7  S.  1753  (381,  1): 
Sunt  item  (pronomina)  sine  vocativo,  ut  ego,  mei  vel  mis^  mihi, 
me,  a  me.  Pompei.  Comment.  S.  254  (208,  18):  Ecce  item  ubi 
genetivus  duplex,  mei  vel  mis\  nam  dicebant  antiqui  mis  causa 
fecit  et  tis  causa  fecit,  pro  eo  quod  est  mei  causa  fecit,  tui  causa 
fecit.  Serg.  Expl.  in  Donat.  1  S.  506  (502,  2):  In  genitivo  ple- 
rumque  geminantur,  ut  mis  vel  mei^  tis  vel  tui\  dicimus  enim  y>tui 
causa  te  rogo«  et  r,tis  causa  te  rogo«,  »mis  causa  te  rogo«  et 
»mei  causa  te  rogo«.  Sed  mis  et  tis  a  consuetudine  recesserunt, 
habes  tamen  in  Plauto.  So  auch  Serv.  Comm'.  in  Donat.  S.  1786 
(410,  34):  Item  invenitur  genetivus  duplex,  ut  mei  vel  mis,  tui 
vel  tis,  nam  possumus  dicere  »mei  causa  te  peto«  et  »mis  causa 
te  peto«  et  »tui  causa  te  peto«  et  »tis  causa  te  peto«.  Sed  mis 
et  tis  de  usu  recesserunt.     Mis  und  tis  bezeugen  ferner  Serv.  zu 


—    348    — 

Verg.  Aen.  2,  595:  Nostri  autem  et  vestri  genetivus  pluralis  est 
antiquus  et  ex  Graeco  descendens,  sicut  singularis  est  mis  et  tis, 
und  Serv.  Coniment.  in  Donat.  S.  1848  (436,  5):  Genetivo  singu- 
lari,  ut  mei  vel  mis,  tui  vel  tis.  Tui  vel  tis  erwähnt  Serg.  Explan, 
in  Donat.  2  fol.  65  (546,  22).  Prise.  13,  2,  4  S.  955  (II  p.  2,  26): 
Nominativus  primae  personae  dissonus  est  a  genetivo,  tertiae  vero 
deficit.  Ut  ego  mei  vel  mis,  tu  tui  vel  tis^  sui  quod  debuit  secun- 
dum  analogiam  esse  sui  vel  sis^  quod  dubitationis  causa,  ne  ver- 
bum  esse  putetur,  recusaverunt  proferre.  Nam  ad  Graecorum 
imitationem  bis  quoque  utimur  duplicibus  genetivis  pronominum ; 
apud  illos  enim  kfj.rvj  et  kfjLooQ  Dorice  et  aoo  et  an-jq  (vielmehr 
reoyg),  et  <iü  et  ooq  dici  solet.  In  ouq  autem  desinens  genetivus 
solet  apud  nos  in  is  definiri,  ut  Ar]iwaäivooQ  Demosthenis,  'Epfio- 
yevooQ  Hermogenis,  in  oo  vero  in  i,  Flpidfiou  Priami,  K'jrjoo  Cyri. 
Sic  ergo  krioo  aoo  oh  mei  tui  sui,  s.fj.ooc,  aooQ  ooq  mis  tis  sis. 
Sed  propter  supra  dictam  causam  tacitus  est  tertiae  huiuscemodi 
genetivus.  Ennius  in  II :  Ingens  cura  mis  concordibus  aequipe- 
rare;  mis  dixit  pro  mei.  Vahlen  (Rhein.  Mus.  1861,  16  S.  574) 
bat  daran  gezweifelt,  dafs  Ennius  (131)  in  diesem  Verse  rais  und 
besonders  als  Genet.  geschrieben  haben  könne,  aber  die  neueren 
Bearbeiter  des  Ennius,  wie  L.  Müller  (Ann.  145)  und  Baehrens  (90) 
haben  mis  als  Genet.  beibehalten  (vergl.  Ausgabe  von  L.  Müller 
p.  267  unter  ego) ;  ferner  ist  rais  wahrscheinlich  Plaut.  Capt.  3, 
5,  107  (765)  zu  schreiben.  »B  a  giebt  quia  miseret  neminem, 
das  fehlende  mei  ist  erst  von  zweiter  Hand  hinzugefügt.  Prise.  1 
p.  207,  9  giebt  miseret  mei,  Nonius  p.  143,  18  nam  me  miseret. 
Aus  diesem  Fehlen  des  mei  und  seiner  verschiedenen  Stellung  wird 
es  sehr  wahrscheinlich,  dafs  Plautus  schrieb:  quia  mis  miseret 
neminem«.  Luchs  Hermes  VI  p.  274.  Nach  der  gemeinen  Lesart 
bei  Quint.  8,  3,  25  sollte  selbst  Virgil  den  Archaismus  mis  ge- 
braucht haben,  was  Wagner  zu  Eclog.  7,  54  von  einer  Zusammeu- 
ziehung  aus  meis  verstehen  wollte;  aber  in  unserem  Text  des  Virgil 
ist  mis  weder  für  mei  noch  für  meis  vorhanden,  und  die  Hdschr. 
des  Quintilian  geben  teils  mus  (cod.  Ambros.,  Bamb.  und  Monacens.), 
teils  tuis  (cod.  Argentorat.),  nur  aus  dem  Ambros.  m.  sec.  ist  miis 
bemerkt,  Halm  hat  nach  Ribbeck  nioerus  geschrieben.  —  Tis  steht 
bei  Plautus:  quia  tis  egeat  Mil.  4,  2,  42  (1033);  ne  tis  alios  mi- 
sereat  Irin.  2,  2,  62  (343);  tis  respondendi  mihi  Pseud.  1,  1,  4 
schreibt  Fleckeisen  nach  dem  Reg.  des  Gell.  20,  6,  9  (im  Leid, 
des  Gell,  et  uitis  resp.,  im  Guelf.  und  in  den  übrigen  Hdschr. 
tuitis  resp.,  im  vet.,  decurt.  und  Vat.  des  Plaut,  te  resp.,  im  Leipz. 


-     349     - 

und  bei  Non.  S.  501,  15  tui  resp.,  so  auch  Lorenz);  ne  tis  quam 
mea  mavellem  Bacch.  5,  2,  84  (1200),  so  Fleckeisen  nach  C.  E.  Ch. 
Schneiders  Vermutung  (im  vet. ,  decurt. ,  Vat.  und  Leipz.  ne  is 
quam,  Leo  schreibt  neminis  quam  mea  mavellem).  —  Sis  für  sui 
ist  ohne  Beleg  und  wird  nur  von  Prise,  an  der  angeführten  Stelle 
erwähnt. 

Die  Genet.  mei  und  tui  stehen  einsilbig  Plaut.  Mil.  Glor.  4, 
1,  24  (971)  nunc  te  orare  atque  opsecrare  iussit  ut  tui  copiam, 
Lorenz  schreibt  eam  für  tui:  ferner  Terent.  Eun.  4,7,  31  u.  32 
(800  u.  801)  und  Heaut.  5,  3,   18  (1020). 

3.     Der  Dat.  Sing,    ist  ?m7<z,  tibi,  sihi  (das  letztere   ist  zu- 
gleich  Dat.  Plur.),    im   Sanskr.  mahjam  tubhjam,   vergl.  Corssen,  180 
Aussprache  und  Vokalismus  II  p.  476. 

Alte  Schreibung  ist  mihei  (vergl.  Ritschi ,  Opusc.  2  p.  640) 
CLL.  1,  1016;  1,  1277;  4,  1846  und  mihe  CLL.  1,  1049;  — 
tihei  CLL.  1,  542;  1,  1453;  9,  4672  und  ^t^»e  CLL.  1,  33  Z.5; 
6,  7579  Z.  11;  9,  6086,  27:  10,  5469;  Ephem.  epigr.  6  S.  36  No.  27 
und  vielleicht  C  L  L.  5,  668:  —  sihei  C  I.  L.  1,  38;  1,  196  Z.  4; 
1,  198  Z.  9,  18,  60;  1,  200  Z.  2;  1,  205  CoL  2  Z.  55;  1,  207; 
1,  587  Z.  2,  3;  1,  1008  Col.  2  Z.  1,  9;  1,  1056;  1,  1180;  1,  1185; 

1,  1217;  1,   1229:    1,   1267;  1,  1271;    1,  1276:    1,  1418  Z.5,  14; 

2,  1619;   2,  3444;   3,  6507;    5,  110;   5,  116;   5,  1848;   5,  2264; 

5,  2452;  5,  2866;  6,  6906;  6,  6997;  6,  9589;  6,  9953;  6,  11194; 

6,  12318;  9,  743;  9,  1715;  9,  3989;  9,  6285;  10,  1329;  10.  6268. 
10,  8242;  Henz.  7271;  7364  und  seihi  CLL.  1,  1223;  5,  1289! 
10,  4059;  10,  4350;  10,  5436  und  sibe  CLL.  1,  1267;  3,  1808; 
5,  300;  5,  379:  5,  398;  5,  702;  5,  2019;  5,  2960;  5,  3162; 
5,  3499;  5,  8485;  9,  3407;  9,  4010;  10,  4661;  lOj,  5786;  10, 
5870;  Grut.  958,  1.  Darüber  sagt  Quintil.  1.  7,  24:  Sibe  et  quase 
scriptum  in  multorum  libris  est,  sed  an  hoc  voluerint  auctores, 
nescio.  T.  Livium  ita  bis  usum  ex  Pediano  comperi,  qui  et  ipse 
eum  sequebatur.  Haec  nos  i  littera  finimus.  Sibe  wird  Liv.  9, 
5,  10  aus  dem  Med.  bemerkt  (si  bene  quiquam  d.  i  sibe  nequi- 
quam);  tibe  schreibt  Keil  in  Varro  R.  R.  3,  7,  11   und  3,   16,  9. 

Für  mihi  ist  häufig  mi,  wie  Ennius  (Ann.  101  ed.  L.  Müller) 
bei  Macrob.  Sat.  6,  1,  15;  (Ann.  196)  bei  Cic.  Ofi".  1,  12,  38; 
(Sat.  74)  bei  Cic.  Tuscul.  5,  17,  49;  (Fab.  237)  bei  Cic.  de  orat. 

3,  58,  218;  (Fab.  243)  bei  Cic.  Acad.  pr.  II  28,  89;  (Fab.  279) 
bei  Cic.  de  nat.  deor.  3,  25,  65;  (Fab.  301)  bei  Cic.  Tuscul.  3, 
19,  44;  (Fab.  361)  bei  Nonius  S.  246,  11;  Plaut.  Trinum.  1,  2, 
57  (94);    1,  2,  78  (115);    1,  2,  149  (186);   2,  2,  32  (313);   2,  4, 


—    350    - 

127  (528);  2,  4,  199  (600);  3,  2,  9  (635);  3,  2,  63  (689);  3,  2, 
99  (725);  4,  3,  59  (1056)  und  in  anderen  Komödien  desselben 
gleich  häufig;  Terent.  Andr.  1,  1,  140  (167);  4,  1,  11  (635); 
Heaut.  2,  1,  8  (220);  3,  1,  89  (488)  u.a.;  Lucil.  (ine.  32  ed. 
L.  Müller;  992  Lachmann)  bei  Cic.  de  finib.  1,  3,  8;  (29,  19 
L.  M.;  780  L.;  639  Baehrens)  bei  Nonius  S.  315,  29;  (26,  95 
L.  M.;  614  L.;  425  B.)  bei  Nonius  S.  437,  12;  (5,  48  L.  M.; 
184  L.;  150  B.)  bei  Nonius  S.  445,  25;  (12,  5  L.  M. ;  370  L.; 
317  B.;  bei  Nonius  S.  513,  2;  L.  Müller  schreibt  noch  mi,  wo 
die  anderen  Herausgeber  andere  Lesarten  aufgenommen  haben: 
6,  35  bei  Nonius  S.  500,  17;  29,  24  bei  Nonius  S.  36,  9  und  ine. 
72  bei  dem  Schol.  zu  Pers.  1,  26;  Lachmann  hat  noch  v.  194  bei 
Prise.  9,  6,  33  S.  861  (I  470,  11)  und  10,  8,  47  S.  903  (I  536,  13) 
mi  gesetzt;  Naev.  Colax  1  (v.  27  ed.  Ribbeck);  Accius  (v.  56) 
bei  Nonius  S.  156,  19;  (v.  167)  bei  Nonius  S.  487,  18;  (v.  316) 
bei  Nonius  S.  2,  24;  Pacuvius  (v.  127)  bei  Nonius  S.  184,  4; 
(v.  244)  bei  GelL  2,  26,  13;  CaeciL  (v.  228)  bei  Gell.  6  (7),  7,  9; 
(v.  230)  bei  Cic.  pro  CaeL  16,  37;  TurpiL  (v.  35)  bei  Nonius 
S.  408,  26;  (v.  41)  bei  Nonius  S.  2,  32;  (v.  89)  bei  Nonius  S.  514, 
27;  Titin.  (v.  136)  bei  Nonius  S.  95,  4;  Afran.  (v.  268)  bei  Nonius 
S.  219,  26;  (v.  406)  bei  Isid.  Orig.  12,  8,  16;  Novius  (v.  63)  bei 
Nonius  S.  479,  7;  Varr.  Sat.  Men.  89;  374;  R.  R.    1,  12,  2;   2, 

4,  12;  2,  5,  1;  Cicer.  Ep.  Farn.  3,  6,  5;  7,  24,  2;  9,  15,  3;  11, 
24,  1;  12,  30,  1;  13,  16,  4;  14,  3,  2;  16,  15,  1  und  Ep.  Att.  1, 
8,  3;    1,  13,  5;   4,  8b,  3;   4,  12;   5,  13,  1;   6,  1,  19;    11,  7,  6; 

12,  21,  1;  12,  32,  1;  12,  42,  1;  12,  52,  2;   13,  25,  3;  13,  28,  3; 

13,  31,  2;  13,  38,  1;  13,  44,  3;  13,  46,  3;  13,  46,  4;  13,  51,  2; 

16,  3,  6;  Q.  Cicero  bei  Cic.  Ep.  Fam.  16,  27,  1;  Vatin.  daselbst 

5,  10,  1;  5,  10,  2;  5,  10,  3  (vergl.  J.  H.  Schmalz,  Über  die  La- 
tinität  des  Vatinius  p.  33);  Plane,  daselbst  10,  11,  1;  10,  11,  2; 
D.  Brut,  daselbst  11,  11,  1;  Cael.  daselbst  8,  4,  5;  8,  17,  1 
(Becher,    Über   den  Sprachgebrauch  des  Caelius  p.  11:    »auch  8, 

17,  1  sollte  man  mi  oder  eigentlich  mei  in  den  Text  setzen,  denn 
so  schrieb  man  noch  zu  jener  Zeit  cf.  Bücheier,  Rh.  Mus.  11 
p.  515  und  lat.  Dekl.  p.  112«);  Balb.  bei  Cic.  Ep.  Attic.  9,  13 A,  2 
(vergl.  Hellmuth,  Über  die  Sprache  der  Epistolographen  S.  Sul- 
picius  Galba  und  L.  Cornelius  Baibus  p.  33) :  an  allen  diesen  aus 
Cicero  und  den  Epistolographen  citierten  Stellen  steht  im  cod. 
Med.  mi  und  es  ist  Unrecht,  dafs  Baiter  und  Wesenberg  überall 
dafür  mihi  gesetzt  haben,  da  sicherlich  sich  Cicero  dieser  Form 
in  der  Umgangssprache  bedient  hat.      Es  ist  gewifs  kein  Zweifel, 


-     351     — 

sagt  Hellmuth  a.  a.  0.  p.  34,  dafs  Cicero  in  den  Briefen  ad  famil. 
so  selten  diese  Pronominalform  gestattete,  die  aus  der  höheren 
Stilgattung  verbannt  war;  während  er  in  den  Mitteilungen  an  seinen 
innigsten  Freund  Atticus  sich  keinen  Zwang  auferlegte;  ferner  Lucr. 
1,  924;  3,  105;  Catull.  5,  7;  10,  21;  14,  10;  30,  6;  31,  5;  51,  1; 
51,  7;  67,  43;  72,  6;  76,  26;  83,  1;  92,  1;  99,  13;  107,  4;  Verg. 
Aen.  6,  104;  6,  123;  (beidemale  in  der  Arsis  stehend  und  dadurch 
nachdrücklich  hervorgehoben;  »Ribbeck,  der  2,  738  durch  Kon- 
jektur diese  Form  dem  Dichter  aufdrängen  wollte,  übersah  dabei, 
dafs  sie  hier  in  der  Thesis  stehen  und  noch  dazu  durch  das  fol- 
gende vokalisch  anlautende  Wort  elidiert  würde.«  Wölke,  Über 
alte  Formen  bei  Virgil  in  Wiener  Studien  8  p.  140);  Horat.  Serm. 
1,  1,  101;  1,  2,  57;  1,  2,  131;  1,  3,  23;  1,  4,  108;  1,  4,  116; 
1,  9,  50;  1,  9,  71;  2,  6,  27  und  Epist.  1,  18,  112;  Prop.  1,  12, 
19;"  3  (2),  18,  29;  3  (2),  18,  30;  3  (2),  22,  1;  3  (2),  22,  18;  3  (2), 
30,  25;  5  (4),  1,  62;  5  (4),  8,  53;  5  (4),  11,  47;  Ovid.  Met.  9, 
191;  13,  503;  Phaedr.  3,  18,  9;  Pers.  1,  2;  luven.  10,  82;  Tac. 
Ann.  11,  29  im  Med.;  Fronto  Epist.  ad  Caes.  28,  43  (p.  84,  7 
Naber)  und  später  Venant.  Fort.  9,  7,  33;  11,  13,  2  und  Appen- 
dix 9,  22;  Dracont.  Satisf.  265;  Anthol.  Lat.  ed.  Burm.  84 
(Meyer  382;  Riese  18;  Baehrens  4,  208)  v.  35  und  ed.  Burm.  2, 
198  (Meyer  437;  Riese  512;  Baehrens  4,  137)  v.  1;  CLL.  6, 
7652.  In  Senec.  Contr.  1,  1,  5  hat  Kiefsling  (p.  70,  4)  mi  (vergl. 
M.  Sander,  Der  Sprachgebrauch  des  Rhetors  Seneca  II  p.  18; 
J.  H.  Schmalz  a.  a.  0.  p.  33  und  Hellmuth  a.  a.  0.  p.  33),  aber 
H.  J.  Müller  schreibt  hier  (p.  18,  7),  wie  auch  an  folgenden  Stellen,  wo 
die  codd.  Antverpiens.  und  Bruxellens.  meistens  mi  haben,  immer 
mihi,  so:  Controv.  1,  1,   16  (p.  24,  11  und  12);    1,  2,  1   (p.  30,  9); 

1,  2,  2  (p.  30,  17);  1,  2,  13  (p.  37,  6);  1,  3,  11  (p.  49,  14);  1, 
6,  7  (p.  67,  9);  1,  7,  8  (p.  75,  9  und  14);  2,  1  (9),  16  (p.  115,  7); 

2,  1  (9),  27  (p.  122,  5);  2,  3  (11),  11  (p.  143,  3);  2,  6  (14),  8 
(p.  181,  1);  9,  6  (29),  11  (p.  427,  2);  Suas.  2,  8  (p.  537,  4  und  6); 
4,  5  (p.  554,  1). 

Für  mi  ist  das  einsilbige  viel  in  den  Hdschr.  des  Plaut.  Most. 
1,  3,  37  überliefert,  Ritschi  und  Lorenz  schreiben  mi  (über  die 
Form  mei  vergl.  Ritschi,  Opusc.  2  p.  572);  mei  steht  bei  Novius 
(v.  49)  bei  Nonius  S.  336,  13;  Varr.  Sat.  Men.  383;  Catull  77,  3, 
vergh  Lachmann  zu  Lucr.  4,  602,  Auch  im  cod.  Med.  des  Cic. 
Epist.  Att.  12,  13,  2  und  13,  40,  2  ist  mei  für  mihi  {geschrieben, 
aber  von  keinem  Herausgeber  in  den  Text  gesetzt.  Serv.  zu  Verg, 
Aen.  6,  104  will  die  Synaeresis  von  mihi  nicht  anerkennen,  indem 


—    352    — 

er  sagt :  Sciendum  pronomen  mihi  numquam  in  synaeresim  venire, 
ne  incipiat  esse  blandientis  adverbium;  et  licet  quidam  huius  loci 
nitantur  exemplo,  non  procedit,  vel  quia  unum  est,  vel  quia  potest 
esse  etiam  blandientis  adverbium.  Dafs  bei  Plaut,  mi  für  mihi 
vor  Konsonanten  nicht  zugelassen  sei,  macht  Ritschi  wahrschein- 
lich Rhein.  Mus.   1851,  7  S.  590  folg.  (Opusc.  2  S.  588  folg.). 

In  der  alten  Schrift  wurde  auch  sonst  e  statt  des  gewöhn- 
lichen i  vielfach  angewandt.  Wenn  jedoch  Fest,  unter  me  S.  161 
181  sagt:  Me  pro  mihi  dicebant  antiqui,  ut  Ennius,  cum  ait  L.  II 
(Ann.  126  L.  Müller):  Si  quid  me  fuerit  humanitus,  ut  teneatis; 
et  Lucilius  (ine.  98  L.  Müller;  1092  Lachmann;  36  Baehrens): 
Nunc  ad  te  redeo,  ut,  quae,  res  iiie  impeudet,  agatur,  so  beweisen 
die  angeführten  Stellen  für  me  pro  mihi  nichts,  da  bei  Ennius, 
wie  Dacier  annahm,  me  der  Ablativ  ist,  wie  in  den  Stellen  bei 
Gebh.  und  Gronov.  zu  Liv.  27,  16,  8  und  bei  Zumpt  zu  Cic. 
Verr.  Acc.  2,  16,  40,  oder  der  Accusativ,  wie  L.  Müller  in  der 
Anm.  zu  Enn.  Ann.  126  p.  181  behauptet,  jedenfalls  aber  nicht 
der  Dativ;  bei  Lucilius  ist  aber  me  ohne  Zweifel  der  Accusativ, 
wie  mare  quae  impendent  saxa  Lucr.  1,  326,  tantum  cum  instat 
exiti  Plaut.  Poen.  4,  2,  96  (918),  gladium  incumbat  Lucil.  (26,  43 
L.  Müller)  bei  Non.  S.  502,  8.  So  ist  ferner  tanta  te  impendent 
mala  Terent.  Phorm.  1,  4,  2  (vergl.  Dziatzko  zu  v.  180).  si  magis 
me  instabunt  Plaut.  Cure.  3,  6,  nescis  quid  te  instet  boni  Persa 
4,  3,  45  im  Ambr.  und  vet.  (in  den  übrigen  Büchern  fehlt  te), 
gladium  faciam  culcitam  eumque  incumbam  Gas.  2,  4,  28.  Bei 
Plaut.  Bacch.  3,  6,  36  (565)  ist  jedoch  nisi  occiperes  tute  ipse 
amare  et  me  ires  consultum  male  in  allen  Büchern,  und  4,  4,  32 
(684)  Bacchidem  atque  hunc  suspicabar  propter  crimen  me  male 
consuluisse  in  allen  Büchero  aufser  dem  vet. ,  welcher  das  Pro- 
nomen ausläfst;  Ritschi  und  Fleckeisen  haben  beidemale  mi,  Leo 
beidemale  mei  geschrieben.  Bei  Varro  L.  L.  7,  2,  8  in  einer 
Formel  der  Augurn  ist  tescaque  (in  den  Hdschr.  testaque)  me  ita 
sunto  von  Spengel  und  Müller  festgehalten,  ebenso  von  Keil  here- 
ditate  me  cessa  Varro  R.  R.  3,  16,  2.  Catull.  37,  11  puella  nam 
me,  quae  meo  sinu  fugit,  amata  tantum  quantum  amabitur  nulla, 
consedit  istic,  Heinsius  schrieb  mi,  ebenso  M.  Haupt  und  L  Müller 
(namque  Baehrens);  Prop.  3  (2),  20,  9  me  licet  aeratis  astringant 
bracchia  nodis,  auch  hier  ist  mi  hergestellt.  Im  Umbr.  ist  der 
Dativ  mehe  und  tefe  nach  Aufr.  und  Kirchh.  S.  133. 

4.     Der  Accus.  Sing,   ist  me,  te,    archaisch   med,   ted,    und 
Accus.  Sing,  und  Plur.  se,  archaisch  sed  (vergl.  Corssen,  Aussprache 


-     353     — 

und  Vokalismus  II  p.  456,  463:   Stolz,   Lat.   Gramm.   215).     So 
Novios  Plautios  med  Romsd  fecid  CLL.  1,  54;  inter  se<^  daselbst 
1,   196  Z.  13,   14:  apud  sed  1,   197  Z.  21   und  med  feced  in  einer 
sehr  alten  Inschr.  bei  Jordan  im  Hermes  16  S.  228.     Wegen  des  d 
citieren  Charis.  1,  15  S.  87  (112,  5)  und  Diom.  2  S.  436  (441,  17) 
quo   ted  hoc   noctis   dicam   proficisci   foras   Plaut.   Cure.  1,    1,    1. 
So  praeter  med  Amph.  1,   1,  244  (400):    negas   med   esse  Amph. 
1,  1,  278  (434);  iuro  med  esse  Amph.  1,  1,  279  (435);  med  erga 
Asin.  1,   1,  5  (20);  adsimulabat  Sauream  med  esse  Asin.  3,  2,  35 
(581);   med  amantem  Asin.  3,  3,  42  (632);   neque  med   umquam 
deseruisse  te  Captiv.  2,  3,  45  (405);    haec  edepol  remorata  med 
est  Epid.  5,  1,  23   (629);    tuam   med  esse  amicam   Bacch.  1,1, 
27  (61)  im  decurt.  und  Vat.  (me  esse  im  vet.);   neque  secum  ab- 
ducet  med  et  Mnesilochum  Bacch.  2,  3,  122  (357);  numquam  med 
istoc  vinces  Stich.  5,  5,  15  (756)   im  vet.    (sonst  me);    solitudine 
ego  ted  atque  ab  egestate  abstuli  Asin.  1,  3,  11  (163);  quot  pondo 
ted  esse  censes  nudum   Asin.  2,  2,  33  (299);  non  veto  ted  amare 
Asin.  3,  1,  33  (536);   ted  amo  Gas.  2,  3,   16;   tollam  ego  ted  in 
Collum  Bacch.  3,  6,  42  (571);  ted  obsecro  Bacch.  4,  8,  68  (909). 
In  manchen  Stellen  ist  dieses  d  in  allen   Hdscbr.  ausgefallen  und 
mufste  zur  Beseitigung  eines  unstatthaften  Hiatus  angehängt  wer- 
den,   wie  in  ego  faxim  te  Amphitruonem  esse  malis  quam  lovem 
Amph.  1,  3,  13  (512);    qui  te  expendi  Asin.  2,  2,  34  (300);   me 
erum   tuum   non   esse   Men.  5,  7,  37    (1028);   ut  ad  te   eam   iam 
deducas  domum  Mil.  Glor.  3,  1,   195  (790);  culpam  omnem  in  me 
imponito  Mil.  Glor.  3,  3,  54  (928) ;  postquam  te  aspexit  Mil.  Glor. 
4,  6,  58  (1273);  servorum  praeter  me  esse  fidelem  neminem  Mil. 
Glor.  4,  8,  60  (1370)  u,  a.  m.      Die  Accusative  wurden  mit  d  ge-  i82 
schrieben   bis  gegen  Ende  des   6.  Jahrhunderts.      Über   das  aus- 
lautende  d  im  Accusativ  und  Ablativ  der  persönlichen  Pronomina 
hat  Ritschi  in  seinen  Neuen  Plautinischen  Exkursen  (Auslautendes  d 
im  alten  Latein)  Leipzig  1869  eingehend  gehandelt,  aber  grofsen 
Widerspruch    bei  Th.  Bergk,    Beiträge   zur  lat.  Grammatik  (Aus- 
lautendes d  im  alten  Latein)  Halle  1870  gefunden,  der  mit  Bezug 
auf   die   persönlichen  Pronomina  p,  37  sagt:    Es   sind   35  Stellen, 
von  denen  jedoch  Ritschi   selbst  die   beiden   letzten   als   unsicher 
bezeichnet,  und  zwar  weit  mehr  Beispiele  für  den  Accusativus  als 
für  den  Ablativus,  was  auf  den  ersten  Blick  auffallend  erscheint, 
aber  von  Ritschi  auf  überzeugende  Weise  erklärt  wird.    Aufserdem 
weifs  Ritschi  nur  noch  aus  Ennius   (Epicharm.  fragm.  1,  Sat.  36 
ed.  L.  Müller:   nam   videbar  sompniare  med   ego   esse   mortuum) 

Neue -Wagener,  Lat.  Formenlehre.     II.     3.  Aufl.  23 


-     354     - 

einen  handschriftlichen  Beleg  für  med  beizubringen;  denn  wo  sonst 
in  den  Bruchstücken  der  scenischen  Dichter  diese  Formen  sich  vor- 
finden, beruhen  dieselben  lediglich  auf  Konjektur.  Solche  Stellen 
sind  bei  Ribbeck  Scaen.  Rom.  poes.  fragm.  1  p.  309  und  2  p.  421 
unter  ego  zu  finden. 

Einer  alten  Nebenform  mehe  gedenkt  Quintil.  1,  5,  21:  Mehe 
quoque  pro  me  apud  antiquos  tragoediarum  praecipue  scriptores 
in  veteribus  libris  invenimus.  Mehe  ist  im  Ambr.  m.  sec. ,  mehi 
in  demselben  m.  pr.,  mee  in  den  meisten  Büchern;  das  Wort  wird 
aber  von  Quintil.  mit  vehementer,  comprehendere  und  mihi  wegen 
des  darin  enthaltenen  h  zusammengestellt.  »Verwechselte  Quin- 
tilian,  fragt  Bücheier,  Lat.  Deklin.  p.  25,  me  mit  dem  Dativ,  der 
mibe  oder  älter  wohl  auch  mehe  wie  im  Umbrischen  lautete,  oder 
ward  me  durch  eine  Partikel  verstärkt  wie  griech.  e/Jtiye,  goth. 
mih,  sodafs  h  aus  urspr.  gh  entstand?«  Wir  finden  diese  Form 
weiter  nicht,  0.  Ribbeck  hat  dieses  mehe  durch  Konjektur  in 
die  Stelle  des  Pacuv.  bei  Non.  S.  424  gebracht:  Et  meJie  piget 
paternum  nomen,  maternum  pudet  profari.  Andere  ziehen  ei  mihi 
vor,  wie  Umpfenbach,  Meletem.  Plaut,  p.  5;  L.  Müller,  De  re  metr. 
p.  443  und  Bücheier  a.  a.  0.,  in  den  Hdschr.  ist  et  mihi. 

5.  Der  Ablat  lautet  dem  Accus,  gleich  me^  te,  se,  archaisch 
med,  ted,  sed.  Med  haud  invita  Plaut.  Amph.  2,  2,  31  (663); 
abs  ted  accipiat  Asin.  4,  1,  27  (772);  sine  ted  arbitro  Gas.  1,  2; 
absque  ted  esset  Men.  5,  7,  33  (1024)  im  decurt.  und  Vat.  (te 
esset  im  vet.  m.  pr.).  Das  d  ist  in  den  Hdschr.  ausgefallen  in 
quid  ego  ex  te  audio  Most.  2,  1,  18  (365);  quom  abs  te  abeam 
Mil.  4,  8,  33  (1343);  dasselbe  ist  in  o  korrumpiert  in  fecisti  funus 
meo  absenti  prandio  Men.  3,  2,  27  (491),  wo  med  absente  richtig 
von  Bothe  hergestellt  ist;  die  Ablativformen  med  und  ted  sind 
öfter  durch  Konjektur  hergestellt,  vergl.  Lorenz  zu  Plaut.  Pseud. 
V.  14. 

6.  Im  Accus,  und  im  Ablat.  begegnet  auch  ?neme,  Ute,  und 
besonders  sese.  Prise.  12,  5,  24  S.  947  (I  592,  4):  Tete  utraque 
producta  accusativus  esse  geminatus  osteuditur  vel  ablativus,  quod 
et  in  prima  et  in  tertia  solet  fieri  persona,  ut  meine,  sese:  com- 
posita  tamen  ostenduutur  accentu  paenultimo  acuto.  Nee  mirum, 
eam  compositionem  in  bis  solis  casibus  inveniri,  qui  soll  inter 
obliquos  supra  dictorum  pronominum  siugulares  sint  monosyllabi; 
supra  dicta  enim  geminatio  in  aliis  casibus  ficri  non  solet.  Gegen 
meme  führte  einst  Wesenberg,  Emendationes  M.  Tullii  Ciceronis 
epistularum  1840  p.  59,  eine  heftige  Polemik,  wodurch  auch  Buiter 


—     355     — 

veranlafst  wurde,  me  statt  meme  zu  schreiben,  aber  in  letzter 
Zeit  haben  sich  die  Stimmen  (vergl.  J.  H.  Schmalz,  Über  die  Lati- 
nität  des  Vatinius  p.  33;  F.  Becher,  über  den  Sprachgebrauch  des 
Caelius  p.  11)  gegen  Wesenberg  gekehrt,  und  es  mehren  sich  die 
Ansichten,  dafs  meme  eine  ebenso  gute  lateinische  Form  sei  als 
tete  und  sese  und  in  den  Text  gesetzt  werden  müsse. 

Meme  als  Accus,  findet  sich  Cic.  de  domo  46,  121  im  Gembl.; 
ferner  im  cod.  Med.  von  Cic.  Ep.  Fam.  13,  1,  2,  wo  deshalb  auch 
meme  herzustellen  ist,  wie  auch  im  Vatinius  bei  Cic.  Ep.  Fam. 
5,  9,  1,  wo  auch  meme  im  cod.  Med.  steht;  Cael.  bei  Cic.  Ep. 
Fam.  8,  2,  1  schreibt  Mendelssohn  (Fleckeisen  Jahrb.  1886  p.  64) 
meme  praesente;  Sil.  9,  651;  aber  richtiger  me,  me  Cic.  Sest. 
57,  121;  Verg.  Aen.  9,  427;  Senec.  Tro.  680  (689);  Stat.  Theb. 
1,  651. 

Tete  als  Accus.  Terent.  Phorm.  3,  1,  3  (467)  im  Bemb.  und 
Vict,  und  Ad.  1,  1,  8  (33);  Cic.  Tusc.  2,  26,  63;  Catull.  101,  5; 
Verg.  Aen.  12,  891;  Rutil.  Lup.  1,  4;  Apul.  de  mag.  45  S.  503; 
Hygin.  Fab.  221  in  einem  Verse;  Claudian.  bei  Sidon.  Epist.  4,  2; 
Sedul.  Carm.  2,  203;  Claud.  Mamert.  Epist.  pr.  (199,  19);  lul. 
Valer.  Res  gest.  Alex.  M.  1,  42;  2,  13;  Itin.  Alex.  2  (3);  Anthol 
Lat.  ed.  Riese  316  (Baehrens  4,  470)  v.  4  und  882  (Burmann  3, 
109;  Meyer  937)  v,  6;  durch  Konjektur  ist  tete  geschrieben  von 
Ribbeck  im  Pompon.  (177)  bei  Nonius  S.  112,  4  (L.  Müller  schreibt 
hier  ted);  von  L.  Müller  im  Lucilius  28,  21  und  28,  23;  und  von 
Baehrens  in  dem  Carm.  precatio  terrae  v.  13  (P.  L.  M.  1  p.  139), 
Riese  Anth.  Lat.  5  v.  13  hat  te;  tete  als  Ablat.  Plaut,  Epid.  1,  1, 
76  (82)  und  durch  Konjektur  von  L.  Müller  im  Lucilius  26,  52 
hergestellt,  aber  te,  te  Cic.  Rose.  Com.  13,  37;  Mur.  38,  81;  Sest. 
20,  45;  Har.  resp.  11,  22;  Sil.  17,  325.  Unrichtig  ist  tu  tete 
deseris  Plaut.  Epid.  1 ,  1 ,  88  (97)  im  vet. ;  es  ist  berichtigt  in 
tute  te  deseris. 

Sese  kommt  sehr  oft  vor.  Die  Unterscheidung,  welche  Caesar 
nach  Charis.  1,  15  S.  86  (111,  3)  zwischen  se  und  sese  machte, 
ut  se  dicamu^,  cum  aliquem  quid  in  alium  fecisse  ostendimus,  ut 
puta  ille  dicit  se  hoc  illi  fecisse,  cum  autem  in  se  ipsum,  tunc 
dicamus  sese,  velut  dixit  sese  hoc  sibi  fecisse,  läfst  sich  wohl  auf 
eine  Stelle  anwenden,  wie  Cic.  Invent.  2,  2,  7  hie  quidem  ipse  et 
sese  ipsum  nobis,  et  eos  qui  ante  se  fuerant,  in  medio  posuit, 
ut  et  ceteros  et  se  ipsum  per  se  cognosceremus,  im  Allgemeinen 
jedoch  wird  dieselbe  durch  den  Gebrauch  nicht  bestätigt.  i83 

Häufig  ist  die  vollere  Form  sese  nur  wegen  derWort- 

23* 


—     356    — 

Stellung  gewählt,  a)  Besonders  am  Ende  des  Satzes. 
Si  satis  efficeret  ipsa  per  sese  Cic.  de  orat.  3,  57,  215;  dixit 
ipse  pro  sese  Brut.  30,  115;  ut  nee  perficere  oratorem  possit  ipsa 
per  sese  Brut.  31,  120;  dieit  hoc  ipse  de  sese  Brut.  31,  121; 
dissimiles  erant  inter  sese  Brut.  40,  148;  discessit  a  sese  Brut. 
79,  273;  potuit  ipsa  per  sese  1.  agr.  1,  7,  20;  pellexit  Decianus 
ad  sese  pro  Flacc.  30,  72;  productus  a  vobis  potius  quam  ipse 
per  sese  pro  Cael.  8,  19;  qui  valebat  ipse  per  sese  pro  Plane. 
10,  25;  aget  ipse  per  sese  Phil.  11,  11,  26;  ultus  est  ipse  sese 
Ep.  Fam.  1,  9,  2;  cum  mens  moveatur  ipsa  per  sese  Acad.  2, 
15,  48;  satis  est  instructa  parata  armata  per  sese  Tusc.  4,  23,  52; 
et  nascuntur  et  educantur  ipsa  per  sese  Nat.  Deor.  2,  52,  129; 
quod  provideat  animus  ipse  per  sese  Divin.  1,  30,  64  und  agi- 
tatur  ipse  per  sese  2,  67,  139;  omni  ratione  colenda  et  retinenda 
iustitia  est,  cum  ipsa  per  sese,  tum  propter  amplificationem  ho- 
noris et  gloriae  Off.  2,  12,  42;  qui  est  totus  aptus  ex  sese  Parad. 
2,  17;  ad  istius  pedes  abiecit  sese  Cornificius  4,  52,  65  und  in 
templum  lovis  contulit  sese  4,  55,  68;  recepit  ad  sese  Verg.  Aen.  2, 
525  und  abdiderat  sese  2,  574. 

b)  Auch  aufser  dieser  Stellung  ist  sese  häufig  mit 
Beziehung  auf  ein  vorausgehendes  ipse.  lam  vero  ipsa 
per  sese  quantum  afferat  honoris  gratiae  dignitatis  Cic.  de  orat. 
1,  45,  198;  nimium  inquirens  in  se  atque  ipse  sese  observans 
Brut.  82,  283;  qui  vel  ipse  sese  in  cruciatum  dari  cuperet  Rose. 
A.  41,  119;  ea  magis  ex  aliorum  contentione  quam  ipsa  per 
sese  cognosci  possunt  de  imper.  Cn.  Pomp.  13,  36;  qui  ager 
ipse  per  sese  restitisset  1.  agr.  1,  7,  21  und  quod  est  ipsum  per 
sese  amplissimum  2,  1,  3;  nihil  audacter  ipsos  per  sese  facere 
potuisse  pro  Sulla  24,  67;  ut  ipsa  ex  sese  suos  cives  genuisse 
dicatur  pro  Flacc.  26,  62;  qui  ipse  ad  sese  iam  dudum  vocat  pro 
Sest.  5,  13;  verecundius  ipsi  de  sese  scribant  necesse  est  Ep.  Fam. 
5,  12,  8;  quae  ipsa  per  sese  expetenda  Acad.  1,  6,  22;  quae  ipsa 
ex  sese  habeat  constantiam  Acad.  2,  8,  23;  ut  ipsa  per  sese  ea 
quae  sint,  nobis  ita  ut  sint  indicet  Acad.  2,  14,  45;  undique  ipsa 
in  sese  nutibus  suis  conglobata  N.  D.  2,  39,  98.  Selten  aber 
ist  sese,  wenn  ipse  nachfolgt.  So  ist  zwar  cum  pro  sese  ipse 
dixisset  Cic.  Brut.  33,  127;  nee  sese  ipsi  accusarent  Fin.  5,  10, 
29 ;  cum  sese  ipsa  morte  multavisset  de  rep.  2,  25,  46 ;  dagegen 
ut  se  ipse  videat  Tusc.  1,  27,  67;  a  coiistantia  atque  a  mente 
atque  a  se  ipse  discessit  Divin.  2,  55,  114  und  sive  per  se  ipsi 
animi  moventur  2,  61,  126;   motus  voluntarius  eam   uaturam  in 


—     357     — 

se  ipse  continet  Fat.  11,  25;  se  ipse  conversans  Tim.  8,  27.  Se 
steht  jedoch  zuweilen  aucli  nach  t/jse.  Ut  voluptatem  ipsara 
per  se  semper  optandam  putet  Tusc.  5,  33,  95;  ut  debeat  ipsa  per 
se  ad  se  colendam  allicere  sapientem  Divin.  1,  41,  116  und  omnes 
partes  undique  aequabiles  ipsae  per  se  atque  inter  se  continentur 
2,  45,  116;  perspicuum  sit  ipsam  per  se  naturam  longius  progredi  184 
Leg.  1,  9,  27. 

c)  Sehr  oft  steht  sese  am  Anfange  eines  Satzes  oder 
Satzgliedes.  Si  quis  apud  nos  servisset  seseque  liberasset  Cic. 
de  orat.  J,  40,  182;  hoc  a  se  Cotta  animadversum  esse  dicebat, 
omne  illud  tempus  Crassum  in  acerrima  cogitatioue  posuisse,  sese- 
que, qui  vultum  eius,  cum  ei  dicendum  esset,  probe  nosset,  in 
eam  exedram  venisse  de  orat  3,  5,  17;  unum  id  egit,  seseque 
cotidianis  commentationibus  acerrume  exercuit  Brut.  71,  249;  cum 
id  a  se  esse  deprehensum,  seseque  chirographa  testificationes  in- 
dicia  quaestiones  manifestam  rem  deferre  diceret  Brut.  80,  277; 
sese  hoc  incolumi  non  arbitratur  huius  Patrimonium  posse  obtinere 
pro  Rose.  Am.  2,  6;  illum  pecuniam  grandem  amissurum,  sese 
capitis  periculum  aditurum  pro  Rose.  Am.  38,  110;  videt,  si  a 
pueris  nobilibus,  si  a  quadruplatoribus  accusandi  voluntas  ad  viros 
fortes  spectatosque  homines  translata  sit,  sese  in  iudiciis  diutius 
dominari  non  posse  Divin.  in  Caec.  7,  24  und  Siculos  hoc  dicere, 
cum  eidem  sint  irati,  cui  tu  te  inimicum  esse  dicis,  sese  tamen 
te  actore  ad  iudicium  non  adfuturos  8,  28;  ut  dictitet,  non  sine 
causa  se  cupidum  pecuuiae  fuisse,  sese  tempus  ipsum  emisse  iu- 
dicii  sui  Verr.  Act.  1,  3,  8;  qua  de  re  Charidemum  Chium  testi- 
monium  priore  actione  dicere  audistis,  sese,  cum  esset  trierarchus 
et  Verrem  ex  Asia  decedentem  prosequeretur  iussu  Dolabellae, 
fuisse  una  cum  isto  Sami,  seseque  tum  scire  spoliatum  esse  fanum 
lunonis  et  oppidum  Samum  Verr.  1,  20,  52;  orant  Lampsacenos, 
ut  gravius  apud  eos  nomen  legationis  quam  iniuria  legati  puta- 
retur;  sese  intellegere  hominem  illum  esse  impurum  ac  nefarium 
Verr.  1,  27,  69;  dicerent,  se  potuisse  iudicio  populi  Romani  in 
amplissimum  locum  pervenire,  si  sua  studia  ad  honores  petendos 
conferre  voluissent.  Sese  vidisse,  in  ea  vita  qualis  splendor  in- 
esset pro  Cluent.  56,  153;  dicit  frequentissimo  senatu  consul 
Kalendis  lanuariis  sese,  si  status  hie  rei  publicae  maneat  neque 
aliquod  negotium  exstiterit,  in  provinciam  non  iturum  1.  agr.  1, 
8,  26;  erat  scriptum  ipsius  manu  Allobrogum  senatui  et  populo 
sese,  quae  eorum  legatis  confirmasset,  facturum  esse.Catil.  3,  5, 
10;   quaero,   num  Sullam  dixerit  Cassius.     Nusquam.     Sese  aiunt 


—    358     - 

quaesisse  de  Cassio,  quid  Sulla  sentiret  pro  Sulla  13,  36:  dixeritne 
L.  Vettius  in  contione  tua  rogatus  a  te,  sese  auctores  et  inpul- 
sores  et  socios  habuisse  sceleris  illius  eos  viros  in  Vatin.  10,  24; 
subito  reliquit  annum  suum  seseque  in  annum  proximum  trans- 
tulit  pro  Milon.  9,  24 ;  cum  legio  Martia  Albae  constiterit,  in  mu- 
nicipio  fidelissimo  et  fortissimo,  seseque  ad  senatus  auctoritatem 
populique  Romani  libertatem  contulerit  Phil.  3,  15,  39;  reliquit 
in  Thessalia  seseque  ad  Brutum  contulit  Phil.  10,  6,  13;  tum  sen- 
sim  incipit  progredi  seseque  agnoscere  et  intellegere  Fin.  5,  9,  24; 
qui  sibi  cari  sunt  seseque  diligunt  Fin.  5,  10,  29;  quibus  fuisset 
minima  cum  corporibus  contagio  seseque  ab  iis  semper  sevoca- 
vissent  Tuscul.  1,  30,  72;  qui  aut  investigarent  aut  conarentur 
magna  quaedam  seseque  suarum  rerum  finibus  continerent  ütf.  1, 
26,  92;  ut  ne  ipse  de  se  bene  existimans  seseque  diligens  hanc 
causam  habeat  ad  iniuriam  Off.  3,  6,  21;  et  regentem  paene  pren- 
derit  seseque  non  . .  .  agnoverit  Legg.  1,  23,  31. 

d)  Dann  in  anderer  Stellung  mit  stärkerem  Nach- 
druck, der  meistens  in  einem  Gegensatz  begründet  ist. 
Voluntate  similes  sunt  (Isocratis  discipuli)  et  inter  sese  et  ma- 
gistri  Cic.  de  orat.  2,  23,  94;  quam  scieutiam  Varro  noster  acce- 
ptam  ab  illo  auctamque  per  sese  pluribus  et  illustrioribus  litteris 
explicavit  Brut.  56,  205;  coloni  ipsi  intellegunt,  non  Pompeianos 
a  Sulla  magis  quam  sese  esse  defensos  pro  Sulla  21,  60;  rei  pu- 
blicae  dignitas,  quae  me  ad  sese  rapit  pro  Sest.  3,  7 ;  virtus,  quae 
pulsa  loco  manet  tarnen  atque  haeret  in  patria,  splendetque  per 
sese  semper  Sest.  28,  60;  caelestem  naturam,  quae  per  sese  omnia 
gigneret  Nat.  Deor.  2,  24,  64. 

e)  Endlich  aber  steht  sese  auch  ohne  solchen  Nach- 
druck. His  opposuit  sese  Socrates  Cic.  Brut.  8,  31  und  sie  sese 
res  habet  18,  71;  dicit  sese  minus  iam  servire  numeris  quam 
solitus  esset  Orat.  52,  176;  non  vident  mollissiraum  a  sese  nume- 
rum  praeteriri  Orat.  57,  192;  nee  generibus  inter  sese,  sed  facul- 
tatibus  different  Opt.  gen.  orat.  2,  6;  quae  duobus  milibus  num- 
mum  sese  dicit  emisse  pro  Rose.  Am.  2,  6;  quicquid  ex  sese  posset 
efferre  Verr.  2,  2,  5 ;  putet  aliquid  oratione  mea  sermonis  in  sese 
aut  invidiae  esse  quaesitum  pro  Flacc.  5,  13;  Cn.  Pompeius  dixit 
sese  otii  mei  causa  .  .  censere  pro  Sestio  34,  74;  in  quo  spes  fuit 
posse  sese  aliquando  ad  fortunas  suas  pervenire?  pro  Rabir.  Post. 
10,  27;  cum  intellegat  sese,  quod  cogitabat,  ut  a  Pompeio  redu- 
catur,  adsequi  non  posse  Ep.  Farn.  1,  5'',  2;  quosdam  inter  sese 
non  solum    similes,   sed  .  .  ita   pures    Acad.   pr.   2,   17,  55;   nihil 


-     359    — 

habere  in  sese  eius  appetitiouis  Fin.  4,  21,  58;  me  ipsum  huc 
modo  venieiitem  convertebat  ad  sese  Coloneus  ille  locus  Fin.  5, 
1,  3;  l'acile  patiuntur  sese  contineri  Fin.  5,  20,  56;  prudentiae 
vero  quid  respondebis  docenti  virtutem  sese  esse  contentam  Tuscul. 
3,   17,  37;  obduruisse  iam  sese  contra  fortunam  arbitrantur  Tuscul. 

3,  28,  67;  ranae  autem  marinae  dicuntur  obruere  sese  harena 
solere  de  nat.  deor.  2,  49,  125;  vergl.  Verg.  Eclog.  3,  QQ;  6,  57; 
Georg.  1,  336:    1,  489;   2,  145;    3,  78;   3,  232;   4,  174;   4,  196; 

4,  420;  4,  441;  4,  444. 

7.  Der  Nomin.  und  Accus.  Plur.  der  Pronomina  der  ersten 
und  zweiten  Person  ist  nös  und  ras.  Für  nos  ist  enos  in  dem 
Carmen  arvale  CLL.  1,  28  (acta  fratr.  Arval.  a.  218  Z.  32,  33, 
37)  in  der  wiederholten  Anrufung  enos  Lases  iuvate  und  enos  Mar- 
mor iuvato.  Enos  scheint  aus  der  Interjektion  e  (vergl.  Corssen, 
Aussprache  und  Vokalismus  II  p.  856,  857;  Jordan,  Beiträge  zur 
Geschichte  der  Lat.  Sprache  p.  333)  und  nos  zusammengesetzt  zu 
sein  (Stolz,  Lat.  Grammatik  p.  215)  wie  e — quidem,  e — depol,  e — di. 

8.  Der  Genet.  Plur.  der  ersten  und  zweiten  Person  ist  nostri 
und  vestn\  archaisch  vostri,  von  der  dritten  Person  immer  sui;  in 
partitiver  Anwendung  vornehmlich  nostrum  und  vestrum,  archaisch 
voitrum.  Den  Unterschied  zwischen  nostri,  vestri  und  nostrum, 
vestrum  bespricht  auch  Luchs  (Genetivbildung  der  Pronomina 
p.  384):  »Als  Bedeutung  von  nostri  vestri  hat  sich  uns  ergeben 
»eines  von  uns  wer  es  auch  immer  sei,  eines  von  euch  wer  es 
auch  immer  sei«,  was  sich  von  selbst  modificiert  in  »eines  jeden 
von  uns,  eines  jeden  von  euch«;  der  Plural  hiervon,  nostrum 
vestrum,  kann  demnach  nur  bedeuten  »von  uns  (allen),  von  euch 
(allen)«.  Hält  man  diesen  Unterschied  fest,  so  heben  sich  alle 
Schwierigkeiten  von  selbst.  Um  zuerst  das  Leichtere  abzumachen, 
so  ist  die  Notwendigkeit  von  nostrum,  vestrum  (nicht  nostri,  vestri) 
in  Verbindung  mit  omnium  und  im  partitiven  Gebrauch  klar  und 
leicht  einzusehen:  denn  omnes  sind  eben  mehr  als  einer,  und 
wenn  ich  aus  einer  Anzahl  von  Personen  eine  herausnehme,  so 
müssen  diese  Personen  ebenfalls  mehr  als  eine  sein,  folglich  mufs 
der  Plural  stehen.  In  den  übrigen  Fällen  aber  werde  ich  den 
Singular  nostri  vestri  da  angewandt  finden,  wo  ich  mehr  den 
Einzelnen  als  die  Gesamtzahl  ins  Auge  fasse,  dagegen  nostrum 
vestrum,  wo  ich  umgekehrt  das  Ganze  mehr  als  die  Einzelnen, 
aus  denen  es  besteht,  betonen  will«. 

Für   nostrum  und  vostrum   hat   die   alte   Sprache  auch  185 
nostrorum   und  nostrarian^    vostrorum   und   vostrarum.      Gell.   20, 


—     360     — 

6,  12  belegt  diesen  Gebrauch  mit  maxima  pars  vestrorum  intellegit 
Plaut.  Most.  1,  3,  123  (280).  Ebenso  uter  vostrorum  est  celerior 
Aulul.  2,  4,  42  (321);  ne  dictum  esse  actutum  sibi  quaepiam 
vestraruvi  mihi  neget  Pseud.  1,  2,  53  (186);  tua  causa  nemo 
nostrorum  est  suos  rupturus  ramices  Poen.  3,  1,  37  (540);  nostru- 
rum  nemo  dignus  est  Poen.  4,  2,  39  (861);  certumne  est  neutram 
vostrarum  persequi  imperium  patris  Stich.  1,  2,  84  (141);  ubi 
quamque  nostrarum  videt  prope  aedis  adgrediri  Truc.  2,  1 ,  40 
(252);  qui  nequeas  nostrorum  uter  sit  Amphitruo  decernere  Plautus 
Amph.  (fragm.  XIX  bei  Leo  p.  44)  bei  Nonius  S.  285,  31;  quis 
vestrarum  fuit  integra  aetatula  Caecil.  (153)  bei  Gell.  2,  23,  10; 
is  vestrorum  uter  sit  Pacuv.  (62)  bei  Nonius  S.  85,  8;  aliquis 
vestrorum  nuntiat  Titin.  (51)  bei  Nonius  S.  306,  35;  quis  est  tan- 
dem,  qui  vestrorum^  quod  ad  sese  attineat,  aequum  censeat  [quem- 
piam]  poenas  dare  ob  eam  rem,  quod  arguatur  male  facere  vo- 
luisse  Cato  (p.  24,  4  ed.  Jordan;  ed.  Peter  fragm.  95'^  p.  84,  5) 
bei  Gell.  7  (6),  3,  36;  hunc  oculis  suis  nostrorum  numquam  quis- 
quam  vidit  Terent.  Eun.  4,  4,  10  (678);  nescire  arbitramini,  quo 
quisque  pacto  hie  vitam  vostrarum  exigat  Hec.  2,  1,  18  (216); 
vostrarum  nuUa  est,  quin  gnatum  velit  ducere  uxorem  Hec.  2,  1, 
43  (240).  Plierher  gehört  auch  res  rationesque  vestrorum  omnium 
bene  expedire  voltis  Plaut.  Amph.  Prol.  4  und  vitam  tuam  con- 
sidero  omniumque  adeo  vostrorum,  volgus  quae  ab  se  segregant 
Terent.  Heaut.  2,  4,  5  (386),  sowie  nostrorum  in  der  Gebetsformel 
divi  quorum  est  potestas  nostrorum  hostiumque  Liv.  8,  9,  6,  doch 
wollen  einige  in  den  letzten  Beispielen  nostrorum  und  vostrorum 
als  das  Pronom.  possess.  ansehen.  Des  Versmafses  wegen  mufste 
auch  inimicum  ego  hunc  communem  meum  atque  vostrorum  om- 
nium Plaut.  Pseud.  2,  1,  9  (584)  geschrieben  werden,  in  den 
Hdschr.  ist  vostrum.  Selbst  bei  Cic.  ist  quem  ignorare  nostro- 
rum putat  pro  Gluent.  68,  194  in  den  Lag.  1  und  12  und  im 
Salzb.,  und  bei  Tac.  nee  quemquam  nostrorum,  quamquam  modo 
laudati  sumus,  iis  quos  insectatus  est  Aper  comparamus,  de  orat. 
24  im  Periz.  und  Farn. 

9.  Der  Dativ  und  Ablativ  Plur.  der  Pronomina  der  ersten 
und  zweiten  Person  ist  nobis  und  vobis  mit  langem  i,  wie  Plaut. 
Asin.  3,  3,  52  (644);  Merc.  2,  3,  62  (396);  Terent.  Andr.  4,  4,  15 
(754);  Hec.  5,  2,  12  (778);  Cic.  Divin.  2,  30,  64;  Verg.  Ecl  1,  6; 
3,  81;  10,  35;  Georg.  4,  315;  Aen.  2,  349;  6,  187;  6,  542;  8,  37; 
8,  200;  8,  472;  11,  419;  11,  428;  11,  440:  Horat.  Epist.  1,  2,  18; 
2,  2,  55;   Prop.   1,  18,  23;   2,  4,  27  (17);   Üvid.  Amor.  2,  6,  13; 


-     361     - 

2,  10,  8:    2,    11,    17;    Ars   am.    1,   204;    1,   206;    Met.   3,   637: 

4,  637;   8,  118;    15,  596;   Trist.   1,  1,  127;    1,  2,   11;    1,  2,  105 

3,  1,  75;  3,  6,  19;  3,  6,  22;  5,  1,  25;  5,  6,  34;  5,  10,  29;  Ep. 
ex  Pont.  1,  1,  50;  1,  3,  61;  1,  6,  50;  1,  7,  53;  2,  3,  79;  2,  5, 
70;  2,  8,  59;  2,  11,  12;  Val.  Flacc.  1,  565;  6,  731;  Lucan.  1. 
107;  1,  449;  3,  247;  3,  329;   5,  43;    9,  85;   9,  731;   Sil.  1,  389: 

4,  78;   5,  375;   6,  204;   6,  437;   7,  147;   7,  230;  7,  399;   11,  92; 
11,  317;  12,  579;    13,  677;    15,  60;    15,  205;    16,  220;    17,  549 
Stat.  Theb.  2,  168;   7,  522;    Mart.  4,  62,  3;   7,  42,  4;   7,  93,  3 
7,  99,  5;   8,  51,  20;    9,  48,  12;  9,  55,  3;  10,  73,  5;  10,  75,  10; 
11,  23,  13;    11,  65,  4;    12,  95,  6;    14,  43,  1;    14,  73,  1;   luven. 

5,  136;  6,   147  u.  a.;  daher  die  archaische  Schreibung  noheis  und 
vühels  CLL.  1,  196  Z.  29;  1,  201   Z,  5.  8  (aber  vobis  Z.  11  nach 
Mommsen  add.  S.  556);  1,  1008  CoL  2  Z.  4;  2,  3871  und  4,  26; 
Plaut.  Poen.  3,  3,  30  (643);  3,  3,  51  (664);  3,  3,  65  (678);  5,  4,  186 
43  (1213);    5,  4,  46   (1216);    5,  4,  47   (1217);   5,  4,  83   (1253); 

5,  4,  107  (1277),  überall  im  Ambr. 

Vereinzelt  und  unerwiesen  ist  die  Notiz  bei  Paul.  Festi  unter 
callim  S.  47,  dafs  die  Alten  nis  für  nobis  gesagt  hätten. 

10.     An    die   meisten   Formen   der  Pronomina  perso- 

nalia    kann    enklitisch    die   Pronominalsilbe    —met    (vergl. 

Corssen,  Aussprache  und  Vokalismus  II  p.  846),  an  einige  auch 

—pte  (vergl.  Corssen  II  p.  575)  treten.    Charis.  2,  7  S.  134  (160, 

13):    Pronominum   alia  sunt   simplicia,   aha   composita,   ut  haec, 

ecquis  quemnam  meapte  suapte  quispiam  quippiam  quoipiam  hae- 

cine.    Etiam  eorum  quorundam  dispar  praecedentibus  natura  est, 

ut  tute^   temet,   segnet ^   nosmet.      Nam  bis  non  pars  orationis,  sed 

adiectameutum   quoddam    accedit;    qua   ex   causa  numquam    hae 

voces  bis  pronominibus  separari  possunt,  aut  si  separantur,  nus- 

quam   utiles   esse   possunt,   sicut   praepositioues   et   coniunctiones 

ceteraeque  lexis.     Prise.  12,   5,   23   S.  946  und  947   (I  591,  1): 

Met  primae  quidem  personae  omnibus  adiungitur  casibus,  egomet, 

meimet,  mihtmet,   memet;   secundae  vero  personae   obliquis  solis, 

tuimet^   tihimet:   Statins  in  Villi  Thebaidos   (v.  67):   Ceu   tihimet 

sceptra   et  proprios   laturus  honores;    temet.      Nominativo  autem 

ideo  non  addüur,    ne  dubitationem   faciat,    cum  etiam  verhum  in- 

tellegi  possit^   si  dicamus  turnet.     Itaque  brevem  te  syllabam  pro 

met    ei   addere   solent   auctores   vel    temet,      Lucretius   in  primo 

(v.  269):    Accipe  praeterea,  quae  corpora  tute  necesse  est.     Idem 

in  eodem  (v.  102):    Tutemet  a  nobis   iam   quovis   tempore  vatum. 

Ennius    (Ann.  108   ed.    L.   Müller):    0   Tite   tute   Tati  tibi    tanta 


—     362     — 

tyranne  tulisti.  Alphius  Avitus  in  II  Excellentium  (Baehrens  Fragm. 
Poet.  Rom.  p.  384,  3):  Seu  tute  malis  hospites,  seu  tute  captivos 
habes :  sunt  enim  dimetri  iambici.  ünde  neque  in  alio  casu  ean- 
dem  te  syllabae  adiectionem  invenies,  nee  non  pluralis  numeri 
casibus  additur  met  aliis  absque  genetivo,  nosmel^  nohismet  et 
vosmet,  volnsmet.  Cicero  de  domo  sua  (cap.  17,  45):  Vobismet 
ipsis,  pontifices.  Tertiae  quoque  personae  triptoto,  id  est  sinmef, 
sihimet,  seniet.  Derselbe  Prise,  fährt  c.  24  S.  947  (I  591,  24)  fort: 
Sciendum  tarnen,  quod  met  et  te  adduntur  supra  dictis  pronomi- 
nibus  vel  discretionis  causa  plerumque  vel  significantiae ,  ut  Te- 
rentius  in  Adelphis  (4,  4,  20  =  628)  egomet  rapui,  intellegimus 
enim  »ego  et  non  aliusa.  Cicero  pro  Murena  (cap.  36,  77):  quid? 
quod,  cum  admoneris,  tamen  quasi  tute  noris,  ita  salutas?  tute 
dixit  pro  tu  tpse  per  te  et  non  per  alium.  Diese  Behauptung 
wird  durch  den  Gebrauch  sehr  oft  nicht  bestätigt,  bei  den  Komi- 
kern tritt  met  häufig  ohne  besondere  Hervorhebung  des  Prono- 
mens an  dasselbe.    Wir  finden: 

Egomet  Plaut.  Amphitr.  2,  1,  51  (598);  2,  1,  60  (607);  3,  2, 
49  (930);  Aulul.  2,  2,  4  (181);  2,  8,  9  (379);  Merc.  5,  2,  11  und 
12  (852  und  853);  Mil.  Glor.  2,  6,  4  (484);  Mostell.  2,  1,  20  (367); 
Poenul.  1,  3,  33  (442);  Stich.  1,  2,  20  (67);  Rudens  3,  5,  8  (787; 
Ritschi  und  Fleckeisen  schreiben  equidem);  Terent.  Andr.  1,  1,  55 
(82);  1,  1,  88  (115);  4,  1,  12  (636);  Heaut.  1,  1,  120(172);  Eunuch. 

2,  2,  21  (252);  4,  2,  1  (629);  Phorm.   1,  4,  39  (217);  Adelph.  4, 

3,  13  (604);  4,  4,  20  (628);  Naev.  (v.  120)  bei  Varro  L.  L.  7,  53; 
Caecil.  (v.  147)  bei  Gell.  2,  23,  10;  Enn.  (Ann.  194  ed.  L.  Müller) 
bei  Oros.  4,  1,  14;  Lucil.  (7,  19  ed.  L.  Müller;  235  ed.  Lachmann; 
208  ed.  Baehrens)  bei  Nonius  S.  21,  19;  Cicer.  Verr.  act.  pr.  11, 
32;   Verr.  1,  19,  50;    5,  17,  44;    5,  63,  163;   pro  Tüll.  12,  30; 

1.  agr.  2,  34,  92;  pro  Mur.  32,  68;  pro  Sulla  33,  92;  pro  Arch. 
6,  13;  post  red.  ad  Quirit.  8,  20:  de  domo  7,  17;  pro  Sest.  56, 
120;  pro  Cael.  11,  25;  pro  Balb.  12,  30;  in  Pison.  26,  63;  Sulpic. 
Ruf.  bei  Cic.  Ep.  Fam.  4,  5,  4;  Com.  Nepos  Attic.  21,  5;  Sali, 
lug.  85,  13;  85,  47;  110,  2;  Auct.  bell.  Afric.  54,  3:  Verg.  Aen. 
5,  650:  6,  505;  Horat.  Sat.   1,  2,  131;   1,  3,  23;  1,  8,  23:  Epist. 

2,  1,  220;  Gell.  17,  9,  25;  Claud.  Mamert.  praef.  (18,  9  ed. 
Engelbrecht);  1,  6  (41,  17);  1,  8  (41,  8);  2,  7  (127,  18):  2,  9 
(137,  8);  2,  12  (150,  21);  2,  13  (153,  5);  3,  2  (156,  8);  3,  8 
(168,  1);  3,  16  (187,  13);  Epist.  prior  (198,  11;  199,  15;  199, 
19;  199,  22):  Epist.  poster.  (204,  17;  205,  5);  lul.  Valer.  3,  1; 
Epitom.  lul.  Valer.  3,  20;    Maxim.  Eleg.  5,  71;    Anthol.  Lat.  ed. 


-     363     - 

Riese  719,  70:  —  mihimet  Plaut.  Amphitr.  '1,  1,  50  (597);  Cicer. 
pro  Quinct.  10,  34;  Verr.  2,  73,  179;  3,  70,  164;  pro  Mur.  3,  5; 
Phil.  1,  5,  12;  Claud.  Mamert.  2,  9  (135,  12);  3,  12  (176,  15);  — 
memet  (Accus,  und  Ablat.)  Cicer.  1.  agr.  2,  1,  2;  pro  Sulla  12, 
35;  de  orat.  3,  9,  32;  3,  20,  74;  Catull.  64,  182;  Verg.  Aen.  4, 
606;  Sali.  lug.  4,  2;  85,  4;  Pacat.  Panegyr.  47  (313,  24);  Vulg. 
Gen.  22,  16;  lerem.  22,  5;  Ihren.  1,  20;  Ezech.  29,  3;  2  Mach. 
9,  22;  lul.  Valer.  1,  22  und  die  Epitom.  (p.  25,  4  ed.  Zacher); 
Claud.  Mamert.  praef.  (18,  6);  1,  23  (83,  9);  2,  7  (121,  1);  2,  7 
(121,  22);  2,  10  (139,  3);  3,  8  (167,  15);  3,  10(170,  5);  Dracont 
Carm.  prof.  4,  18;  Histor.  de  preliis  2,  20;  3,  22;  —  nosmet 
(Nominat.  und  Accus.)  Terent.  Phorm.  1,  3,  20  (172);  Cicer.  pro 
Mur.  19,  39;  pro  Sulla  29,  80;  post  red.  ad  senat.  1,1;  pro 
Milon.  8,  20;  30,  83;  fragm.  orat.  A.  XV  4  (ed.  C.  F.W.  Müller 
par.  IV  vol.  III  p.  282,  29  =  fr.  B.  XVI,  II,  2  ed.  Kayser  vol.  XI 
p.  33);  Fin.  3,  19,  64;  de  orat.  3,  9,  32;  Caes.  bell.  Gall.  7, 
38,  7;  Sallust.  Catil.  20,  6;  Quint.  9,  2,  11;  Pacat.  Panegyr.  17 
(286,  16);  lul.  Valer.  3,  16;  Claud.  Mamert.  3,  18;  Histor.  de 
preliis  2,  17;  —  nohismet  (Dativ  und  Ablat.)  Cicer.  post  redit. 
ad  Quirites  4,  8;  Nat.  Deor.  2,  18,  47;  Liv.  30,  34,  24;  Claud. 
Mamert.  1,  25  (92,  2  und  14). 

Turnet^  welches  Prise,  an  der  oben  angeführten  Stelle  für  un- 
gebräuchlich erklärt,  wird  von  Diom.  1  S.  320  (332,  10)  neben 
mihimet,  tibimet,  sibimet;  memet,  temet,  semet;  egomet  und  ille- 
met  aufgestellt.  Es  wurde  bei  Cic.  pro  Caecin.  20,  56  gelesen,  ist 
aber  von  den  Herausgebern  nach  dem  Erf ,  Teg.,  Pal.  und  anderen 
Büchern  in  tu  verwandelt.  Dasselbe  hat  jedoch  lul.  Valer.  2,  1. 
Für  tumet  war  im  Nominat.  tute  im  Gebrauch:  Plaut.  Capt.  3,  4, 
49  (581);  3,  4,  57  (589);  Amphitr.  2,  2,  14  (746);  2,  2,  15  (747); 
Curcul.  1,  1,  9;  Poenul.  3,  3,  98  (710);  Terent.  Andr.  1,  1,  124 
(151);  4,  3,  12  (727);  Heaut.  1,  1,  14  (66);  Eunuch.  1,  1,  19 
(64);  3,  1,  36  (426);  5,  2,  .54  (894);  Phorm.  2,  1,  50  (280);  2, 
2,  4  (318):  Hec.  3,  1,  37  (317);  Adelph.  3,  1,  3  (290);  4,  5,  55 
(689);  Liv.  Andr.  (v.  8)  bei  Vopisc.  Numer.  13,  5;  Caecil.  (v.  97) 
bei  Prise.  10,  4,  21  S.  888  (I  513,  6);  Afran.  (v.  70)  bei  Charis.  2 
S.  185  (207,  23);  Naev.  (v.  36)  bei  Prise.  6,  7,  39  S.  695  (I  229,  5); 
Accius  (v.  372)  bei  Nonius  S.  256,  16;  Enn.  (Ann.  108  ed.  L.  Müller) 
bei  Prise.  12,  5,  23  S.  947  (I  591,  3);  (Sat.  35)  bei  Nonius  S.  469, 
24;  (Fab.  224)  bei  Nonius  S.  475,  3;  Lucil.  (17,  7  ed.  L.  Müller; 
475  ed.  Lachmann;  386,  5  ed.  Baehrens)  bei  Nonius  S.  25,  31; 
Cicer.    pro  Rose.    Am.   28,  76;   33,  94;   Divin.   in   Caecil.  8,  27; 


-     364     - 

10,  31;  Verr.  1,  31,  80;  1,  33,  84;  1,  43,  112;  2,  55,  137;  3,  61, 
14]  ;  5,  8,  19;  pro  Rabir.  9,  25;  pro  Mur.  36,  77;  pro  Sulla  16, 
46;  pro  Sest.  14,  33;  in  Pison.  37,  91;  Phil.  2,  3,  5;  Ep.  Farn. 
1,  8,  2;  Ep.  Att.  1,  19,  4;  3,  12,  1;  12,  ISA,  2;  de  rep.  1,  38, 
59;  Tuscul.  2,  20,  47;  Catull.  20,  3;  30,  7;  Verg.  Eclog.  3,  35; 
Sali.  lug.  85,  35;  102,  11;  Gell.  20,  1,  36;  Commodian.  Instruct. 

1,  23,  11;  Claud.  Mamert.  praef.  (18,  7);  1,  3  (35,  7);  2,  10, 
(139,  15);  3,  8  (167,  15);  Epist.  prior  (198,  9;  199,  4);  Epist. 
poster.  (204,  18).  —  Auch  an  tute  ist  met  gehängt  und  so  tufe- 
met  gebildet,  was  Priscian  bestätigt,  wie  auch  Donat.  zu  Tereut. 
Adelph.  3,  1,  3.  Dasselbe  findet  sich  bei  Terent.  Heaut.  2,  3, 
133  (374)  in  allen  Hdschr. ;  bei  Lucr.  1,  102;  4,  912  schwankt 
die  Überlieferung,  indem  aus  der  einen  Leidener  Hdschr.  die  Form 
tutimet  überliefert  ist,  welches  nach  Ritschi  im  Rhein.  Mus.  7,  576 
(Opusc.  2,  567),  weil  e  in  Kompos.  vor  met  und  ne  in  i  übergeht, 
die  allein  richtige  Form  sein  soll,  vergl.  dagegen  Corssen,  Aus- 
sprache und  Vokalismus  II  p.  323.  Wagner  und  Dziatzko  haben 
im  Terenz  tutimet  in  den  Text  gesetzt,  Bernays  im  Lucrez  tute- 
met.  —  Nach  dem  von  Ritschi  aufgestellten  Gesetze  ist  aus  tute 
und  ne  tutine  bei  Plaut.  MiL  Glor.  2,  3,  19  (291)  gebildet,  wie 
Brix  schreibt,  und  dann  tutin  Plaut.  Mostell.  2,  1,  22  (369).  — 
Von  den  obhquen  Kasus  findet  sich  tuimet  bei  lul.  Valer.  2,  17; 
—  tibimet  Senec.  Phaedr.  1222  (1232);  Avien.  Arat.  1182;  1859; 
Vulg.  Prov.  9,  12;  4  Esdr.  4,  20;  5,  25;  lul.  Valer.  1,  6;  2,  7 
und  an  beiden  Stellen  die  Epitome:  Claud.  Mamert.  Epist,  poster. 
(205,  15);  Anthol.  Lat.  3,  172  ed.  Burmann  (Meyer  951;  Riese 
156;  Baehrens  4,  343)  v.  5;  —  temet  (Accus,  und  Ablativ)  Mamert. 
Panegyr.  Maxim.  6  (94,  20  ed.  Baehrens);  Panegyr.  Constantio  2 
(194,  4);  Vulg.  Exod.  32,  13;  Deut.  4,  9;  Eccl.  30,  22;  Dan.  9, 
17  und  9,  19;  4  Esdr.  10,  15;  Prov.  3,  7  und  6,  3;  Marc.  15, 
30;  Luc.  23,  39;  loan.  17,  5  und  18,  34;  Act.  26,  1;  Rom.  14, 
22;  Claud.  Mamert.  1,  3  (34,  15);  1,  25  (87,  17);  2,  3  (107,  1); 

2,  10  (138,  19);  3,  11  (174,  19);  3,  4  (182,  13);  Histor.  de  preliis 

3,  32,  über  tete  vergl.  unter  5  S.  355;  —  vosmet  (Nominativ  und 
Accusativ)  Plaut.  Capt.  3,  5,  18  (676);  Mostell.  1,  2,  13  (96); 
Cicer.  pro  Rose.  Am.  29,  79;  36,  104;  Verr.  1,  8,  22;  3,  12,  29; 

4,  59,  132;  pro  Caecin.  4,  9;  de  imper.  Cn.  Pomp.  22,  64;  1.  agr. 
2,  28,  77;  2,  29,  79;  Catil.  3,  10,  24;  pro  Mur.  25,  50;  pro  Flacc. 
27,  65;  de  domo  56,  142;  pro  Cael.  18,  43;  de  prov.  cons.  9, 
23;  Liv.  3,  56,  3;  7,  35,  4;  34,  17,  9;  Verg.  Aeu.  1,  207;  Mamert. 
Geneth.  Maxim.  6  (106,  19);    7  (108,  8);    Mamert.  Grat.  act.  30 


-     365     - 

(268,  13);  Vulg.  Levit.  19,  34;  lerem.  26,  15;  2  Macch.  7,  23; 
Rom.  12,  16  und  12,  19;  2  Cor.  13,  5;  Coloss.  3,  IG;  Hebr.  3, 
13;  lacob.  1,  22  und  2,  4;  2  loann.  8;  luda  20;  Claud.  Mamert. 

1,  27  (97,  22);  Alcim.  Avit.  Carm.  2,  417;  —  vobismet  (Dativ  und 
Ablativ)  Cicer.  pro  Caecin.  14,  40;   1.  agr.  2,  36,  98;   pro  Flacc. 

39,  99;  post  redit.  ad  Quirit.  2,  5;  de  domo  17,  45;  58,  147; 
Vulg.  Esai.  5,  21;  lerem.  7,  6;  Ezech.  44,  8;  Zach.  7,  6;  Matth. 
23,  31;  Coloss.  3,  13;  1  Petr.  4,  8. 

Suimef  lul.  Valer.  2,  22;    —    sihimet  Sali.  Hist.   1,  43,  23  D. 
(Kr.  45;  Gerl.  p.  141);  Liv.  3,  61,  1 ;  4,  51,  3;  5,  23,  10;  5,  45,  7; 

6,  35,  3;  6,  37,  1 ;  9,  5,  8;  10,  17,  2;  22,  57,  2;  26,  48,  10;  27, 
3,  2;  29,  7,  9;  29,  36,  12;  34,  17,  6;  39,  52,  9;  45,  5,  8;  45, 
5,  12;  Censor.  8,  6;  Manil.  4,  439;  Sil.  13,  663;  lustin.  17,  1,  12; 
Apul.  Flor.  21  S.  100;  Pacat.  Panegyr.  39  (306,  22);  41  (308,  23); 
Spart.  Hadr.  7,  1;    Capitol.   Ant.  Phil.  9,  5;    Capitol.   Gord.    tres 

7,  2;  Lamprid.  Alex.  Sev.  2,  4;  Treb.  Poll.  Claud.  8,  2;  Vopisc. 
Aurel.  37,  6;  Carin.  18,  2;  Carus  l,  4;  Firm.  6,  5;  Prob.  8,  2; 
Aurel.  Vict.  13,  8;  22,  1;  lul.  Valer.  1,  34;  2,  1;  2,  7  und  Epitom. 
lul.  Valer.  2,  7;  Mythogr.  1  (3),  231;  2,  144;  2,  230;  Avian.  Fab. 

2,  5;  Avien.  Arat.  935;  1021;  1330;  1341;  1426;  1492;  1757; 
Claud.  Mamert.  1,  3  (23,  9);  1,  4  (37,  23);  1,  24  (85,  4);  2,  5 
(117,  7);  2,  7  (125,  10);  3,  12  (176,  13);  Priseian.  Perieg.  404 
700;  Alcim.  Avit.  Carm.  2,  188;  4,  20;  5,  284;  5,  508;  Anthol 
Lat.  ed.  Riese  893,  83;  —  semet  (Accusativ  und  Ablativ)  Sali 
Catil.  44,  2;  lug.  18,  7;  41,  9;  56,  2;  60,  1;   76,  6;   Horat.  Sat 

1,  6,  78;   Liv.  2,  12,  7;   2,  42,  9;   2,  44,  8;    3,  35,  8;  8,  10,  3 

8,  26,  3;    10,  40,  11;  Vell.  Paterc.  1,  16,  2;   2,  60,  2;  2,  72,  3 

2,  112,  6;  Quintil.  5,  13,  30;  12,  1,  3;  Manil.  1,  869;  2,  470 
2,  581;  2,  634;  4,  294;  4,  540;  4,  839;  4,  873;  5,  10;  lustin 
5,  8,  5;  13,  6,  3;  15,  4,  23;  Flor.  2,  19,  4;  Mamert.  Genethl 
Maxim.  16  (114,  5);  Mamert.  Grat.  act.  12  (253,  19);  Panegyr 
Constantio  14  (203,  21);  Pacat.  Panegyr.  13  (283,  7);  24  (293 
20);  38  (306,  7);  40  (308,  11);  41  (309,  6);  Dictys  2,  3;  2,  11 
Veget.  de  re  miUt.  3,  5  (ed.  Lang  p.  73,  23);  Vopisc.  Carus  2,  5 
Vopisc.  Prob.  18,  5;  Aurel.  Vict.  Caes.  4,  4;  5,  15;  21,  3;  34,  4 

40,  23;  42,  9;  Epitom.  5,  7;  7,  2;  10,  14;  36,  2;  40,  17;  de  vir 
illustr.  70,  4;  80,  4;  Auson.  Epigr.  139,  6  (ed.  Peiper  p.  432) 
Avien.  Arat.  631;  1780;  1875;  lul.  Valer.  3,  11;  Am.  Marceil.  14 
2,  10;  16,  10,  3;  16,  12,  20;  16,  12,  70  u.a.;  Claud.  Mamert 
1,  3  (28,  13);  1,  6  (44,  3);  2,  1  (100,  6);  2,  7  (122,  7);  2,  7 
(123,  6);  2,  7  (127,  6);  2,  7  (127,  13);  2,  9  (131,  21);  2,  9  (136, 


—    366     - 

12);  Cass.  Fei.  34;  Alcim.  Avit.  Carm.  2,  40;  3,  217:  6,  247; 
ders.  contra  Eutich.  haer.  II  ed.  Peiper  27,  31;  ex  homil.  libr.  7 
(117,  32);  29  (130,  17);  Histor.  Apoll,  reg.  5;  Mythogr.  1  (3),  231; 

2,  70;  Histor.  de  preliis  2,  7;  3,  4;  Anthol.  Lat.  ed,  Burmann  2, 
192  (Meyer  862;  Riese  1,  XII;  Baehrens  4,  176,   122)  v.  2. 

Das  Suffix  — pte  (entstanden  aus  pote,  das  in  ut— pote  er- 
halten ist)  tritt  sehr  selten  an  Pronomina  personalia ;  so  mepte  bei 
Plaut.  Men.  5,  8,  10  (1059)  im  vet.  (meapte  im  decurt.  und  Vat.); 
miliipte  geben  Fest,  und  Paul.  S.  152  und  154  aus  Cato  (p.  87, 
22  ed.  Jordan);  vopte  pro  vos  ipsi  Paul.  S.  379  aus  demselben 
(p.  88,  19).  Sepse  (mit  übergeschriebenem  i)  hat  Cic.  de  rep.  3, 
8,  12,  und  dies  wird  mit  der  Erklärung  se  ipse  zusammen  mit 
reapse  von  Sen.  Epist.  108,  31  aus  Cic.  de  rep.  bemerkt  (in  den 
Hdschr.  des  Sen.   ist  jedoch   sese) ;   sepse   ist  auch   Plaut.  Pseud. 

3,  2,  44  (833)  vermutet,  vergl.  Leo,  Rhein.  Mus.  Bd.  38  (1883), 
S.  6.     Bei  lul.  Valer.  2,   14  (18)  ist  seapse. 

Über  die  gleichen  Anhängesilben  bei  den  Pronom.  possess. 
vergl.  unter  1 1 . 


Pronomina  possessiva. 

187  11.    Von   den  Pronomina  personalia  sind   die  possessiva  ab- 

geleitet, meus^  a,  um,  tuus^  a,  um,  suus,  a,  um,  noster,  stra, 
strum,  vester  (archaisch  voster),  stra,  strum.  Für  suus  ist  eine 
alte  Form  sovos  (vergl.  Ritschi,  Monum.  epigr.  tria  S.  35  =  Opusc.  4 
S.  159;  Corssen,  Aussprache  und  Vokalismus  I  p.  668)  anzunehmen, 
von  welcher  sich  die  Formen  sovo  {=  suo)  C.  I.  L.  1,  1007;  sovom 
(=  suorum)  CLL.  1,  588;  soveis  {=  suis)  CLL.  1,  198,  50; 
1258;  1297  nachweisen  lassen.  Die  Pronomina  possessiva  werden 
gleich  den  Adjectiva  auf  us,  a,  um  dekliniert. 

Neben  mens  wurde  von  den  alten  Grammatikern,  von  Charis. 
2.  7  S.  133  (159,  17),  in  den  Excerp.  Art.  gramm.  S.  117  (561,  4); 
Diomed.  1  S.  319  (331,  14);  Vel.  Long,  de  orthogr.  S.  2236  (77, 
12)  eine  Nebenform  mins  (Ritschi,  De  declinatione  quadam  S.  22 
=  Opusc.  4  S.  466)  aufgestellt,  so  virtutes  generis  viieis  (einsilbig 
zu  sprechen)  moribus  accumulavi  in  dem  Elog.  eines  Scipio  C.  I.  L. 
1,  38;  miis  nuptiis  führt  Vel.  Long.  S.  2236  (7  7,  15)  aus  Terent. 
Heaut.  4,  3,  21  (699)  an,  wo  diese  Schreibart  in  keiner  unserer 
Hdschr.  erhalten  ist;  mieis  (einsilbig)  ist  Plaut.  Men.  1,  3,  19  (203) 
im  vet.  und  decurt.,  in  dem  ersteren  mit  einem  Punkt  unter  dem  i, 


—     367     — 

meis  mit  übergeschriebenem  i  im  Vat. ,  Brix  meis;  mi  is  Pseud, 
2,  4,  74  (7G4);  3,  1,  13  (779)  im  vet,  an  diesen  Stellen  Fleckeisen 
und  Lorenz  meis;  mis  Trin.  4,  1,  3  (822)  im  vet.  und  decurt., 
so  auch  Ritschi,  meis  Fleckeisen  und  Brix;  mieis  schreibt  Scholl 
Truculent.  4,  1,  11  (709),  vergl.  dessen  Note;  a  mieis  Laribus 
Cic.  Farn.   1,  9,  20  im  Med. 

12.  Der  Vokativ  Singul.  von  mens  heifst  mi.  Charis.  2,  7 
S.  133  (159,  17)  sagt:  veteres  mius  dicebant,  ut  merito  et  voca- 
tivus  secundum  regulam  manserit,  ut  sit  o  mi\  nam  omnia  quae 
nominativo  ante  us  novissimam  syllabam  i  habent  vocativo  i  ter- 
minantur,  velut  hie  Sallustius  o  Sallusti,  hie  Horatius  o  Horati, 
hie  Laelius  o  Laeli:  sie  et  mius  o  mi.  Dieselben  Worte  stehen 
in  den  Excerp.  art.  gramm.  S.  117  (561,  4)  und  fast  ebenso  bei 
Diomed.  1  S.  319  (331,  14).  Nach  Scaurus  bei  Charis.  1,  17 
S.  110  (136,  17)  wurde  darüber  gestritten,  ob  der  Vocat.  o  mi 
oder  0  7neus  sein  müsse,  und  in  den  Exe.  ex  Charis.  arte  gramm. 
S.  117  (560,  34)  wird  ein  Vocat.  o  mens.,  dann  auch  o  tuus  auf- 
gestellt. 

Mens  wird  in  der  Anrede  angewandt,  wenn  zugleich  das 
Substant.  die  Form  des  Nomin.  behält.  Da,  meus  ocellus,  mea 
rosa,  mi  anime,  mea  voluptas,  Leonida,  argentum  mihi  Plaut. 
Asin  3,  3,  74  (664) ;  sine  vero  amari  te,  meus  festus  dies,  meus 
pullus  passer,  mea  columba,  mi  lepus  Cas.  1,  49;  (tu)  meus  ocu- 
lus,  mea  Silenium  Cist.  1,  1,  55;  enge,  oculus  meus  Most.  1,  3, 
153  (311);  meus  ocellus  Poen.  1,  2,  153  (366)  und  meus  mollissi- 
mus  caseus  Poen.  1,  2,  154  (367);  sed  amabo,  oculus  meus,  quin 
lectis  nos  actutum  commendamus  Persa  5,  1,  13;  meus  oculus, 
da  mihi  savium  Stich.  5,  6,  3  (764).  Ave,  mi  Gai,  meus  asellus 
iucundissimus,  d.i.  qui  meus  es  asellus,  Brief  des  Augustus  bei 
Gell.  15,  7,  3;  proice  tela  manu,  sanguis  meus  Verg.  Aen.  6,  835 
(vergl.  Wotke,  Über  alte  Formen  bei  Virgil  in  den  Wiener  Studien 
8  p.  134);  vos  o  superi,  meus  ordine  sanguis  Stat,  Theb.  3,  239; 
semper  mi  vale,  animus  meus,  vale,  meus  magister  und  valebis 
mihi.  Fronto  mellitissime ,  meus  amor,  mea  voluptas  M.  Caesar 
an  Fronto  2,  13  (2,  11,  4);  3,  21;  4,  6;  ecce  ianitor,  fidelissime 
comes  et  pater  meus  et  frater  meus  Apul.  Met.  1,  17  S.  56;  sie 
me  ludibrium  famulis  risumque  relinquis,  dux  quondam  rectorque 
meus  Claudian.  in  Eutr.  2,  535;  tertia  lux  rediit,  surge,  sepulte 
meus  Ven.  Fort.  3,  9,  ßQ  und  die  homo  note  meus  7,  12,  109; 
tu  famulus  meus,  inquit,  ames  cum  mille  puellas  Anthol.  Lat.  ed. 
Burmann   3,  205   (Meyer  977;    Riese  698;    ßaehrens  4,  99)   v.  5. 


-     368     — 

In  der  einfachen  Anrede  ist  populus  noeus  Tert.  adv.  Marc.  4,  15 
und  Resurr.  27;  "29,  und  in  der  Vulg.,  wie  lesa.  26,  20  und  Psalm 
49,  7,  aber  popule  meus  Psalm  77,  1;  lesa.  3,  12;  Hieronym.  in 
Mich.  II  ad  6,  3;  deus  meus  Tert.  adv.  Marc.  4,  13  und  adv. 
Prax.  25;  30;  Ennod.  Op.  5,  8  (p.  396,  2  ed.  Hartel;  p.  301,  32 
ed.  Vogel)  und  5,  19  (p.  398,  18  Hartel;  p.  303,  1  Vogel);  deus 
fortis  meus  Vulg.  ludic.  16,  28;  deus  meus  Psalm  21,  2:  do- 
mine deus  meus  Hieronym.  in  Abac.  I  ad  1 ,  13 :  sancte  deus 
meus  Augustin.  Confess.  10,  31,  45;  pater  meus  Optat.  4,  2,  und 
wiederum  Solli  meus  Sidon.  Epist.  1,  9,  5;  domine  meus  4,  10,  1; 
Eriphi  meus  5,  17,  1  und  Marcelline  meus  perite  legum  Carm. 
188  23,  465;  domine  meus  Victor  Vitens.  2,  9:  Augustin.  Confess.  9, 
4,  12;  9,  13,  37;  10,  3,  4;  mi  domine  et  dulcis  meus  Salvian. 
Epist.  8,  2;  Aeneas  ingrate  meus  Anthol.  Lat.  ed.  Burmann  1,  173 
(Meyer  1610;  Riese  83:  Baehrens  4,  271)  v.  144.  Vergl.  Voss,  de 
anal.  4,  7  und  Subst.  27,  Adject.  17. 

Seit  Apuleius  wird  der  Vokativ  mi  auch  als  Fem.  ge- 
braucht. Mi  parens  meine  Mutter  Apul.  Met.  4,  26  S.  292;  mi 
herilis  Anrede  an  eine  junge  Frau  4,  27  S.  297  und  9,  16  S.  623; 
mi  soror  5,  16  S.  351;  mi  coniux  meine  Gattin  8,  8  S.  531;  mi 
uxor  Lamprid.  Anton.  Diadum.  7,  5;  mi  mater  Brief  des  K. 
Alexander  Severus  bei  Capitol.  Maxim.  29,  2 ;  domina  mi  ecclesia 
Salvian.  ad  eccles,  4,  1,  1;  mi  domina  Eustochium  Hieronym. 
Epist.  22,  2;  mi  catella  Epist.  22,  29;  mi  Marcella  Epist.  38,  2; 
mi  Blaesilla  Epist.  39,  1;  mi  Paula  Epist.  39,  2;  mi  mulier  lul. 
Valer.  1,  12;  mi  mater  lul.  Valer.  1,  22;  mater  mi  lul.  Valer.  3, 
27,  sowie  auch  in  den  von  lulius  Valerius  abhängigen  Schriften ; 
Epitom.  lul.  Valer.  1,  12  (mi  mulier);  ],  22  (mi  mater)  und  Histor. 
de  preliis  1,  22  (mi  mater);  3,  20  (mi  seil.  Antigene);  3,  28  (mi 
carissima  mater);  mi  domina  Ennod.  Epist.  2,  2  (p.  41,  22  Hartel; 
p.  36,  14  Vogel);  Epist.  3,  15  (p.  82,  23;  112,  23);  Epist.  3,  28 
(p.  92,  9;  126,  9);  Epist.  5,  7  (p.  130,  4;  173,  30);  Epist.  6,  3 
(p.  151,  4;  216,  24);  Epist,  6,  38  (p.  171,  25;  231,  17);  Epist. 
7,  14  (p.  182,  20;  237,  13);  domina  mi  Epist.  2,  3  (p.  42,  19; 
36,  33);  Epist.  6,  18  (p.  159,  21;  224,  4);  Epist.  6,  26  (p.  164, 
24;  227,  8);  Epist.  6,  35  (p.  169,  24;  230,  8);  Epist.  7,  14  (p.  184, 
6;  238,  3);  Epist.  9,  17  (p.  241,  5;  305,  9);  Epist.  9,  25  (p.  247, 
15;  308,  31),  an  den  Stellen,  wo  mi  bei  Ennodius  nach  domine 
steht,  ist  in  den  Hdschr.  mihi  oder  michi  geschrieben,  aber  von 
den  Herausgebern  überall  mi  hergestellt;  mi  genetrix  Dracont. 
Carm.   prof.   8,   9G.      Fälschlich  wird    dafür   mi   dulcis   anus   aus 


-     3f)9     — 

TibuU.  1,  6,  63  angeführt.  Mi  sidus,  welches  aus  Apul.  de  mag. 
10  S.  407  bemerkt  wird,  hat  keine  Autorität,  indem  die  lateinische 
Übersetzung  der  von  Apul.  citierten  griechischen  Verse  in  den 
besten  Hdschr.  fehlt.  Die  Grammatiker  verwerfen  den  Gebrauch 
von  mi  als  Femin.  Caper  de  orthogr.,  S.  2244  (102,  7):  Mi  Paula 
et  mi  AemiUa  non  dicendum ,  quia  mi  masculini  est  generis  pro- 
nomen,  non  feminini,  et  ortum  est  a  prima  positione  meus  (mens 
schreibt  Keil  nach  den  codd.  Montepessul.  und  Berneus.  338;  im 
cod.  Bernens.  330  steht  mius);  sed  dicendum  mea  Paula  et  mea 
Aemilia,  o  meum  caput,  o  meumque  brachium.  Charis.  1,  15 
S.  86  (111,  10):  Mi  vocativus,  ut  o  mi  puer  vel  o  mi  senex. 
Nam  venit  a  nominativo  meus,  nee  aliud  significat  in  mascuHno 
0  mi,  quam  in  feminiao  o  mea.  Deuique  in  omnibus  fere  comoe- 
diis  mi  ad  masculinum  dicitur,  ad  femininum  numquam.  Quod 
si  interiectio  esset,  etiam  diverso  sexui  communis  esset.  Prise. 
13,  3,  16  S.  962  (II  11,  4):  Notandum,  quod  meus,  cum  secun- 
dum  regulam  vocativum  deberet  facere  o  mee,  euphoniae  causa 
duas  e  breves  in  i  longam  convertit.  Terentius  in  Adelphis  (2,  4,  4): 
0  mi  Aeschine,  o  mi  germane.  Idem  in  Eunucho  (2,  3,  60):  Eho, 
Parmeno  mi,  nostin?  Adeo  autem  masculini  est  vocativus  pos- 
sessivi,  et  non  genetivus  vel  dativus  primitivi  per  syncopam,  quod 
quibusdam  videtur,  quod  numquam  vocative  positum  feminine  vel 
neutro  adiungitur. 

Mi  steht  als  Vokativ  Plur.  Masc.  in  mi  homines  und  mi 
spectatores  Plaut.  Cist.  4,  2,  8  und  9  (wo  jedoch  M.  Haupt,  Opusc. 
III  p.  451  mei  lesen  will);  o  mi,  inquit,  hospites  Petron.  116,  4; 
mi  dilectissimi  Salvian.  Epist.  1,  2;  mi  dulcissimi  ac  dilectissimi 
mei  Epist.  1,  4  und  mi  domini  venerabiles  Epist.  7,  5;  mi  parentes 
lul.  Valer.  1,  16;  öfter  im  Ennodius,  wie  mi  domini  Epist.  1,  25 
(p.  36,  19  ed.  Hartel;  p.  33,  33  ed.  Vogel);  Epist.  3,  32  (p.  95,  1; 
128,  7,  domini  cod.  Bruxell. ,  die  übrigen  domine);  Epist.  5,  1 
(p.  124,  12;  154,  9,  domini  cod.  Bruxell.  m.  sec.  und  cod.  Vatic, 
die  übrigen  domine);  Epist.  5,  21  (p.  143,  7;  196,  18);  Epist.  6, 
30  (p.  166,  21;  228,  11);  Epist.  6,  36  (p.  170,  15;  230,  21,  do- 
mine cod.  Bruxell.,  die  anderen  domini);  domini  mi  Epist.  1,  11 
(p.  21,  18;  21,  15);  Epist.  5,  20  (p.  142,  3;  195,  24);  Epist.  6, 
33  (p.  168,  15;  229,  18);  Epist.  7,  10  (p.  181,  1;  235,  18);  Epist. 
8,  35  (p.  223,  5;  288,  19),  an  den  letzten  Stellen,  wo  mi  nach- 
gestellt ist,  haben  die  meisten  codd.  mihi,  woraus  aber  M.  Haupt 
a.  a.  0.  mi  hergestellt  hat,  was  auch  von  Hartel  und  Vogel  auf- 
genommen ist,  dagegen  schreiben  beide  Herausgeber  Epist.  4,  26 

Neue-Wagener,  Lat.  Formenlehre.     II.     3.  Aufl  24 


—     370     - 

(p.  117,  8;  146,  29)  domini  mei  und  6,  34  (p.  169,  10:  229,  31) 
domine  mi,  wo  auch  Haupt  domini  mi  lesen  wollte. 

13.  Im  Genet.  Sing.  Fem.  ist  die  Endung  ai  wegen  des 
Versmafses  ita  istast  huius  similis  nosfrai  tua  Plaut.  Mil.  2,  6, 
39  (519)  von  Fleckeisen  geschrieben,  aber  von  Brix  und  Lorenz 
das  handschriftlich  überlieferte  nostrae  beibehalten.  Vergl.  Ad- 
jectiva  19. 

Häufiger  ist  im  Genet.  Plur.  um.  Prise.  7,  6,  26  S.  743 
(I  308,  23):  Quod  et  in  pronominibus  quoque  fecerunt  antiqui, 
meum  pro  meorum,  tuum  pro  tuorura,  nostrum  pro  nostrorum 
dicentes.  Plautus  in  Trinummo  (3,  2,  30=  656):  Ut  rem  patriam 
et  gloriam  maiorum  foedarim  meum.  Idem  in  Poenulo  (5,  2,  102 
=  1062):  Ecquid  meministi  tuom  parentum  nomina?  Idem  in 
Menaechmis  (1,  2,  25^  134):  Averti  praedam  ab  hostibus  no- 
strum  Salute  socium.  Aufser  diesen  für  meum,  tuum,  nostrum 
aus  Plautus  angeführten  Beispielen  lassen  sich  noch  nachweisen: 
189  pietate  factum  est  mea  atque  maiorum  m,eum  Plaut.  Gas.  2,  6,  '6^\ 
quis  tu  homo  es,  qui  meum  parentum  nomen  memoras  et  meum 
Epid.  5,  1,  31  (637);  di  penates  meum  parentum  Mercat.  5,  1,  5 
(834);  meum  parentum  rem  Mercat.  5,  1,  6  (835);  maiorum  meum 
fretus  virtute  Pseud.  2,  1,  6  (581);  pol  deum  virtute  dicam  et 
maiorum  meum  Persa  3,  1,  62  (391)  von  Nonius  495,  13  ange- 
führt; benefacta  maiorum  meum  Stich;  2,  1,  31  (303);  antiqui 
amici  maiorum  meum  Pacuv.  (80)  bei  Cic.  Grat.  46,  155;  quae 
meum  venenis  flexit  socium  pectora  Pacuv.  (401)  bei  Serv.  zu  Verg. 
Aen.  5,  28:  unde  quis  non  mortalis  florem  liberum  invidit  meum? 
.  Acc.  (424)  bei  Nonius  S.  500,  13  und  Cic.  Tuscul.  3,  9,  20;  7neum 
factum  pudet  pro  meorum  factorum,  in  einer  bei  Cic.  Divin.  1, 
31,  66  angeführten  Stelle  des  Enn.  (Fab.  24  ed.  L.  Müller),  wird 
von  Cic.  Grat.  46,  155  für  eine  weniger  übliche  Verkürzung  er- 
klärt (inusitatius  contraxerat) ;  —  cum  lassitudo  poplitum  [tuwn] 
cursum  levet  Acc.  (456)  bei  Nonius  S.  336,  28,  tuum  hat  Ribbeck 
hinzugefügt  und  auch  von  L.  Müller  im  Nonius  in  den  Text  ge- 
setzt; —  similis  maiorum  stiom  Terent.  Adelph.  3,  3,  57  (411); 
foedera  maiorum  suum  Sisenna  (fragm.  112  ed.  Peter  p.  292,  12) 
bei  Nonius  S.  495,  7;  —  ego  virtute  deum  et  maiorum  nostrum 
dives  sum  satis  Plaut.  Aulul.  2,  1,  44  (166):  virtute  deum  et 
maiorum  nostrum  Captiv.  2,  2,  74  (324);  corruptela  nostrum  libe- 
rum Terent.  Adelph.  5,  3,  7  (793):  maiorum  iiostrum  Varro  R.  R. 
3,  3,  6  ed.  Keil:  —  vostrum  familiarium  Plaut.  Mil.  Glor.  2,  2, 
18   (174):    [curj   non   exsecrattis   parasitum    nee    vestrui»    aspellis 


—     371     - 

domo?  Titin.  (47)  bei  Nonius  S.  495,  11,  vestruin  ist  Konjektur 
von  Ribbeck:  per  vos  et  vestrurn  ducum  imperium  Enn.  (Fab.  144 
ed.  L.  Müller)  bei  Nonius  S.  472,  27,  vostrum  schlägt  L.  Müller 
vor,  Ribbeck  (Fab.  158)  schreibt  vostrorum.     Vergl.  Adjectiva  22. 

14.  In  der  Deklination  von  tnus  und  suus  wird  in  der  älteren 
Poesie  das  u  öfters  mit  dem  folgenden  Vokal  zu  einer  Silbe  ver- 
schmolzen und  zuweilen  in  der  Schrift  ausgestofsen.  So  steht  tis 
für  tuis  in  der  Inschr.  Orell.  4847:  cum  vita  functus  iungar  fift 
umbra  figuris  (vergl.  Ritschi,  Opusc.  4,  109).  Festus  unter  sos 
S.  301,  19  sagt:  Interdum  pro  suos  ponebant,  ut  cum  per  dati- 
vum  casum  idem  Ennius  effert  (Ann.  151  ed.  L.  Müller):  Post- 
quam  lumina  sis  oculis  bonus  Ancus  reliquit  und  derselbe  unter 
sas  S.  325,  17:  Sas  Verrius  putat  significare  eas,  teste  Ennio  (Ann. 
102  ed.  L.' Müller),  qui  dicat  in  1.  I.:  Virgines  nam  sibi  quisque 
domi  Romanus  habet  sas;  cum  suas  magis  videatur  significare. 
Durch  suas  wird  sas  in  diesem  Verse  auch  von  Paul.  Festi  S.  324,  1 
erklärt,  welcher  unter  callim  S.  47,  3  sagt:  Sam  pro  suam.  Schol. 
des  Pers.  1,  108:  Sis  pro  suis  apud  antiquos  ponebatur,  et  sos 
pro  suos.  sas  pro  suas,  deträcta  u  littera.  So  für  suo  C.  I.  L.  5,  190 
2007.  Bei  Cic.  Leg.  2,  9,  22  ist  überliefert:  Deorum  Manium  iura 
sancta  sunto.  Nos  leto  datos  divos  habento ;  für  das  handschrift- 
liche nos,  das  gegen  den  Sinn  ist.  haben  Baiter  und  Halm  sos, 
eine  der  daselbst  angewandten  archaischen  Gesetzsprache  wohl 
angemessene  Konjektur,  in  den  Text  gesetzt,  aber  »der  Umstand, 
dafs,  wie  es  scheint,  keine  Spur  des  Pronomens  bei  Plautus,  Terenz, 
Lucilius,  in  den  Urkunden  seit  dem  Kannibalischen  Kriege  mehr 
erscheint,'  macht  stutzig«  (vergl.  Jordan,  Beiträge  zur  Geschichte 
der  lat.  Sprache  p.  248)  und  da  nach  Leg.  2,  10,  27  (indicat  om- 
nium  quidem  auimos  immörtalis  esse,  sed  fortium  bonorum  divi- 
rios)  nur  die  Seelen  der  Guten  göttlich  seien,  so  schlägt  Urlichs, 
Rhein.  Mus.  1878  S.  155  bonos  für  nos  vor,  was  auch  C.  F.  W.  Müller 
aufgenommen  hat.  Den  zuerst  angeführten  Vers  des  Enn.  giebt 
Lucr.  3,  1025  in  folgender  Gestalt  wieder:  Lumina  sis  oculis  etiam 
bonus  Ancus  reliquit. 

15.  Die  verschiedenen  Casus  von  meus,  mea,  mexim  ge- 
statten in  der  älteren  Poesie  die  Synizesis.  So  ist  ein- 
silbig zu  sprechen  meus,  mea,  nieum,  mei,  meae,  meo,  meam, 
meis,  meos,  meas  und  zweisilbig  meorum,  mearum  Plaut.  Epid. 
1,  2,  2  (105);  3,  2,  1  (337);  3,  2,  12  (348);  3,  4,  45  (481);  3,  4, 
46  (482):  3,  4,  74  (511):  4,  2,  3  (572);  4,  2,  16  (586);  5,  2,  22 
(686);  Merc.  1,  1,  2;  1,  1,  8  (17);  1,  2,  68  (180);  2,  3,   13  (.347); 

24* 


—  372  — 

2,  3,  28  (363);  2,  3,  74  (409);  4,  3,  12  (711);  4,  4,  47  (787); 
Pseud.  I,  3,  2  (231);  1,  3,  82  (316);  1,  3,  110  (344);  2,  2,  53 
(648);  4,  1,  9  (913);  4,  7,  92  (1189);  Poen.  4,  2,  49  (871);  5,  4, 
64  (1234);  Persa  1,  1,  47;  2,  1,  4;  4,  4,  69;  Stich.  1,  1,  12; 

1,  1,  38;  1,  2,  8;  1,  2,  9;  1,  2,  21;  1,  3,  3;  2,  1,  2;  4,  1,  35; 
Truc.  5,  33  (925);  5,  71  (963);  5,  73  (965);  Terent.  Andr.  2,  6, 
22  (453);  3,  3,  3  (535);  4,  1,  27  (651);  5,  3,  16  (887);  Eun.  1, 

2,  50  (130);  2,  1,  25  (231);  2,  2,  3  (234);  4,  4,  34  (702);  4,  7, 
28  (798);  4,  7,  36  (806);  4,  7,  39  (809);  5,  2,  15  (854);  5,  2, 
59  (898);  5,  5,  1  (971);  5,  8,  4  (1034);  5,  8,  8  (1038);  5,  8,  18 
(1048);  Heaut.  Prol.  41;  2,  3,  74  (315);  2,  4,  1  (381);  2,  4,  17 
(397);  2,  4,  18  (398);  2,  4,  21  (401);  3,  3,  13  (574);  4,  1,  33 
(646);  4,  2,  2  (669);  5,  3,  14  (1014);  5,  4,  4  (1027);  5,  5,  23 
(1067);  Phorm.  1,  4,  20  (198);  1,  4,  23  (201);  2,  1,  23  (253); 

2,  2,  21  (335);  3,  2,  15  (500);  3,  2,  25  (510);  3,  2,  35  (520); 

3,  2,  48  (533);  3,  3,  15  (548);  3,  3,  30  (563);  4,  3,  68  (673); 
5,  1,  9  (736);  5,  3,  5  (788);  Hec.  Prol.  2,  20  (28);  2,  34  (42); 
2,  40  (48);  2,  47  (55);  3,  3,  1  (361);  4,  4,  10  (632);  Ad.  5,  4, 
20  (874);  5,  4,  21  (875);  5,  9,  2  (959):  vergl.  Corssen,  Aussprache 
und  VokaHsmus  II  p.  762.  Zweisilbig  ist  meopte  Plaut.  Most.  1, 
2,  77  (156)  und  meapte  Truc.  2,  5,  18  (471).  Über  die  Schreibung 
mis  im  Dativ  und  Ablativ  Plur.  und  mi  im  Vokativ  Plur.  vergl. 
unter  11  und  12  S.  366  und  367. 

Einsilbig  zu  sprechen  ist  tui,  tuo,  tua,  tuae,  tuam,  tuis  und 
zweisilbig  tuorum,  tuarum  Plaut.  Epid.  2,  2,  82  (267);  4,  2,  14 
(584);  4,  2,  17  (587);  4,  2,  18  (588);   5,  2,  22  (688);   Mil.  Glor. 

4,  2,  22  (1013);  Pseud.  1,  3,  59  (293);  2,  2,  66  (661)»  4,  7,  85 
(1181);  Persa  2,  2,  30;  3,  1,  10;  Stich.  1,  2,  54  (111);  Irin.  1, 
2,  80  (117);  Truc.  5,  19  (911);  Terent.  Andr.  3,  2,  30  (510);  5, 
2,  10  (851);  5,  4,  36  (939);  5,  4,  38  (941);  5,  6,  11  (975);  Eun. 
4,  6,  28  (766);  Heaut.  2,  3,  70  (311);  2,  3,  94  (335);  2,  4,  5 
(385);  3,  1,  54  (463);  4,  1,  33  (646);  4,  5,  19  (767);  4,  5,  24 
(772);  5,  1,  7  (880);   5,  4,   14  (1037);   Phorm.  2,  3,  83  (430);  2, 

4,  9  (449);  3,  1,  2  (466);  3,  1,  3  (467);  3,  1,  5  (469);  3,  3,  10; 
(543);  Ad.  5,  9,  17  (974);  C.  I.  L.  1,  542  v.  3;  vergl.  Corssen, 
Aussprache  und  Vokalismus  II  p.  761.  Zweisilbig  ist  tuopte  Plaut. 
Mil.  Glor.  3,  1,  10  (605). 

Einsilbig  ist  sui,  suo,  sua,  suam,  suos,  suas,  suis  und  zwei- 
silbig suarum  Enn.  (Ann.  233  ed.  L.  Müller)  bei  Fest,  unter  puelli 

5.  249,  17  und  bei  Non.  S.  158,  23;  Plaut.  Epid.  2,  2,  28  (212); 
4,  1,  42  (569);  4,  2,  20  (590):  Mero.   1,  1,  48  (50):   Pseud.  1,  3, 


—     373     — 

5  (234);  4,  7,  74  (1170);  Persa  4,  4,  50:  4,  4,  91;  Stich.  1,  1, 
55;  1,  2,  5  (62);  2,  1^  2  (275);  Terent.  Audr.  1,  1,  68  (95);  2,  3, 
19  (393);  4,  2,  9  (692);  4,  4,  35  (774);  4,  5,  11  (806);  5,  3,  9 
(880);  5,  4,  29  (932);  5,  6,  5  (969);  Eun.  2,  2,  39  (270);  3,  2, 
28  (481);  Heaut.  2,  1,  4  (216);  2,  1,  7  (219);  2,  3,  39  (280); 
2,  3,  117  (358);  Phorm.  1,  2,  46  (96);  1,  4,  35  (213);  3,  2,  6 
(491);  5,  5,  8  (836);  Hec.  1,  1,  12  (69);  Ad.  5,  4,  9  (883);  CLL. 

1,  542  V.  3;  Lucr.  1,  1022  (5,  420);  soueis  CLL.  1,  1297;  vergl. 
L.  Müller,  De  re  metr.  S.  272  und  Corsseu,  Aussprache  und  Voka- 
lismus II  p.  761.  Zweisilbig  ist  suompte  Plaut.  Mil.  Glor.  2,  4, 
38  (392);  suapte  Plaut.  Merc.  5,  4,  9  (970);  Acc.  (234)  bei  Cic. 
Tusc.  2,  5,  13  und  ders.  (492)  bei  Non.  S.  336,  33. 

Einsilbig  sind  bei  den  Komikern  auch  tuus,  tuum,  suus,  suum, 
Plaut.  Bacch.  1,  1,  21   (55);  1,  1,  60  (93);  Most.  1,  3,  25  (180); 

2,  1,  19  (365);  2,  1,  29  (375);  2,  2,  54  (485);  Pseud.  1,  1,  118 
(120);  4,  7,  96  (1193);  Stich.  1,  1,  41;  1,  2,  39  (96);  1,  2,  76 
(133);  Truc.  5,  40  (932);  Terent.  Andr.  1,  1,  141  (168);  2,  2,  16 
(353);  Heaut.  5,  4,  2  (1025);  Phorm.  2,  3,  37  (384);  2,  4,  14 
(454);  4,  5,  12  (724);  Hec.  4,  1,  9  (524);  4,  2,  6  (582);  4,  4, 
47  (669);    5,  4,  19  (859);   Ad.  1,  2,  34  (114);   2,   1,   47   (201); 

3,  3,  45  (399);  3,  3,  46  (400). 

16.  An  die  Pronomina  possessiva  kann,  wie  an  die 
Pronomina  personalia  (vergl.  unter  7),  7net  oder  pte  ange- 
hängt werden. 

Met  an  eine  Possessivform  gehängt  kommt  bei  Cicero  und 
Caesar  nicht  vor,  aber  auch  sonst  findet  sich  diese  Verbindung  sel- 
ten, und  zwar  fast  nur  met  mit  einem  Kasus  des  Sing,  verbunden, 
so  meämH  Sali.  lug.  85,  24;  meämet  Plaut.  Poenul.  1,  3,  37  (446); 
tno7net  Claud.  Mamert.  2,  10  (141,  11);  3,  8  (167,  20);  tuismet 
Apul.  Mag;  100  S.  598;  suämet  Liv.  3,  57,  6;  SalL  Catil.  23,  2; 
suimet  sanguinis  Sali,  fragm.  1,  41,  25  D.  (Kr.  45;  Gerl.  p.  141); 
suomet  Sali.  lug.  31,  6;  suämet  Sali.  lug.  8,  2;  suismet  Liv.  2, 
19,  5:  8,  25,  6;  Sali  fragm.  2,  52  D.  (Kr.  59;  Gerl.  53). 

Pte  findet  sich  vornehmlich  beim  Ablat.  und  meistens  vor 
einem  Substantiv.  Fest.  S.  310:  Suopte  ipsius,  ut  meopte  meo 
ipsius,  tuopte  tuo  ipsius.  Diomed.  1  S.  321  (332,  11):  meapte, 
tuapte,  suapte,  nostrajjte,  vestrapte.  Prise.  12,  5,  24  S.  947  (I  591, 
22) :  Pte  quoque  ablativum  [trium]  pronominum  possessivorum  in- 
venio  asciscere:  meapte,  tuopte,  suopte,  nostrapte,  vestrapte.  Und 
12,  6,  30  S.  950  (I  595,  17):  Pte  quoque  ea  sola  (pronomina  pos- 
sessiva) in  eodem  ablativo  assumere  solent:  meapte,  tuopte,  suapte. 


—     374     — 

nostrapte,  oestrapte.  Wir  lesen:  meojjle  ingeoio  Plaut.  Most.  1,  2, 
77  (156);  Pseud.  3,  2,  14  (803);  meapte  malitia  Trucul.  2,  5,  18 
(471);  menjjfe  causa  Terent.  Heaut.  4,  3,  8  (686);  —  tuopte  con- 
silio  Plaut.  Mil.  Glor.  3,  1,  11  (605);  tuopte  ingenio  Capt.  2,  3, 
11  (371),  aber  sponte  tuapte  Trinum.  3,  2,  40  (666);  —  suopte 
cibo  Naev.  (22)  bei  Macrob.  Sat.  3,  18,  6;  suopte  corde  Apul. 
de  deo  Socrat.  19  S.  164;  suopte  corpore  Plin.  N.  H.  10,  50,  71 
(139);  suapte  culpa  Plaut.  Merc.  5,  4,  9  (970);  suapte  doctrina 
Apul.  de  mag.  51  S.  511;  suopte  genere  Varro  R.  R.  2,  8,  1; 
suopte  ingenio  Sali.  Hist.  1,  61  D.  (Kr.  61;  Gerl.  81  und  82)  bei 
Nonius  496,  1;  Liv.  1,  18,  4;  L  25,  1;  25,  18,  2;  29,  6,  2;  Plin. 
N.  H.  7,  40,  41  (130);  Tacit.  Ann.  3,  26;  Hist.  2,  63;  4,  68; 
5,  14;  Amm.  Marcell.  14,  11,  3;  15,  5,  7;  16,  12,  68;  18,  6,  18; 
27,  11,  5;  29,  3,  2;  29,  5,  52;  suapte  invidia  Lact.  Instit.  2,  8,  4; 
suapte  manu  Cic.  de  orat.  3,  3,  10;  suopte  motu  Amm.  Marcell. 
22,  11,  4;   25,  8,  14;   suapte  natura  Acc.  (234)   bei  Cic.  Tuscul. 

2,  5,  13;  Cic.  de  orat.  2,  23,  98;  Orat.  49,  164;  Fin.  1,  16,  54; 
5,  22,  61;  Fat.  18,  42;  Rutil.  Lup.  2,  7;  Colum.  2,  1,  5;  2,  17,  3; 

3,  11,  3;    7,  2,  4;    9,   1,  6;    11,  2,  69;    12,  19,  2;    Senec.  Benef. 

4,  17,  2;  Cons.  Marc.  11,  3;  de  otio  5  (32),  5;  Nat.  quaest.  3, 
27,  8;  Plin.  N.  H.  11,  8,  20  (63);  19,  4,  19  (49);  Tacit.  Ann.  4, 
12;  Histor.  4,  14;  5,  6;  Amm.  Marcell.  14,  8,  12;  16,  11,  8;  Lact. 
Instit.  5,  14,  2;  Apul.  de  deo  Socrat.  10  S.  142;  12  S.  146;  Dogm. 
Plat.  2,  5  S.  227;  Claud.  Mamert.  1,  21  (77,  7);  2,  3  (110,  20); 
Epist.  poster.  (205,  7);  natura  suapte  Lucr.  6,  755;  suopte  nisu 
Apul.  de  deo  Socrat.  10  S.  142;  suopte  nutu  Cic.  TuscuL  1,  17, 
40;  suapte  perfidia  Lact.  Instit.  5,  9,  11;  suopte  pondere  Cic. 
Nat.  Deor.  1.  25,  69;  suapte  potestate  in  einem  alten  tribun. 
Dekret  bei  Gell.  7  (6),  19,  5;  suapte  specie  Claud.  Mamert.  3, 
15  (184,  12);  suapte  sponte  Varro  R.  R.  3,  7,  1;  suapte  vi  Gell 
18,  10,  5;  suapte  vi  et  natura  Cic.  Fat.  19,  43;  suopte  vitio  Alcira. 
Avit.  ex  homiliar.  Hb.  VII  ed.  Peiper  p.  115,  13,  aber  sonitu  suopte 
Catull.  51,  10;  —  nostrapte  culpa  Terent.  Phorm.  5,  2,  1  (766). 
Beachtenswert  ist  Apul.  Met.  9,  25  S.  641 :  adseverans,  brevi  abs- 
que  noxa  nostri  suapte  inimicum  eins  violentia  sulfuris  periturum, 
vergL  Hildebrand  zu  dieser  Stelle  (I  p.  816  und  817). 

Aber  auch  an  einen  anderen  Kasus  als  den  Ablativ  wird, 
wenn  auch  selten,  pte  angefügt,  so:  illos  suapte  induxit  virtus 
Acc.  (492)  bei  Nonius  S.  336,  33  (Lachmann  zu  Lucr.  6,  755, 
S.  391  empfiehlt  vi  illos  suapte),  und  content!  bis  quae  suapte 
natura  ferebat  Varro   L.  L.    5,  22,  108;    wahrscheinHch  verderbt 


-      375      - 

ist  sua-pte  uatio  sua  separata  seorsum  aus  Cato  (p.  85,  12  ed. 
Jordan)  bei  Charis.  2,  13  S.  i95  (219,  19),  und  sed  natura  loci 
opus  efficit  ipsa  sua-pte  Lucr.  6,  755  (Lachmanii  bat  vi  ibus  ot'ficit 
für  opus  efficit  geschrieben,  in  mehreren  Büchern,  wie  in  den 
Brit.  1  und  3,  ist  sua  vi  für  suapte).  Ferner  suompte  amicum 
Plaut.  Mil.  Glor.  2,  4,  38  (391)  nach  Gruter's  Verbesserung  (in 
den  meisten  Büchern  suum ,  im  vet,  m.  pr.  sumptu) ;  tuipte  pu- 
doris  Amph.  2,  2,  187  (819)  bei  Fleckeisen,  Götz  und  Löwe,  in 
den  Hdschr.  steht  tute,  danach  Leo  tute  si  pudoris;  suipte  patris 
Arguni.  von  Plaut.  Rud.  4;  suapte  propter  opera  Hygin.  Fab.  145. 
Auch  an  das  Pronomen  possessivum  kann  im  Ablat.  Singul. 
d  angefügt  werden,  so  schreibt  im  Drix  im  Plaut.  Mil.  Glor.  3,  3, 
58  (932)  a  tuad  uxore  nach  Bücheier,  Lat.  Gramm.  S.  50,  vergl. 
Lorenz  S.  277  und  Brix  S.  159  zu  v.  932. 


Pronomina  demonstrativa. 

a)  is,  ea,  id. 

n.  Der  Stamm  des  einfachen  Pronomen  der  dritten  Person 
ist  i,  welches  jedoch  vor  einem  Vokal  der  Endung  in  e  übergeht, 
sowie  zu  dem  Infin.  ire  ein  eo,  eunt,  eam  gehört.  Der  Nomin. 
Sing,  lautet  also  für  die  drei  Geschlechter  is^  ea,  id. 

Der  Pronominalstamm  i  im  Nomin.  Sing.  Masc.  kann  auch 
zu  ei  erweitert  werden,  und  so  ist  als  Nominativ  eis  (für  *eios, 
vergl.  Luchs,  Genetivbildung  der  Pronomina  S.  341,  342)  CLL. 
1,  198  Z.  9;  24;  83  geschrieben.  Das  ursprünglich  lange  i  in  is 
wurde  später  kurz  gesprochen  (vergl.  Corssen,  Aussprache  und 
Vokalismus  II  p.  631).  Für  is  findet  sich  auch  in  Inschr.  wie 
Orell.  5580  (vergl.  Brambach,  Neugestaltung  der  lat.  Orthographie 
p.  314)  und  Hdschr.  wie  z.  B.  im  cod.  Laur.  51,  10  des  Varro  L.  L. 
7,  19  his,  wofür  0.  Müller  und  Spengel  is  geschrieben  haben. 

Das  d  im  Neutrum  dieses  Pronomen  und  der  übrigen  Pro- 
nomina giebt  das  t  des  Sanskr.  wieder,  vergl.  Bopp,  Gramm. 
§155,  356,  369.  It  ist  geschrieben  in  der  lex  col.  lul.  Genet. 
(Ephem.  epigr.  vol.  2  fasc.  2)  1,  2;  1,  12;  2,  10;  4,  5;  5,  8 
zweimal;  6,  8;  6,  37;  7,  24;  in  mehreren  Inschr.  der  Kaiserzeit, 
wie  CLL.  5,  875  Z.  6;  L  Neap.  460;  3281;  6828  Z.  6;  inscr. 
de  l'Alger.  1166:  Or.  775;  Henz.  6086  Col.  1  Z.  12;  Plaut.  Bacch. 
4,  4,  80  (732)  im  Vat.:  Mil.  2,  2,  59  (214)  im  vet.  und  Vat.  m. 
pr.  und  im  decurt.;   Mil.  2,  3,  81   (352)   im  vet.  m.  pr. ;    Mil.  3, 


—     376     — 

1,  89  (683);  3,  1,  170  (765);  3,  3,  19  (892)  und  4,  8,  55  (1365) 
im  decuri;  Mil.  4,  1,  1  (947)  und  4,  4,  22  (1158)  im  decurt.  und 
Vat. ;  Pseud,  1,  3,  50  (284)  im  vet. ,  decurt.  undVat. ;  Stich.  1, 
3,  35  (189)  im  Ambr.  und  Trin.  3,  2,  73  (699)  im  vet:  Terent. 
Eun.  4,  1,  6  (620);  5,  1,  13  (829);  5,  2,  23  (862);  5,  4,  8  (930) 
und  Adelph.  Prol.  5  im  Bemb.;  Cic.  pro  Tüll.  42  im  Tur.  Palimps.: 
Verr.  5,  40,  105  im  Vat.  Palimps.;  Phil.  4,  1,  1;  10,  7,  14  im 
Vat.  Vergl.  illut,  aliut,  quit,  quot,  aliquit,  quotcumque,  quit- 
quam,  quitquit. 
192  18.    Der  Genet.  Sing,  aller  Genera  ist  eius.     Der  Genet. 

auf  ius,  welcher  in  anderen  Pronomina  wiederkehrt,  entspricht 
dem  im  Sanskr.  ebenfalls  vorzüglich  den  Pronomina  der  dritten 
Person  angehörigen  Genet.  auf  sja.  Manche  schrieben  eiius,  wie 
überhaupt  das  zwischen  zwei  Vokalen  stehende,  zum  Halbvokal  ge- 
wordene i  durch  ii  bezeichnet  wurde.  Vergl.  Caesell.  bei  Cassiod. 
de  orthogr.  S.  2317  (206,  6):  Pompeiius,  Tarpeiius  et  eiius  per  duo  i 
scribenda  sunt  et  propter  sonum  (plenius  enim  sonant)  et  propter 
metra.  Numquam  enim  longa  fiet  syllaba,  nisi  per  i  geminum 
scribatur;  Prise.  1,  4,  18  S.  545  (I  13,  27):  Et  i  quidem  modo 
pro  simplici  modo  pro  duplici  accipitur  consonante:  pro  simplici, 
quando  ab  eo  incipit  syllaba  in  principio  dictionis  posita  subse- 
quente  vocali  jin  eadem  syllaba,  ut  luno,  luppiter;  pro  duplici 
autem,  quando  in  medio  dictionis  ab  eo  incipit  syllaba  post  vo- 
calem  ante  se  positam  subsequente  quoque  vocali  in  eadem  syl- 
laba, ut  malus,  peius,  eius^  in  quo  loco  antiqui  solebant  gemi- 
nare  i  litteram  et  maiius,  peiius,  eiius  scribere,  quod  non  aliter 
pronuntiari  posset  quam  si  cum  superiore  syllaba  prior  i,  cum 
sequente  altera  proferretur,  ut  pei — ius,  ei — ius^  mai — ius  und 
ders.  7,  5,  19  S.  739  (I  303,  4);  nam  solebant  illi  non  solum  in 
principio,  sed  etiam  in  fine  syllabae  ponere  i  loco  consonantis, 
idque  in  vetustissimis  invenies  scripturis,  quotiens  inter  duas  vo- 
cales  pouitur  ut  eiius ^  Pompeiius,  Vulteiius,  Gaiius,  quod  etiam 
omnes,  qui  de  littera  curiosius  scripserunt,  affirmant.  Wir  finden 
eiius  oder  eiius  CLL.  2,  1065;  2,  1923;  2,  1953,  und  besonders 
auf  dem  aes  Malac.  2,  1964  CoL  1  Z.  41 ;  Col.  2  Z  11  zweimal; 
Col.  3  Z.  3;  Col.  4  Z.  7;  21;  33;  CoL  5  Z.  4;  6;  12;  17;  21;  24; 
43;  ferner  CLL.  3,  1365;  3,  1412;  3,  5692;  5,  4877:  inscr.  de 
Lyon  S.  388  No.  35,  dafür  etius  und  etlus  C  L  L.  2,  1276;  2,  1687; 
eilusdem  auf  dem  aes  Malac.  C  L  L.  2,  1964  Col.  1  Z.  15;  Col.  2 
Z.  43;  Col.  3  Z.  36  und  2,  4171;  eliusdem  2,  4157:  oft  findet  sich 
in  Inschriften   «das,   so   C  I.  L.   5,  4444:    5,  8523:   6,  9201;    6, 


—     377     - 

11931;  8,  164;  8,  4623:  8,  5836:  <J,  365:  9,  3967:  9,  5805:  10, 
2068  u.a.;  CLL.  6413.  Vergl.  huiius,  cuiius  oder  cuilus  oder 
cullus,  cuilusque  oder  quilusque.  Für  eius  modi  ist  eimodi  Cicer. 
de  domo  44,  116  im  Gembl.  und  Vat. ,  vergl.  illimodi  und  isti- 
modi,  alii  modi  und  alimodi,  cuiniodi  und  cuicuimodi;  über  den 
Genet.  eae  vergl.  unter  19  S.  380. 

Der  Genet.  eius  ist  einer  dreifachen  Aussprache  fähig: 

a)  eius  kann  trochäisch  gemessen  werden,  diese  Aus- 
sprache ist  die  gewöhnliche,  vergl.  S.  Brandt ,  De  varia  quae  est 
apud  veteres  Romanorum  poetas  scaenicos  genetivi  singularis  pro- 
nominum  forma  ac  mensura  p.  54,  der  80  Beispiele  aus  Plautus, 
20  aus  Terenz  und  3  aus  den  scenischen  Fragmenten  nachweist. 

b)  Häufig  ist  eins  in  der  älteren  Poesie  einsilbig,  wie 
Plaut.  Bacch.  2,  3,  133  (367):  4,  4,  25  (675);  Mil.  Glor.  3,  1, 
206  (801):  4,  1,  14  (960);  4,  1,  28  (975):  Merc.  1,  1,  104  (105): 
5,  4,  35  (995);  Stich.  1,  3,  15  (169);  3,  1,  29  (432);  Irin.  2,  2, 
56  (337);  3,  3,  9  (737);  3,  3,  13  (741);  4,  2,  125  (967);  Terent. 
Andr.  1,  1,  ^^  (93);  1,  3,  5  (210):  3,  3,  25  (557);  3,  3,  47  (579); 

4,  5,  4  (799);  5,   1,  12  (831);  Eun.  4,  1,  7  (621);  5,  1,  23  (839); 

5,  2,  61  (900);  Heaut.  1,  1,  45  (97);  1,  2,  27  (201);  2,  3,  106 
(347);  2,  3,  125  (366);  3,  1,  5  (414);  3,  1,  44  (453);  3,  2,  17 
(528):  3,  2,  44  (555):  4,  5,  25  (773);  5,  1,  5  (878);  Phorm.  1, 
3,  2  (154);  1,  4,  11  (188);  2,  3,  7  (354);  3,  1,  17  (481);  4,  1,  3 
(569);  Naev.  bell.  Poen.  69  (vergl.  L.  Müller  Comment.  p.  251); 
Acc.  (praef.  23)  bei  Cic.  Divin.  1,  22,  44;  Cic.  selbst  Nat.  Deor. 
2,  42,  109. 

c)  Dafs  die  erste  Silbe  von  eius  in  der  Komödie  kurz 
gemessen  werden  könne,  will  Lachmann  zu  Lucr.  3,  374 
(S.  161)  nachweisen  an  Plaut.  Poenul.  4,  2,  60  (882):  fäcere,  faciat 
male,  eius  merito?  tum  aütem  si  quid  tu  adiuvas;  Terent.  Eunuch. 
1,  2,  51  (131):  nuper:  eius  frater  äliquautum  ad  rem  est  avidior; 
Phorm.  1,  2,  63  (113):  ut  si'bi  eius  faciat  cöpiam  illa  enim  se 
negat;  Phorm.  1,  4,  8  (185):  quöd  cum  audierit,  quod  eius  reme- 
dium  inveniam  iraciiudiae?  Turpil.  (75)  bei  Nonius  S.  182,  6: 
eru'  stüpidus  adstat:  ita  eius  aspectüs  repens,  wozu  auch  noch 
Terent.  Phorm.  3,  I,  19  (483)  zu  rechnen  ist:  nam  per  eius  unam, 
ut  audio,  aut  vivam  aüt  moriar  seutentiam.  Diese  Annahme  hat 
bei  Luchs  a.  a.  0.  p.  346,  347;  S.  Brandt  p.  54;  C.  F.  W.  Müller, 
Plaut.  Pros.  p.  388  und  Dziatzko,  Anm.  zu  Terent.  Phorm.  v.  113 
(p.  102)  Widerspruch  gefunden,  und  man  hat  durch  Konjekturen 
nachzuhelleu  versucht,  so  schreibt  Scholl  Plaut.  Poen.  882 :  fäcere, 


—     378     — 

faciat,  eius  luerito?  tum  aütem,  si  quid  tu  adiuvas,  und  Ribbeck 
Turpil.  75:  erus  stüpidus  adstat:  ita  [enim]  eius  aspectüs  repens, 
vergl.  die  Note  z.  d.  St.,  oder  man  stellte  die  Wörter  um,  so 
Dziatzko  in  der  mit  Anmerkungen  verseheneu  Ausgabe  des  Terent. 
Phorm.  113:  sibi  ut  eius  faciat  copiam,  illa  enim  se  negat:  Phorm. 
185:  quüd  cum  audierit,  eius  quod  remedium  inveniam  iracün- 
diae?  Fleckeisen  und  Dziatzko,  nicht  Umpfenbach,  Phorm.  483: 
nam  eius  per  unam,  ut  audio,  aut  vivam  aüt  moriar  sententiam ; 
über  Eunuch.  131  vergl.  C.  F.  W.  Müller  a.  a.  0.  Doch  eius  nach 
vorhergehender  kurzer  Silbe  nehmen  an  W.  Wagner,  Einleitung 
zu  Terent.  Heaut.  p.  22,  23;  L.  Müller,  Anmerkung  zu  Turpilius 
bei  Nonius  (S.  267)  und  Dziatzko  hat  in  der  von  ihm  bei  Beruh. 
Tauchnitz  besorgten  Textausgabe  des  Terenz  die  Umstellung  nicht 
vorgenommen ;  vergl.  huius  und  cuius  oder  quoius. 

Ein  Beleg  für  eius,  dreisilbig  gemessen,  wird  sich  schwerlich 
aus  der  Literatur  beibringen  lassen,   vergl.  Luchs  a.  a.  0.  p.  345. 

19.  Für  den  gebräuchlichen  Dativ  ei  ist  eiei  geschrieben 
CLL.  1,  198  Z.  12;  37;  60;  68;  77;  80,  und  wahrscheinlich 
Z.  10,  wo  jetzt  eine  Lücke  ist;  eei  CLL.  10,  1453  Z.  10;  iei 
CLL.  1,  205  Col.  2  Z.  12;  30. 

Wie  eius,  so  hat  auch  der  Dativ  ei  bei  den  älteren  Dichtern 
eine  dreifache  Messung: 

a)  ei  wird  öfter  als  Spondeus  gemessen,  bei  Lucrez  nur 
im  letzten  Fufse.  Die  Beispiele  aus  Plautus.  Terenz  und  Lucrez 
hat  Ritschi  vor  dem  Bonner  Lect.  Catal.  des  Wintersemesters  1841 
bis  1842  S.  10  und  11  und  Brix  in  der  Anmerkung  zu  Plaut.  Mil. 
Glor.  argum.  I  v.  4  zusammengestellt.  Es  sind:  Plaut.  Aul.  Prol. 
13;  2,  4,  37  (316);  Cure.  1,  1,  43;  4,  3,  12  (544);  5,  2,  5  (603); 
Gas.  Prol.  35;  37;  53;  66;  2,  8,  27;  Cist.  1,  2,  19;  2,  3,  7;  2,  3, 
25;  Epid.  1,  1,  34;  Bacch.  3,  6,  25  (554);  4,  9,  99  (1022);  Marc. 
2,  3,  115  (452);  Most.  2,  2,  50  (481);  4,  2,  32  (947):  4,  2,  70 
(986);  Pers.  5,  1,  24;  Pseud.  2,  4,  29  (719);  Rud.  Prol.  25;  68; 
Terent.  Audr.  2,  6,  12  (413);  Heaut.  3,  1,  46  (455);  4,  4,  25 
(747);  4,  5,  29  (777);  Phorm.  4,  3,  40  (645):  5,  8,  79  (972); 
5,  9,  41  (1030);  Hec.  4,  1,  58  (573);  Lucr.  2,  1136;  3,  556; 
5,  284;  5,  300;  5,  754;  6,  674;  6,  710;  6,  729;  6,  795. 

b)  ei  ist  oft  einsilbig  gebraucht,  wie  Plaut.  Capt.  2,  3, 
193  68  (428);  2,  3,  100  (460);  Trin.  Prol.  14;  1,  2,  138  (175);  2,  2, 

58  (339j;  2,  2,  96  (377);  2,  4,  121  (522);  3,  3,  42  (772);  4,  2, 
23  (865);  4,  2,  119  (961);  5,  1,  9  (1123);  Mil.  Glor.  argum.  II 
12;  2,  1,  69  (147);   2,  101   (256);    2,  3,  28  (298);  3,  2,  56  (870) 


—     379     — 

u.  a.  in.;  Terent.  Andr.  2,  3,  16  (390);  4,  1,  17  (641);  4,  5,  18 
(813);  Heaut.  1,  1,  69  (121);  5,  2,  13  (966);  Phorm.  1,  4,  11 
(188);  4,  3,  26  (631);  auch  Enn.  (Fab.  204  ed.  L.  Müller)  bei 
Cic.  Tusc.  3,  13,  28;  Catull.  82,  8.  Prise.  7,  5,  21  S.  740  (I  303, 
26)  sagt:  ei  qnoque  cum  rationabiliter  monosyllabum  esse  deberet, 
cum  genetivus  eins  sit  disyllabus,  per  diaeresin  a  poetis  proferri 
invenitur  differeutiae  causa,  ne,  si  monosyllabum  sit,  iuteriectio 
esse  putetur,  ut  Vergilius  in  II  (274):  ei  mihi,  qualis  erat,  quan- 
tum  mutatus  ab  illo  Hectore,  und  13,  3,  14  S.  961  (II  10,  2): 
huius,  huic,  cuius,  cui,  eins,  ei  monosyllaba  sint  accipienda  in 
dativo,  und  II  10,  9:  inveniuntur  tarnen,  sed  raro,  bisyllaba,  et 
maxime  ei  diö'erentiae  causa,  ne  interiectio  esse  putetur,  quod  de 
nomine  quoque  tractantes  memoravimus. 

c)  ei  ist  als  Jambus  gemessen:  Plaut.  Cure.  2,  3,  81  (360); 
Bacch.  1,  1,  11  (45);  Mil.  Glor.  argum.  I  11;  4,  2,  96  (1088); 
Pseud.  3,  2,  109  (899);  Dichter  bei  Fest,  unter  ungulus  S.  375: 
Ovid.  Halieut.  34;  Germ.  Arat.  457;  Terent.  Maur.  605;  1542. 
Oft  ist  die  Lesung  ei  und  ei  möglich,  und  es  ist  schwer,  sicher 
zu  bestimmen,  ob  die  Paenultima  lang  oder  kurz  ist. 

In  diesem  ei  ist  das  i  elidiert  Plaut.  Bacch.  2,  3,  31  (265), 
Pseud.  4,  8,  5  (1242)  und  Persa  2,  1,  11;  Terent.  Eun.  5,  4,  4 
(926)  und  Phorm.  2,  3,  67  (414);  in  ei  Plaut,  Cure.  1,  1,  43; 
5,  2,  5  (603);  Cas.  Prol.  66;  Bacch.  4,  9,  99  (1022);  Most.  1,  3, 
129  (287);  4,  2,  32  (947);  Pseud.  2,  4,  29  (719);  Rud.  Prol.  25; 
68:  zweifelhaft  ist  die  Quantität  des  e  vor  elidiertem  i  Terent. 
Phorm.  3,  2,  40  (525);  3,  3,  5  (538).  Vergl.  Lachmann  zu  Lucr. 
3,  374  und  C.  F.  W.  Müller  Plaut.  Prosod.  S.  66  und  Nachtr.  S.  8. 

In  der  höheren  Poesie  werden  die  Kasus  obliqui  von  is  ver- 
mieden, so  ist  z.  B.  bei  Horaz,  welcher  in  den  Sermonen  und 
Episteln  eins,  eum,  eo,  eorum,  earum,  eos,  eas  und  den  Accus. 
Plur.  ea  hat  (in  den  Carmin.  nur  eius  zweimal),  doch  kein  ei 
nachweisbar;  vergl.  Stern,  Grundrifs  einer  Grammatik  römischer 
Dichter  p.  61 ;  für  Lucan.  vergl.  J.  Obermeier,  Der  Sprachgebrauch 
des  M.  Annaeus  Lucanus  I  p.  15;  für  Venant.  Fortun.  vergl.  Adalb, 
Schneider,  Lesefrüchte  aus  Ven.  Fortun.  p.  8;  9;  für  das  Juristen- 
latein vergl.  W,  Kalb,  Das  Juristenlatein  p.  40. 

Eae  wird  als  Dat.  Sing.  Fem.  erwähnt  bei  Varro  L.  L.  8, 
28,  51:  Ut  est  ab  is  ei,  sie  ab  ea  eae  diceretur,  quod  nunc  dici- 
tur  ei;  pronuntiaretur  ut  in  iis  viris,  sie  eis  mulieribus;  et  ut  est 
in  rectis  casibus  is  ea,  in  obliquis  esset  eius  eaius.  Nunc  non 
modo  in  virili  sicut  in  muliebri  dicitur  eius,  sed  etiam  in  neutris 


—     380     - 

articulis,  ut  eius  viri,  eius  mulieris,  eius  pabuli,  cum  discrimi- 
uentur  iu  rectis  casibus  is  ea  id,  und  bei  Charis.  '2,  7  S.  136 
(162,  10)  schreibt  Keil:  feminina  singulariter  ea,  eius  vel  eae,  ei 
vel  eae,  eam.  Dieser  Dativ  eae  ist  in  den  tab.  cer.  Dac.  III  ex- 
empli  inter.  pag.  1  Z.  5  und  exempli  ext.  p.  1  Z.  10  (CLL.  3 
S.  930,  931),  ferner  Cato  R.  R.  142  (p.  89,  3  ed.  Keil):  quo  modo 
vilicam  uti  oportet  et  quo  modo  eae  imperari  oportet.  Unsicher 
ist  es,  ob  eae  bei  Cato  R.  R.  46,  1  (50,  7):  quam  simillimum 
terrae  eae,  ubi  semina  positurus  eris  Genetiv  oder  Dativ  ist:  der 
Vorschlag  Ritschis  bei  Plaut.  Mil.  Glor.  2,  3,  77  (348)  sed  hie 
illi  supparasitatur  semper:  hie  eae  proxumust  zu  schreiben,  weil 
im  vet.  m.  pr.,  decurt.  und  Vat.  ea  proxumust  ist,  nicht  ei  proxu- 
must, auch  im  Ambr.  .  a.  prox . . .  steht,  hat  bei  den  neueren 
Herausgebern  Fleckeisen  und  Brix  Anklang  gefunden,  aber  nicht 
bei  Lorenz,  der  dafür  ei  gesetzt  hat:  auch  ist  es  nicht  ratsam, 
sagt  mit  Recht  Bücheier  (Lat.  Gramm,  p.  60),  solche  Vermutungen 
(z.  B.  Mil.  Glor.  4,  5,  5  (1204)  donavique  eae)  zu  vermehren, 
vergl.  noch  Ritschi  opusc.  2,  413  Anm. 

20.    Der  gebräuchliche  Accus.  Sing,  ist  emn,  eam,  id. 

Statt  eum  hatte  die  alte  Sprache  im  und  em  (vergl. 
Scholl,  Leg.  duodecim  tabul.  p.  62  adn.).  Charis.  1,  17  S.  107 
und  108  (133,  1):  Im  pro  eum\  nam  ita  Scaurus  in  arte  gram- 
matica  disputavit,  antiquos  im  ques  hunc  eundem  significare  con- 
suesse,  et  declinari  ita:  is,  eius,  ei,  eum  vel  im,  numero  plurali 
(is),  ut  est  locutus  Pacuvius  in  Medo:  Ques  sunt  is?  Ignoti  nescio 
ques.  Gloss.  Lab.:  im  ahzov  et  im  eum  zw  a>jzbv\  Paul.  Festi 
S.  103:  Im  ponebant  pro  eum,  a  nominativo  is.  Derselbe  S.  47: 
194  Callim  antiqui  dicebant  pro  clam,  ut  nis  pro  nobis,  sam  pro  suam, 
im  pro  eum.  S.  77:  Em  pro  eum,  ab  eo  quod  est  is.  Und  S.  76: 
Emem  eundem.  Macrob.  Sat.  1,  4,  19  (aus  Gell.  8,  1)  führt  aus 
den  zwölf  Tafeln  an:  Si  nox  furtum  factum  sit,  si  im  occisit,  iure 
caesus  esto.  Er  fügt  hinzu:  In  quibus  verbis  id  etiam  notandum, 
quod  ab  eo  quod  est  is,  non  eum  casu  accusativo,  sed  im  dixe- 
runt.  Porphyr,  zu  Horat.  Serm.  1,  9,  65  giebt  aus  den  zwölf 
Tafeln  (Scholl  a.  a.  0.  tab.  1,  1  p.  115):  Si  in  ius  vocat,  ito,  ni 
it,  antestamino,  igitur,  em  (in  den  Hdschr.  en)  capito;  und  Gell. 
20,  1,  45  in  einer  längeren  Stelle  aus  denselben:  qui  em  vinctum 
habebit,  wo  jedoch  Hertz  eum  hat.  In  der  verderbten  Stelle  bei 
Cic.  Leg.  2,  24,  60  ist  doch  im  mit  Sicherheit  zu  erkennen,  und 
so  schreiben  auch  Baiter,  Vahlen,  du  Mesnil  und  C.  F.  W.  Müller. 
Cato   (ed.  Jordan  p.  59,  3j    bei   Fest,   unter   pro  scapulis  S.  234 


-     381     — 

schreibt:  si  em  percussi.  Er  im  wird  bezeugt  von  Fest,  und  Paul. 
S.  162,  163,  welche  necerim  durch  nee  eum  erklären,  vergl.  0.  Müller 
S.  386.  Die  Form  im  hat  man  einzuführen  versucht,  so  schlägt 
Bücheier  (Fleckeisen,  Jahrb.  1863  p.  333)  im  Liv.  Andron.  bei 
Prise.  6,  1,  6  S.  678  (I  198,  12)  filia  im  docuit  vor,  was  aber  von 
Baehrens  (F.  P.  R.  p.  40  fr.  25)  nicht  aufgenommen  ist.  Bothe 
schreibt  an  zwei  Stellen  bei  Plautus  im,  so  Mil.  Glor.  5,  31  (1424) 
an  im  amittis  (vergl.  Bücheier,  Lat.  Gramm,  p.  26),  Fleckeisen  hat 
dafür  an  eum  amittis,  Brix  und  Lorenz  an  iam  mittis  (an  iam 
amittis  M.  Haupt  im  Herrn.  3  p.  148);  Poenul.  1,  2,  75  (287) 
liest  Bothe  ebenfalls  im,  Ritschi  und  Scholl  schreiben  dafür  eum. 
Auch  Linker  (Fleckeisen,  Jahrb.  1864  p.  719)  hat  im  Ennius  im 
super  vorgeschlagen,  wofür  L.  Müller  (p.  139,  dub.  1)  quem  super 
schreibt. 

Auch  für  den  Accus.  Sing.  Fem.  eam  findet  sich  in  den  Hdschr. 
des  Varro  eine  seltene  Form  iam^  so  Varro  L,  L.  5,  35,  166  lectica, 
quod  legebant,  unde  eam  facerent  und  L.  L.  8,  23,  44  nunc 
ponam  potissimum  eam  divisionem,  an  beiden  Stellen  haben  die 
besseren  Codices  iam,  vergl,  Aug.  Müller,  De  priscis  verborum  for- 
mis  Varronianis  p.  48. 

Für  eam  ist  auch  aeam  (vergl.  Gen.  aeius  S.  375  und  377) 
geschrieben  C.  L  L.  6,  12055. 

Eum  statt  id  hat  Dosith.  praef.  fab.  Aesop.  p.  24  Boecking; 
Greg.  Tur.  Vit.  patr.  19,  3  p.  1248  D.  (vergl.  Haase,  Greg.  Tur. 
de  curs.  stell.  15  p.  31). 

Der  Ablativ  Sing,  heifst  eo,  ea,  eö,  in  der  lex  Spolet.  bei 
Bruns  Font.  iur.  Rom.  4.  Ausg.  S.  45  steht  auch  eod. 

21.  Der  Nomin.  Plur.  Masc.  heifst  a,  ü,  e,  der  Dativ 
und  Ablativ  Plur.  eis,  iis,  is.  So  sagt  Diomed.  1  S.  319  (331,  5): 
Pronomen  articulare  subiunctivum  vel  relativum  qualitatis  finitae 
generis  masculini:  is  eins  ei  eum  o  ab  eo,  pluraliter  ei  eorum 
eis  eos  o  ab  eis\  Prob.  Instit.  art.  S.  348  (132,  23):  is  declina- 
bitur  sie:  numeri  singularis  is  eins  ei  eum  is  ab  eo,  numeri  plu- 
ralis  ii  et  ei^  eorum,  iis  et  eis^  eos,  ii  et  e?',  ab  iis  et  ab  eis 
und  Prise.  7,  4,  15  S.  737  (I  298,  9),  nachdem  er  über  das  ein- 
silbige  dii  und  diis  und  das  zweisilbige  dei  und  deis  gesprochen 
(vergl.  Substant.  30) :  Idem  accidit  etiam  in  pronomine  ei  et  m, 
eis  et  iis.  E  quibus  illud  apparet,  quod  vetustissimi ,  ut  supra 
diximus,  pro  una  longa  vocali  solebant  duas  scribere.  Ecce  enim 
vestigium  antiquitatis  in  bis  adhuc  servatur,  cum  duae  i  pro  una 
longa   ponantur,    taiu    in   supra   dicti    nominis    quam   pronominis 


-     382     - 

ternis  casibus,  hi  dii  bis  diis  ab  bis  diis,  ii  iis  ab  iis.  Nam  si 
dicas  dei  deis  a  deis,  ei  eis  ab  eis,  disyllaba  sunt,  sicut  ostendi- 
mus.  luvenaHs  in  quinto  (Sat.  14,  30):  Implet  et  ad  moecbos 
dat  eisdem  ferre  cinaedis.  Puto  autem,  quod  in  bis  dilferentiae 
causa  servata  est  geminatio  i,  ne,  si  di  et  dis  et  i  et  is  dicamus, 
dubitatio  fiat  significationis;  nam  di  etiam  praepositio  est  et  dis 
et  praepositio  est  et  i  et  is  verba.  In  pluribus  autem  invenis 
differentiae  causa  buiuscemodi  quasdam  fieri  syllabarum  vel  litte- 
rarum  additiones  vel  ademptiones  vel  accentuum  mutationes,  ita- 
■que  in  compositione  idem  et  isdem  per  unam  i  scripsisse,  quia 
nulla  confusio  fit  significationis,  inveniuntur  pro  eidem  et  eisdem. 
Aus  dieser  geschraubten  Erklärung,  bemerkt  Brambacb,  Neu- 
gestaltung der  lat.  Ortbograpb.  140,  kann  man  immerhin  soviel 
entnehmen,  dafs  die  gewöhnliche  Aussprache  di  und  dis,  is,  idem, 
isdem,  vielleicht  auch  i  hatte,  dafs  aber  die  vorwiegende 
Schultheorie  in  diesen  Formen  ii  schrieb.  So  sagt  auch 
Meusel,  Lexic.  Caes.  2  p.  250:  Quae  cum  ita  sint,  recte  Spill- 
mannus  (Prog.  St.  Gallen  1878  p.  21,  22)  mihi  videtur  statuisse, 
Oaesarem  semper  usum  esse  formis  ii  et  iis. 

Ritschi  Proleg.   zu  Plaut.  Irin.  S.  98,    Fleckeisen   Epist.  crit. 
S.  9,    Brix,    Anm.  zu  Trinura.  prol.  17  und  Lorenz   zu  Mil.  Glor. 

3,  1,  140  (735)  wollen  im  Nomin.  Plur.  nur  i  und  ei,  im  Dat. 
und  Ablat.  Plur.  nur  is  und  eis  dulden  und  haben  im  Trin.  Prol. 
17  aus  dem  Ambr.  i  aufgenommen,  während  im  vet.  ii,  im  decurt. 
und  Vat.  hi  ist;  ebenso  schreiben  dieselben  Menaechm.  I,  4,  3, 
(222),  Mil.  Glor.  3,  1,  158  (753)  ohne  handschriftliche  Autorität, 
die  Hdschr.  haben  ii  oder  hi.  I  ist  ferner  bei  Plaut.  Pseud.  4, 
7,  7  (1108)  im  decurt.  und  Vat.  (babenti  für  habent  i),  und  Truc. 

4,  2,  32  (745)  im  vet.,  decurt.  und  Vat.  (irem  oder  iraem  für 
i  rem),  I  auch  CLL.  2,  1964  Col.  1  Z.  16  und  9,  1618  Z.  12 
vergl.  Brambacb  a.  a.  0.  p.  323.  Auch  Plaut.  Bacch.  3.  6,  19  (548) 
schreiben  Ritschi  und  Pleckeisen  i  ohne  handschrittliche  Autorität, 
Leo  aber  ei;  bei  Terent.  Adel.  Prol.  23  ist  im  Bemb.  und  in  einigen 
anderen  Büchern  ii  (sonst  hi  und  hü),  dasselbe  bei  Prop.  3  (2), 
24,  51  in  einem  Teile  der  Bücher  (im  Gron. ,  Neap.  und  Hamb 
hi),  das  Versmafs  verlangt  aber  an  beiden  Stellen  ein  einsilbiges 
Wort,  trotzdem  schreiben  an  erster  Stelle  Fleckeisen,  Dziatzko  ei, 
Spengel  aber  i,  an  zweiter  Stelle  Lachmauu  ii,  L.  Müller  aber  ni. 
Auch  in  manchen  Ausgaben  von  Prosaisten  wird  i  für  ii  geschrie- 
ben, so  Bücbeler  in  Q.  Cic.  de  petit.  consul.  46  p.  56;  Hertz  im 
Gell.  6   (7),    11,  7;    Peter   in   den   Script.   Histor.   Augustae,    wie 


-     383     — 

Spartian.  Sever.  14,  9;  Capitol.  Pertin.  11,  3;  Lamprid.  Alex. 
Sever.  39,  3;  54,  6:  59,  6:  Trebell.  Poll.  Claud.  11,  5;  Gallien, 
duo  3,  2. 

Viel  häufiger  als  i  ist  ei,  CLL.  1,  200  Z.  11;  28;  45;  93; 
1,  202  Col.  1  Z.  40  und  Col.  2  Z.  3 ;  8;  12;  1,  204  Col.  1  Z.  8;  195 
1,  206  Z.  22;  75:  80;  82;  151;  lex  colon.  Genet.  (Ephem.  epigr. 
vol.  2  fasc.  2)  1,  1  Z.  8;  3,7  Z.  33  und  (Ephem.  epigr.  vol.  3 
fasc.  2)  4,  10  Z.  16;  33;  4,  11  Z.  6;  26:  38;  5,  12  Z.  6;  7;  5, 
13  Z.  37;  5,  14  Z.  35;  Or.  156  Z.  7:  Plaut.  Mil.  2,  4,  32  (385) 
im  Ambr.  (sonst  hi);  Merc.  5,  2,  28  (869);  Pseud.  3,  2,  30  (819); 
Persa4,  6,  2;  Stich.  1,  3,  47  (201);  Varro  L.  L.  5,  16,  90;  8,  38, 
72;  10,  3,  62;  Cic.  de  orat.  1,  19,  87;  2,  16,  68;  3,  30,  120; 
Brut.  2,  9;  54,  199;  59,  214;  Orat.  56,  188;  pro  Caec.  34,  99; 
L  agr.  2,  1,  1  im  Erl;  2,  4,  9;  2,  7,  19;  2,  9,  23;  2,  10,  26  im 
Pith.;  2,  11,  29;  2,  26,  68;  2,  37,  103;  PhiL  2,  15,  38;  Ep.  Farn. 

1,  2,  2;  1,  9,  17;  14,  16;  Tusc.  1,  13,  29;  4,  36,  78;  4,  37,  80; 
5,  27,  77;  Nat.  Deor.  2,  23,  62;  2,  55,  137;  Off.  3,  23,  90;  Sen. 
Vit.  beat.  14,  1.     Ei  ist  in  et  verderbt  Cic.  Verr.  5,  20,  50:  1.  agr. 

2,  29,  81  und  Ep.  Att.  3,  24,  1.  Dafür  ist  eei  geschrieben  C.  I.  L. 
10,   1453  Z.  8. 

Der  gänzlichen  Verwerfung  von  ii  jedoch  widerstreitet  die 
Schreibung  /e/,.  welche  CLL.  1,  185;  1,  202  Col.  1  Z.  7;  1,  204 
Col.  l  Z.  5;  17;  30  und  CoL  2  Z.  4;  15;  1,  205  CoL  1  Z.  48: 
1,  206  Z.  24:  9,  439;  Varro  L.  L.  9",  1,  2  und  9,  27,  35  im  Flor. 
(lei  im  Par.  a  und  Goth.,  in  der  zweiten  Stelle  auch  im  Kopenh.) 
begegnet.  Das  in  den  Hdschr.  sehr  gewöhnliche  n  ist  auch 
I.  Neap.  212  Z.  16. 

In  den  älteren  Sprachdenkmälern  findet  sich  ein  Nomin.  Plur. 
eis:  eeis:  ieis.  So  steht  eis  (vergl.  Ritschi,  Opusc.  4  p.  316)  C  L  L. 
1,  197  Z.  16;  23;  1,  198  Z.  26;  27;  57;  67  und  1,  199  Z.  29  (hier 
eus)  (Ritschi,  Opusc.  4  p.  136);  eeis  1,  196  Z.  4;  ieis  1,  577  CoL  3 
Z.  12.  —  Auch  is  (Brambach  a.  a.  0.  p.  312)  steht  als  Nomin. 
Plur.  in  einem  Verse  des  Pacuv.  (221)  bei  Charis.  1,  17  S.  108 
(133,  4):  ques  sunt  is?  Ignoti  nescio  ques  ignobiles  (vergl.  Ritschi, 
Opusc.  4  p.  318  Anm.);  in  der  Anführung  bei  Charis.  1,  15  S.  70 
(91,  19)  lautet  der  nämliche  Vers:  ques  sunt?  ignoti,  nescio  ques 
ignobiles,  ohne  is,  und  bei  Prise.  13,  3,  13  S.  960  (II  9,  16)  ist 
statt  desselben  isti.  Vergl.  Substant.  30  und  Adject.  21,  und  eis- 
dem  oder  isdem,  heis  oder  hisce  und  illisce. 

22.     Der  Dat.  und  Ablat.  Plur.  heifst  eis  und  iis. 

Oft  lauten  sie  auch  is,  wie  C  L  L.  1,  198  Z.  48  (wenn  anders 


—     384     — 

die  vorhergehende  und  die  nachfolgende  Lücke  richtig  ergänzt 
sind);  2,  1963  Col.  1  Z.  15;  17;  2,  1964  Col.  1  Z.  16;  21;  29; 
Col.  2  Z.  47;  61;  63;  Col.  3  Z.21:  34:  Col.  4  Z.  49;  69  und  Col.  5 
Z.  3;  62;  5,  4091  Col.  1  Z.  10  (Z.  11  iis);  10,  3750  Z.  4  und  7 ; 
Or.  4031  Z.  9  (vergl.  Brambach  a.  a.  0.  p.  323)  und  4430  Z.  6; 
10,  Henz.  6858  a  zweimal  und  6955  a:  Enn.  (320)  bei  Fest,  unter 
suppernati  S.  305  (bei  Paul.  S.  304  bis,  und  so  auch  L.  Müller 
(vergl.  dessen  Quintus  Ennius,  Einleitung  in  das  Studium  römischer 
Poesie  p.  198);  Plaut.  Mil.  3,  1,  137  (732)  im  Ambr.  und  3,  1, 
140  (735)  im  vet.  und  Vat.  m.  pr.  und  im  decurt. ;  Pseud.  4,  7, 
8  (1109)  im  vet.;  Asin.  2,  4,  31  (437);  Trucul.  2,  6,  50  (531), 
die  Herausgeber  des  Plautus  schreiben  hier  auch  is,  dagegen  die 
des  Terent.  Eun.  5,  5,  31,  obwohl  im  Vat.,  Vict.,  Ambr.  und 
Par.  is,  im  Bemb.  iis  steht,  eis;  Cic.  pro  TuU.  18,  42  im  Ambr. 
Palimps.;  de  rep.  1,  2,  2;  1,  2,  3;  1,  33,  50;  1,  43,  67;  2,  21, 
37;  4,  4,  4;  Leg.  1,  18,  48  in  den  Leid.  AB,  die  Herausgeber 
haben  iis;  Sallust.  lug.  17,  2  (in  den  Guelf.  4,  6  und  Par.  c  und 
102,  2  im  Eccard.,  Guelf.  6  und  Meissn.  is),  die  Herausgeber  eis; 
Verg.  Aen.  9,  274  im  Med.  is,  sonst  bis,  und  so  auch  Ribbeck; 
Liv.  1,  2,  5  und  1,  50,  7  im  Par.;  1,  20,  3  im  Par.  und  Harl.  1; 
1,  31,  8;  1,  40,  2  und  3,  39,  8  im  Par.  und  Med.;  1,  32,  10  und 
3,  29,  2  im  Par.  m.  pr.  und  Med.;  2,  14,  3  im  Med.  m,  pr.  und 
Par.;  2,  42,  9  im  Med.;  22,  33,  9  im  Put.  und  Colb.;  22,  34,  10; 
,23,  24,  12  das  zweite  Mal;  23,  26,  5;  23,  35,  10;  23,  43,  3  im 
Put. ;  30,  27,  3  im  Put.  und  Leipz.,  an  allen  diesen  Stellen  haben 
die  Herausgeber  bald  iis,  bald  bis,  einmal  1,  32,  10  ist  is  ein- 
geklammert; Tacit.  Ann.  3,  11  das  zweite  Mal,  Halm  schreibt  is, 
Nipperdey  und  Pfitzner  streichen  dasselbe.  Manche  Herausgeber, 
besonders  die  der  Schriften  späterer  Zeit,  schreiben  is  für  iis,  so 
Roth  im  Sueton,  z.  B.  August.  15  (43,  30);  Calig.  15  (125,  6);  Galba 
14  (205,  38);  20  (208,  25);  Peter  in  den  Script.  Histor.  August.: 
Capitol.  Ant.  Pius  12,  7;  Maxim,  duo  2,  5;  15,  5;  Pertin.  5,  4; 
7,  9;  12,  8;  Lamprid.  Ant.  Heliog.  6,  6;  30,  8;  35,  5  (Konjektur 
von  Peter);  Alex.  Sever.  4,  3;  37,  7  (Konjektur  von  Peter);  55,  3; 
57,  3;  58,  2  (269,  31  und  270,  2);  Conim.  Anton.  20,  5;  Spart. 
Anton.  Carac.  2,  5;  8,  4;  Hei.  3,  8;  5,  3;  Pesc.  Nig.  9,  3:  Treb. 
PoU.  triginta  tyr.  18  (Ballista)  9;  Claud.  11,  7;  Gall.  duo  9,  3 
(Konjektur  von  Peter);  20,  1;  Vopisc.  Aurel.  19,  2;  31,  6;  36,  5 
(161,  27  und  161,  28);  40,  2;  41,  2;  Firm.  6,  2;  Procul.  12,  1; 
Gardthausen  im  Amm.  Marceil.  14,  5,  9  u.  a.;  Rose  im  Cass.  Fei.  1 : 
im  Plin.  Secuud.  Med.  3,  4;  3,  21;  im  Gargil.  Med.  'Ab  vergl.  Ind. 


I 


—     385     — 

p.  217.  Öfter  haben  die  Herausgeber  das  in  Hdschr.  überlieferte 
bis  in  is  oder  iis  oder  eis  verwandelt.  In  Betreff  dieser  Frage 
sagt  Hartel,  Eutrop  und  Paulus  Diaconus  p.  59:  «Wenn  wir  bei 
Eutrop  auf  Grund  der  Überlieferung  hi  und  bis  wieder  eingeführt 
haben,  so  geschieht  es  in  der  Meinung,  dafs  dem  Schriftsteller 
diese  Pronomina  in  jener  abgeschwächten  Bedeutung  geläufig  waren, 
die  ihnen  in  der  späteren  Zeit  eigen  ist,«  vergl.  C.  Wageuer,  Jahres- 
bericht über  Eutrop  im  Philolog.  44  p.  305.  Peter  bemerkt  im 
Jahresbericht  über  die  Script,  histor.  August.  Philolog.  43  p.  177: 
»Es  mufs  anerkannt  werden,  dafs  der  Gebrauch  der  Demonstrativa 
in  der  späteren  Latinität  ein  schwankender  wird  (Dräger,  Histor. 
Synt.  1  p.  71),  und  so  könnte  man  sich  allerdings  versucht  fühlen, 
an  allen  Stellen ,  wo  die  Handschriften  hi  oder  bis  statt  des 
klassischen  i  oder  is  lesen,  das  erstere  Pronomen  zu  belassen,  wie 
dies  die  Berliner  Herausgeber  (der  Script,  bist.  August.)  gethan 
haben  und  Petschenig  (Beiträge  zur  Textkritik  der  Script,  bist. 
August.)  p.  13 — 15  von  Neuem  empfohlen  hat.  Dagegen  aber  mufs 
Folgendes  eingewandt  werden:  auch  in  alten,  guten  Handschriften 
von  klassischen  Schriftstellern,  z.  B.  in  denen  Quintilians,  steht 
für  i  und  is  sehr  oft  hi  und  bis,  was  ohne  Bedenken  geändert 
worden  ist;  ferner  finden  wir  andere  Formen  von  hie  nur  selten 
in  Beziehung  auf  ein  Relativum  so,  dafs  der  Gebrauch  vom  Klassi- 
schen sich  wesentlich  entfernt  (am  häufigsten  noch  in  der  Verbin- 
dung ob  hoc  quod  oder  ob  hoc  ne),  wohl  aber  andere  Kasus  von 
is  in  grofser  Anzahl  und  zwar  zuweilen  bis  neben  Formen  von  is, 
welche  mit  einem  e  beginnen,  z.  B.  Hei.  3,  8 :  fertur  denique  ab 
bis,  qui  — ,  Hadrianum  Veri  scisse  genituram  et  eum  quem  e.  q.  s.^ 
Pert.  5,  4:  bis  horis  quibus  —  solvebat.  Primus  sane  omnium  ea 
die,  qua  et  q.  s.,  dagegen  i  ei,  ii  und  is,  eis,  iis  ganz  vereinzelt 
(Petschenig  hat  nur  zwei  Stellen  für  is  notiert).  Bedenkt  man 
nun,  dafs  die  mafsgebenden  Hdschr.  B(ambergensis)  und  P(ala- 
tinus)  öfters  hisdem  schreiben  (Carac.  4,  3;  Heliog.  25,  6;  35,  5; 
tr.  tyr.  23,  4;  Gar.  11,  2,  was  Petschenig  nicht  beachtet  hat)  und 
an  sechs  Stellen  B  und  P  hü  (den  fünf  bei  Petschenig  Pert.  10,  3; 
Comm.  14,  1;  14,  6;  Gord.  14,  3:  tr.  tyr.  30,  9  ist  noch  hinzu- 
zufügen Aur.  40,  4),  an  zwei  B  (Pert  11,  3;  Sev.  14,  9)  ebenso 
den  Nominativ  bis  (anstatt  is  Opil.  3,  3:  Max.  25,  2;  Sat.  11,  1), 
so  wird  es  wohl  nicht  bezweifelt  werden  können,  dafs  auch  in  der 
historia  Augusta  oft  fälschlich  von  den  Abschreibern  die  Formen 
hi  und  bis  für  i  und  is  gesetzt  worden  sind.« 

Zuweilen  ist  eis  oder   iis  geschrieben,   wo   das  Versmafs   die 

Neue -Wagener,  Lat.  Formenlehre.     II-     3.  Aufl.  25 


-     386     - 

einsilbige  Aussprache  verlangt:  so  Terent.  Andr.  1,  1 ,  36  (63); 
Eun.  5,  8,  59  (1089);  Heaut.  3,  1,  92  (501);  Hec.  Prol.  2,  6  (14); 
196  5,  2,  22  (788).  Bei  Lucrez  ist  nirgends  ein  zweisilbiges  eis  oder 
iis,  die  Herausgeber  schreiben  aber  nicht  is,  sondern  dem  sonstigen 
Gebrauch  dieses  Dichters  in  Beziehung  auf  die  Pronomina  gemäfs 
his,  auch  da,  wo  in  den  besten  Hdschr.  iis  oder  is  gelesen  wird. 
Vergl.  3,  34;  3,  267;  4,  238;  4,  1154;  5,  1091;  5,  1312:  6,  1212, 
und  Lachmann  zu  4,  934  S.  262.  Iis  hat  Plaut.  Men.  5,  6,  7 
(973)  in  der  Lesart  des  vet.  und  Vat.,  während  eine  lange  Paenult. 
erforderlich  ist,  daher  auch  Brix  is. 

Die  Form  eieis  (vergl.  Windisch,  Relativpronom.  p.  41,  42)  ist 
CLL.  1,  201  Z.  11  und  12  geschrieben,  eeis  1,  106  Z.  5  und  25 
(vergl.  Ritschi,  Opusc.  2,  421).  Und  wie  iei  und  ieis  im  Nomin. 
Plur.  (vergl.  unter  14),  so  ieis  im  Dat.  und  Ablat.  Plur.  C.  L  L. 
1,  204  Co).  1  Z.  5;  8;  15;  17;  18;  20;  24;  34  und  Col.  2  Z.  16; 
24;  33;  34;  1,  205  Col.  1  Z.  42;  49  und  Col.  2  Z.  42;  43;  1,  206 
Z.  56;  59;  70;  148;  154;  155;  1,  624  Z.  10;  6,  877"  Z.  7;  10, 
3886;  elog.  dar.  vir.  32;  Or.  546  und  Varro  L.  L.  9,  1,  5. 

Die  gewöhnliche  Form  iis  kommt  besonders  häufig  auf  den 
Militärdiplomen  vor,  in  der  Zeit  vom  Jahre  52  bis  liO  auf  den- 
selben 67  mal,  vergl.  Mommsen,  Hermes  1  p.  465.  Eine  genauere 
Übersicht  der  Formen  mit  doppeltem  I  giebt  Brambach  a.  a.  0. 
p.  323. 

Die  alte  Form  ihus  kommt  in  Inschriften  nicht  vor,  wird  aber 
von  Nonius  S.  486,  1 1  belegt :  ibus  pro  iis,  minus  latinum  putat 
consuetudo ,  cum  veterum  auctoritate  plurimuni  valeat  und  führt 
dafür  an:  eu  ecastor,  si  sitis  moratae  ambae  ibus  pro  ut  ego 
moribus  Titin.  (59,  vergl.  Ribbeck  z.  d.  St.);  nunc  quando  voluisti 
facere,  fac  voluptati  sies  ibus  Pompon.  (104)  und  latroues,  ibus 
(hibus  Fleckeisen)  dinumerem  Stipendium  Plaut.  Mil.  Glor.  1,  1, 
74  (auch  von  Donat  zu  Terent.  Eun.  3,  1,  42  citiert).  Ibus  ist 
auch  geschrieben  bei  Plaut.  Trucul.  1,  2,  14  (110)  ibust  ibi  pugna 
et  virtust  de  praedonibus  praedam  capere  (vergl.  Scholl  z.  d.  St.) ; 
Bacch.  1,  2,  34  (142)  praesente  (praesto  Leo)  ibus  illic  paeda- 
gogus  ut  siet;  Captiv.  prol.  5  et  in  ibus  emit  olim  amissum  filium; 
Varro  L.  L.  7,  5,  94  führt  aus  Lucilius  an:  atque  aliquos  ibi  ab 
rebus  clepsere  foro  qui,  für  ibi  schlägt  Soaliger  ibus  vor,  was 
auch  L.  Müller  (ine.  114)  und  ßaehrens  (fragm.  829)  aufgenommen 
haben.  Lachmann  (v.  1085)  schreibt  dafür  illi.  Im  Lucrez  ist  von 
Lachmann  und  Bernays  ibus  an  folgenden  Stellen  geschrieben: 
ponderibus  solidis  neque  quicquam  a  tergo  ibus    (in  den  Hdschr. 


—     387      — 

a  tergibus,  Abraham  Preiger  zuerst  a  tergo  ibus)  2,  88:  tundier 
atque  ab  ibus  crebro  pulsarier  ictu  (in  den  Hdschr.  atque  eius, 
Lachmann  z.  d.  St.  atque  ab  ibus  oder  aque  ibus)  4,  931  (933) 
und  sed  natura  loci  vi  ibus  officit  ipsa  suapte  (in  den  Hdschr. 
opus  efficit)  6,  ibb:  über  die  Quantität  der  Paenultima  vergl. 
Lachmann  zu  Lucr.  4,  933  S.  262.  In  Prosa  findet  sich  ibus  in 
einem  Senatsbeschlusse   aus   dem    Jahre  655    der  Stadt   bei  Gell. 

4,  6,  2  (vergl.  Hertz  z.  d.  St.),  vergl.  Placid.  Gloss.  57,  21  D. 

Im    Femin.   wurde   auch   eabus   gebraucht,    vergl.   Adject.  23 

5,  51.  Prise.  7,  3,  11  S.  733  (I  294,  4):  Ea/ms  etiam  pro  eis 
differentiae  causa  in  feminino  Emina  protulit  in  IUI  Annalium 
(fragm.  32  ed.  Peter  p.  105,  12):  Scriba  poutificius,  qui  cum  eabus 
stuprum  t'ecerat.  Dicit  enim  de  Vestalibus.  Dasselbe  ist  auch 
bei  Cato  R.  R.  152  (96,  6  ed.  Keil). 

23.  Über  den  Genetiv  Plur.  lehrt  Paul.  Festi  S.  77,  8:  Eum 
antiqui  dicebant  pro  eorum,  wie  auch  C.  I.  L.  1,  206  Z.  52  steht. 
Wie  aeius  und  aeam  S.  376,  377,  381  geschrieben  ist,  so  auch 
aeorum   CLL.  5,  3811;   5,  4410:   6,  7583;   6,  7784;   6,  8606; 

6,  8685:  6,  8716:  6,  8875;  6,  9035;  6,  10647;  6,  10718;  6, 
10755:  6,  10791;  6,  10812;  6,  10984;  6,  12016:  6,  13712;  6, 
15102;  9,  4711:  10,  1870:  10,  2073;  10,  3330;  10,  3349;  10, 
3659  u.  a. 

Arvorsum  fnd  CLL.  1,  196  Z.  24  beweist  nicht,  dafs  das 
Neutr.  Plur.  im  Nomin.  oder  im  Accus,  auf  d  ausgehen  könne,  son- 
dern dieser  Ausdruck  ist  mit  antea,  interea,  praeterea,  propterea 
zu  vergleichen,  worin  die  notwendige  Länge  des  a  die  Herleitung 
von  dem  Neutr.  Plur.  ausschliefst.  Vergl.  Lachmann  zu  Lucr. 
2,  518. 

24.  Eum,  eam,  eo,  ea  (als  Ablat.),  eos,  eas,  eorum,  earum 
können  in  der  älteren  Poesie  die  Synizesis  erleiden,  wie  Plaut. 
Gas.  Prol.  18:  Epid.  2,  2,  31  (215):  Bacch.  4,  9,  51  (975);  Most. 
2,  2,  51  (482);  4,  3,  59  (975);  Men.  3,  1,  12  (459);  Mil.  2,  5, 
64  (474):  3,  3,  52  (926);  4,  2,  6  (996);  Merc.  2,  3,  66  (400); 
5,  2,  6  (847);  Pseud.  1,  1,  53;  1,  1,  90;  1,  2,  9  (142);  1,  2,  51 
(184);  1,  .3,  35  (269);  1,  5,  115  (529);  2,  2,  42  (637);  2,  3,  16 
(682);  4,  2,  55  (1012);  Poen.  Prol.  61;  96;  2,  9  (457);  2,  32 
(478);  2,  39  (486):  3,  4,  14  (724);  5,  2,  135  (1095);  Stich.  1,  1, 
22;  1,  2,  20  (78);  1,  2,  44  (102);  1,  3,  51   (205);  Irin.  1,  1,  11; 

1,  2.  178  (215);  Truc.  4,  4,  20  (873);  Terent.  Andr.  1,  2,  29  (200); 

2,  3.  11  (385);  2,  3,  18  (392);  3,  3,  44  (576);  4,  2,  11  (694); 
4,  3,  4  (719);  4,  3,   12  (727);  4,  4,  42  (781);  5,  4,  9  (912);  5,  5, 

25* 


—     388     - 

197  4  (960);  5,  6,  7  (971);  5,  6,  15  (979);  Eun.  Prol.  31;  1,  2,  17 
(97);  2,  3,  94  (385);  3,  1,  25  (415);  4,  3,  23  (665);  4,  4,  31 
(698);  4,  7,  27  (797);  5,  4,  30  (952);  Heaut.  1,  2,  16  (190); 
3,  3,  12  (572);  4,  5,  39  (787);  5,  2,  49  (1002)-  5,  3,  11  (1013); 
Phorm.  1,  3,  19  (171);  2,  2,  33  (347);  2,  4,  4  (444);  Hec.  Prol. 
2,  23  (30);  2,  46  (54);  1,  2,  88  (163);  2,  1,  41  (238);  2,  2,  20 
(262);  Adelph.  5,  8,  9  (932);  Acc.  (Ann.  fragm.  3  ed.  Baebrens 
p.  267)  bei  Macrob.  Sat.  1,  7,  37.  Vergl.  über  das  einsilbige  eis 
unter  22  und  über  die  Synizesis  in  eundem,  eandem,  eodem,  eadem 
(als  Ablat.),  eaedem,  eosdem,  easdem,  eorundem  S.  396. 

Alte  Nebenformen  waren  sM?n,  sam^  sos,  sas  für  eum,  eam, 
eos,  eas,  vergl.  H.  Jordan,  Kritische  Beiträge  zur  Geschichte  der 
lateinischen  Sprache  p.  247,  248.  Fest.  S.  298 :  Sum  pro  eum 
usus  est  Enuius  1.  1.  (v.  99):  At  tu  non,  ut  (astu,  non  vi  Vahlen 
und  L.  Müller)  surn  summam  (in  der  Hdschr.  summa)  servare 
decet  rem.  Et  1.  II  (v.  144):  At  sese,  su7n  quae  dederat  in  lu- 
minis  oras.  S.  301 :  Sos  pro  eos  antiqui  dicebant,  ut  Ennius  1.  I. 
(v.  23):  Constitit  inde  loci  propter  sos  dia  dearum  (in  der  Hdschr. 
dea  diarum).  L.  III  (v.  153):  Circum  sos  quae  sunt  magnae  gentes 
opulentae.  L.  VII  (v.  236) :  Dum  censent  terrere  minis,  hortantur 
ibi  (in  der  Hdschr.  be)  sos.  L.  XI  (v.  380) :  Contendunt  Graios, 
Graecos  memorare  solent  sos.  Und  S.  325 :  Sas  Verrius  putat 
significare  eas,  teste  Ennio,  qui  dicat  in  LI  (v.  102) :  Virgines 
nam  (iam  L.  Müller)  sibi  quisque  domi  Romanus  habet  sas;  cum 
suas  magis  videatur  significare.  Sicuti  eiusdem  1.  IUI  fatendum 
est  eam  significari,  cum  ait  (v.  225):  Nee  quisquam  sophiam  (in 
der  Hdschr.  philosophiam) ,  quae  doctrina  Latiua  lingua  non  ha- 
betur (in  der  Hdschr.  habet),  sapientia  quae  perhibetur,  in  somnis 
vidit  prius,  quam  sam  discere  coepit.  Ennius  gebrauchte,  sagt 
L.  Müller,  Quintus  Ennius,  Einleitung  in  das  Studium  der  röm. 
Poesie  198,  sum,  sam,  sos,  sas  nur  in  den  Annalen,  nicht  im 
Drama,  da  er  hier  kein  Bedenken  trug,  eum  u.  ä.  durch  Synizese 
einsilbig  zu  macheu.  Sam  schreibt  Scholl  in  einem  Zwölftafel- 
gesetz (tab.  VII  7)  nach  Mommsens  Vorschlag,  vergl.  Scholl,  Leg. 
duodecim  tab.  reliq.  p.  61,  62,  138. 

Eine  Form  sumpse  schlägt  Bergk  im  Plaut.  Trucul.  1,  2,  58 
(159)  vor:  quia  qui  alterum  incusat  probri,  sumpse  enitere  oportet, 
was  auch  Scholl  in  den  Text  gesetzt  hat  und  Bücheier  billigt.  In 
den  Hdschr.  steht  entweder  sumpsit  seniteri  oder  se  ipsum  in- 
tueri,  Bothe  schlug  se  eumpse  vor,  Spengel  eumpse  sapere  oportet, 
vergl.  Niemöller,    De  pronominibus  ipse  et  idem   apud  Plaut,  et 


-     389     — 

Terent.  p.  26 ;  auch  SchöU  vermutet  Trucul.  4,  3,  78  (852)  sapse 
(vergl.  praef.  XXIII),  in  den  Text  hat  er  die  Konjektur  Bothe's 
eapse  gesetzt. 

Festus  unter  sas  S.  325  fügt  noch  folgendes  hinzu:  Idem 
(Ennius)  cum  ait  sapsam  pro  ipsa  nee  alia,  ponit  in  1.  XIII  (Ann. 
406  ed.  L.  Müller) :  Nam  res  sapsa  loco  sese  ostentatque  iubet- 
que.  Et  Pacuvius  in  Teuere  (324):  Nam  Teucrum  regi  sapsa  res 
restibiliet. 

25.  An  IS,  ea,  id  können  auch  Suffixe  treten: 

a)  Paul.  Festi  S.  110  giebt  in  eopte  mit  der  Erklärung  eo  ipso. 

b)  Gewöhnlicher  ist  bei  mehreren  Kasus  von  /*•,  ea,  id 
die  Anhängesilbe  — pse^  vergl.  unter  ipse. 

c)  Die  Anhängung  von  ce  an  Kasus  von  w,  ea,  id  ist 
für  die  älteren  Schriftsteller  unstatthaft,  vergl.  Ritschi, 
Opusc.  2  p.  455  Anm.  Bei  Plaut.  Merc.  1,  1,  92  schrieb  Camerar. 
gegen  das  Versmafs  iisce,  im  Leipz.  ist  isce,  in  den  älteren  Büchern 
isset,  woraus  Bothe  bis  sie  gemacht  hat.  Bei  Cic.  pro  Caec.  34, 
99  gab  Lamb.  aus  der  Aid.  iisce  rebus,  in  den  meisten  Büchern 
ist  das  verderbte  visceribus,  im  Par.  k  und  in  der  lunt.  das  richtige 
hisce  rebus.  Bei  Sen.  Nat.  Quaest.  1,  3,  2  und  1,  5,  14  ist  das 
überlieferte  eiuscemodi  in  eiusmodi  berichtigt,  in  beiden  Stellen 
nach  dem  Berl.,  in  der  zweiten  auch  nach  dem  Bamb.  und  den 
codd.  Grut.  Unrichtig  wurde  ferner  bei  Vitruv.  2,  6,  3  eiuscemodi 
geschrieben,  im  Gud.  und  Harl.  ist  eiusdem  modi,  in  einigen  an- 
deren Büchern  eins  modi.  Bei  Pacat.  Panegyr.  Theod.  Aug.  9,  4 
ist  eiuscemodi  im  Vat.  10,  in  den  übrigen  Büchern  cuiuscemodi, 
Baehrens  (p,  279,  9)  schreibt  cuiusquemodi.  Bei  Gell.  16,  8,  10 
hat  Hertz  eiusdemmodi  statt  der  sonstigen  Lesart  eiuscemodi  ge- 
schrieben, aber  17,  19,  1  eiuscemodi  für  Gronovs  huiuscemodi 
in  den  Text  gesetzt,  vergl.  0.  Gorges,  De  quibusdam  sermonis 
Gelliani  proprietatibus  observat.  p.  10,  der  auch  16,  8,  10  eius- 
cemodi hergestellt  wünscht.  Aber  bei  Tert.  de  anima  53 :  Lamprid. 
Heliog.  26,  9:  Hieronym.  Epist.  82,  6:  Hygin.  Poet.  Astron.  4,  13 
und  lul.  Valer.  3,  17;  3,  25;  3,  34;  3,  47  (28.  40.  55.  77)  ist 
eiuscemodi  unangefochten. 

b)  idem,  eadem,  idem. 

26.  Idem,  eadem,  idem  folgt  in  seiner  DekHnation  dem  ein- 
fachen is,  ea,  id.  Das  Suffix  — dem  ist  ursprünglich  eine  Accu- 
sativform   für  diem   und   bedeutet   eigentlich    »den  Tag,   die  Zeit, 


—     390    — 

dann«  und  in  verallgemeinerter  Bedeutung  »gerade,  eben,  selbig,« 
vergl.  Corssen,  Aussprache  und  Vokalismus  II  p.  855. 

Das  Mascul.  iclem  hat  lange  Paenultima  und  wird  auch  eidem 
geschrieben,  wie  CLL.  1,  551  Z.  9;  12:  1,  577  Col.  3  Z.  2;  1, 
591;  1,  594  (6,  1275):  1,  600:  1,  1011  Col.  2  Z.  8:  1,  1244;  6, 
358;  Or.  3288;  eide.qtie  CLL.  1,  1223;  eidq.  1,  1245:  edemque 
9,  2996.  Eidem  haben  auch  die  Hdschr.  des  Varro  L.  L.  10,  2, 
10:  Cic.  Ep.  Fam.  13,  1,  3  und  Att.  1.  11,  1;  1,  14,  1:  1,  14,  5: 
Corn.  Nep.  Phoc.  2,  1:  2,  4,  vergl.  Lachmann  zu  Lucr.  1,  120 
und  Nipperdey  Spicileg.  p.  49;  mit  Ausnahme  von  Varro  steht  an 
den  angeführten  Stellen  idem  im  Texte. 

In  dem  Citat  aus  Ennius  bei  Cic.  Orat.  47,  157  hat  die  Erlang. 
Hdschr.  isdem  campus  habet,  und  dies  ist  dem  Zusammenhange 
der  Ciceronischen  Stelle  gemäfs,  dieselben  Worte  werden  aber  auch 
von  Servius  zu  Verg.  Aen.  11,  326  angeführt,  und  hier  steht  idem 
statt  isdem:  L.  Müller  schreibt  Aen.  560  idem  und  sagt  in  Quintus 
Ennius,  Einleitung  in  das  Studium  der  röm.  Poesie  p.  198:  »Irrig 
ist  die  Ansicht,  dafs  Ennius  im  Nominativ  des  Singularis  isdem 
für  idem  gebraucht.«  Warum  dies  irrig  ist,  giebt  er  nicht  an, 
auch  Baehrens  (102)  hat  idem  aufgenommen  (vergl.  Ritschi,  Opusc. 

4,  319  sq.)  Dagegen  will  H.  Jordan,  Beiträge  zur  Geschichte  der 
lat.  Sprache  295  isdem  statt  idem  schreiben  im  Acc.  (260  ed. 
Ribbeck:  splendet  saepe,  ast  idem  nimbis  interdum  nigret)  bei 
Nonius  S.  144,  12,  wo  aber  auch  L.  Müller  idem  hat.  Sicher 
jedoch  ist  isde7n  als  Nominat.  bei  Plaut.  Amph.  3,  2,  64  (945): 
verum  eadem  si  isdem  purgas  vergl.  Ritschi,  Opusc.  2  p.  432, 
ferner  isdem  Inschr.  Henz.  5080  und  Grut.  S.  360,  2  und  dafür 
eisdem  CLL.  1,  576;  1,  577  Col.  2  Z.  9:  11;  13;  1,  1468:  1470 
(3,  1772;  3,  1785):  6,  1330,  Ritschi,  Opusc.  4  p.  315  u.  folg. 

Das  Neutrum  idem  hat  kurze  Paenultima:  aus  Unachtsam- 
keit ist  eidem  ious  geschrieben  CLL.  1,  204  Col.  2  Z.  20,  aber 
Z.  27  richtig  idem,  vergl.  Ritschi,  Opusc.  2  p.  421. 

27.  Der  Dativ  Sing.  Masc.  eidem  ist  gewöhnlich  dreisilbig, 
ist  aber  zweisilbig  gebraucht  von  Lucil.  (ed.  L.  Müller  ine.  18: 
ed.  Lachmann  1020*",  4;   ed.  Baehrens    1,  9,  4)    bei   Lact.  Instit. 

5,  9,  20  uni  se  atque  eidem  studio  omnes  dedere  et  arti  und 
von  Manil.  3,  73  ordine  sub  certo  duxit,  pars  semper  ut  eidem 
Confinis  parti  vicinis  staret  in  arvis. 

Für  eidem  kommt  in  Inschriften  öfter  ein  Dativ  idem  vor, 
80  CLL.  6,  5360:  6,  5778;  6,  6788:  6,  7368:  6,  7788:  6,  8449: 

6,  8801;   6,  9975;   6,  10219;   6,  12162;   6,  13773;    6,  14529;    6, 


—     391     — 

14841;  6,  14930;  6,  14970;  9,  1884;  9,  1915;  10,  542;  10,  573 
(id  geschrieben);  10,  1883;  10,  2412;  Orell.  4106;  4425;  4777 
u.  a.  m.,  auch  gelegentlich  in  Hdschr.  wie  bei  Cic.  Verr.  3,  40,  91 
in  den  Lag.  29  und  42. 

Auch  isdem  und  iisdon  lautet  in  späterer  Zeit  der  Dativ. 
»Und  doch  ist  es  keinem  Zweifel  unterworfen,  sagt  Ritschi,  Rhein. 
Mus.  1859,  14  p.  380  (Opusc.  4  p.  385  Anm.),  dafs  man  in  späteren 
Zeiten  so  sprach  und  schrieb.  Es  kann  dies  nur  auf  einer  durch- 
aus irrationellen  Vermischung  beruhen,  zu  der  sich  die  Sprache 
durch  das  Nebeneinanderbestehen  von  idem  und  isdem  im  Nom. 
Plur.  und  vielleicht  selbst  noch  Sing,  verleiten  liefs.«  Solche  Dative 
sind  isdem  im  CLL.  6,  9719;  6,  11368;  6,  11840;  6,  12930; 
isde  CLL.  6,  9590;  6,  14592;  isd  CLL.  6,  10522;  iisd  CLL. 
13,  819,  vergl.  Fabretti  Inscr.  antiq.  S.  291,  No.  225  bis  238. 

Für  den  Dat.  Sing.  Femin.  eidem  findet  sich  auch  eaedem 
Anth.  Lat.  ed.  Burmann  4,  323  (ed.  Meyer  1536)  v.  2. 

28.  Für  den  Gen  et.  Sing,  eiusdem  ist  CLL.  6,  8860  und 
6,  8861   auch  isdem  geschrieben. 

Im  Accus.  Sing.  Masc.  und  Femin.  sowie  im  Genet.  Plur. 
geht  das  auslautende  m  vor  dem  in  n  über,  so  sagt  Prise.  1,  7,  38 
S.  556  (I  29,  16);  m  transit  in  n  et  maxime  d  vel  c  vel  t  vel  q 
sequentibus,  ut  tantum  tantundem,  idem  itentidem,  eorum,  eorun- 
dem  und  12,  5,  21  S.  946  (I  589,  25):  mutatur  enim  m  in  n 
ante  d  euphoniae  causa,  ut  eundem^  eandem^  quod  in  aliis  quo- 
que  compositis  fieri  solet  propter  eandem  consonantem,  ut  quen- 
dam,  quandam,  quorundam,  quarundam,  quae  tamen  possunt  et 
per  adiectionem  habere  extremam  syllabam. 

29.  Über  den  Nomin.  und  den  Dat.  und  Ablat.  Plur. 
sagt  Prise.  12,  5,  22  S.  946  (I  589,  29):  Ceteri  casus  supra  dicto- 
rum  pronominum,  hoc  est  eadem^  eiusdem^  eidem ^  eodem,  eadem, 
eisdem,  easdem,  eosdem,  ex  integro  et  corrupto  inveniuntur.  Ita- 
que  regula  exigit  per  duas  i  vel  per  e  et  i  tam  nominativum 
pluralem  masculini  quam  dativos  et  ablativos  omnium  plurales 
scribi,  id  est  iidem  vel  eidem  et  iisdem  vel  eisdem.  luvenalis  in 
V  Saturarum  (Sat.  14,  30):  Dat  eisdem  ferre  cinaedis.  Solent 
autem  auctores  etiam  per  synaeresin  unam  i  ponere  pro  dua- 
bus.  Die  nämliche  Stelle  des  luven,  giebt  Prise.  7,  5,  21  S.  740 
(I  304,  17)  als  Beispiel  einer  Diaeresis,  zusammen  mit  Sat.  14, 
122  eidem  incumbere  sectae.  Vorzüglich  aber  ist  Prise.  7,  4,  15 
S.  737  (I  298,  9)  zu  beachten:  Puto  autem,  quod  in  his  diffe- 
rentiae  causa  servata  est  geminatio  i,   ne,   si  di  et  dis  et  i  et  is 


—    392    — 

dicamus,  dubitatio  fiat  significationis ;  nam  di  etiam  praepositio 
est  et  dis  et  praepositio  est  et  i  et  is  verba.  In  pluribus  autem 
invenis  differentiae  causa  buiuscemodi  quasdam  fieri  syllabarum 
vel  litterarum  additiones  vel  ademptiones  vel  accentuum  mutatio- 
nes,  itaque  in  compositione  idem  et  isdem  per  u?iam  i  scripsisse^ 
quia  nuUa  confusio  fit  significationis,  inveniuntur  pro  eidem  et 
eisdem.  Denn  wenn  auch  der  hier  aufgestellte  Grund,  weshalb  i 
und  is,  nicht  aber  idem  und  isdem  vermieden  seien,  unerheblich 
ist,  so  scheint  doch  die  Beobachtung  richtig  zu  sein,  dafs  wohl  ii 
und  iis,  selten  aber  iidem  und  iisdem  gebraucht  wurden.  Unklar, 
weil  nicht  sicher  überliefert,  ist  Cic.  Orat.  47,  157,  GöUer  schreibt: 
Isdem  Campus  habet  inquit  Ennius,  et  In  templis  isdem.  At  eis- 
dem erat  verius,  nee  tarnen  probavit,  ut  opimius.  Male  sonabat 
iisdem  (Ritschi,  Prooem.  zum  Bonner  Lect.  Catal.  für  den  Winter 
1855  auf  56  p.  8  und  9  =  Opusc.  4  p.  320—322  will  hierfür  isdem, 
was  auch  Kayser  in  den  Text  gesetzt  hat):  impetratum  est  a  con- 
suetudine,  ut  peccare  suavitatis  causa  liceret.  Ganz  anders  Stangl 
nach  dem  Vorschlage  von  Heerdegen:  -»Isdem  campus  habet«,  in- 
quit Ennius;  et  in  templis:  »EIDEM  PROBAUIT« :  at  isdetn  erat 
verius,  nee  tamen  eisdem  ut  opimius;  male  sonabat  isdem:  impe- 
tratum est  a  consuetudine  (a  ratione  Augustini  Regulae  p.  517, 
4  sq.  ed.  Keil)  ut  peccare  suavitatis  causa  liceret. 

Idem  als  Nomin.  Plur.  wird   meistens  von   den  Dichtern   an- 
gewandt,   so  Plaut.  Asin.  2,  2,  75  (342):   Lucr.  1,  165;   2,  693; 

3,  48;  5,  349;  Verg.  Aen.  3,  158;  3,  504;  3,  541;  3,  564;  8,  639; 
Horat.   Carm.  3,  4,  67   und  Epist.  1,  1,  82;    Tibull.   1,   10,  15; 

4,  1,  136;  Ovid.  Amor.  3,  12,  25;  Met.  1,  239;  8,  135:  8,  626;  10, 
739;    14,  93;   Trist.  1,  2,  17;   3,  7,  19;    Her.  7,  8;    19  (20),  73; 

200  Germ  an.  Phaen.  523;    Manil.  1,  186;   2,  518;    Aetna  82;    Lucan. 

4,  524;   Sil.  5,  86;    9,  508;  16,  322;    Nemes.  299;    Claudian.  in 
Eutrop.  2  praef.  69;  —  C.  I.  L.  3,  3286;  5,  3924;  5,  4131 :  5,  4294 
9,  422  Z.  62;    10,  4650;    10,  5688;    fasti  Venus,  a  726;   I.  Neap 
3952;  5501;  6759;  Orell.  4517  Z.  14;  Henzen  5314;  5667;  6155 
6789;  —  Varro  bei  Gell.  13,  12,  6;  L.  L.  5,  10,  57  (zweimal) 

5,  10,  65;  6,  4,  34;  6,  7,  52;  8,  36,  64;  9,  8,  14;  9,  9,  15 
9,  13,  19;  9,  19,  26;  Cicer.  de  orat.  3,  44,  74;  Verr.  2,  28,  68 
2,  29,  71;  2,  59,  145;  3,  37,  85;  3,  68,  159;  4,  67,  151;  de 
imper.  Cn.  Pomp.  17,  51;  18,  55;  pro  Cluent.  34,  92;  1.  agr.  1, 
4,  10;  1,  5,  14:  2,  28,  75;  Catil.  2,  7,  15;  3,  1,  2;  3,  8,  20; 
pro  Süll.  12,  34:  29,  82;  de  prov.  consul.  6,  13;  18,  43;  19,  44; 
19,  45;   de  domo  11,   28;   pro   Sestio   62,  129;   pro  Cael.   2,  5; 


—     393     — 

15,  35:  in  Pison.  16,  38;  17,  39:  pro  Plane.  5,  13;  17,  42;  42, 
102;  Philipp.  1,  2,  5:  10,  7,  14;  10,  8,  16;  Off.  2,  12,  42;  3,  3, 
14;  3,  4,  20;  Cat.  Mai.  7,  24;  Legg.  2,  9,  21;  Ep.  Farn.  1,  1,  3; 
2,  8,  2;  Att.  4,  5,  1;  10,  8,  5  (Baiter  idem,  Wesenberg  iidem); 
Lentul.    bei  Cic.  Ep.  Farn.   12.  55,  5;   Caes.   bell.  Gall.  1,  31,  1; 

5,  42,  5;  6,  13,  5:  bell.  civ.  2,  28,  1,  vergl.  Meusel,  Lexic.  Caes. 
II  16);  Auct.  bell.  Alexand.  12,  2;  18,  3  (in  den  Ausgaben  von 
Nipperdey  und  Em.  Hoffmann  iidem);  Sallust.  lug.  27,  1;  31,  12; 
Liv.  2,  39,  12;  3,  30,  1;  3,  31,  1;  3,  64,  1;  4,  50,  8;  5,  25,  13; 

6,  42,  2;  21,  41,  6;  23,  6,  5  (Zingerle  schreibt  überall  iidem); 
Plin.  Panegyr.  46;  61;  Quintil.  8  praef.  4;  9,  3,  31;  12,  1,  30; 
Tacit.  Histor.  2,  33;  Ann.  1,  13;  Flor.  3,  11,  10;  lustin.  14,  4, 
11;  18,  1,  2;  38,  4,  7;  Veget.  de  re  milit.  1,  11. 

Iidem  ist  in  Inschriften  äufserst  selten,  so  Grut.  p.  187,  4, 
welche  Inschrift  sonst  beinahe  ganz  mit  der  auf  Seite  187,  12 
übereinstimmt,  in  welcher  eidem  ist;  öfter  findet  sich  iidem  auch 
iß  besseren  Hdschr.,  sehr  oft  in  den  gewöhnlichen.  Es  steht  Cic. 
Ein.  1,  2,  4;  1,  14,  48;  1,  18,  61;  3,  13,  44;  3,  14,  47;  3,  16, 
81;  4,  3,  7;  4,  7,  16;  Tuscul.  2,  27,  65;  4,  15,  34;  4,  19,  43; 
Nat.  Deor.  3,  6,  14;  Divin.  1,  40,  88;  1,  40,  89;  2,  53,  108; 
2,  54,  111;  Off.  1,  24,  84;  de  rep.  1,  8,  13;  2,  37,  62;  3,  11, 
18;  3,  35,  48;  Legg.  1,  1,  4;  1,  6,  18;  2,  2,  5;  2,  20,  50;  2,  21, 
52;  3,  4,  10;  Ep.  Att.  3,  23,  4;  Liv.  6,  7,  6  ed.  Hertz;  Senec. 
de  ira  2,  26,  5;  de  vit.  beat.  1,  5;  de  otio  6  (32),  5;  Cons.  Polyb. 
18  (37),  6;  Nat.  quaest.  5,  18,  2. 

Eidem  CLL.  1,  197  Z.  17;  1,  202  Col.  1  Z.  11;  16;  20; 
24;  28;  1,  566  Z.  10;  1,  567  Z.  9:  1,  1161;  1,  1162;  1,  1163; 
1,  1178;  1,  1189;  1,  1216;  1,  1247;  1,  1251;  6,  7;  L  Neap.  219; 
2241;  4065;  Grut.  p.  187,  12;  C.  I.  L.  1,  1227  (eidq.)  und  L  Neap. 
4221  (eid.);  —  Cic.  de  orat.  2,  24,  103;  3,  33,  134;  3,  35,  140; 
pro  Sestio  4,  9;  6,  14;  14,  33;  62,  130;  Harusp.  resp.  7,  13; 
26,  55:  Tuscul.  2,  27,  65  (einige  Reihen  vorher  in  demselben 
Paragraphen  iidem):  Ep.  Fam.  1,  9,  20;  Sulpic.  Sever.  bei  Cic. 
Ep.  Fam.  4,  12,  3;  Corn.  Nep.  Alcib.  6,  5;  Vitruv.  9  praef.  1 
(212,  12). 

Neben  den  angeführten  Formen  des  Nomin.  Plur.  kommen 
auch  eisdem  oder  isdem  vor,  wie  eis,  eeis,  ieis.  Charis.  1,  15 
S.  86  (110,  23):  Is  homo  idem  compositum  facit,  nisi  quia  Caesar 
libro  II  singulariter  idem,  pluraliter  isdem  dicendum  confirmat; 
sed  consuetudo  hoc  non  servat.  Da  in  diesen  Worten  unklar  ist, 
inwiefern  Caesars  Lehre  von  der  des  Charisius  abweiche,  so  schlug 


—     394     — 

Ritschi ,  De  miliar.  Popill.  deque  epigr.  Sorano  p.  20  (Opusc.  4 
p.  138)  vor,  nach  compositum  facit  die  Worte  et  singulariter  et 
pluraliter  einzuschalten.  In  der  späteren  Abhandlung  de  idem 
isdem  prononiinis  formis  p.  4  (Opusc.  4  p.  314)  zeigt  er  sich  ge- 
neigt, idem  pluraliter,  singulariter  isdem  zu  schreiben,  indem  er 
Nipperdey  zu  Caes.  Fragm.  p.  757  anführt,  wo  vielmehr  die  Ver- 
besserung idem  pluraliter  et  isdem  mit  Weglassung  von  singula- 
riter empfohlen  wird.  Eisdem  als  Nomin.  Plur.  C.  I.  L.  1,  198 
Z.  27;  1,  1143;  1,  1149;  1,  1187;  1,  1192:  isdem  CLL.  6,  2041 
Z.  56;  6,  2075  Col.  2  Z.  26;  6,  2078  Col.  2  Z.  10:  20  (acta  fratr. 
Arv.  aus  den  Jahren  58  und  59,  105  und  118);  Grut.  p.  43,  5, 
welch  letztere  Inschrift  jedoch  eine  Fälschung  von  C.  I.  L.  1,  1149 
zu  sein  scheint. 

Im  Dat.  und  Ablat.  Plur.  ist  isdem  (in  Hdschr.  oft  his- 
dem)  die  gewöhnliche  Form:  Pacuv.  (245)  bei  Gell.  2,  26, 
13;  Verg.  Aen.  2,  654;  7,  70;  Horat.  Carm.  3,  2,  27;  Epist.  1, 
1,  71;  2,  2,  154;  Prop.  3  (2),  26,  43;  Ovid.  Ars  am.  2,  362; 
Met.  2,  160;  2,  748;  3,  330;  3,  592;  4,  92;  9,  720:  11,  742; 
12,  121;  13,  576;  Trist.  3,  1,  58;  Epist.  ex  Pont.  2,  5,  65;  3,  9, 
41;  4,  8,  82;  Ibis  163  (159)  und  Heroid.  9,  55;  18  (19),  149; 
Manil.  2,  97;  3,  78;  3,  487;  4,  510;  4,  589;  4,  652;  Aetna  330: 
331;   Lucan.  6,  467;   Val.  Flacc.  2,  162;   3,  122;   4,  143;    6,  1; 

6,  241;  Calpurn.  7,  71;   Sil  15,  151;   Stat.  Theb.  6,  595;   luven. 

7,  153;  10,  175:  11,  73;  15,  157;  AnthoL  Lat.  ed.  Burmann  2, 
131  (Meyer  820:  Riese  462;  Baehrens  4,  72)  v.  31;  —  CLL. 
1,  206  Z.  3;  4,  1278;  5,  4016;  —  Varro  L.  L.  7,  2,  8;  8,  18,  35; 
Cic.  Verr.  5,  57,  148;  pro  Font.  14,  30  (10,  20);  pro  Caec.  14, 
39;  de  imper.  Cn.  Pomp.  7,  18;  22,  63;  pro  Cluent.  22,  59;  40, 
112;  pro  Süll.  3,  7;  20,  56;  pro  Arch.  3,  5:  de  dom.  11,  27:  11, 
29;  18,  48;  25,  66;  40,  105;  de  prov.  consuL  10,  25;  Harusp. 
resp.  8,  15;  21,  45;  22,  46;  pro  Sestio  6,  14;  8,  18:  15,  33:  15, 
34;  22,  50;  in  Vatin.  9.  23:  pro  Cael.  9,  20:  15,  36:  23,  57;  pro 
Plane.  9,  22;  pro  Milon.  7,  17;  36,  99;  Philipp.  3,  7,  18;  11,  5, 
12;  Fin.  3,  7,  23;  3,  12,  40;  3,  14,  48;  4,  4,  10:  4,  8,  19;  4,  11, 
26:  4,  16,  45:  4,  27,  74;  5,  4,  10;  5,  4,  11;  5,  7,  19;  TuscuL 
1,  15,  32:  1,  19,  43;  1,  39,  93;  3,  15,  32;  3,  22,  53;  4,  1,  2; 
Nat.  Deor.  1,  2,  4;  1,  31,  87:  Divin.  1,  3,  5:  1,  14,  25;  1,  34, 
76;  1,  44,  100;  2,  71,  146;  de  fato  1,  2;  Ofi.  1,  25,  89:  1,  26, 
91;  1,  30,  108:  1,  37,  135;  Cat.  Mai.  23,  82;  LaeL  18,  65;  27, 
101;  de  rep.  1,  1,  1:  1,  5,  9:  3,  11,  18;  Legg.  1,  5,  15;  1,  7, 
23;  1,  12,  33;  1,  17,  47;  2,  7,  17;  2,  17,  43;  Ep.  Farn.  15,  1,  2; 


-     395    — 

Att.  4,  16,  14;  fi,  1,  3  (Baiter  isdem;  Wesenberg  iisdem):  Caes. 
bell.  Gall.  2,  3,  5;  2,  7,  1:3,  3,  3;  3,  12,  4;  7,  35,  5;  7,  41,  2; 
bell.  civ.  1,  81,  2:  2,  19,  4;  2,  23,  1;  3,  20,  1;  3,  39,  1;  3,  81,  1; 
3,  94,  4;  3,  101,  1,  vergl.  Meusel,  Lexic.  Caes.  II  16:  Videtur 
Caesar  semper  formis  idem  et  isdem  usus  esse;  Hirt.  bell.  Gall 
8,  14  (iisdem  Nipperdey.  Em.  Hoffmann,  Frigell,  Whitte);  Auct 
bell.  Alexandr.  33,  4  (iisdem  Nipperdey):  55,  4  (iisdem  Nipperdey 
Em.  Hoffmann);  Sallust.  Cat.  39,  6;  42,  1;  49,  1;  lug.  14,  11 
25,  2;   54,  1;   54,  9;   85,  1;    Liv.  1,  86,  8;    1,  43,  9;   3,  55,  13 

3,  57,  8;  6,  12,  4;  7,  1,  6;  8,  2,  5;  8,  6,  15;  8,  25,  1;  21,  10,  5 
21,  18,  14;  22,  34,  4;  23,  7,  10;  23,  30,  6  (Zingerle  überall  iis 
dem);  Vitruv.  1,  3,  1   (15,  16);  4,  1,  3  (84,  22);  4,  1,  7  (86,  2) 

4,  1,  12  (87,  26);  4,  2,  1  (88,  7);  4,  2,  4  (89,  19):  4,  6,  6,  (98 
24);  4,  7,  2  (99,  21):  4,  6  (8),  2  (101,  9);  4,  6  (8),  4  (101,  16) 
4,  6  (8),  5  (102,  1);  4,  6  (8),  6  (102,  7  und  102,  10);  5,  1,  7 
(106,  27);  5,  8  (7),  1  (119,  29);  5,  9,  3  (122,  20);  5,  10,  1 
(125,7);  6,  3,  1  (140,  12);  8,  3,  19  (200,  20),  fast  immer  in  den 
besten  Hdschr.  bisdem;  Senec.  Benef.  7,  10,  2;  de  ira  2,  8,  2; 
3,  9,  4;  Cons.  Helv.  6;  8;  Nat.  quaest.  7,  6,  1;  Suet.  Aug.  48; 
71;  98;  Nero  12;  Tit.  8;  Reiffersch.  Reliq.  217,  2  und  227,  3; 
Plin.  Pauegyr.  15;  23;  30;  35;  61;  90;  104;  Censorin.  6,  4; 
fragm.  8,  2;  Frontin.  Aquaed.  76;  Tacit.  Ann.  1,  17;  1,  31;  1, 
43;  2,  49;  3,  72;  4,  25;  4,  28;  6,  13;  6,  23;  6,  38;  6,  49;  11, 
11;  11,  22;  11,  25:  12,  22;  12,  27;  12,  37;  13,  30;  13,  48;  14, 
22;  14,  46;  15,  22;  15,  35;  Histor.  1,  20;  3,  13;  4,  3;  Agric.  1; 
de  orator.  1;  Quintil.  7,  3,  1;  8,  6,  3;  9,  4,  99  (von  Halm  ein- 
geklammert):   11,  3,  46;   Flor.  1,  11,  5:    1,  18,  11:   3,  12,  11; 

3,  17,  6:  4,  2,  58;  lustin.  13,  5,  4;  18,  2,  8:  23,  1,  7;  29,  1,  1; 
43,  2,  9;   Mamert.  Genethl.   Maxim.  4;    Spartian.   Anton,   Carac. 

4,  3;  Sever.  8,  17;  Capitol.  Maxim,  duo  30,  2  (=  Maxim,  iunior 
4,  2);  Lamprid.  Ant.  Heliog.  25,  6;  35,  5;  Alex.  Sever.  16,  1; 
Treb.  Poll.  Gallieni  duo  16,  6;  triginta  tyr.  23  (Saturninus),  4; 
31  (Victor.),  12;  Vopisc.  Tacit.  9,  5;  10,  1;  11,  5;  Dictys  2,  42; 
3,  1;  Amm.  Marceil.  14,  7,  19:  Veget.  de  re  milit.  2,  2;  3,  25; 
Cass.  Felix  75;  76;  Gargil.  Med.  4;  25;  42. 

Iisdem  kommt  wohl  bei  Dichtern  vor,  wird  aber  immer  zwei- 
silbig gelesen;  in  Inschriften  ist  die  Form  sehr  selten:  CLL.  1, 
206  Z.  5  (aber  Z.  3  isdem):  Henzen  5534  Z.  11;  auch  in  Hdschr. 
findet  sich  iisdem  selten:  Varro  L.  L.  8,  18,  35;  Cic.  Fin.  1,  2,  6; 
1,  3,  8:  Liv.  5,  36.  4  und  7,  33,  3  ed.  Hertz:  Vell.  Paterc.  1,  2,  4 
und  2,  102,  1. 


-     396     - 

Eisdem  Anthol.  Latina  ed.  Burmann  2,  176  (Meyer  869;  Riese 
242;  Baehrens  4,  185)  v.  5;  —  CLL.  1,  204  CoL  2  Z.  27;  1, 
1187;  9,  5052;  —  Varro  L.  L.  9,  27,  34;  Cic.  de  orat.  1,  18,  84; 
2,  7,  30;  Verr.  2,  29,  70;  pro  Sestio  26,  57;  29.  63  (zweimal); 
pro  Plane.  39,  94;  Fin.  4,  27,  74;  Ep.  Fam.  1,  9,  22;  Att.  3, 
17,  2;  3,  20,  1;  13,  12,  1;  Caes.  bell.  Gall.  1,  17,  5;  bell  civ. 
1,  8,  4;  1,  82,  3  ed.  Dinter,  vergl.  Meusel,  Lexic.  Caes.  II  p.  16; 
Auct.  bell.  Alexand.  37,  2;  76,  1;  Liv.  3,  14,  5;  3,  55,  11;  22, 
34,  8;  23,  39,  2;  Vell.  Paterc.  1,  7,  3;  Vitruv.  3,  2  (3),  2  (71,  4); 

8,  3,  19  (200,  14);   9,  4  (1),  6  (220,  17);    9,  8  (7),  5  (235,  6); 

9,  9  (8),  1  (237,  4);    10,  6,  13  (251,  5);    10,  8  (3),  9  (255,  21); 

10,  10  (5),  1  (257,  5);  10,  22  (16),  1  (280,  6);  10,  22  (16),  5 
(281,  12);  lustin.  38,  3,  1;  Mamert.  Panegyr.  Maxim.  4;  Veget. 
de  re  milit.  2,   19  und  3,  3. 

30.  Mit  Synizese  mufs  gelesen  werden  :  eundem  Plaut.  Mosteil. 

1,  3,  63;  Mercat.  5,  2,  15  (853);  Terent.  Eunuch.  2,  1,  20  (226) 
eandem  Plaut.  xMenaech.  4,  3,  16  (690);  5,  1,  30  (730);  Terent 
Phorm.  3,  2,  10  (495);  Adelph.  5,  3,  26  (812);  eodem  Plaut 
Menaech.  5,  1,  49  (750);  Mercat.  1,  1,  38;  PoenuL  4,  2,  73  (895) 
Persa  3,  3,  24;  Trinum.  3,  2,  84  (710);  TrucuL  4,  3,  5  (779) 
Terent.  Andr.  5,  3,  14  (885);    Eun.  2,  2,  10   (241);    Hecyr.  prol 

2,  2  (10);  Adelph.  4,  5,  61  (695);  LuciL  (20,  13  ed.  L.  Müller 
506  Lachmann)  bei  GelL  3,  14,  II  und  (9,  5  ed.  L.  Müller;  312 
ed.  Lachmann)  bei  Scaur.  S.  2255  (18,  20);  Cic.  Arat.  229;  Lucr. 
2,  662;  6,  961;  Verg.  Eclog.  8,  81;  Aen.  12,  847;  Prop.  2,  8, 
26;  Dracont.  Satisf.  181;  eadem  als  Ablat.  Plaut.  Bacch.  1,  1,  15; 
Mosten.  4,  3,  45  (1039);  Pseud.  1,  3,  97  (333);  4,  2,  49  (1006); 
Terent.  Heaut.  2,  3,  88  (329);  Phorm.  2,  3,  57  (404);  2,  3,  59 
(407);  5,  8,  7  (901);  Hecyr.  1,  1,  16  (74);  3,  1,  29  (309);  Adelph. 

1,  2,  48  (128);  Lucr.  1,  480;  4,  744;  4,  786;  4,  959;  Verg.  Aen. 
10,  487;  Prop.  4  (3),  6,  36;  C.  L  L.  5,  6693  v.  5;  Dracont.  Satisf. 
161;  eaedem  Plaut.  Mil.  Glor.  3,  3,  16  (889)  nach  Ritschl's  Ver- 
mutung (in  den  Hdschr.  eadem)  und  Lucr.  1,  306;  eosdem  Prop. 
5  (4),  7,  7;  5  (4),  7,  8;  easdem  Terent.  Hecyr.  prol.  2,  10  (18); 

2,  1,  45  (242);  eorundem  Enn.  (Ann.  202  ed.  L.  Müller)  bei  Cicer. 
de  off.  1,  12,  38. 

c)    iste,  ista,  istud. 

31.  Iste  ist  nach  Corssen  (Aussprache  und  Vokalismus  II  843) 
aus  is  und  dem  »demonstrativen  Pronomen  — tu — s,  — ta,  — tu — d, 
von  dem  selbständig  die  Accusativformen    tum   und  tam   mit  ad- 


—     397     — 

verbieller  Bedeutung  erhalten  sind«,  zusammengesetzt,  nach  Stolz 
(Latein.  Grammat.  p.  216)  ist  es  aus  *is — pte  entstanden,  nach 
Schweizer -Sidler  (Grammat.  der  lat.  Sprache  I  122)  steht  te  für 
— *se,  — *so.  In  späterer  Zeit  scheint  iste  immer  mehr  ange- 
wandt zu  sein,  so  sagt  Ebert,  De  M.  Cornelii  Frontonis  syntaxi 
p.  19:  iste  a  Frontone  multo  saepius  adhibitum  est,  quam  ab  aliis 
scriptoribus ,  neque  apud  eum  differt  ab  ille ;  für  Seneca  vergl. 
Rauschning,  De  Latiuitate  Seuecae  p.  70  und  J.  Obermeier  sagt: 
Sprachgebrauch  des  M.  Anuaeus  Lucanus  p.  15:  iste  hat  bei  Lucan. 
die  übrigen  Demonstrativa  geradezu  verdrängt. 

32.  Für  den  Nom.  Sing.  Masc.  iste  ist  istus  Plaut.  MiL 
Glor.  4,  6,  18  (1233)  im  decurt.,  Vat.  und  Leipz.,  wird  auch  von 
Fleckeisen  geschrieben,  aber  von  Brix  im  Krit.  Anhange  p.  166 
verworfen,  indem  er  annimmt,  dafs  istus  wohl  nur  durch  die 
Endung  des  Nachbarwortes  entstanden  sei,  da  eine  solche  Form 
bei  Plautus  unerhört  sei. 

Für  das  Neutr.  istud  steht  Terent.  Phorm.  3,  2,  39  (524)  im 
Bemb.  isfAit^  und  danach  schreiben  auch  Umpfenbach  und  Dziatzko 
istud,  während  an  allen  anderen  Stellen  im  Terenz  istuc  (vergl. 
unter  33  S.  400)  gelesen  wird,  vergl.  Fr.  Schmidt,  De  pronomi- 
num  demonstrativorum  formis  Plautinis  p.  81,  82  und  Studemund, 
Fleckeis.  Jahrbuch.  1876  p.  75.  —  Auch  steht  isfian  in  einer 
Inschr.  von  Aquileja  aus  später  Zeit  C.  L  L.  5,  1703  (hec  invisa 
tellus  istum  voluit  corpus  habere)  und  Vulg.  Luc.  23,  48  ad  spec- 
taculum  istum  im  Fuld, 

Der  Gen  et.  Sing,  ist  istius  mit  langer  Paenultima  (vergl. 
Ritschi,  Opusc.  2,  690),  wie  Plaut.  Bacch.  2,  3,  18  (252);  Merc. 
4,  3,  37  (738);  Mil.  Glor.  4,  4,  27  (1163);  4,  4,  28  (1164):  4,  4, 
29  (1165);  Trinum.  4,  2,  49  (894);  Terent.  Heaut.  3,  3,  10/571); 
4,  8,  28  (879);  Afran  (v.  35)  bei  Festus  S.  364  u.  a.  —  Die 
Paenultima  ist  aber  verkürzt,  also  istius^  wie  Ovid.  Ep.  ex  Ponto 
4,  6,  38;  Avien.  Arat.  37;  204;  353;  1074;  1475;  1548;  Alcim. 
Avit.  Poem.  1,  160.  —  Ist  ms  ist  zweisilbig  bei  Plaut.  Epid. 
1,  2,  16  (119);  Merc.  1,  2,  33  (144);  MostelL  3,  2,  58  (746); 
Rud.  2,  2,  15  (321);  Trinum.  2,  4,  151  (552);  Terent.  Phorm.  5, 
8,  76  (969);  Heaut.  2,  4,  7  (387);  Incert.  trag.  (v.  59)  bei  Cicer. 
Off.  3,  26,  98.  —  Indem  man  istius  zweisilbig  las,  lag  es  nahe, 
auch  die  zweisilbige  Form  isti  zu  schreiben,  welche  Ritschi  an  den 
aus  Plautus  angeführten  Stellen  (Epid.  119;  Merc.  144;  Mostell.  746) 
auch  in  den  Text  aufgenommen  wünschte,  aber  die  neueren  Heraus- 
geber behielten  istius  bei.     Auch  Prise.  6,  7,  36  S.  694  (I  228,  4) 


—     398    — 

belegt  diese  Form  mit  Cato  (fragm.  20,  1  ed.  Jordan  p.  50,  4): 
idem  de  moribus  Claudii  Neronis  isti  pro  istius:  Pecunia  mea  rei 
publicae  profuit,  quam  isti  modi,  uti  tu  es.  Dieselbe  finden  wir 
noch  bei  Plaut.  Trucul.  5,  38  (930);  Terent.  Heaut.  2,  4,  2  (382), 
und  Accius  (v.  136)  bei  Macrob.  Sat.  6,  2,  17  schreibt  Ribbeck 
(I  p.  153)  nach  Ritschi  isti  modi,  in  den  Hdschr.  steht  istius  modi. 

Der  Dat.  Sing,  heifst  gewöhnlich  isti,  aber  isto  gebraucht 
Apul.  Met.  5,  31  S.378;  6,  17  S.413;  7,  26  S.  498;  11,  15  S.  783 
und  istae  Plaut.  Trucul.  4,  3,  16  (790). 

33.  a)  An  tste  kann  die  Partikel  — ce  treten,  welche  sich 
aber  nur  in  wenigen  Kasus  unverkürzt  erhalten  hat,  wie  istiusce 
negotii  Claud.  Mamert.  3,  11  (173,  10);  ist.ace  dape  in  einer  Ge- 
betsformel bei  Cato  R.  R.  132,  2  und  istisce  aedibus  bei  Plaut. 
Mil.  Glor.  2,  5,  11   (421);  Rud.  2,  4,  40  (745). 

b)  Gewöhnlich  wird  — ce  in  — c  verkürzt  und  es  entsteht  ein 
Pronomen  (vergl.  Ritschi,  Opusc  2,  556) :  istic,  istaec^  ifitoc  oder 
istuc.  Da  diese  Formen  denen  von  hie  so  ähnhch  sind,  dafs 
sie  daraus  zusammengesetzt  erscheinen  können,  so  nahmen  einige 
Grammatiker  auch  wirkhch  diese  Bildung  an.  Prise.  12,  5,  21 
S.  945  (I  589,  13):  Componuntur  iste  et  hie  secum,  ut  istic,  istaec, 
istoc.  Und  12,  5,  22  S.  946  (I  590,  14):  Iste  et  hie  non  compo- 
nitur  nisi  per  eos  casus,  qui  in  c  desinunt.  absque  dativo,  id  est 
per  nominativum,  accusativum,  ablativum  singularem,  per  plura- 
lem  vero  nullum  nisi  nominativum  neutri,  qui  est  et  accusativus. 
Nam  hie  solus  in  plurali  numero  c  habet  finalem,  ut  hie  istic^ 
haec  istaec^  hoc  istoc ^  hunc  istunc^  hanc  istanc  —  Terentius  in 
Heautontimorumeno  (5,  2,  41):  Suspicionem  istanc  ex  illis  quaere 
—  hoc  istoc^  hac  istac,  haec  istaec^  qui  semper  singularem  sequi- 
tur  feminini.  Quidam  tamen  haec  quoque  per  metaplasmum  finis 
quam  per  compositiouem  proferri  confirmant,  unde  nee  aspirationem 
servant,  quomodo  nee  illie  illaec;  quod  autem  composita  servant, 
ostendunt  adverbia  adhuc,  abhinc.     So  finden  sich  folgende  Kasus: 

Istic  als  Nomin.  Sing.  Plaut.  Trinum.  4,  2,  78  (923);  Terent. 
Heaut.  3,  3,  1  (562). 

Istaec  als  Nomiu.  Sing.  Femin.  Plaut.  Bacch.  4,  2,  1  (583); 
Mercat.  3,  1,  25  (523);  3,  2,  18  (561);  Mil.  Glor.  1,  1,  46;  2,  2, 
55  (210);  2,  6,  36  (516);  2,  6,  55  (536);  3,  1,  28  (622);  Persa 
3,  1,  16;  3,  3,  40;  Pseud.  I,  5,  33  (448);  Trinum.  2,  4,  11  (413); 
3,  3,  10  (738);  Terent.  Andr.  1,  1,  16  (43);  3,  2,  21  (501);  4,  3, 
15  (730);  5,  4,  21  (924);  Eun.  2,  3,  26  (317);  2,  3,  90  (381); 
Heaut.   3.  3,  5   (566);   Phorm.  2,  2,  11    (325);   3,  3,  25   (558); 


—     399     — 

4,  1,  22  (588);  Hecyr.  1,  1,  17  (74);  Adelph.  2,  4,  10  (274): 
3,  3,  34  (388);  3,  3,  64  (418);  5,  3,  19  (805);  5,  9,  28  (985); 
Lucil.  (ed.  Lachmann  544;  ed.  L.  Müller  36,  14)  bei  Nonius  S.  88, 
32:  Gell.   1,  23,  11;  15,  3  Überschrift;  17,  2,  15;  18,  2,  11;  18, 

3,  5;  Terent.  Maur.  1078. 

Istnc  als  Neutr.  Sing.  Plaut.  Amphitr.  2,  2,  115  (747);  3,  2, 
68  (949);  Asin.  1,  1,  12  (27);  1,  1,  17  (32);  1,  1,  23  (36);  1,  1, 
25  (38);  2,  2,  42  (308);  2,  2,  65  (331);  3,  3,  22  (612);  3,  3,  56 
(646);   3,  3,  68  (658);    Aulul.  3,  6,  10  (546);   4,  10,  17   (747); 

4,  10,  43  (77.3);  Bacch.  4,  2,  1  (583);  5,  2,  83  (1201);  Captiv. 
1,  2,  46  (149);  Casin  prol.  68;  2,  2,  14;  2,  5,  39,  bezeugt  von 
Paul.  Fest.  S.  366:  3,  5,  25;  3,  5,  35;  Cistell.  1,  1,  80;  2,  1,  33; 
Curcul.  1,  1,  31:  5,  2,  32  (631);  5,  2,  42  (641);  5,  2,  67  (666); 
Epid.  1,  1,  86  (95);   l,  2,  47  (150);  4,  1,  26  (553);  Menaech.  2, 

1,  17  (242);  3,  3,  5  (527);  Mercat.  1,  2,  93  (206);  2,  2,  29  (300); 

2,  2,  35  (306);  2,  4,  16  (484);  2,  4,  25  (493);  4,  4,  26  (494); 
4,  4,  40  (780);  4,  5,  10  (825);  5,  4,  25  (985);  Mil.  Glor.  1,  1,  19; 
2,  2,  29  (185);  2,  4,  42  (395);  2,  6,  87  (570);  4,  3,  32  (1125); 
4,  5,  11  (1210):  4,  8,  11  (1321);  4,  8,  37  (1346);  4,  8.  58  (1368); 
Mosteil.   i,  3,   126  (283);  4,  2,  63  (979);   4,  3,  16  (1008);  Persa 

1,  3,  49  (131),  in  Vat.  und  Leipz.  istoc;  1,  3,  85  (165);  2,  1,  9 
(178);  2,  4,  5  (276);  3,  1,  21  (388);  3,  1,  22  (389);  4,  3,  67 
(536);   4,  3,  68   (537);   Pseud.  1,  3,  137  (391);   2,  2,   14  (608); 

2,  4,  26  (716):    3,  2,  85  (875);   4,  1,  8  (914);    4,   1,  21  (931); 

4,  1,  35  (945);  4,  6,  33  (1095);  4,  7,  m  (1165);  Poenul.  1,  2, 
150  (363);  1,  3,  18  (427);  1,  3,  19  (428);  2,  41  (488);  3,  2, 
18  (595);  3,  3,  24  (637);  3,  3,  32  (645);  3,  3,  69  (682);  4,  2, 
55  (877);  4,  2,  90  (912);  5,  2,  42  (1002);  5,  2,  61  (1021); 

5,  3,  53  (1172);  5,  4,  11  (1184);  5,  4,  71  (1241);  5,  6,  10 
(1347);  Rud.  2,  3,  23  (353);  2,  7,  7  (565);  3,  5,  13  (792);  4, 

3,  39  (978);  5,  2,  34  (1321);  Stich.  1,  1,  26;  1,  2,  50  (107); 
1,  2,  61  (118);  2,  8  (332);  2,  22  (346);  3,  2,  20  (474);  4,  1,  43 
(549);   5,  4,  26   (703);    Triniim.  1,  2,   51    (88);    1,  2,  86  (123); 

1,  2,  158  (195):   2,  1,   18  (246);    2,  2,  37  (319);    2,  2,  72  (353); 

2,  4,  144  (545);  2,  4,  181  (582);  3,  1,  1  (602);  3,  2,  49  (675); 
Trucul  4,  3,  41  (815);  5,  50  (942),  Scholl  hat  istic;  5,  68  (960); 
Vidul.  1,6;  2,  28.  Dieser  Menge  von  Beispielen  für  istuc  bei 
Plautus  stehen  nur  folgende  wenige  für  istud  gegenüber:  Asin.  3, 

3,  54  (644);  4,  2,  18  (827);  Aulul.  3,  2,  4  (418);  3,  5,  16  (490); 
Captiv.  4,  2,  118  (898);  vergl.  Brix  z.  d.  St.  im  krit.  Anhang  p.  HO; 
unsicher  sind  Casin.  2,  6,  23;  Cistell.  1,  1,  29  und  1,  1,  77,  vergl. 


—     400     — 

Schmidt  a.  a.  0.  p.  81  u.  w. ;  istoc  steht  bei  Plautus  Bacch.  3,  1, 
15  (382).  Für  Terenz  will  derselbe  als  einzige  übliche  Neutral- 
form  istuc  nachweisen,  dieselbe  steht  Andr.  2,  2,  13  (350);  Eun. 

4,  4,  8  (675);  Heaut.  1,  1,  58  (HO);  3,  3,  I  (562);  Phorm.  3,  2, 
23  (508);  Hecyr.  4,  3,  2  (608),  aber  Andr.  5,  4,  38  (941)  schreibt 
Dziatzko  istud,  Spengel  aber  istuc.  Sonst  findet  sich  noch  istuc 
bei   Lucil.    (ed.   Lachmann   62;   ed.   L.  Müller  2,  25)    bei   Nonius 

5.  268,  5;  ders.  (v.  459;  16,  4)  bei  Gell.  4,  1,  3;  ders.  (v.  721 
29,  86)  bei  Nonius  S.  248,  8;  ders.  (v.  962;  30,  25)  bei  Nonius 
S.  420,  21;  Pacuv.  (58)  bei  Nonius  S.  182,  1;  Accius  (299)  bei 
Charis.  ed.  Keil  p.  288,  17;  ders.  (460)  bei  Nonius  S.  111,  23 
Turpil.  (176)  bei  Nonius  S.  1,  29;  Varro  R.  R.  1,  2,  18;  Cic 
Brut.  3,  13;  pro  Quinct.  18,  57:  Divin.  in  Caecil.  9,  27;  Verr.  3 
67,  156;  3,  67,  157;  3,  92,  215;  5,  64,  165;  pro  Tüll.  21,  49 
pro  Pison.  26,  62;   pro  Süll.  7,  23;   pro  Flacc.   19,  44;    Philipp 

2,  16,  40;  11,  9,  23;  13,  17,  34;   Acad.   1,  4,  13;   Tuscul.  1,  11 
25;  1,  11,  26;  3,  6,  12;  Divin.  1,  5,  8;  2,  15,  35;  Cato  Mai.  2,  6 

3,  8;  Lael.  4,  16;  0£f.  3,  18,  75;  Legg.  1,  1,  1;  1,  20,  53;  1,  21 
55,  die  Form  des  Neutrums,  sagt  Seyffert  zu  Lael.  §  16  (2.  Aufl.) 
p.  93,  istuc  ist  bei  Cicero  fast  gewöhnlicher  als  istud,  namentlich 
in  der  Verbindung  mit  quidem,  wo  ein  euphonischer  Grund,  das 
Zusammentreffen  des  c  und  q  hinzukommen  möchte;  Auct.  bell. 
Afric.  22,  2;  Liv.  7,  13,  8;  9,  3,  13;  Gell.  3,  1,  3;  17,  2,  11; 
20,  2,  2;  Fronto  Fer.  Als.  p.  227,  14  ed.  Naber. 

Istic  als  Dativ  Sing.  Plaut.  Menaech.  5,  7,  22  (1013);  Mil. 
Glor.  4,  2,  9  (1093);  Rud.  1,  2,  30  (118);  Trucul.  1,  2,  100  (203); 
5,  50  (942);  Terent.  Phorm.  5,  1,  26  (753);  mit  Ausnahme  von 
Mil.  Glor.  1093,  wo  istic  vor  einem  Konsonanten  überliefert  ist, 
bieten  die  Hdschr.  isti  mit  Hiatus,  vergl.  Brix  zu  Mil.  Glor.  352. 

Istunc   als  Accus.  Sing.  Plaut.  Asin.  2,  4,  50  (456);   Bacch. 

4,  2,  2  (584);  Captiv.  4,  4,  11  (919);  Curcul.  5,  2,  3  (601); 
Menaech.  5,  5,  51  (954);  5,  7,  24  (1015):  Mil.  Glor.  3,  1,  176 
(771);  4,  1,  41  (988);  Terent.  Eun.  2,  3,  67  (358);  Heaut.  2,  3, 
117  (358);  3,  2,  19  (530);  Adelph.  5,  9,  3  (960);  Pacuv.  (228) 
bei  Diomed.  1  S.  378  (382,  18)  und  Nonius  S.  246,  3:  Senec. 
Epist.  12,  3. 

Istanc  als  Accus.  Sing.  Femin.  Plaut.  Casin.  1,  19;  Curcul. 
1,  2,  64  (151);  5,  2,  63  (663);  Mercat.  2,  3,  91  (427);  2,  3,  111 
(447);  3,  4,  41  {ß2Q)\  4,  4,  58  (798);  5,  2,  114  (955);  Mil.  Glor. 
3,  1,  156  (751);  3,  1,  175  (770);  Trinum.  4,  2,  31  (873);  Terent. 
Eun.  3,  2,  41  (494);  Heaut.  5,  2,  41  (994):  Phorm.  4,  3,  13  (618); 


—     401     — 

4,  3,  53  (658):  Adelph.  4,  7,  37  (755);  Incert.  fab.  (142)  bei  Cic. 
Orat.  49,  164. 

Isfoc  als  Ablat.  Sing.  Plaut.  Amphitr.  1,1,  222  (378);  Curcul. 

1,  1,  2;  Phorm.  5,  1,  17  (744);  5,  1,  20  (747);  Trucul.  1,  2,  60 
(161);  Terent.  Adelph.  3,  3,  82  (436);  Pacuv.  (364)  bei  Cicer. 
Nat.  Deor.  2,  36,  91;  Gell.  12,  13,  17;  Claud.  Mamert.  3,  11 
(173,  10). 

Istac  als  Ablat.  Sing.  Femin.  Plaut.  Curcul.  5,  2,  20  (618); 
Mercat.  4,  3,  34  (735);  Poenul.  5,  5,  27  (1306);  Rud.  2,  2,  10 
(316);  Trinum.  5,  2,  38  (1162);  Trucul.  4,  4,  8  (861);  5,  52 
(944). 

Istaec  als  Nomin.  Plur.  Femin.  Plaut.  Captiv.  5,  2,  16  (969); 
Menaech.  3,  2,  54  (520);  5,  2,  16  (764);  Pers.  4,  3,  28  (498); 
Pseud.  1,  3,  9  (238);  Rud.  2,  7,  5  (563),  daneben  bat  Plautus 
aber  auch  istae:  Casin.  2,  5,  25  (vergl.  Schmidt  a.  a.  0.  p.  73; 
Studemund  p.  74);  Epid.  2,  2,  45  (229);  Menaech.  1,  2,  36  (145); 
Mostell.  1,  3,  117  (274);  Persa  4,  3,  29  (499);  Poenul.  1,  2,  5 
(214);  Rud.  3,  4,  47  (752);  4,  4,  62  (1106);  4,  4,  69  (1113); 
Trinum.  4,  3,  73  (1080);  Trucul.  4,  3,  27  (801).  Terenz  hat  istaec 
Hecyr.  4,  2,  17  (593),  dasselbe  Gell.  3,  3,  13. 

Istaec  als  Neutr.  Plur.   bei  Plaut.  Amphitr.  2,  2,  124  (757); 

2,  2,  183  (815);  2,  2,  204  (834);  4,  2,  10  (1030);  4,  2,  13  (1033); 

5,  1,  49  (1101);  5,  1,  53  (1105);  Asin.  1,  3,  35  (187);  5,  2,  59 
(909);  Bacch.  1,  1,  62;  1,  2,  55  (163);  1,  2,  59  (167);  3,  3,  6 
(410);  4,  2,  17  (599);  4,  9,  95  (1018);  5,  2,  80  (1196);  Captiv. 
2,  2,  67  (317),  Brix  hat  hier  istuc;  2,  3,  69  (429);  4,  2,  HO 
(890);  Casin.  5,  4,  17;  Cistell.  1,  1,  54;  2,  1,  34;  Curcul.  2,  1, 
30  (245),  Fleckeisen  hat  ista;  Epid.  2,  2,  40  (224);  3,  4,  73  (510); 
Menaech.  1,  1,  18  (94);  2,  3,  24  (375);  4,  2,  41  (625);  5,  1,  19 
(719);  5,  1,  21  (721);  5,  1,  38  (733);  Mercat.  1,  2,  35  (147); 
2,  4,  9  (477);  3,  3,  16  (577);  4,  4,  24  (764);  Mil.  Glor.  1,  1,  31; 

2,  2,  41  (195);  Mostell.  2,  1,  41  (388);  2,  1,  48  (395);  2,  2,  86 
(519);  4,  2,  45  (961);  4,  2,  69  (985);  4,  2,  71  (987);  5,  2,  13 
(1134);  Persa  1,  1,  31;   5,  2,  21  (800);   Poenul.  1,  2,  24  (233); 

3,  1,  47  (550);  3,  1,  71  (574);  3,  4,  16  (726);  5,  5,  38  (1317); 
Pseud.  1,  3,  128  (362);  1,  5,  15  (430);  1,  5,  17  (432);  1,  5,  117 
(531);   Rud.  2,  7,  20  (578);   4,  4,  56  (1100);   4,  4,  92  (1136); 

4,  8,  1  (1265);  5,  2,  35  (1322);  Stich.  1,  1,  23;  Trinum.  1,  2, 
40  (77);  2,  2,  32  (313);  3,  2,  29  (655);  3,  3,  18  (747);  4,  4,  6 
(1098);  Trucul.  1,  2,  80  (183),  in  Folge  dieser  vielen  Beispiele 
will  Schmidt  a.  a.  0.  p.  80,   dafs  auch  an   den  Stellen,    wo   ista 

Neue-Wagenei-,  Lat.  Formenlehre.     II.     3.  Aufl.  26 


—     402     — 

überliefert  ist,  istaec  geschrieben  werde,  aber  die  neueren  Heraus- 
geber sind  ihm  nicht  gefolgt  und  setzen  isla:  Araphitr.  2,  1,  42 
(589);  Asin.  3,  2,  32  (578);  5,  2,  10  (860);  Captiv.  2,  3,  54  (414), 
vergl.  Brix  p.  101;  5,  2,  11  (964),  Brix  hat  hier  istaec;  Casin. 
2,  2,  34.  Nach  Schmidt  soll  auch  bei  Terenz  überall  istaec  ge- 
schrieben werden,  wie  Andr.  1,  1,  1  (28);  2,  6,  25  (456);  5,  4,  18 
(921);  Eun.  1,  2,  9  (89);  2,  3,  26  (317);  5,  1,  12  (828);  Heaut. 
4,  5,  35  (783);  5,  4,  15  (1038);  Phorm.  1,  2,  27  (77);  1,  3,  18 
(170);  1,  4,  24  (202);  3,  2,  32  (517);  4,  3,  34  (639);  Hecyr.  5, 
2,  18  (784);  Adelph.  2,  4,  11  (275);  3,  4,  32  (478);  4,  3,  8 
(599);  5,  3,  52  (838),  aber  Spengel  und  Dziatzko  haben  Adelph. 

2,  1,  31  (186)  und  4,  5,  42  (677)  das  handschriftliche  ista  bei- 
behalten. Durch  Konjektur  ist  istaec  Pacuv.  (202)  bei  Cic.  Acad. 
pr.  2,  27,  88  durch  Manutius  und  Accius  (623)  bei  Nonius  S.  227, 
31  durch  Bothe  hergestellt;  ferner  steht  istaec  Novius  (117)  bei 
Prise.  10,  9,  57  S.  910  (I  546,  17);  Mummius  ebendaselbst;  Cicer. 
Ep.  Att.  12,  18%  2;  Pompei.  bei  Cic.  Ep.  Att.  8,  12  C.  1 ;  CatuU. 
67,  37;  Gell.  1,  7,  14;  1,  16  Überschrift;  2,  23,  19;  3,  3,  13; 
14,  5,  4:  16,  19,  18;  19,  1,  18;  20,  1,  10;  Fronto  Ep.  ad  Caes.  5 
(p.  12,  11  ed.  Naber). 

c)  Auch  an  istic  kann  das  fragende  — 7ie  treten  (vergl. 
Ritschi,  Opusc.  2,  556),  doch  kommen  nur  wenige  Formen  vor: 
istucinest  operam  dare  bonum  sodalem?  Plaut.  Merc.  3,  4,  36 
(620);  istucin  mihi  responsis?  Trucul.  2,  7,  45  (606),  über  die 
verschiedenen  Vorschläge  vergl.  Scholl  z.  d.  St.;  istucine  intermi- 
uata  sum  hinc  abiens  tibi?  Terent  Eun.  5,  1,  14  (830);  —  istocine 
pacto  me  adiuvas?  Plaut.  Pseud.  1,  1,  83;  istocine  (so  Dziatzko, 
Spengel  schreibt  istocin,  vergl.  dessen  Note  auf  Seite  124)  pacto 
oportet?  Terent.  Adelph.  4,  7,  14  (732);  —  cum  istacine  te 
oratione?     Plaut.  Aulul.  4,   10,   16  (746);  istacine  caussa?     Pseud. 

3,  2,  58  (847);  —  istoscin  patrem  aequomst  mores  liberis  lar- 
girier?  Plaut.  Asin.  5,  2,  82  (932).  M.  Warren,  On  the  enclitic 
ne  in  early  latin  p.  14,  führt  aus  Glossen  istacine,  istamcine, 
istanccine  und  istancine  an. 

34.  In  der  lateinischen  Volkssprache  verklang,  wie  Corssen, 
Aussprache  und  Vokalismus  II  629  richtig  erwähnt,  der  Vokal  i 
vor  ste  fast  ganz,  so  dafs  er  weder  geschrieben  noch  gesprochen 
wurde.  Daher  finden  sich  auch  in  den  Handschriften  der  alten 
Schriftsteller  gelegentlich  die  den  Abschreibern  gebräuchlichen 
Kasusformen  von  ste,  wie  quemadmodum  ste  Cic.  Verr.  Acc.  1, 
47,    123   im    Vat.    Palimps.;    me   sla  res   Ep.   Fam.   4,   3,  2   und 


—     403     - 

utrum  sta  Cassius  bei  Cic.  Ep.  Farn.  15,  19,  4  im  Med.  So  auch 
quem  ste  Chio  sustulit  Cic.  Verr.  5,  72,  185  im  Reg.,  hastam  stius 
venditionis  Phil.  2,  40,  103  im  Vat.  und  et  stud  et  ordo  iste  Leg. 
3,  2,  5  im  Leid.  A  m.  pr.,  et  studet  ordo  im  Leid.  B.  An  allen 
diesen  Stellen  sind  von  den  Herausgebern  die  volleren  Formen 
iste,  ista,  istius,  istud  hergestellt.  Vielfach  sind  die  verstümmelten 
Nebenformen  (vergl.  Lachmann  zu  Lucr.  3,  954  p.  197)  in  den 
Citaten  des  Nonius  erhalten.  Dieser  giebt  S.  476,  20  iam  stoc 
dicto  aus  Plaut.  Bacch.  4,  4,  28  (679);  S.  127,  19  ingenio  si  sto 
aus  Caecil.  (v.  137);  S.  219,  23  at  stuc  periculum  aus  Terent.  Andr. 
3,  3,  34  (566);  S.  448,  23  und  536,  32  quam  storum  aus  Varro 
(Sat.  Men.  313);  S.  428,  6  quae  sti  rhetores  aus  Cic.  de  orat.  1, 
19,  87.  Auch  an  diesen  Stellen  haben  die  Herausgeber  aufser 
Ribbeck  Caecil.  137  die  unverkürzten  Formen  geschrieben.  Hertz 
hat  in  den  Versen  des  Plautus  bei  Gell.  3,  3,  5  ubivis  sta  kon- 
jiziert,  was  auch  Fleckeisen,  Zur  Kritik  der  altlat.  Dichterfragm. 
bei  Gelhus  S.  20  billigt.  In  den  Worten  des  GelHus  selbst  hat 
Hertz  in  der  ersten  Auflage  2,  22,  24  stum,  3,  9  Überschrift  stius, 
5,  11,  14  sta  und  18,  2,  16  starum  angewandt,  in  der  zweiten 
Auflage  aber  mit  Ausnahme  von  3,  9  stius  die  vollen  Formen 
aufgenommen.  Auf  starum  personarum  Gaius  Instit.  2  §  96  und 
stis  modis  3  §  136  hatte  Lachmann  schon  in  dem  krit.  Beitr. 
zu  Ulpian's  Fragm.,  Zeitschrift  für  geschichtliche  Rechtswiss.  9 
S.  189,  aufmerksam  gemacht,  aber  Studemund,  Huschke  und 
Krüger  schreiben  istarum  und  istis.  Auch  die  Verbesserungs- 
vorschläge von  Bergk  und  Fleckeisen  haben  keine  Zustimmung 
gefunden,  so  will  Bergk,  Beiträge  zur  lat.  Grammatik  1  p.  51 
Plaut.  Trinum.  4,  3,  73  (1080)  aedes  stae  und  Fleckeisen  a.  a.  0. 
p.  22  Anm.  Trinum.  1,  2,  60  (97)  stac  huc  causa  schreiben.  So 
bleiben  in  den  Texten  der  alten  Schriftsteller  nur  sehr  wenige 
Stellen  für  die  verkürzten  Formen. 


d)  ipse,  tpsa,  ijjsum. 

35.  Ipse  ist  zusammengesetzt  aus  is  und  pse  (Corssen,  Aus- 
sprache und  VokaUsmus  II  p.  846,  847 ;  Kvicala ,  Untersuchungen 
auf  dem  Gebiete  der  Pronomina  p.  64 — 68)  und  wird  in  älterer 
Zeit  häufig  in  seinem  ersten  Teile  dekliniert,  in  der  späteren  Zeit 
geht  ipse  mit  Ausnahme  des  Genetiv  und  Dativ  Sing,  nach  der 
zweiten  und  ersten  Deklination. 

36.  Die  Deklination  des  ersten  Teiles  findet  nur  in  bestimmten 

2ü* 


—     404     — 

Kasus  von  is,  ea,  id  statt,  besonders  in  denen,  welche  auf  ä,  ä,  o 
und  m  ausgehen,  wozu  durch  Konjektur  auch  die  Form  auf  ae 
kommt,  vergl.  Niemöller  a.a.O.  p.  14 — 24: 

Eapse  als  Nominat.  Sing,  ist  überliefert  Plaut.  Curcul.  1,  3,  4 
(161);  eist.  1,  2,  17;  Rudens  2,  3,  80  (411);  Casin.  3,  4,  12  im 
Ambr.  —  durch  Konjektur  hergestellt  Casin.  3,  4,  14  für  ea  ipsa; 
Menaech.  1,  2,  66  (180)  Acidalius  für  ab  se;  Mil.  Glor.  2,  1,  63 
(141)  Turnebus,  ea  se  BD;  3,  3,  65  (940)  Acidalius,  ab  se  codd.; 
Rudens  2,  5,  21  (478)  Ritschi,  eapse  ß,  ab  se  C  (vergl.  Ribbeck 
trag.  Rom.  fragm.  coroll.  I  p.  38  u.  39);  Stich.  3,  2,  45  (501)  Ritschi, 
et  ipse  BC;  Trucul.  I,  1,  3  (24)  Scholl,  abse  BL,  absqse  CD; 
2,  6,  15  (496)  Scholl,  apsa  se  B,  abse  se  CD,  Scioppius  Susp, 
lect.  IV  11  p.  204  schlug  hier  sapsa  vor,  eine  Form,  die  schwer- 
lich Plautus  geschrieben  hat:  2,  6,  32  (513)  Scholl,  vergl.  dessen 
Note;  2,  7,  31  (587)  Scholl;  4,  3,  77  (851)  Seyffert,  vergl.  Scholl 
z.  d.  St.;  4,  3,  78  (852)  Bothe,  ab  se  codd.,  Scholl  schreibt  eapse, 
aber  praef.  XXIII  vermutet  er  sapsa;  die  Konjekturen  eapse  von 
Bothe  Aulul.  1,  2,  23  (101)  und  von  Acidalius  Mil.  Glor.  3,  2,  55 
(869)  sind  von  den  Herausgebern  nicht  aufgenommen. 

Eumpse  findet  sich  nirgends  in  den  Handschriften,  ist  aber 
hergestellt  Mostell.  1,  4,  32  (346)  Gruter,  eum  ipse  codd.;  Persa 
4,  4,  53  (603)  Ritschi,  eumsi  A,  eum  ipse  BCD,  eum  ipsum  F; 
Trinum.  4,  2,  108  (950)  Lindemann,  eum  ipsum  codd  ;  Trucul. 
1,  2,  18  (114)  Bothe,  eum  ipsum  A,  um  sumBC;  1,  2,  31  (133) 
Bothe,  eum  ipsum  B,  eum  CD,  ipsü  B;  4,  3,  37  (890)  Bothe, 
eum  ipse  codd.;  Pacuv.  (30)  bei  Nonius  S.  124,  4  Vossius,  eum 
ipsum  cod.;  Caecil.  (29)  bei  Cic.  Cat.  Mai.  8,  25  Fleckeisen,  vergl. 
C.  F.  W.  Müller  praef.  ad  Cic.  Cat.  Mai.  p.  XVI.  Seyfi'ert  schlug 
Bacch.  2,  3,  34  (268)  und  Trucul.  4,  3,  68  (842)  eumpse  vor, 
fand  aber  keine  Zustimmung  bei  den  Herausgebern. 

Eampse  Aulul.  5,  1,  7  (815);  Cist.  1,  3,  22;  Menaech.  5,  2, 
22  (772);  Rudens  4,  8,  14  (1278)  in  Hdschr.,  aber  hergestellt 
Menaech.  4,  2,  74  (637)  Ritschi,  eam  ipsus  oder  eampsus  codd.; 
die  Form  eampsus  billigt  L,  Müller  de  re  metr.  p.  304  und  Koch, 
Neue  Jahrb.  105  p.  832  stimmt  ihm  zu,  vergl.  noch  Brix  zu 
Menaech.  637  p.  102;  Mil.  Glor.  4,  2,  77  (1069)  Ritterhusius, 
eam  ipse  codd.;  Poenul.  1,  2,  60  (272)  Camerarius,  eam  ipse 
BCD,  eam  ipsi  F;  Trucul.  1,  2,  31  (133)  Camerarius,  eampsa  A, 
vergl.  Scholl  z.  d.  St.;  2,  5,  14  (467)  Scholl;  die  Konjekturen  von 
Fruterius  Amphitr.  prol,  109  und  von  Leo  Merc.  1,  1,  4  fanden 
bei  den  Herausgebern  keinen  Anklang. 


—     405     — 

Eopse  Curcul.  -1,  3,  G  (538);  —  Bacch.  4,  7,  17  (815)  Ritsclil, 
eo  ipso  cocld. 

Eäpsc  Curcul.  4,  3,  2  (534):  Trinum.  4,  2,  132  (974);  - 
Bacch.  2,  3,  78  (312)  Ritschi;  Epid.  2,  2,  69  (254)  Kampmann. 

Eaepse  schreibt  Lorenz  Pseud.  3,  2,  44  (833),  aber  Fleckeisen 
und  die  anderen  Herausgeber  ipsae,  vergl.  Niemöller  a.  a.  0.  p.  22. 

Eorumpse  schlägt  Leo  (Rhein.  Mus.  38  p.  3)  Trinum.  4,  3, 
42  (1049)  vor,  was  jetzt  auch  in  der  Ausgabe  von  Brix-Niemeyer 
geschrieben  ist;  dieselbe  Form  Niemöller  a.  a.  0.  p.  23,  24  für 
Trucul.  1,  2,  16  (112). 

Earumpse  für  earumque  schlägt  Leo  Mil.  Glor.  2,  2,  31  (186) 
vor,  ebenso  Terent.  Hecyr.  1,  2,  88  (163),  doch  hat  die  Einführung 
dieser  Form  bei  Terenz  bei  Niemöller  a.  a.  0.  p.  24  und  bei 
Wölfflin  im  Archiv  4,  336  keinen  Anklang  gefunden. 

Eine  Form  apse  erwähnt  Consent.  Ars  ed.  Keil  V  p.  396,  35, 
wozu  der  Herausgeber  bemerkt:  apse  pro  eapse  scriptum  propter 
definitionem  barbarismi  quae  sequitur  errori  grammatici  tribuen- 
dum  videtur.  Aber  Ribbeck  im  CoroUarium  zum  ersten  Teil  der 
tragic.  Roman,  fragm.  sagt  p.  38  und  39:  ipse  nominativus  apse 
nescio  an  Plauto  reddendus  sit  und  führt  dann  einige  Beispiele 
aus  Hdschr.  an,  welche  unter  eapse  auch  erwähnt  sind. 

Die  Form  eapse  ist  enthalten  in  reapse^  was  besonders  aus 
reque  eapse  Scip.  Afric.  bei  Fest.  S.  286  hervorgeht,  wofür  jedoch 
Meyer  (Orat.  Rom.  Fragm  p.  104)  reque  ipsa  lesen  will.  Bei 
Plautus  findet  sich  reapse  nur  einmal  Trucul.  4,  3,  41  (815),  wo 
Camerarius  reapse  hergestellt  hat,  vergl.  Scholl  z,  d.  St.  C.  F.  W. 
Müller,  Plaut.  Prosod.  p.  277  will  für  re  ipsa  Plaut.  Trinum.  4, 
3,  43  (1050)  und  Terent.  Adelph.  5,  8,  31  (955)  reapse  schreiben, 
was  aber  nicht  nötig  ist  und  deshalb  die  Herausgeber  nicht  auf- 
genommen haben.  Bei  Pacuvius  kommt  die  Form  zweimal  vor: 
(v.  24)  bei  Festus  S.  278  und  (v.  374)  bei  Cornific.  2,  23,  36.  Bei 
Cicero  ist  reapse  durch  das  alte  Zeugnis  des  Senec.  Epist.  108, 
32  verbürgt:  Eosdem  libros  cum  grammaticus  explicuit,  primum 
reapse  dici  ab  Cicerone,  id  est  re  ipsa,  in  commentarium  refert, 
nee  minus  sepse,  id  est  se  ipsa  (vergl.  Seyffert- Müller,  Anm.  zu 
Cic.  Lael.  p.  325),  so  findet  es  sich  Fin.  5,  10,  27;  Divin.  1,  37, 
81;  Lach  13,  47;  Off.  1,  43,  154  (vergl.  C.  F.W.  Müller);  de  rep. 
1,  2,  2;  2,  39,  66;  de  leg.  3,  8,  18;  Ep.  Farn.  9,  15,  1  und  dann 
erst  wieder  recht  spät  Itin.  Alex.  Magni  c.  40. 

37.  Neben  dem  Nominativ  Sing.  Mascul.  ipse  war  im  älteren 
Latein  auch  ipstis  fast  ebenso  häufig  im  Gebrauch,  vergl.  Niemöller 


—     406     — 

a.  a.  0.  p.  5 — 10;  so  steht  ipse  bei  Plautus:  Amphitr.  prol.  18; 
71;  88;  94;  1,  1,  16  (170)  in  den  Hdschr.  ipse  und  so  auch  Götz, 
ipsus  conjiziert  Langen,  was  auch  Leo  schreibt;  1,  1,  47  (202); 
Asin.  1,  1,  13  (28);  1,  1,  54  (69);  2,  4,  93  (502);  3,  3,  19  (609); 
3,  3,  54  (644);  AuluL  arg.  1,  11;  Bacch.  3,  3,  13  (417);  4,  6,  19 
(789);   Captiv.  1,   2,  12  (121);   2,  2,  42   (292);    2,  2,  57  (307); 

2,  2,  59  (309);   2,  3,  62  (422);   3,  4,  28  (560);   3,  4,  48  (580); 

3,  4,  49  (581);  Casin.  2,  6,  48;  Cistell.  1,  3,  39;  Curcul.  2,  2,  4 
(254);  5,  3,  16  (694);  Epid.  1,  1,  39;  1,  1,  40;  1,  1,  47;  1,  1, 
58;  1,  1,  101;  3,  2,  23  (359);  3,  2,  24  (360);  3,  4,  51  (487); 
Menaech.  prol.  62;  4,  2,  80  (643);  5,  2,  103  (856);  5,  6,  4  (969); 
Merc.  2,  3,  128  (466);  5,  4,  31  (991);  Mil.  Glor.  arg.  1,  13;  2,  1, 
77  (155);  3,  1,  45  (640);  3,  2,  31  (844);  4,  2,  89  (1081);  4,  4,  9 
(1145);  4,  4,  11  (1147);  Mosteil.  3,  2,  24  (713);  3,  2,  87  (774); 
3,  3,  7  (910);  Rud.  proL  62;  2,  3,  61  (392);  3,  5,  35  (815); 
Pers.  2,  5,  26  (327);  4,  3,  73  (543);  4,  4,  50  (600);  Poenul.  prol  . 
69;  71;  77;  3,  3,  51  (664);  3,  3,  56  (669);  4,  2,  23  (845);  5,  2, 
100  (1060);  5,  5,  4  (1283);  5,  7,  7  (1381);  Pseud.  1,  1,  132;  1,  2, 
84  (220);  1,  5,  50  (467)  ist  eingeklammert;  4,  2,  22  (978);  4,  2,  53 
(1010);  Stich.  1,  3,  41  (195);  4,  1,  46  (552);  Trinum.  1,  2,  72 
(109);  2,  1,  23  (255);  2,  2,  28  (309);  2,  3,  10  (401);  3,  2,  13 
(639);  3,  2,  41  (667);  4,  2,  16  (858);  4,  2,  59  (901);  4,  2,  60 
(902);  4,  2,  86  (928);  4,  2,  87  (929);  Trucul.  2,  1,  24  (233). 
Für  folgende  Stellen  ist  ipse  vorgeschlagen,  aber  nicht  immer  in 
den  Text  genommen:  von  Bergk  für  Stich.  2,  2,  41  (365);  von 
Brix  für  Menaech.  4,  1,  9  (567);  von  Götz  für  Epid.  1,  1,  97; 
von  Götz  und  Löwe  für  Asin.  3,  3,  124  (714);  von  Ritschi  für 
Bacch.  3,  6,  36  (565);  von  Scholl  für  Trucul.  2,  7,  3  (553),  da- 
gegen wird  für  das  handschriftliche  ipse  Epid.  1,  1,  90  und  Bacch. 
3,  6,  21  (550)  jetzt  ille  gelesen. 

Ijjsus  finden  wir  bei  Plautus:  Amphitr.  1,  1,  96  (252);  1,  1, 
259  (415);  2,  2,  122  (754);  Asin.  2,  2,  112  (379);  2,  4,  53  (459); 
Aulul.  2,  6,  7  (356);  3,  1,  7  (412);  3,  5,  56  (530);  5,  1,  6  (814); 
Bacch.  2,  2,  17  (194);  3,  3,  44  (448);  3,  3,  72  (476);  3,  3,  74 
(478);  3,  3,  89  (493);  3,  6,  20  (549);  Casin.  2,  2,  26;  2,  8,  34; 
Captiv.  arg.  7;  2,  2,  29  (279);  3,  4,  107  (640);  5,  3,  13  (990); 
Cistell.  2,  3,  58;  Cure.  arg.  7;  1,  2,  11  (107);  1,  3,  4  (170); 
3,  67  (437);  Epid.  1,  1,  69;  3,  3,  36  (417);  Menaech.  prol.  44; 
1,  1,  24  (100);  2,  2,  40  (315);  Merc.  1,  1,  56;  2,  4,  13  (481); 
3,  4,  11  (598);  4,  4,  19  (759);  Mil.  Glor.  arg.  1,  3;  4,  2,  69 
(1081);  4,  9,  11  (1388);  Mostell.  3,  1,  104  (634);  3,  1,  157  (687); 


-   407  - 

3,  2,  108  (795);  Poenul.  8,  3,  96  (708);  Pseud.  1,  3,  31  (263); 

1,  5,  24  (439);  2,  4,  33  (723);  4,  1,  23  (929);  4,  1,  24  (930); 

4,  2,  17  (973);  4,  2,  32  (989);  4,  7,  43  (1142);  4,  7,  69  (1168); 
4,  7,  110  (1209);  4,  7,  122  (1221);  Stich.  2,  2,  49  (373);  TriDum. 

2,  1,  28  (262);   2,  2,  40  (321);    2,  2,  41  (322);    2,  2,  84  (363); 

2,  4,  32  (433);  3,  1,  10  (610);  4,  2,  143  (985);  4,  2,  145  (987) 
zweimal:  4,  2,  146  (988)  zweimal;  4,  3,  63  (1070);  4,  3,  64 
(1071);  Trucul.  1,  I,  24  (45):  1,  1,  29  (50);  2,  7,  8  (559);  2,  7, 
36  (593);  2,  7,  43  (60-.^);  fragm.  114.  An  folgenden  Stellen  ist 
ipsus  vorgeschlagen:  von  Brix  für  Pseud.  1,  5,  93  (508)  und  4, 
1,  10  (914);  von  Camerarius  für  Merc.  prol.  89;  von  Dousa  für 
Pseud.  3,  2,  94  (884);  von  Fleckeisen  für  Captiv.  3,  1,  1  (461); 
von  Hermann  für  Trinum.  1,  2,  75  (112);  von  Löwe  für  Epid. 
1,  2,  42  (145);  von  Luchs  für  Menaech.  2,  2,  35  (310),  vergl. 
Brix  z.  d.St. ;  von  Müller  für  Asin.  2,  2,  57  (462);  von  Niemöller 
für  Amphitr.  3,  3,  5  (960);  von  Reizius  für  Captiv.  4,  1,  10  (777); 
von  Ritschi  für  Bacch.  5,  2,  41  (1160)  und  Pseud.  4,  1,  44  (954); 
von  Palmer  für  Amphitr.  3,  2,  71  (952). 

Bei  Terenz  tritt  ipsus  schon  hinter  ipse  zurück,  denn  es 
steht  ipse  in  der  Ausgabe  von  Dziatzko:  Adelph.  prol.  4;  1,  1, 
14  (39);  1,  1,  39  (64);  1,  2,  19  (99);  1,  2,  59  (139);  2,  3,  11 
(264);  3,  3,  83  (437);  4,  4,  20  (628);  4,  5,  6  (640);  Andr.  1,  1, 
85  (112);  1,  1,  124  (151);  1,  2,  3  (174);  3,  2,  7  (487);  4,  4,  13 
(752);  Eunuch,  prol  14;  1,  1,  32  (77);  2,  2,  28  (319);  3,  4,  5 
(54.3);  4,  4,  34  (702);  4,  7,  12  (782);  5,  2,  52  (891);  5,  2,  54 
(893);  5,  2,  66  (905):  Heaut.  4,  5,  24  (772);  4,  5,  56  (804);  5,  1, 
21  (894);  5,  3,  21  (1023);  Hecyr.  1,  2,  86  (161);  4,  1,  45  (560); 

4,  1,  59  (574);  4,  4,  48  (670);  5,  2,  18  (784);  Phorm.  prol.  23; 
1,  4,  18  (196),  aber  ipsus  Adelph.  1,  2,  53  (78);  3,  2,  30  (328); 

3,  4,  26  (472);  4,  1,  22  (538);  Andr.  2,  2,  23  (360);  2,  3,  4 
(378);  2,  6,  11  (442);  3,  2,  15  (495);  3,  2,  47  (527)';  3,  3,  44 
(576);  3,  4,  19  (598);  Eun.  3,  4,  8  (546);  3,  5,  18  (566);  5,  5,  4 
(974);  Hecyr.  3,  2,  8  (343);  3,  2,  9  (344);  3,  5,  5  (455);  5,  3, 
14  (812);  Phorm.  1,  3,  26  (178);  1,  4,  37  (215);  5,  6,  12  (852). 

Sonst  findet  sich  ipsus  noch:  Paul  Festi  S.  6  unter  aliuta, 
hier  ipsos  geschrieben,  ferner  Titin.  (Com.  105)  bei  Nonius  S.  144; 
Pompon.  (Com.  113)  bei  Nonius  S.  146  und  149  bei  Nonius  S.  323; 
dasselbe  haben  die  jamb.  Inschr.  L  Neap.  1137  (Orell.  5605)  v.  3; 
Cato  R.  R.  70,  2:  71;  der  Redner  C.  Titius  bei  Macrob.  Sat.  3, 
16,  16;  Cincius  de  re  milit.  bei  Gell.  16,  4,  4;  Fronto  ad  M.  Caes. 

5,  27  (42)  p.  84,  1   ed.  Naber;   Auson.    Idyll.  7  praef.  v.  6   (ed. 


-     408     - 

Peiper  p.  115);  Itin.  Alex.  Magn.  17  (44).  Durch  Konjektur  ist 
ipsus  im  Ennius  (Fab.  298  und  380  ed.  L.  Müller)  hergestellt. 
Selbst  bei  Cic.  war  es  nach  Diom.  1  S.  .318  (330,  24),  welcher 
jedoch  nur  ipsum  decretum  als  Beleg  anführt,  vergl.  noch  Forcellini 
ed.  de  Vit.  VI  p.  638. 

Dafs  das  Neutrum  nicht,  wie  bei  den  übrigen  Pronomina, 
auf  d  ausgeht,  erklären  Charis.  Art.  gramm.  2,  7  S.  132  (158,  17) 
und  Exe.  art.  gramm.  S.  113  (558,  3);  Diom.  1  S.  318  (330,  22); 
Rhemn.  Palaem.  S.  1377  (531,  32);  Augustin.  Regulae  S.  1992 
(507,  36)  und  das  Fragm.  Bob.  de  nom.  et  pronom.  S.  140  (565, 
26)  aus  dem  Masc.  ipsus,  wogegen  Prise.  13,  3,  11  S.  959  (II  7,  1) 
bemerkt:  lila  quae  quibusdam  visa  est  ratio,  non  adeo  firma 
videtur,  ideo  in  um  facere  neutrum ,  quia  in  us  desinit  masculi- 
num;  nam  alius  cum  in  us  terminetur,  neutrum  tamen  aliud  facit. 
Der  wahre  Grund  liegt  vielmehr  darin,  dafs  ipse  kein  ursprüng- 
liches, sondern  ein  zusammengesetztes  Pronomen  ist.  Das  m  des 
Neutr.  ipsum  hebt  auch  Serv.  zu  Verg.  Aen.  2,  60  hervor.  Bei 
Pompei.  Comment.  in  Donat.  war  in  der  Ausg.  von  Lindemann 
S.  99.  123.  181.  188  ipsud;  da  aber  Keil  in  den  nämlichen  Stellen, 
S.  140.  151.  176.  178,  ohne  Angabe  einer  Var.  ipsum  schreibt,  so 
mufs  ein  Versehen  des  früheren  Herausg.  angenommen  werden. 
Einmal  jedoch,  S,  182  (176,  12)  giebt  Keil  an,  dafs  in  dem 
Wolfenb.  m.  corr.  und  in  beiden  Par.  hoc  ipsud  sei,  dafs  dieses 
aber  im  Wolfenb.  m.  pr.  fehle.  Ipsud  wird  zwar  von  Beda  Orthogr. 
275,  18;  Albin.  Orthogr.  304,  2  und  Dosith.  Ars  pam.  403,  5  ed. 
Keil  verworfen,  aber  doch  mehrmals  in  den  Gromat.,  Aggen.  Urb. 
zu  Frontin.  agr.  qualit.  p.  2,  14  und  zu  demselben  de  controv. 
p.  14,  15;  Sic.  Flacc.  condic.  agr.  p.  140,  12;  150,  15;  150,  20; 
151,  11;  165,  23;  Vitalis  p.  352,  14  gelesen,  ferner  lordanis  Getic. 
17,  95  (82,  18  ed.  Mommsen);  19,  106  (85,  12);  53,  276  (129, 
22);  Cyprian.,  De  Pasch,  comput.  15;  Apul.  Asel.  4  p.  30,  28  ed. 
Goldb.,  Hildebrand  (II  p.  284)  schreibt  ipsum;  Anthim.  de  obser- 
vatione  ciborum  praef.  p.  8,  24  ed.  Rose;  19  p.  12,  8;  34  p.  14, 
25;  34  p.  14,  28;  78  p.  20,  23,  sowie  auch  in  einigen  Hdschr. 
der  Vulg.,  wie  Rönsch,  Itala  und  Vulgata  p.  276  angiebt,  und  in 
Glossen. 

38.    Der  Genetiv  ist   ipsius  mit  langer  Paenultima,  daher 

auch  ipseius  geschrieben,  vergl.  Grut.  541,  7;  doch  kann  dieselbe 

203  des  Versmafses  wegen  auch  kurz  gemessen  werden,  wie  Catull.  64, 

43;  64,  67;  68,  146;  Verg.  Georg.  1,  4.52;  Aen.  1,  114;  2,  772; 

5,  535;    6,  396;    Ovid.  Ep.   ex  Ponto   1,  1,  36;    Manil.   1,   420; 


—     409     — 

4,  336;  Val.  Flacc.  1,  25);  4,  185;  6,  354;  6,  717;  7,  551;  8,  60; 
8,  151;  8,  190;  Sil.  4,  717;  17,  105;  Stat.  Theb.  9,  561;  12,  757; 
Avien.  Arat.  368;  415;  Auson.  Epigr.  36,  3  (ed.  Peiper  p.  332); 
Anthol.  Lat.  ed.  Burmann  1,  146  (Meyer  669;  Riese  9;  Baehrens 
4,  199)  V.  14;  ed.  Burmann  1,  172  (Meyer  160!»;  Riese  15;  Baehrens 
4,  205)  V.  52;  ed.  Riese  16  (Baehrens  4,  206)  v.  17.  —  Ipsius  ist 
auch  zweisilbig  gebraucht  von  Terent.  Heaut.  3,  3,  15  (576) 
und  Phorm.  4,  5,  13  (725). 

Nach  Prise.  6,  7,  36  S.  694  (I  227,  7)  sagte  Afranius  (Com. 
230)    ipsi  pro  ipsius:  ipsi  me  velle  vestimenta  dicito. 

Der  Dativ  Sing.  Masc.  heifst  ipsi^  doch  findet  sich  auch 
ipso  bei  Apul.  Met.  10,  10  S.  697;  Ephera.  epigr.  4  S.  346;  C.  I.  L. 
6,  12131  und  als  Femin.  ipsae  bei  Apul.  Dogra.  Plat.  2,  5  S.  227. 

Im  Nomin at.  Plur.  ist  ipsei  statt  ipsi  C.  I.  L.  1,  204  Col.  1 
Z.  32  und  Col.  2  Z.  26. 

In  Betreff  des  Dativ  Plur.  heifst  es  bei  [SergiiJ  Explanat. 
in  Donatum  lib.  II  (ed.  Keil  p.  547,  37) :  Veteres  pronomina  aliter 
declinaverunt  dativo  illa  ipsa,  ut  genitivus  et  dativus  unam  decli- 
nationem  haberent.  Sic  et  ipsihus  illibus  pro  illis.  Cuius  rei  testis 
est  Plautus  vel  Ennius.  Um  die  Verwechselung  des  Geschlechtes  zu 
vermeiden,  gestattet  Pompei.  Comment.  188,  36  ipsahus  für  ipsis: 
non  te  permitto  dicere  ab  ipsis,  sed  ab  ipsabus. 

39.  Ipsissimus  hat  Plaut.  Trin.  4,  2,  146  (988)  dem  wnözaxoQ, 
des  Aristoph.  Plut.  83  nachgebildet,  indem  er  ebenso  wie  dieser 
von  (V)Z()Q  zu  wj-rnaroQ^  von  ipsus  zu  ipsissimus  fortschreitet.  Aus 
Pompei.  Comment.  S.  130  (153,  16)  ersieht  man,  dafs  dasselbe 
bei  Afran.  war.  Pompeius  sagt:  Ne  te  decipiant  illa  Plautina  et 
Afraniana  verba,  ipsissimus;  ioco  comico  hoc  dixit.  P]st  etiam 
apud  Graecos  (vj-nraznc,  tale.  Comica  sunt  ista  et  ad  artem  non 
pertinent,  vergl.  Mureti  Opp.  tom.  II  p.  58  ed.  Fr. 

Diesem  ähnlich  sind  ipsimus  und  ipsima  oder  ipsuma,  welche 
für  dominus  und  domina  in  Liebesverhältnissen  von  Petron.  69,  3 
(in  der  Hdschr.  ipsum  ammeam,  d.  i.  ipsumam  meam),  75,  11  (in 
der  Hdschr.  ipsi  mi  und  ipsim — ae),  76,  1  (in  der  Hdschr.  ipsi 
mi),  und  nach  wahrscheinlicher  Verbesserung  63,  3  (in  der  Hdschr. 
ipim  mostri,  Bücbeler  ipsimi  nostri)  gebraucht  sind.  Vergl.  Hertz, 
Rhein.  Mus.  1862,  17  S.  324. 

Eine  vulgäre  Nebenform  für  ipse  ist  isse  =  Er  im  C.  I.  L.  4, 
148;  4,  1085;  4,  1294.  Suet.  Aug.  88  erzählt  von  Augustus:  nee 
ego  id  notarem ,  nisi  mihi  mirum  videretur  tradidisse  aliquos, 
legato  eum  consulari  successorem  dedisse  ut  rudi  et  indocto,  cuius 


—     410     — 

manu  ixi  (Georges  will  issi  lesen)  pro  ipsi  scriptum  animadverterit. 
Eine  Deminutivform  issnlus  steht  bei  Fabretti  inscr.  45,  '254  und 
Orell.  inscr.  2682. 

Issa  hält  Bücheier  in  der  Anmerkung  zu  Petron.  63,  3  für 
die  volkstümliche  Aussprache  von  ipsa  in  der  Bedeutung  von  do- 
mina,  dann  wird  es  auch  als  Liebkosewort  gebraucht,  und  Martial 
erwähnt  1,  109  Issa,  die  Lieblingshündin  des  Publius.  Issa  findet 
sich  CLL.  4,  1589;  4,  1590;  Fabretti  inscr.  45,  255;  Orell.  iuscr. 
4923;  Cardinali  iscriz.  Velit.  cl.  4  no.  55. 

40.  Ipse  wird  selten  mit  Suffixen  verbunden,  es  sind 
folgende : 

a)  Ipsemet  bei  Plaut.  Amphitr.  proL  102;  Senec.  Epist.  117, 
21  und  Plur.  ipsimet  Cicer.  Verr.  3,  1,  3;  luL  Valer.  3,  4,  vergl. 
J    H.  Schmalz,  Antibarbarus  von  Krebs  1  p.  724. 

b)  Ipsippe  erklärt  Paul.  Festi  S.  105  durch  ipsi  neque  alii; 
einige  halten  es  für  verderbt,  Ursinus  vermutet  dafür  nach  einem 
alten  Glossar  ipsipte,  Ignarra  ipsipse,  Corssen  a.  a.  0.  11  p.  846 
erklärt  die  enklitisch  angefügte  Partikel  — pe  wie  in  prope,  nempe 
aus  Skr.  — pa;  das  — p  sei  durch  blofse  Konsonantenverschärfung 
zu  — pp  geworden,  wie  in  qui — ppe  und  lu — ppiter.  Rönsch  da- 
gegen (Berl.  Philol.  Wochenschr.  1884  p.  1500)  schlägt  ipsiper  für 
ipsippe  vor. 

c)  Ipsipsiis  wird  Plaut.  Cist.  2,  3,  58  aus  einem  cod.  Lang, 
angeführt  (es  wäre  dann  nach  dem  aorauvoc,  des  Sophron  ge- 
bildet), aber  da  die  besten  Hdschr.  is  ipsus  est  haben,  so  ist 
ipsipsus  zu  verwerfen,  ebenso  ist  auch  der  Vorschlag  von  Came- 
rarius,  ipsipsust  Trucul.  1,  2,  24  (123)  zu  schreiben,  von  Scholl 
nicht  berücksichtigt. 

d)  Halm  schreibt  Vict.  Vit.  3,  41  ipsi  eiusdem  urbis  nach 
cod.  R  (Bruxellensis)  und  der  editio  princeps  Parisina  und  be- 
merkt dazu:  fpfiiusifcm  B(ernensis),  V(indobonensis),  haud  scio  an 
recte,  ut  sit  idem  quod  eiusdem;  Petschenig  aber  hat  an  dieser 
Stelle  ipsiusdem  geschrieben,  was  von  Engelbrecht  (Sprache  des 
Claudianus  Mamertus  p.  98)  gebilligt  wird;  dagegen  sagt  Sittl 
(Lokale  Verschiedenheiten  der  lat.  Sprache  p.  115):  »Ich  entscheide 
mich  mit  Halm  für  die  Lesart  des  ältesten  Codex  ipsi  eiusdem 
urbis,  da  die  von  Petschenig  aufgenommene  Variante  ipsiusdem 
urbis  vorläufig,  bis  ipsedem  nachgewiesen  ist,  die  Bezeichnung 
eines  Monstrums  verdient.«  Freilich  wird  dieser  Nachweis  sehr 
schwierig,  ja  vielleicht  unmöglich  sein;  aber  wir  dürfen  die  Form 
nicht  für  falsch  erklären,  weil  wir  den  Nominativ  nicht  beibringen 


-     411     - 

können.  Ich  verweise  auf  eine  ganz  ähnliche  Bildung  huiufidem  unter 
44  S.  422,   wo  auch  ein  Nominativ  hicdem  nicht   nachweisbar  ist. 
e)  Ipainsce   steht  Macrob.   Sat.   5,  '22,   3  im   cod.   Parisinus, 
Eyssenhardt  schreibt  dafür  ipsius  deae. 

e)  //ic^  haec^  hoc. 

41.  llic,  haec,  hoc  ist  aus  hi— ce,  hae — ce,  ho — ce  gekürzt: 
letztere  Formen  sind  aus  dem  St.  ho,  dem  Suffix  — ce  und  dem  ein- 
geschobenen demonstrativen  i  gebildet,  also  hi — ce  aus  *ho — i — ce, 
hae — ce  aus  *ha — i — ce,  ho  — ce  aus  *hod — ce. 

Zwischen  den  Formen  hie,  haec,  hoc  und  hice,  haece,  hoce 
hat  die  Sprache  lange  geschwankt,  bis  seit  der  Mitte  des  siebenten 
Jahrh.  der  Stadt  die  verkürzte  Form  den  Vorrang  gewann ;  nur 
nach  auslautendem  — s  wurde  ce  entweder  vollständig  erhalten, 
also  huiusce,  hosce,  hasce,  oder  ganz  weggelassen.  Für  dieses  ce 
wird  in  alten  Denkmälern  zuweilen  que  gefunden,  vergl.  unter  38. 
Über  die  Zeit,  in  welcher  c  an  die  Stelle  von  ce  trat,  handelt 
Ritschi,  Tit.  Mumm.  p.  5  und  de  miliar.  Popill.  deque  epigr.  Soran. 
p.  16  {=  Opusc.  4  p.  89  und  132).  Honce  ist  in  der  lex  Spolet. 
bei  Bruns  fönt.  iur.  Rom.  4  Ausg.  p.  44;  hance  steht  CLL.  1, 
197  Z.  8;  23;  25  und  1,  198  Z.  59;  hoce  als  Accus.  1,  196  Z.  26 
und  1,  1291;  hoioe  (lür  huice)  1,  197  Z.  26;  hoce  als  Ablat.  1, 
1291;  Ephem.  epigr.  2  S.  205  und  Or.  3857;  hace  1,  197  Z.  7 
und  1,  198  Z.  41;  52;  55;  58;  61;  62;  65;  m;  67;  69;  70;  72; 
73;  74;  75;  76;  77;  78;  81;  83;  87;  haace  1,  197  Z.  12;  haice 
als  Neutr.  Plur.  1,  196  Z.  22.  In  einigen  Denkmälern  des  näm- 
lichen Zeitalters,  wie  1,  202  und  1,  204,  sind  nur  hanc  und  hae, 
während  in  1,  198  allein  Z.  12  in  hae  civitate,  und  1,  196  Z.  13 
und  1,  197  Z.  16  nur  posthac  mit  dem  Ausgang  auf  c  gelesen 
wird.  In  den  Flog,  der  Scipionen,  CLL.  1,  29  bis  38,  sind  hie, 
hec,  hone,  hoc  (1,  32  und  34),  und  nirgends  das  vollständige  ce.  204 
Über  die  Formen  mit  auslautendem  ce  bei  Schriftstellern  vergl. 
unter  42  S.  413. 

Auch  das  auslautende  c  schwand  in  späterer  Zeit  und  so  finden 
sich  Formen  wie  hi  statt  hie,  hui  statt  huic,  vergl.  Schuchardt,  Der 
Vokalismus  des  Vulgärlatein  1,  p.  128  und  3,  p.  65. 

Wegen  der  Entstehung  des  hie  aus  hice  ist  die  Schreibung 
hicce,  haecce,  hocce,  huicce,  huncce  u.  s.  w.  zu  verwerfen,  obgleich 
Prise.  12,  5,  25  und  26  S.  948  (I  592,  16)  schreibt:  Ce  quoque 
solebant   per   omnes   casus   vetustissimi   addere    articularibus   vel 


-     412     — 

demonstrativis  pronorainibus,  hoc  est  ab  aspiratione  incipientibus, 
ut  liicce^  hiniisce^  liaeccp.^  hocce,  uncle  hoc  quasi  duabus  consonan- 
tibus  sequentibus  solent  poetae  producere:  ut  (Verg.  Aen.  2,  664) 
IJöc  erat,  alma  parens,  quod  me  per  tela,  per  hostes  eripis.  Et 
sie  in  antiquissimis  codicibus  invenitur  bis  c  scriptum ,  quomodo 
est  apud  Terentium  iu  Andria  (4,  1,  1):  Hoccine  est  credibile 
aut  memorabile  ?  Nunc  vero  eoruudem  pronominum  bis  casibus 
frequenter  additur  C6,  qui  in  s  desinunt,  euphoniae  causa:  huiusce^ 
ktsce,  hosce^  hasce.  Nee  soluni  poetae,  sed  etiam  oratores  bis 
utuntur  supra  dictis  adiectionibus.  Cicero  in  II  Invectivarum 
(Catil.  2,  10,  21):  Hosce  ego  non  tarn  milites  acris  quam  infitia- 
tores  lentos  esse  arbitror.  Inveniuntur  tamen  etiam  nominativurn 
fluralem  hisce  proferentes  antiqui,  ut  Terentius  in  Eunucho  (2,  2, 
38):  Hisce  hoc  munere  arbitrantur  suam  Thaidem  esse.  In  quo 
videntur  euphoniae  causa  s  interposuisse.  Nee  non  similiter  illicce, 
unde  illic  quasi  apocopa  facta  in  fine  servat  accentum.  Terentius 
in  Andria  (2,  6,  27):  Illic  est  huic  rei  caput.  llliusce^  istiusce, 
illucce^  istucce  veteres  dicebant  teste  Papiriano,  qui  de  ortho- 
graphia  hoc  ostendit.  Terentius  in  Heautontimorumeno  (4,  5,  3) : 
Illancine  mulierem  alere  cum  illa  familia.  Derselbe  13,  3,  9 
S.  957  und  958  (II  5,  17):  Secundus  est  modus  eorum  (prono- 
minum), quae  in  ius  terminant  genetivos,  quorum  dativi  abiecta 
US  genetivorum  solent  proferri :  ^//e,  illius,  illi\  ipse^  ipsius,  ipsi\ 
inte,  istius^  isti\  is^  eius^  ei;_  hie,  huius,  huic,  quod  solum  assumpsit 
c  per  omnes  casus  singulares  absque  illis,  quibus  tamen  frequenter 
auctores  solent  addere  ce  syllabam,  huiusce,  quomodo  et  pluralibus 
eins  in  eandem  terminantibus  consonantem,  ut  hisce,  hosce,  hasce, 
205  quamvis  reliquis  quoque  casibus  vetustissimi  addebant  eandem  ce 
syllabam,  hicce,  huncce,  hocce.  Unde  vocali  quoque  sequente  ab- 
lata  per  synaloepham,  manentibus  duabus  c  solebant  producere 
hoc,  ut  Vergilius  in  II  Aeneidos:  IIocc  erat,  alma  parens,  quod 
me  per  tela,  per  ignes  eripis.  Sed  scriptorum  neglegentia  prae- 
termisit  unum  c.  Et  sciendum,  quod  accusativi  casus  singulares 
et  genetivi  plurales  m  in  n  convertunt  c  consequente,  hunc,  harte; 
horunce,  harunce.  Mar.  Victor.  Ars  gramm.  1  S.  2467  (22,  17): 
Hicce  et  hocce  pronominibus,  si  vox  sequens  a  vocali  incipiat, 
e  novissimam  detrahetis,  ut  (Verg.  Eclog.  3,  5)  Hicc  alienus  ovis 
custos  bis  mulget  in  hora;  et  (Aen.  11,  16)  Manibusque  meis 
Mezentius  hicc  est;  et  (Aen.  2,  664)  Hocc  erat,  alma  parens;  et 
(Aen.  2,  104)  Hocc  Ithacus  velit.  Aber  bei  diesem  S.  2457  (9,  18) 
sind  hacetenus  und  hocedie   (in   den  Hdschr.   hacettenus   hocetdie) 


-     413     - 

mit  einlachem  c  als  archaisch  für  hactenus  und  hodie  aufgestellt. 
Wie  das  Pronom.  hie  und  der  Nomin.  oder  Accus,  hoc  kurz  sein 
können,  hie  Plaut.  Gapt.  4,  2,  50  (831);  Mil.  Glor.  2,  3,  5  (276); 
Persa  4,  3,  74  und  Irin.  4,  2,  164  (1006);  4,  4,  22  (1114);  5,  2, 
27  (1151);  Terent.  Andr.  2,  1,  11  (311);  2,  5,  8  (419)  und  Eun. 
4,  4,  9  (676);  Lucr.  2,  387;  6,  9;  Verg.  Aen.  4,  22;  6,  791;  hoc 
Plaut.  Aul.  4,  6,  7  (673)  und  Irin.  1,  2,  28  {&&);  2,  3,  3  (394); 
4,  2,  77  (922);  4,  4,  1  (1093);  Terent.  Eun.  3,  4,  8  (546),  so  die 
erste  Silbe  in  Meine  Pacuv.  (119)  bei  Non.  S.  352,  10;  ein  Tragiker 
(fab.  ine.  v.  93  bei  Ribbeck  I  248)  bei  Cic.  Tusc.  3,  18,  39;  Terent. 
Andr.  5,  4,  4  (907);  Phorm.  3,  2,  24  (509);  5,  9,  3  (992)  und 
Ad.  4,  5,  75  (709),  und  in  hocine  Terent.  Andr.  1,  5,  1  (236); 
4,  1,  1  (625);  Eun.  4,  3,  2  (644);  Heaut.  5,  4,  6  (1029)  und  die 
zweite  in  dem  gleich  gebildeten  illicine  Plaut.  Pseud.  4,  1,  44 
(954)  und  in  istucine  Terent.  Eun.  5,  1,  14  (830).  Hier  ist  also 
die  Schreibart  hiccine,  hoccine,  illiccine,  istuccine  unmöglich,  und 
damit  wird  auch  hicce,  hocce  u.  s.  w.  unstatthaft.  Auch  wo  das 
Versmafs  nicht  entscheidet,  und  bei  den  Prosaikern,  sind  die 
besseren  Hdschr.  gewöhnlich  für  das  einfache  c  in  den  Pronomina 
auf  eine. 

42.  Als  Nomin.  Sing.  Masc.  ist  heic  vielleicht  C.  I.  L.  1,  590  206 
und  1,  1175  Z.  4;  es  kann  aber  in  beiden  Stellen  auch  Adverb, 
sein,  und  so  ist  heic  häufig,  vergl.  Adverb.  1.  Als  Masc.  ist  her 
CLL.  1,  32  Z.  5  (Z.  4  steht  hie).  —  Das  handschriftliche  Vor- 
kommen der  Nominativformen  hice,  haece,  hoce  leugnet  C.  F.  W. 
Müller,  Nachträge  zur  Plaut.  Pros.  p.  130,  doch  schreibt  Ribbeck 
Acc.  (v.  122)  bei  Nonius  S.  138,  33  fortasse  an  sint,  quos  hice 
(die  Hdschr.  haben  hie  und  so  auch  L.  Müller  in  Nonius)  non 
mertaret  metus  und  Acc.  (v.  439)  bei  Nonius  S.  15,  29  regina,  ad- 
erit  tempus,  cum  hice  torris,  quem  amburi  vides  und  L.  Müller, 
der  den  Vers  ganz  anders  gestaltet,  hat  in  der  Ausgabe  des  Nonius 
die  Konjektur  Ribbecks  hice  beibehalten,  aber  die  Hdschr.  haben 
auch  hier  hie,  vielleicht  ist  hie  cum  torris  zu  schreiben;  hoce 
schrieb  Ritschi  Plaut.  Stich.  5,  2,  17  (665),  aber  Fleckeisen  und 
Götz  haben  dafür  das  handschriftliche  hoc  eingesetzt. 

Der  Genet.  Sing,  ist  huius\  die  erste  Silbe  ist  gekürzt 
Terent.  Eunuch.  5,  5,  10  (980)  und  Heaut.  3,  2,  40  (551).  Ein- 
silbig steht  huius  Plaut.  Amphitr.  proL  51;  96;  1,  1,  110  (266); 
Bacch.  1,  1,  33;  Menaech.  5,  9,  75  (1135);  Mil.  Glor.  3,  1,  106 
(699);  Pseud.  1,  2,  67  (201);  Stich.  1,  1,  49;  Trinum.  3,  3,  QQ 
(795);  Terent.  Andr.  1,  3,  5  (210);  3,  1,  22  (480);  5,  3,  17  (888); 


~     414    •— 

Eunuch.  4,  6,  8  (746);  4,  7,  31  (801);  5,  2,  34  (873);  Heaut.  2, 
3,  28  (269);  2,  3,  98  (339);  Phorm.  1,  4,  21  (199).  Huiius  aber 
ist  geschrieben  C.  I.  L,  2,  2102.  —  Für  huiusce  steht  hoiusce  C.  I.  L. 
1,  198  Z.  56  und  in  der  lex  de  magistris  aquarum  bei  Marini  atti 
de'  frat.  Arv.  p.  70  Z.  4;  hoiusque  CLL.  1,  603  Z.  4;  huiusque 
CLL.  3,  1114;  lex  col.  lul.  Genet.  (Ephem.  epigr.  voL  2  fasc.  2) 

1,  1  Z.  16;  Inschr.  Or.  5  reg.  X  1580;  2489  Col.  2  Z.  13.  —  Die 
Form  huiusce  kommt,  wie  Fr.  Schmidt,  De  pronominum  demon- 
strativorum  formis  Plautinis  p.  54 — 57  zeigt,  bei  Plautus  nie  vor, 
an  der  einzigen  Stelle  Poenul.  5,  4,  87  (1257),  wo  huiusce  in  den 
Hdschr.  steht,  ist  dafür  von  Schmidt  lachonis  vorgeschlagen,  was 
Studemund,  Fleckeis.  Jahrb.  1876  p.  71  für  probabel  hält  und  von 
Scholl  in  den  Text  gesetzt  ist.  Sonst  steht  huiusce  noch  Captiv. 
prol.  10,  aber  dieser  rührt  nicht  von  Plautus  her;  doch  ist  in 
vielen  Versen  zur  Herstellung  des  Metrums  gegen  die  Hdschr. 
huiusce  statt  huius  mit  Unrecht  konjiziert,  vergl.  Luchs,  Zur  Lehre 
der  Genitivbildung  p.  349.  Später  findet  sich  huiusce  zu  allen 
Zeiten,  am  meisten  wohl  in  der  Verbindung  huiusce  modi,  so  z.  B. 
Cic.  pro  Rose.  Amer.  8,  22;  37,   105;  Verr.  2,  17,  43;  2,  28,  69; 

2,  32,  79;  2,  75,  184;  4,  26,  59;  4,  59,  132;  5,  43,  112;  5,  52, 
136;    pro  Tüll.  15,  35;   pro  Caec.  25,  72;    pro  Cluent.  55,   152; 

56,  153;  1.  agr.  2,  24,  64;  2,  25,  65;  Catil.  1,  2,  4;  pro  Muren. 
31,  66,  in  den  späteren  Reden  scheint  er  diese  Formel  nicht  mehr 
angewandt  zu  haben;  bei  Caesar,  der  übrigens  die  Formen  mit 
ce  nicht  gebraucht,  ist  auch  huiuscemodi  sehr  zweifelhaft,  vergl. 
Mensel,  Lexic.  Caes.  1  p.  1424.  Dagegen  ist  diese  Formel  bei 
Sallust.  häufig:   Catil.  15,  1 ;  20,  1 ;   32,  3;  50,  5;  51,  40;  52,'  1; 

57,  6;  lug.  2,  2;  4,  8;  5,  3;  9,  4;  30,  4;  32,  1;  84,  4;  86,  1; 
102,  4;  Histor.  1,  48,  5  D.  (Kr.  51;  Gerl.  p.  144);  öfter  bei  Tacitus 
Ann.  1,  14;  2,  30;  4,  37;  6,  18;  Histor.  3,  8,  sehr  häufig  bei 
Gellius  (vergl.  Gorges  a.  a.  0.  p.  9):  praef.  23;  1,  2,  6;  1,  3,  27; 

1,  7,  8;  1,  9,  1;  1,  11,  18;  1,  13,  6;  1,  13,  9;  1,  15,  19;  2,  2, 
12;  2,  6,  3;  3,  14  Überschrift;  3,  14,  1;  3,  16,  9;  4,  1,  7;  4, 
20,  2;  5,  5,  2;  5,  12,  13;  6  (7),  1,  7;  6  (7),  12,  6;  6  (7), 
14,  6;  6  (7),  19,  2;  6  (7),  20,  4;  7  (6),  2,  6;  7  (6),  12,  3; 
9,  4,  6;  9,  12,  1;  9,  16,  5;  10,  1,  11;  10,  8  Überschrift;  10, 
12,  8;  10,  22,  2;  11,  15  Überschrift;  11,  15,  8;  12,  15  Über- 
schrift; 12,  15,  1;  13,  2,  1;  14,  1,  29;  14,  1,  34;   14,  1,  35;  14, 

2,  20;  14,  3,  2;  14,  5,  2;  15,  2,  6;  16,  2,  12;  16,  5,  5;  16,  7,  4; 
16,  8,  7;  16,  8,  12;  18,  2,  5;  18,  3,  5;  18,  11,  2;  18,  13,  1; 
19,  1,  20;    19,  5,  5:    19,  7,  8;    19,  12,  3;   20,  1,  10;   20,  1,  34, 


-     415     - 

ferner  bei  lustin.  29,  2,  7;  Dictys  2,  18;  6,  13;  Vopisc.  Prob.  2,  5; 
Aur.  Vict.  Caes.  3,  5;  5,  4;  20,  3;  '20,  12;  Epitom.  5,  5;  lul. 
Valer.  1,  13;  1,  24;  1,  34;  1,  41;  3,  5;  3,  17;  3,  22;  3,  27  u.a. 

Für  den  gewöhnlichen  Dat.  huic  ist  Iiui  Inschr.  Or.  2571  und 
Henz.  7339,  Iwice  CLL.  1,  197  Z.  26,  hoic  wird  als  archaische 
Form  von  Mar.  Victor.  1  S.  2459  bezeugt.  Ilae  rei  materiem  .  .  . 
douiiuus  praebebit  Cato  R.  R.  14,  3,  und  so  hat  auch  Keil  ge- 
schrieben. —  An  den  Dativ  huic  ist  öfter  des  Versmafses  wegen 
ohne  handschriftliche  Autorität  ein  e  angehängt  (vergl.  Bücheier, 
Lat.  Gramm,  p.  59,  60;  C.  F.  W.  Müller,  Nachträge  zur  Plaut. 
Prosodie  p.  130),  wie  Plaut.  Amphitr.  2,  2,  70  (702);  Bacch.  1, 
1,  25  (59);  3,  3,  80  (484);  4,  5,  4  (764);  Mostell.  3,  1,  94  (625); 
Mil.  Glor.  3,  1,  170  (765);  Pseud.  1,  3,  93  (327);  Rud.  5,  2,  55 
(1342);  5,  2,  56  (1343)  und  Terent.  Hecyr.  prol.  1,  1,  aber  in 
den  neuesten  Ausgaben  von  Götz,  Löwe,  Scholl,  Leo  u.  a.  ist 
dasselbe  wieder  weggelassen.  —  Huic  ist  in  der  Regel  einsilbig. 
Prise.  13,  3,  14  und  15  S.  961  (II  9,  26):  Quaeritur  in  hoc  modo 
declinationis,  cum  omuis  dativus  una  syllaba  minor  sit  genetivo, 
illius,  Uli;  istiiis,  isti;  ipsius,  ipsi\  unius,  uni\  solius,  soli\  utrms, 
utri\  alterius,  altert;  an  huius,  huic,  cuius,  cui\  eins,  ei  mono- 
syllaba  sint  accipienda  in  dativo,  quod  regula  exigit  et  pleri- 
que  poetarum  metris  comprobant,  ut  Vergilius  in  IUI  Aeneidos 
(v.  213):  Cuique  loci  leges  dedimus,  conubia  nostra  reppulit;  idem 
in  I  Georgicon  (v.  171):  Huic  a  stirpe  pedes  temo  protentus  in 
octo.  Et  ubique  hoc  servat.  Inveniuntur  tarnen,  sed  raro,  bisyllaba 
und  c.  15  S.  961  (II  10,  21):  Statins  quoque  huic  videiur  protulisse 
per  diaeresin  in  primo  Silvarum  (Carm.  1,  107):  Laetus  huic  dono 
videas  dare  tura  nepotes.  Idem  in  eodem  (Carm.  2,  135):  Falsus 
huic  pinnas  et  cornua  sumeret  aethrae.  Cui  quoque  Terentianus 
de  litteris  (v,  183):  Verum  ut  cuique  est  proximitas  loci  sonive; 
est  enim  Sotadeum  ex  duobus  lonicis  a  maiore  et  tribus  trochaeis. 
In  eodem  (v.  234):  Ex  ordine  fulgens  cui  dat  nomen  sinopes  (bei 
Terent.  dat  locum  sinopis).  Das  zweisilbige  huic  weist  Markland  207 
noch  aus  Avien.  Descr.  orb.  22  und  Sidon.  Carm.  7,  145  nach. 
Es  ist  aufserdem  I.  Neap.  166  (Ritschi,  Prise.  Lat.  monum.  epigr. 
Taf.  96  E);  Avien.  Arat.  734;  Terent.  Maur.  793;  1375;  1396; 
1472;  1919;  Auson  Parent.  5,  3,  und  in  dem  Gedicht  unter  dem 
Namen  des  Tertull.  adv.  Marc.  1,  90. 

Der  Accus  Sing  ist  hunc,  hanc,  hoc;  hone  für  hunc  CLL. 
1,  32;  auch  die  Form  auf  — ce  schreibt  man,  so  hunce  Laber. 
(22)  bei  Nonins  S.  122,  11,    in  den  Hdschr.  hunc,   aber  Ribbeck 


—     416     — 

und  L.  Müller  hunce,  dasselbe  stand  auch  in  älteren  Ausgaben  des 
Plaut.  Menaech.  4,  2,  3  (572)  und  hance  Gell.  6  (7),  2,  9.  aber 
in  der  neuesten  von  Brix  ist  hunc  zu  lesen  und  Hertz  hat  hance, 
was  er  in  der  Ausgabe  vom  Jahre  1871  geschrieben  hat,  in  der 
neuesten  Ausgabe  in  hanc  verwandelt. 

Der  Ablat.  Sing,  ist  hoc,  hac,  hoc. 

43.    Der  Nomin.  Plur.  ist  gewöhnlich  hi^  hae^  haec. 

Für  hi  ist  hei  CLL.  1,  1012  Z.  3,  aber  auch  heis  CLL. 
1,  1059  Z.  7  und  1,  1071  Z.  5,  welches  den  unter  20  und  28 
erörterten  Formen  eis,  eeis,  ieis,  eisdem,  isdem  analog  ist.  — 
Noch  häufiger  ist  heisce  oder  hisce^  welches  in  der  unter  37  mit- 
geteilten Stelle  des  Prise.  12,  5,  26  S.  948  (I  593,  8)  aus  Terent. 
Eun.  2,  2,  38  (269)  angeführt  wird.  Donat.  zu  diesem  Verse  des 
Terent.  sagt:  Hisce  pro  hi  vetuste.  Vergilius  (Eclog.  3,  102): 
His  certe,  neque  amor  causa  est,  vix  ossibus  haerent;  quia  hisce 
debebat  dicere.  Und  Eugraphius:  Hisce  nominativus  pluralis 
Heisce  und  hisce  (vergl.  F.  Schmidt  a.  a.  0.  p.  25)  als  Nomin 
Plur.  begegnen  CLL.  1,  199  Z.  13;  1,  565;  1,  566;  1,  567 
1,  569;  1,  570;  1,  573;  1,  1478;  1,  1553  c;  Plaut.  Amph.  3,  3 
19  (974);  Capt.  Prol.  35;  Mil  Glor.  2,  4,  21  (374);  2,  6,  6  (486) 
Pseud.  1,  5,  125  (539);  Persa  5,  2,  74  (856);  Rud.  2,  1,  5  (294) 
Trin.  4,  2,  36  (877);  Liv.  9,  10,  9.  in  der  Formel  des  Fetialis; 
Gell.  3,  16,  4,  vergl.  Hertz  z.  d.  St.  Dies  hisce  verwirft  Bentley 
zu  Terent.  a.  a.  0.  gänzlich,  aber  mit  Unrecht,  da  es  öfter  in  den 
ältesten  Hdschr.  des  Plautus  gefunden  wird  und  besonders  durch 
Inschriften  sicher  gestellt  ist.  Für  Plautus  und  Terenz  ist  der  fest- 
stehende Gebrauch,  dafs  hisce  vor  einem  Vokal  und  h  steht,  ein 
Unterschied  in  der  Bedeutung  zwischen  hi  und  hisce  ist  nicht 
vorhanden,  wie  Schmidt  a.  a.  0.  gezeigt  hat.  —  Einen  Nominativ 
hice  haben  auch  Lambin  und  Ritschi  bei  Plaut.  Men.  5,  5,  55 
(958)  und  Mil.  Glor.  4,  8,  24  (1334)  geschrieben,  aber  in  den 
neuesten  Ausgaben  ist  dafür  hisce  hergestellt,  die  Form  hice  scheint 
nirgends  beglaubigt  zu  sein.  —  Dagegen  schreibt  hie  als  Nomi- 
nativ Plur.  L.  Müller  (vergl.  de  re  met.  S.  386  und  Einleitung 
zum  Ennius  p.  197—198)  im  Lucil.  16,  15  (Nonius  S.  422,  28) 
hie,  quos  divitiae  producunt,  ut  caput  ungunt  horridulum;  27,  52 
(Nonius  S.  358,  28)  nam  hie  quidem  reditum  talem  portendebant 
und  29,  79  (Nonius  S.  399,  11)  eodem  una  hie  modo  aeris  iam 
rationes  subducent  suas;  Ennius  (Ann.  443)  hie  insidiantes  vigi- 
lant;  Pacuv.  (194)  bei  Nonius  S.  88,  3  sed  hie  (hi  Ribbeck) 
cluentur   hospitum    infidissimi    und    Plaut.    Pseud.   3,  2.  33    (822) 


—     417     — 

hoc  hie  quidem  homiues  tarn  brevem  vitam  colunt;  dagegen  ist 
hie  quoque  qui  dicunt  Varro  L.  L.  6,  7,  73  von  Spengel  in  hi 
verändert;  aueh  hie  eensores  Liv.  43,  14,  6  ist  wahrscheinlich 
verderbt,  Weifsenborn- Müller  haben  hi  eensores,  Hertz  bis  een- 
soribus  gesetzt. 

Im  Nomin.  Plur.  Fem.  wurde  für  h(te  aueh  liae.c  gesagt. 
Donat.  zu  Terent.  Andr.  4,  1,  32:  Legitur  et  haee  nuptiae,  sie 
enim  veteres  dixerunt;  und  zum  Eun.  3,  5,  34:  Haee  pluraliter 
pro  hae,  ut  in  Phormione  (5,9,  23):  Haee  illae  erant  itiones. 
Serv.  zu  Verg.  Ge.  3,  305:  Cum  de  eapelhs  loquitur,  figurate 
neutro  usus  est  genere;  nam  integrum  erat:  Hae  quoque  non 
eura  nobis  leviore  tuendae.  Und  Philarg.  zu  derselben  Stelle: 
Legitur  et  haee;  veteribus  enim  mos  fuit,  ut  neutra  l'emininis 
iungerentur.  Varro  L.  L.  9,  29,  41:  Sie  muliebria  in  quibus 
dicere  possumus  Haee  aut  Hae.  —  Haee  findet  sich  bei  Plautus 
(vergl.  Schmidt  a.  a.  0.  p.  42  etc.;  Studemund,  Jahrb.  für  klass. 
Philologie  1876  p.  60),  der  vor  Konsonanten  hae  oder  haee,  aber 
vor  Vokalen  und  h  nur  haee  gebraucht,  an  folgenden  Stellen: 
Asin.  4,  1,  63  (808);  Aulul.  2,  8,  16  (386);  3,  5,  58  (532);  Bacch. 
5,  2,  21  (1140);  5,  2,  23  (1142);  Cureul.  1,  1,  39;  Epidic.  5,  2, 
23  (689);  Mil.  Glor.  2,  6,  100  (583);  Mostell.  1,  3,  9  (165);  2, 
1,  53  (400);  3,  1,  117  (640);  3,  2,  84  (771);  Poenul.  1,  2,  117 
(330);   3,  2,  32  (609);    5,  3,  52  (1171);   5,  7,  3  (1376);   Rud.  1, 

3,  17  (199);  1,  5,  24  (282);  2,  1,  5  (294);  3,  4,  22  (727);  3,  4, 
41  (746),  vergl.  Schmidt  a.  a.  0.  p.  43;  4,  4,  51  (1095);  Stich.  1, 

1,  18;  1,  1,  19;  2,  i,  40  (312);  Trinum.  2,  2,  109  (390);  Trueul. 

2,  2,  20  (275);  2,  2,  40  (295);  Cistell.  bei  Varro  L.  L.  7,  3,  64; 
bei  Tereuz  steht  vor  Vokalen  nur  haee  (vergl.  F.  Schmidt,  Hermes 
8,  481):  Eunuch.  3,  5,  34  (582);  Hecyr.  3,  1,  9  (289);  5,  1,  36 
(762);  5,  2,  24  (790);  vor  Konsonanten  will  Fr.  Schmidt  a.  a.  0. 
p.  486  nur  hae  schreiben  (Studemund  a.  a.  0.  p.  62),  aber  Dziatzko 
hat  an  allen  Stellen  haee  in  den  Text  gesetzt:  Andr.  2,  1,  28 
(328),   vergl.  die  Note  z.  d.  St.;   2,  6,  7   (438);   4,  1,  32    (656); 

4,  2,  17  (700);  Eunuch.  1,  2,  9  (89);  2,  2,  51  (282);  Hecyr.  1, 
2,  26  (101);  Adelph.  5,  2,  10  (785);  Lueilius  (ed.  Laehmann  604; 
ed.  L.  Müller  36,  89)  bei  Nonius  S.  373,  2;  Turpil.  (com.  41)  bei 
Nouius  S.  2,  32;  Lucr.  3,  601;  6,  456;  Catull.  64,  320;  TibuU. 
2,  5,  71 ;  Verg.  Georg.  3,  305  (an  mehreren  Stellen  steht  haee  in 
weniger  guten  Hdsehr.,  wie:  Aen.  3,  167;  6,  852  und  7,  175); 
Ovid.  Fast.  3,  684;  luvenal.  6,  569;  6,  592  und  bei  dem  Sehol.; 
Varro  L.  L.  5,  11,  75  im  Flor,  und  Kopenh.  und  5,  31,  137  im 

Neue -Wagener,  Lat.  Formenlehre.     II.     3.   Aufl.  27 


—    418     — 

Flor.;  Cornific.  2,  22,  34;  3,  23,  38  (4,  21,  29  unsicher);  4,  30, 
41;  Cic.  Invent.  1,  28,  43;  2,  20,  61;  pro  Ros.  Amer.  24,  67; 
Verr.  3,  46,  109;  pro  Sest.  2,  5;  Tuscul.  1,  11,  22;  3,  34,  84; 
4,  16,  36;  5,  30,  84;  Divin.  2,  34,  72;  Cato  Mai.  11,  38;  Off.  1, 
43,  152  (in  manchen  schlechteren  Hdschr. ,  wie:  Brut.  83,  287; 
pro  Muren.  34,  72;  pro  Deiot.  9,  26;  Fin.  3,  10,  35  und  4,  11, 
26;  de  fato  19,  45);  über  Caesar  sagt  Meusel,  Lexic.  Caes.  1 
p.  1424:  Nom.  plur.  fem.  est  hae\  sed  haec  (hec)  invenitur  in 
AQ/9  V  15,  4;  (in  ß  V  43,  2?,  in  A  V  49,  1?);  in  O^hl  1,  56,  3 
in  a^  1,  50,  1;  in  f  3,  1,  2;  in  1  3,  108,  4;  in  den  neueren  Aus 
gaben  des  Livius  steht  jetzt  hae,   wo  man  früher  haec  las,   so 

1,  30,  6;  1,  43,  5;  2,  44,  12;  3,  55,  12;  10,  43,  4;  21,  21,  4 
25,  22,  1;  haec  ist  geschrieben  Vitruv.  1,  1,  4  (3,  17);  2,  7,  1 
(44,  18);  2,  7,  3  (45,  16);  7  prooem.  3  (156,  4);  8,  1,  2  (186,  4) 
10,  13  (8),  4  (262,  8);  hae  liest  man  Plin.  N.  H.  8,  39,  59  (140) 
10,  23,  33  (65);  10,  29,  43  (85)  in  der  Ausgabe  von  Detlefsen 
ebenso  Tacit.  Germ.  13,  aber  haec  Gell.  5,  6,  7;  10,  25,  5;  12 
13,  8;  Tertull.  de  fuga  1  und  Claud.  Mamert.  1,  22  (81,  5) 
Vergl.  Bentley  zu  Terent.  Andr.  1,  1,  99  und  Phorm.  5,  9,  23 
Aischefski  zu  Liv.  10,  43,  Fleckeisen,  Rhein.  Mus.  1849,  7  S.  271 
und  Hildebr.  zu  Apul.  Met.  4,  2  S.  239. 

Der  Genet.  Plur.  ist  liorum^  harum^  horum.  Daneben 
horumce  und  horunce^  harumce  und  harunce^  SO  wird  horumce  bei 
Plin.  N.  H.  17,  22,  35  (196)  in  einer  dem  Cato  R.  R.  33,  3 
entlehnten  Stelle  geschrieben,  bei  welchem  letzteren  horum  ist; 
harumce  rerum  ergo  Cato  R.  R.  139  (86,  15),  einige  Reihen  vorher 
(86,  12)  hatte  Victorius  auch  harumce  rerum  ergo  geschrieben, 
aber  Keil  hier  nach  den  Hdschr.  wieder  harumque  rerum  ergo 
eingeführt,  noch  Hest  man  harumce  rerum  ergo  141,  1  (87,  17); 
Cincius  de  re  milit.  bei  Gell.  16,  4,  4  nisi  karunce  quae  causa 
erit;  harumce  auch  lul.  Valer.  2,  9  (13).  —  Diese  Formen  werden 
bei  den  Komikern  immer  in  horunc  und  Itarunc  verkürzt.  So 
horunc  in  der  iambischen  Grabschrift  C.  I.  L.  1,  1007  v,  5,  ferner 
bei  Plautus  (vergl.  F.  Schmidt  a.  a.  0.  p.  59  und  Brix  Anm.  zu 
Mil.  Glor.  33,  Krit.  Anhang  p.  139):  Amphitr.  1,  1,  200  (356); 
Captiv.  2,  3,  71  (431);  Cist.  1,  1,  53;  Curcul.  1,  1.  71;  Merc.  2, 
3,  65  (399);  Persa  1,  3,  81  (161);  Poenul.  3,  1,  48  (551);  5,  2,  8 
(969);   bei  Terenz  (vergl.  F.  Schmidt,   Hermes  8  p.  482)   Phorm. 

2,  1,  60  (290);  Hecyr.  1,  2,  97  (172);  —  harmic  Plaut.  Merc.  5, 
1,  3  (832);  Mil.  Glor.  4,  2,  25  (1016);  Mosteil.  2,  1,  57  (404); 
Poenul.  prol.  115;  Stich.  3,  1,  41  (450),  wo  Ritschi  und  Fleckeisen 


-     419     — 

harunce  nach  dem  Ambr.  und  vet.  schreiben,  aber  die  neueren 
Herausgeber  harunc  nach  den  meisten  Hdschr. ,  vergl.  die  Note 
von  Götz  und  Löwe;  Terent.  Heaut.  4,  4,  24  (746);  Hecyr.  5,  3, 
20  (818).  Nach  Schmidt  soll  bei  Terenz  horunc  und  harunc  nur 
vor  Vokalen,  herum  und  harum  nur  vor  Konsonanten  vorkommen, 
aber  Dziatzko  schreibt  Andr.  1,  1,  31  (58)  horum  ille  nil  egregie 
praeter  cetera,  vergl.  die  Note  z.  d.  St. 

Der  Dativ  und  Ablativ  Plur.  ist  gewöhnlich  his^ 
daneben  auch  hisce^  bei  Plautus  und  Terenz  in  der  Regel  vor 
Vokalen  (vergl.  F.  Schmidt  a.  a.  0.  p.  27  und  Herrn.  8  p.  483), 
so  Captiv.  2,  1,  17  (211);  Gas.  2,  7,  13;  Cist.  2,  3,  4;  Curcul. 
5,  3,  48  (726);   Menaech.  5,  7,  23  (1014):   Merc.  1,  2,  20  (129); 

4,  4,  59  (799);  Mil.  Glor.  2,  3,  19  (291);  Mosteil.  1,  4,  23  (336); 
2,  2,  71  (502);  4,  2,  35  (950);  4,  2,  36  (951);  Persa  4,  3,  35 
(504);  Poenul.  5,  1,  26  (959);  Pseud.  4,  7,  89  (1185);  Trinum. 
prol.  12;  1,  2,  113  (150);  1,  2,  140  (177);  2,  2,  34  (293);  2,  4,  1 
(402);  5,  2,  3  (1127);  Trucul.  2,  8,  8  (638);  Vidul.  2,  3,  aber 
bis  Alcmena  decipitur   dolis   Amphitr. '  arg.  I  5;    Terent.   Eunuch. 

5,  5,  29  (999);  Phorm.  2,  4,  2  (442);  5,  7,  9  (892);  Hecyr.  3,  4, 
36  (450);  bei  Cicero  u.  a.  vor  Vokalen  und  Konsonanten,  so  pro 
Rose.  Amer.  13,  35;  18,  51;  21,  58;  21,  59;  38,  110;  Verr.  1, 
24,  62;  3,  16,  40;  3,  48,  115;  4,  10,  21;  4,  10,  23;  4,  15,  33; 
4,  21,  47;  5,  6,  14;  pro  Tüll.  4,  8;  pro  Caec.  34,  99;  pro  Rabir. 
11,  31;  Catil.  1,  13,  33;  pro  Muren.  5,  12;  pro  Flacc.  26,  64; 
29,  71;  pro  Plane.  36,  87;  36,  89;  Phil.  12,  10,  24;  Gell.  (Gorges 
a.a.O.  p.  9)  1,  7  Überschrift;  3,  14  Überschrift;  3,  14,  11;  3,  16, 
20;  4,  2,  3;  4,  16,  6;  5,  8,  1;  6  (7),  9,  1 ;  6  (7),  11,  7;  6  (7), 
17,  10;  6  (7),  20,  6;  7  (6),  2,  14;  7  (6),  14,  8;  10,  11,  6;  10, 
20,  2;  11,  10,  1;  13,  21,  21;  13,  25,  12;  20,  6,  9;  20,  10,  3  u.  a. 
und  recht  spät  auch  in  der  Epitom.  lul.  Valer.  1,  14  (ed.  Zacher 
p.  19,  3).  —  In  der  alten  Sprache  wurde  für  bis  auch  Idbus  ge- 
sagt. Varro  L.  L.  8,  38,  72:  Est  ut  ei  qui,  bis  quis,  at  sicut 
quibus,  hibus.  Charis.  1,  15  S.  40  (54,  19):  Plautus  in  Curculione 
(4,  2,  20  =  506)  hibus.  Prise.  13,  3,  15  S.  961  (H  10,  15):  His, 
quamvis  et  hibus  pro  his  antiqui  protulerunt.  Plautus  in  Cur- 
culione: Eodem  hercle  vos  paro  et  pono,  parissimi  estis  hibus. 
Latrones  hibus  hat  Ritschi  auch  Plaut.  Mil.  1,  74  nach  dem  Leipz., 
Barb.  und  Wien.  M  geschrieben,  in  welchen  latronibus  hibus  ist; 
bei  Non.  S.  486  latrones  ibus,  in  den  meisten  Hdschr.  des  Plaut, 
latronis  bus  oder  latronibus,  Lorenz  und  Brix  schreiben  latrones, 
ibus  di  numerem  Stipendium,  vergl.  unter  22  S.  386. 

27* 


—     420     — 

Der  Accus.  Plur.  ist  Jios,  has,  haec. 

Für  hos  wird  auch  hosce  gesagt  und  zwar  bei  Plautus  und 
Terenz  vor  Vokalen,  so  Amphitr.  2,  2,  224  (854),  Leo  schreibt 
hos;  Asin.  3,  3,  147  (737):  Aulul.  2,  6,  2  (351);  3,  1,  9  (414), 
an  den  beiden  letzten  Stellen  hat  Leo  hos:  3,  5,  43  (517);  3,  5, 
46  (520),  an  letzter  Stelle  läfst  Leo  hosce  aus;  Captiv.  prol.  34; 
2,  3,  95  (455):  3,  2,  2  (500);  Curcul.  1,  1,  74;  Mostell.  3,  2,  137 
(822);  Poenul.  3,  4,  5  (715);  5,  2,  22  (982);  5,  3,  28  (1147) 
Trinum.  4,  2,  106  (947);  Terent  Eunuch.  1,  2,  71  (151);  4,  7 
11  (781);  4,  7,  12  (782);  Heaut.  3,  2,  3  (514);  4,  5,  4  (752) 
Phorm.  4,  3,  4  (609),  von  Dziatzko  eingeklammert;  Adelph.  5 
7,  5  (903):   Cicer.  pro  Piosc.  Am.  27,  74;    Verr.  act.   pr.  12,  35 

1,  1,  1:  4,  13,  30:  4,  59,  132;  5,  22,  58;  de  imper.  Cn.  Pomp 
11,  32:    13,  38:   pro  Cluent.'61,  169;    Catil.  2,  3,  7:   2,  8,  18 

2,  10,  21:  4,  7,  15;  4,  8,  16:  pro  Süll.  25,  70:  pro  Flacc.  3,  7 
de  prov.  consul.  7,  15;  Gell.  7,  8,  5  u.  a. 

Für  has  steht  hasce:  Plaut.  Amphitr.  1,  1,  194  (350):   Asin. 

2,  .3,  1  (381):  Aulul.  2,  4/2  (281);  Bacch.  5,  2,  3  (1121);  Captiv. 
4,  2,  51   (831);  Menaech.  5,  8,  4  (1053):  Mil.  Glor.  4,  2,  1  (991); 

4,  2,  30  (1166);  Mostell.  2,  1,  56  (403);  2,  1,  58  (405);  2,  2,  23 
(453);  2,  2,  39  (470):  3,  1,  16  (547);  3,  1,  145  (675):  3,  2,  66 
(753);  3,  2,  73  (760);  3,  2,  157  (843);  4,  2,  20  (900)  ed.  Lorenz 

3,  3,  3   (906);   4,  2,  61    (977);   4,  2,  71   (988);   5,  1,  34   (1082) 

5,  1,  37  (1085);  Persa  4,  3,  60  (529);  Poenul.  1,  3,  3  (412) 
5,  3,  54  (1173):  5,  6,  7  (1344):  5,  7,  4  (1375);  5,  7,  10  (1381) 
Pseud.  3,  2,  34  (823);  Rud.  3,  3,  41  (703);  3,  4,  31  (736);  3,  4 
63  (768):  3,  5,  58  (838):  4,  4,  60  (1104);  Stich.  3,  1,  17  (418) 

3,  1,  31  (435);  Trinum.  1,  2,  88  (124);  1,  2,  132  (168);  1,  2 
145  (181);  4,  2,  6  (848);  Trucul.  2,  1,  40  (252);  2,  2,  3  (258) 
2,  6,  60  (541),  an  folgenden  Stellen  steht  in  den  Hdschr.  has 
aber  nach  Schmidt  a.  a.  0.  36  wird  hasce  geschrieben :  Amphitr 
prol.  143:  Asin.  3,  3,  63  (653):  Aulul.  2,  8,  15  (385),  aber  die 
Herausgeber  mit  Priscian  hoc  et  Coronas;  Bacch.  4,  6,  17  (787), 
aber  Leo  has;  Mil.  Glor.  1,  1,  33;  Mostell.  2,  2,  24  (455):  3,  2, 
109  (796):  3,  2,   124  (811):  3,  2,  126  (813);  Rud.  3,  4,  67  (772); 

4,  2,  1   (906):  Terent.  Heaut.  4,  7,  9  (837):  Phor.  4,  3,  59  (664); 

5,  1,  7  (734):  Adelph.  4,  4,  25  (633);  Liv.  Andron.  (20)  bei  Nonius 
S.  475,  10;  hasce  Titin.  (50)  bei  Prise.  10,  7,  38  S.  898  (1,  529, 
14);  Cicer.  pro  Rose.  Am.  46,  134:  Verr.  2,  36,  88;  5,  39,  103; 
pro  Cluent.  23,  62:  pro  Rabir.  13,  36;  pro  Sest.  20,  46;  in  Vatin. 
15,  36:  pro  Cael.'  18,  42;  Gell,  praef.  4  u.  a. 


-     421     - 

Für  haec  wird  auch  haece  geschrieben  im  Enn.  (Ann.  294 
ed.  L.  Müller)  bei  Gell.  12,  4,  3)  haece  locutus  vocat  und  ders. 
(Sat.  44)  bei  Varro  L.  L.  5,  10,  65  haece  propter  lovi'  pater  sunt 
ista  quae  dico  tibi,  vergl.  Müller,   Einleitung  in  Ennius  p.  198. 

44.  Hie,  haec,  lioc  wird  selten  mit  Suffixen  verbunden, 
es  sind  folgende: 

a)  Ne  tritt  an  hie,  indem  ein  i  eingeschoben  wird, 
welches  allerdings  auch  als  Vertreter  des  e  in  hice,  haece,  hoce, 
huice,  hunce,  hance,  hace  angesehen  werden  kann.    So  findet  sich: 

Hicine  Plaut.  Epid.  4,  1,  15  (541);  Mil.  Glor.  1,  1,  61;  Mostell. 
2,  2,  76  (508):  Persa  4,  3,  75  (544);  5,  2,  49  (830):  5,  2,  65  (846); 
5,  2,  66  (847);  Terent.  Phorm.  5,  8,  62  (955);  Cic.  pro  Milon.  38, 
104:  Liv.  1,  3,  2;  4,  19,  3;  Martial.  6,  63,  7,  vergl.  Warren,  On 
the  enclitic  ne  in  early  latin  p.  16. 

Haecine  Plaut.  Amphitr.  1,1,  206  (362):  Epid.  4,  2,  5  (579); 
5,  1,  15  (621):  Merc.  4,  4,  13  (753):  Persa  4,  3,  76  (545);  Rud. 
4,  4,  99  (1143);  Terent.  Phorm.  5,  9,  24  (1013):  Hecyr.  5,  2,  5 
(771):  Cic.  Verr.  5,  60,  157,  vergl.  Warren  a.  a.  0.  14,  16. 

Hocine  Plaut.  Asin.  3,  1,  6  (508);  Bacch.  3,  3,  43  (447);  5,  1, 
4  (1090);  Curcul.  1,  3,  44  (200);  Merc.  2,  3,  20  (356);  Mostell. 
1,  1,  10:  1,  1,  26;  Terent.  Andr.  1,  2,  15  (186);  1,  5,  1  (236); 
Heaut.  2,  4,  21  (401);  Adelph.  3,  2,  6  (304);  4,  4,  2  (410):  Cic. 
Phil.  1,  10,  26;  Liv.  6,  17,  3;  6,  40,  18;  —  hochi  Plaut.  Amphitr. 
1,  3,  16  (514);  Asin.  1,  2,  2  (128);  Trucul.  2,  6,  56  (537),  vergl. 
Warren  a.  a.  0.  p.  14,  16. 

Huicine  Liv.  38,  49,  4  ed.  Hertz,  in  einigen  Büchern  auch 
huicne. 

Huncine  Plaut.  Pseud.  1,  2,  68  (202);  Trucul.  5,  41  (933); 
Terent.  Heaut.  1,  2,  29  (203);  Cic.  Verr.  5,  25,  62:  de  domo  39, 
104;  Divin.  2,  13,  30;  Tuscul.  3,  18,  43;  Horat.  Serm.  1,  9,  72: 
Liv.  1,  26,  10,  vergl.  Warren  a.  a.  0.  p.  14,  16. 

Hancine  Plaut.  Mil.  Glor.  3,  1,  32  (626);  Rud.  1,  3,  4  (188); 
1,  3,  5  (189):  Terent.  Eun.  4,  7,  1  (771):  Hecyr.  3,  1,  2  (282); 
Adelph.  4,  7,  40  (758);  Cic.  Verr.  5,  25,  62,  vergl.  Warren 
a.  a.  0.  p.  16. 

Höcine  Plaut.  Bacch.  3,  3,  43  (447):  Curcul.  5,  3,  17  (695): 
Mostell.  1,  1,  27;  Trucul.  5,  67  (959);  Cic.  pro  Sest.  7,  17. 

Hacine  Terent.  Hecyr.  3,  1,  3  (283);  Liv.  10,  17,  5. 

Haecine  (Nom.  Fem.  Plur.)  Plaut.  Poenul.  5,  3,  47  (1166); 
Terent.  Phorm.  5,  9,  23  (1012). 

Haecine  (Neutr.  Plur.)  Plaut.  Asin.  1,  3,  73  (226):  Epid.  1,  1, 


-     422     — 

69;  Mostell.  1,  1,  25;  Terent.  Adelph.  3,  3,  25  (379);  3,  3,  36 
(390);  3,  3,  54  (408);  Cic.  Tuscul.  3,  4,  8;  Liv.  8,  5,  9;  Apul. 
5,  6  S.  329;  Tertull.  Apol.  35:  Arnob.  5,  29  (so  Reifferscheid, 
früher  haecne);  lul.  Valer.   1,  23. 

Hiscine  Terent.  Hecyr.  1,  1,  13  (70);  Liv.  7,  30,   16. 

Hoscine  Terent.  Adelph.  4,  7,  40  (758),  vergl.  Warren  a.  a.  0. 
p.  16. 

Bascine  Plaut.  Trinum.   1,  2,  149  (186);  Val.  Flacc.  7,  417. 

Neben  diesen  Formen,  in  welchen  ein  i  eingeschoben  ist,  finden 
sich  auch  solche,  in  denen  das  i  fehlt.  Dieselben  hielten  einige 
Gelehrte  wie  F.  A.  Wolf  zu  Cic.  Tuscul.  p.  390  und  Madvig  zu  Cic. 
Fin.  p.  75  für  unrichtig,  denen  sich  Boot,  Baiter  und  Wesenberg 
zu  Cic.  Ep.  Att.  9,  7,  3  angeschlossen  haben,  aber  C.  F.  W.  Müller 
hat  diese  Formen  im  Cicero,  da  wo  sie  in  guten  Hdschr.  stehen, 
wieder  eingeführt,  vergl.  J.  H.  Schmalz,  Krebs  Antibarbarus  1 
p.  594.     So  lesen  wir  jetzt: 

Hicne  Cic.  pro  Rose.  Am.  48,  141  (so  C.  F.  W.  Müller  und 
Nohl,  aber  Landgraf  hicine);  Stat.  Theb.  1,  189;  7,  20;  11,  723; 
Achill.  2,  263. 

Haecne  Prop.  5  (4),  3,  11. 

Hocne  Cic.  Ep.  Att.  13,  16,  2  (so  im  Med.,  die  Herausgeber 
mit  Unrecht  hocine). 

Huiusne  Cic.  Tuscul.  3,  18,  39. 

Huncne  Stat.  Theb.  9,  421. 

Hancne  Tertull.  Resurr.  4. 

Höcne  Cic.  Fat.  3,  5;  Ep.  Att.  9,  7,  3. 

Hacne  Cic.  Tuscul.  1,  25,  62. 

Haecne  (Neutr.  Plur.)  Stat.  Theb.  9,  715. 

Eosne  Cic.  Fin.  3,  4,  12:  pro  Sulla  27,  75. 

Hasne  Cic.  Fat.  3,  5.  Über  die  Formen  hocne,  hisne,  haecne, 
hasne  bei  Senec.  Trag,  vergl.  C.  F.  W.  Müller  zu  Cicer.  pars  II 
vol.  I  p.  XXI. 

b)  Ein  Pronomen  hicdem  ist  von  Engelbrecht  (Sprache  des 
Claud.  Mamert.  p.  98)  für  Claud.  Mamert.  nachgewiesen.  So  kommt 
daselbst  an  mehreren  Stellen  hisdem  vor:  1,  8  (47,  17)  ex  his- 
dem;  1,  18  (65,  22)  illis  hisdemque:  1,  23  (83,  1)  ab  hisdemque; 
3,  3  (159,  11)  in  hisdemque  locis.  Während  in  den  Hdschr.  der 
Schriftsteller  der  klassischen  Zeit  hisdem  auch  öfter  vorkommt,  die 
Aspirata  aber  in  den  Texten  nicht  geschrieben  wird,  ist  für  Claud. 
Mamert.  h  als  integrierender  Bestandteil  des  Pronomens  hicdem 
anzusehen,   weil   bei   ihm   eine  Genetivform  hiiusdem  sich  findet: 


—     423     — 

2,  9  (137,  5)  inter  has  huiusdemque  modi  quisquilias  aliquid  tu 
sobrium  tuto  dixerisne?  Die  Form  hisdem  ist  auch  von  Huemer 
im  Sedul.  5,  38  (302,  15)  und  von  Leo  im  Venant.  Fortunatus 
7,  19,  3  gesetzt,  dieselben  hätten  aber  hisdem  noch  schreiben 
können  der  erstere  im  Sedul.  5,  38  (302,  9),  der  letztere  im 
Venant.  Fortun.  Vit.  Martin.  1,  416.  Auch  Sidonius  Apollin.  hat 
gleich  Claudian.,  wie  Engelbrecht  vermutet,  nur  hisdem,  nicht 
aber  isdem  gebraucht.  In  der  neuesten  Ausgabe  des  Sidon.  von 
Chr.  Lütjohann  finden  wir  hisdem  Epist.  1,  14,  7  (276,  12)  und 
2,  23,  9  (332,  5). 

c)  Eine  ganz  seltene  Form  ist  der  Genet.  Plur.  harumpinm^ 
ähnlich  gebildet  wie  quis— p(e) — iam,  nus— p(e)— iam,  bei  Claud. 
Mamert.  2,  11  (142,  3)  quamquam  nonnullis  locorum  sicubi  con- 
duxit  harumpiam  scripturarum  testimoniis  usus  sum. 

f)  ille^   illa^  illud. 

45.  Von  einem  Stamme  olo  (vergl.  Corssen,  Aussprache  und 
Vokalismus  II  p.  235  und  Krit.  Beiträge  p.  301 ;  Kvicala,  Unter- 
suchungen auf  dem  Gebiete  der  Pronomina  p.  15)  bildete  sich 
die  Form  ollus,  welche  in  den  ältesten  Zeiten  mit  einem  1  ge- 
schrieben wurde,  denn  bei  Paul.  Festi  S.  19  heilst  es:  Ab  oloes 
dicebant  pro  ab  iüis;  antiqui  enim  litteram  non  geminabant  (vergl. 
auch  olim,  wofür  ollim  bei  Grut.  690,  5  geschrieben  ist).  Die 
Form  ollus  bezeugt  Varro  L.  L.  7,  3,  42:  Apud  Ennium:  Olli 
respondet  suavis  sonus  Egeriai;  olH  valet  dictum  illi,  ab  olla  et 
ollo,  quod  alterum,  comitiis  quom  recitatur  a  praecone,  dicitur 
olla  centuria,  non  illa;  alterum  apparet  in  funeribus  indictivis, 
quom  dicitur:  Ollus  leto  datus  est  (vergl.  Paul.  Fest.  254,  34), 
quod  Graecus  dicit  -^^^j^,  id  est  oblivioni.  —  Neben  ollus  findet 
sich  auch  olle^  welches  gleichsam  eine  Mittelstufe  zwischen  ollus 
und  dem  später  allein  gebräuchlichen  ille  ist,  in  einem  Gesetz 
des  Servius  Tullius  bei  Fest,  unter  plorare  S.  230:  ast  olle  plo- 
rassit. 

Diese  archaischen  Formen  finden  sich  gelegentlich  in  alten 
Inschriften:  ol{or)om  col.  rostr.  CLL.  1,  195  Z.  10;  ollarum  bei 
Marin,  act.  arv.  p.  233;  olleis  CLL.  1,  202  Col.  1  Z.  5  und  1, 
203  Z.  3:  Ollis  Orell.  2490,  vergl.  Ritschi,  De  miliar.  Popill.  p.  8 
(=  Opusc.  4  p.  122);  in  einer  Tempelinschrift  bei  Varro  L.  L.  7, 
2,  8  zweimal  olla  arhos ;  ferner  in  einer  alten  Gebetsformel  bei 
Macrob.  Sat.   3,   9,  10   olUs  legibus  und   öfter   in   der  altertüm- 


—     424     — 

liehen  Gesetzsprache  bei  Cicero:  olli  als  Dat.  Sing.  Legg.  3,  3,  9: 
Olli  als  Nomin.  Plur.  2,  8,  21;  ollis  3,  3,  7:  ollos  2,  8,  19:  2,  9, 
22;  3,  4,  11:  olla  als  Neutr.  Plur.  2,  9,  21,  auch  von  Lactant. 
Instit.   1,  20,   19  angeführt. 

Was  die  Dichter  betrifft,  denn  in  der  Prosa  kann  ich'  aufser 
in  der  Gesetzessprache  keine  Stelle  nachweisen,  so  kennen  Plautus 
und  Terenz  jene  alten  Formen  nicht,  was  umsomehr  Wunder 
nehmen  mufs,  wenn  man  die  oben  angeführte  Stelle  aus  Varro 
L.  L.  7,  3,  42  vergleicht.  Die  daktylischen  Dichter  aber,  auch 
die  der  späteren  Zeit,  haben  sie  öfter  neben  ille  gebraucht.  So 
hat  Ennius  olli  als  Dativ  Ann.  66;  125;  als  Nomin.  Plur.  Ann. 
467:  497;  ollis  als  Dativ.  Plur.  Ann.  351.  L.  Müller  erwähnt  in 
der  Einleitung  zur  röm.  Poesie  p.  198,  dafs  diese  Formen  nur  in 
den  Annalen,  wo  sich  illi  und  illis  nicht  finden,  vorkommen,  dafs 
jene  Archaismen  sonst  immer  am  Anfang  des  Verses  erscheinen, 
nur  einmal  v.  351  is  dictust  oUis  popularibus  olim  nach  der 
Caesur,  wo  aber  bei  ollis  noch  popularibus  steht.  Aus  Lucilius 
führt  Proll ,  De  formis  antiquis  Lucretianis  p.  53  praesul  ut  am- 
truat  inde  ita  volgu'  redamtruat  olli  aus  Nonius  S,  165,  17  und 
Fest.  S.  270  an,  doch  schreiben  für  olli  alle  neueren  Herausgeber 
(Lachmann  282:  L.  Müller  9,  62;  Baehrens  277)  inde.  Lukrez  hat 
nur  die  Form  ollis  angewandt  und  zwar  1,  672:  2,  64;  2,  1003; 
3,  271;  5,  382:  5,  1289:  6,  208:  6,  475  (nach  Lachmann's  Ver- 
mutung); 6,  687  ans  Ende  des  Verses  gesetzt,  aber  4,  176  et 
quae  mobilitas  ollis  tranantibus  auras  und  5,  1388  haec  animos 
ollis  mulcebant  atque  iuvabant  in  die  Mitte.  Zu.  den  glücklichen 
Archaismen  des  Virgil  zählt  Quintil.  8,  3,  25  auch  olli,  welches 
jener  neben  den  Formen  von  ille  (vergl.  Wagners  Quaest.  Virg.  21) 
als  Dat.  Sing,  wie  als  Nomin.  Plur.  und  daneben  auch  oUis  ge- 
braucht. So  hat  er  olH  als  Dat.  Sing.  Aen.  4,  105;  5,  10;  5,  284; 
6,  321;  7,  458;  9,  740;  10,  745:  12,  18:  12,  309;  12,  537;  12, 
829;  12,  867  am  Anfange  des  Verses,  in  der  Mitte  12,  300,  am 
Ende  5,  538.  An  einer  Stelle  1,  254,  an  der  olli  bisher  als  Dativ 
erklärt  wurde,  glaubt  Härder  (Wölfflins  Archiv  II  317)  die  ad- 
verbiale Erklärung  nachweisen  zu  können.  Olli  als  Nomin.  Plur. 
findet  sich  am  Anfange  des  Verses  Aen.  5,  580;  7,  505;  8,  94; 
8,  594:  11,  236:  12,  788,  in  der  Mitte  5,  197,  dagegen  steht 
ollis  nur  in  der  Mitte  der  Verse  Aen.  6,  730;  8,  659.  Wotke 
(Über  alte  Formen  bei  Vergil  in  den  Wiener  Studien  8  p.  141) 
sagt:  »Dafs  diese  Form  mit  Nachdruck  angewendet  worden,  kann 
man  auch  daraus  erkennen,  dafs  sie  nur  von  Göttern  und  Göttinnen, 


—     425     —  . 

von  Aeneas  und  seinen  Genossen  und  von  tapferen  Helden  ange- 
wendet worden  ist.«  Sonst  kommen  noch  Formen  vor  wie  oUis 
Manil.  1,  427;  Val.  Flacc.  3,  386;  5,  126;  olli  als  Dativ  Sil.  1, 
104  (vergl.  Härder  a.  a.  0.  p.  317);  ollis  Sil.  6,  135:  Nemes.  Cyneg. 
264;  Auson.  Eclog.  2,  4  (p.  95  ed.  Peiper);  Idyll.  10,  167  (p.  126); 
olli  als  Dativ  Auson.  Idyll.  6,  90  (p.  113);  ollis  in  einem  Verse  bei 
Arnob.  5,  26  (p.  197,  19  ed.  Reifferscheid) ;  oUi  als  Dativ  Symm. 
Ep.  1,  2,  4  (p.  3  ed.  Seeck)  in  einem  Verse  auf  Proculus;  Prudent. 
Apoth.  305;  Hamart.  544;  ollis  Prudent.  Hamart.  730;  olli  als 
Dativ  Avien.  Descrip.  orb.  terr.  136;  192:  344;  372;  780;  Arat. 
264;  537;  853;  920;  943;  1043;  1046;  1306;  1418  (H  93);  1607 
(II  282);  Ollis  ders.  Descript.  orb.  terr.  1146;  1217;  1238:  Ora 
marit.  358;  377;  Arat.  116;  252;  606;  870;  924;  1215;  1796 
(II  471);  olli  als  Dativ  luvenc.  1,  399;  2,  14:  2,  134;  2,  252; 
2,    265;    3,    110;    3,    659;    4,    525;    als    Nomin.    Plur.    luvenc. 

1,  428;  2,  412;  3,  703;  ollis  luvenc.  2,  410;  3,  677;  4.  29;  olli 
als  Nomin.  Plur.  Anthol.  Lat.  ed.  Burmann  3,  231  (Meyer  230; 
Riese  712;  Baehrens  4,  114)  v.  6;  L.  Müller,  De  re  metr.  p.  386 
führt  noch  Orientius,  Commonit.  2,  84  an.  Auch  in  Inschriften 
finden  sich  die  Formen:  C.  I.  L.  3,  1933  Z.  5;  6;  6,  537  Z.  8. 

46.     Aus   olle   entstand  ^7/e,    welches  genau   mit  iste  in  der 
Deklination  übereinstimmt,  d.  h.  im  Genet.  Sing,  die  Endung  ins,  209 
im   Dat.  Sing,    die   Endung  i,    in   den   übrigen  Kasus   aufser   dem 
Nomin.  Sing    des  Masc.    und   dem  Nomin.    und   Accus.  Sing,   des 
Neutr.  die  Formen  der  zweiten  und  ersten  Deklination. 

Für  illud  ist  Hlvt  geschrieben  C.  I.  L.  5,  532,  2  Z.  22;  6,  266 
Z.  35;  Plaut.  Mil.  3,  1,  162  (757);  3,  1,  164  (759)  im  decurt.; 
Pseud.  1,  4,  10  (403)  und  Irin.  2,  2,  59  (340)  im  vet.;  Terent- 
Andr.  5,  5,  7  (963);  5,  6,  4  (968);  Eun.  1,  2,  1  (81);  3,  1,  29 
(419);  3,  4,  9  (547):  4,  2,  11  (639);  4,  4,  30  (670);  4,  7,  14 
(784);  5,  1,  17  (833):  Heaut.  3,  1,  78  (487);  Phorm.  5,  8,  28 
(921);  Hec.  1,  2,  37  (1)2);  Ad.  3,  2,  1  (299);  3,  3,  72  (426); 
4,  ] ,  7  (523),  in  allen  diesen  Stellen  im  Bemb. ;  Cic.  pro  Tüll.  15, 
35  im  Tur.  Palimps.:  Verr.  Acc.  1,  55,  144;  2,  25,  60:  2,  69, 
166:  3,  61,  142;  5,  40,  104  und  5,  41,  107  im  Vat.  Palimps.; 
Phil.  1,  13,  32;  1,  14,  33;  2,  1,  2;  2,  12,  29;  2,  15,  37;  2,  16, 
39;  2,  18,  44;  2,  18,  45;  2,  21,  52;  2,  26,  64;  2,  27,  67:  2,  27, 
68;  2,  39,  101  im  Vat.;  Caes.  bell.  civ.  3,  60,  1  im  Paris.  2; 
Gaius   Instit.    1,  107;    1,   139;    2,  155;    2,  177;    2,  199;    2,  200; 

2,  238:   3,  68;   3,  95;   3,  103;   3,  119;   3,   141:   3,  150:   3,  167; 

3,  179;  3,  194;  3,  198;  3,  214;  4  §  15  u.  a. 


•-     426     — 

Für  illud  ist  auch  ülum  geschrieben  bei  Vict.  Viten.  2,  74 
nee  illum  omnino  detrimentum  ministrati  ex  se  luminis  perpeti 
potuit.  Rönsch  (Itala  und  Vulgata  p.  276)  führt  folgende  Beispiele 
an:  Vulg.  Mc.  4,  35  illum  daemonium  Amiat.;  lo.  21,  6  illum  (rete) 
Fuld. ;  6,  39  illum  (i.  e.  omne)  Amiat.,  Fuld. ;  Assumpt.  Mos.  IX 
43  ad  illum  tempus.  Gest.  Purg.  Caecilian.  (ßaluz.  II  101)  illum 
(acetum). 

Der  Genetiv  Sing,  ist  illius  (CLL.  illeius  6,  14484)  mit 
langer  Paenultima,  die  auch  verkürzt  werden  kann,  so  Lucil.  (ed. 
Lachmann  145;  ed.  L.  Müller  4,  24)  bei  Cic.  Tusc.  4,  21,  48; 
Lucr.  4,  1062;  6,  707;  6,  824;  6,  1085;  Catull.  3,  8;  10,  31; 
11,  22;  61,  226;  64,  348;  66,  85;  68,  44;  Verg.  Eclog.  1,  7; 
Georg.  1,  49;  Aen.  1,  \ß\  6,  670;  8,  198;  Horat.  Carm.  4,  13, 
18;  Serm.  1,  3,  74;  2,  2,  72;  2,  3,  27;  2,  5,  29;  Epist.  1,  15, 
16;  1,  18,  37;  2,  2,  99;  TibulL  1,  7,  51;  2,  4,  52;  2,  6,  33;  2,  6, 
36;  4,  2,  5;  Prop.  4  (3),  6,  10;  5  (4),  1,  143;  Ovid.  Amor.  1,  4, 
34;  3,  7,  41;  3,  13,  39;  Ars  Am.  3,  678;  Remed.  Amor.  418  und 
Ibis  59;  619  (615);  Grat.  298;  ManiL  3,  335;  5,  492;  Carm.  Priap. 
47,  2;  Ilias  Latina  479;  Avien.  Arat.  1369  (II  44);  Maximian.  Eleg. 
4,  39;  Venant.  Fortun.  4,  26,  84;  7,  1,  39;  9,  2,  79;  Anthol.  Lat. 
ed.  Burmann  2,  182  (Meyer  834;  Riese  777;  Baehrens  2  p.  177) 
V.  3;  ed.  Burmann  2,  119  (Meyer  109;  Riese  779;  Baehrens  1 
p.  125;  Ribbeck,  App.  Verg.  p.  193)  v.  123  und  125.  Auch  Cic. 
de  orat.  3,  47,  183  findet  in  den  Worten  des  Fannius  si  Quirites 
minas  illius  kretisches  Mafs,  er  mufs  also  die  Paenultima  von 
illius  für  kurz  angesehen  haben. 

Illius  ist  auch  zweisilbig  gebraucht.  Nach  Luchs  (Genetiv- 
bildung der  Pronomina  p.  368),  der  eingehend  darüber  handelt, 
ist  an  folgenden  Stellen  zu  lesen  vor  Vokalen  :  a)  Ulis :  Plaut. 
Aulul.  proL  35;  Epidic.  3,  4,  11  (443),  vergL  Götz  z.  d.  St.;  5,  2, 
52  (717);  Terent.  Adelph.  2,  3,  8  (262);  4,  2,  32  (572);  Accius 
(579)  bei  Nonius  S.  20,  29,  nicht  sicher  ist:  Plaut.  Bacch.  3,  3, 
90  (493);  Captiv.  proL  39;  Mil.  Glor.  4,  1,  40  (986);  Terent.  Heaut. 

1,  2,  21  (195);  2,  3,  126  (367);  Adelph.  4,  7,  4  (722);  b)  Ulis: 
Plaut.  Merc.  1,  1,  48  (51);  Terent.  Phorm.  4,  3,  43  (648);  Accius 
(201)  bei  Cic.  de  orat.  3,  58,  218,  nicht  sicher  ist  Plaut.  Cistell. 
4,  2,  100;  Mil.  Glor.  4,  1,  39  (985)  —  vor  Konsonanten:  a)  Uli 
(oder  illis):  Plaut.  Curcul.  3,  43  (413);  Merc.  3,  4,  72  (657);  MiL 
4,  4,  34  (1170);  Pseud.  4,  7,  73  (1169);  Terent.  Eun.  2,  3,  79 
(370);  4,  1,  6  (620):  4,  6,  3  (741);  Heaut.  1,  2,  29  (203);  Hecyr. 

2,  1,  35  (232);    Accius  (185)   bei  Nonius  S.  136,  16;    ders.  (268) 


-     427     ~ 

bei  Nonius  S.  261,  10,  nicht  sicher  ist:  Plaut.  Rud.  prol.  51: 
Terent.  Heaut.  3,  2,  33  (544);  Adelph,  4,  1,  17  (533):  Turpil. 
(211)  bei  Nonius  S.  146,  18;  b)  Uli  (oder  illis) :  Terent.  Andr.  4, 
5,  15  (810);  Heaut.  prol.  33;  Hecyr.  4,  2,  13  (589);  Adelph.  3, 
3,  87' (441);  Accius  (465)  bei  Nonius  S.  501,  2. 

////  konnte  neben  modi  als  Genetiv  gebraucht  werden.  So 
sagt  Prise.  6,  7,  36  S.  694  (I  228,  3):  Uli  pro  ilhus  Cato  (ed. 
Jordan  p.  59,  5)  in  M.  Caelium  (in  den  Hdschr.  Caecilium):  Ecquis 
Uli  modi  esse  vult.  Einen  Genetiv  illi  nimmt  Luchs  a.  a.  0.  p.  325 
auch  Terent.  Heaut.  5,  1,  57  (930)  an:  Nara  si  illi  pergo  suppedi- 
tare  sumptibus,  Menedeme,  mihi  (illaec)  vere  ad  rastros  res  redit, 
wo  Bentley  illius  statt  illi  schrieb;  die  Lexica  fassen,  wie  Luchs 
angiebt,  mit  Unrecht  illi  als  Dativ  auf. 

Illae  et  illius  sagt  Charis.  2,  7  S.  132  (158,  19),  führt  aber 
keine  Belegstelle  dafür  an,  eine  solche  ist  aber  Gell.  1,  12,  12 
gratia  Papiae  illae  legis  per  senatum  fit;  bei  Lucr.  4,  1083  wurde 
es  als  Genetiv  gelesen,  ist  jedoch  mit  dem  Neutr.  Plur.  illaec  ver- 
tauscht. 

Neben  dem  Dativ  illi  kommt  sehr  selten  illo  oder  illae  vor. 
lllo  gebrauchen  Vict.  Vitens.  3,  21  und  Apul.  Dogm.  Plat.  2,  8 
S.  230,  aber  de  mag.  99  S.  595,  wo  Hildebrandt  nach  cod.  Flor.  3 
illo  schreibt,  hat  Goldbacher  illi;  für  illo  führt  Rönsch  a.  a.  0. 
p.  276  an:  Gest.  Purg.  Fehc.  episc.  (Baluz.  II  p.  87):  Misit  huc 
me  Felix  . ,  noster,  ut  scribas  illo,  quia  est  unus  perditus  ...  Et 
ait  collega  mens :  Scribe  illo  Felici  nostro.  —  Illae  steht  bei  Cato 
R.  R.  153  und  154,  auch  schreibt  Götz  Plaut.  Stich.  4,  1,  54  (560) 
hercle  qui  aequom  postulabat  ille  senex,  quando  quidem  Filiae 
illae  dederat  dotem,  accipere  pro  tibicina,  ferner  findet  es  sich 
CLL.  1,  1429  und  4,  1824. 

Illei  als  Nominat.  Plur.  ist  CLL.  1,  1194,  und  diese 
Schreibung  fordert  zur  Unterscheidung  von  dem  Dat.  Sing,  illi 
Lucilius  (Lachmann  323  schreibt  wie  auch  Keil  im  Vel.  Long, 
richtig  illei,  L.  Müller  9,  16  hat  illi)  bei  Vel.  Long.  S.  2220  (50, 
12);  bei  Nisus  wurde  in  utraque  syllaba  per  e  et  i  illei  ge- 
schrieben nach  Vel.  Long.  S.  2235  (77,  3). 

Im  Dat.  und  Ablat.  Plur.  war  bei  den  veteres  nach  [SergiiJ 
Explanat.  in  Donatum  lib.  TI  (ed.  Keil  p.  547,  37)  wie  ipsibus  so 
auch  illibus  vergl.  S.  409. 

47.  a)  An  üle  kann  die  Partikel  — ce  treten,  welche 
sich  in  folgenden  Kasus  unverkürzt  findet,  wie: 

Illiusce  in  einer  Gebetsformel  bei  Cato  R.  R.  lo9. 


—     428     — 

Illäce  als  Ablativ  ebenfalls  in  einer  Gebetsformel  bei  Cato 
R.  R.  132,  6. 

Illace  suovitaurilia  Cato  R.  R.   141,  1. 

Ilh'sce  als  Nominat.  Plur.  stets  vor  Vokalen  bei  Plaut.  Mostell. 

2,  2,  78  (510)  und  4,  2,  26  (935)  handschriftlich  überliefert;  an 
folgenden  Stellen   ist  illisce  durch  Konjektur   hergestellt:    Captiv. 

3,  1,  21  (481)  von  C.F.W.  Müller,  Menaech.  5,  7,  8  (997)  von 
Brix,  Mostell.  5,  1,  49  (1098)  und  Persa  5,  2,  63  (844)  von 
Schmidt;  letzterer  schlägt  auch  illisce  Captiv.  3,  4,  120  (653), 
Pseud  1,  2,  71  (205)  und  Trucul.  1,  2,  9  (104)  vor,  aber  die 
Herausgeber  haben  die  Form  nicht  aufgenommen. 

Illosce  boves  Varro  R.  R    2,  5,  11. 

Illasce  oves  Varro  R.  R.  2,  2,  6  und  illasce  sues  2,  4,  5. 

Illisce  Plaut.  Menaech.  2,  2,  33  (307);  5.  2,  68  (820);  Stich. 

1,  2,  74  (131);  Amphitr.  prol.  97;  Casin.  prol.  36;  Poenul.  prol. 
78  und  vielleicht  auch  prol.  95;  Cato  R.  R.  141,  4  und  als  Dativ 
Amm.  Marcell.  31,  2,  18. 

b)  Gewöhnlich  wird  — ce  in  — c  verkürzt  und  es  entsteht  ein 
Pronomen   illic^   illaec^  illuc. 

Illic  (die  Endsilbe  ist  kurz,  vergl.  Brix  zu  Plaut.  Menaech. 
98  p.  94)  Plaut.  Amphitr.  1,  1,  107  (263);  1,  1,  167  (323);  1,  1, 
171  (327);  Asin.  2,  2,  6  (272);  2,  2,  22  (288);  Aulul.  2,  2,  8 
(185);  3,  4,  1  (460);  Curcul.  2,  2,  24  (274);  Epidic.  1,  1,  91; 
Menaech.  1,  2,  16  (124);  Mercat.  2,  2,  42  (313);  Mil.  Glor.  2,  2, 
116  (271);  2,  3,  63  (334);  Poenul.  3,  3,  67  (680);  4,  2,  95  (917); 
Trinum.  3,  1,  14  (615);  4,  2,  20  (862);  Terent.  Andr.  2,  6,  27 
(458);  3,  5,  1  (607);  Spengel  schreibt  illic,  Dziatzko  ille;  4,  4,  3 
(742);  Adelph.  3,  3,  84  (438);  Gell.  16,  10,  4. 

Illaec  Plaut.  Amphitr.  2,  2,  134  (766);  3,  2,  10  (891);  Asin. 

2,  2,  29  (295);  Aulul.  2,  2,  71  (249);  Cas.  1,  26;  Mercat.  2,  1, 
16  (240);  2,  2,  5  (276);  3,  4,  22  (607);  5,  2,  94  (935);  Mil.  Glor. 

2,  4,  8  (361);  2,  6,  12  (492);  Mostell.  4,  2,  26  (935);  Poenul. 
5,  2,  15  (975);  Trinum.  prol.  6;  Stich.  1,  3,  109  (266);  Terent. 
Eunuch.  5,  4,  25  (947);  Heaut.  5,  1,  58  (931);  Phorm.  4,  5,  5 
(717);  Adelph.  3,  4,  43  (489);  3,  4,  62  (508). 

Illuc  Plaut.  Asin.  2,  1,  17  (265);  Amphitr.  1,  1,  114  (270): 
Bacch.  4,  8,  29  (870);  Mil.  Glor.  1,  1,  36;  3,  1,  ^Q  (657);  Poenul. 

4,  2,  7  (829);  5,  3,  2  (1121);  Trinum.  2,  2,  70  (351);  Trucul.  4, 

3,  46  (820);  4,  3,  53  (827):  5,  17  (909);  Terent.  Eunuch.  4,  7, 
12  (782);  Claud.  Mamert.  3,  14  (183,  11). 

Illic  als  Dativ  Sing.  Plaut.  Amphitr.   1,  1,   107  (263);  Bacch. 


—     429     — 

4,  7,  1  (799);  Menaech.  2,  2,  30  (305);  5,  2,  76  (829);  5,  2,  88 
(842);  Poenul.  1,  2,  81  (294);  4,  2,  18  (840);  Rud.  5,  2,  67 
(1354);  Trinum.  3,  4,  46  (776);  Trucul.  1,  2,  97  (200);  Gell. 
18,  9,  5. 

Illunc  Plaut.  Curcul.  4,  4,  34  (590);  Mercat.  2,  2,  1  (272); 
Persa  4,  9,  1  (735);  Trinum.  2,  4,  119  (520). 

lllanc  Plaut.  Gas.  1,  45;  Mostell.  5,  2,  36  (1158). 

Illoc  als  Ablat.  Sing.  Plaut.  Menaech.  2,  2,  42  (317);  Poenul. 

5,  2,  101  (1061);  Terent.  Eunuch.  5,  8,  53  (1083);  Phorm.  5,  9, 
49  (1038). 

Illac  als  Ablat.  Sing.  Plaut.  Amphitr.  1,  1,  275  (431);  2,  2, 
186  (818); 

Illaec  als  Nomin.  Femin.  Plur.  bei  Plautus  gewöhnlich  vor 
Vokalen,  so  Bacch.  5,  2,  30  (1149);  5,  2,  35  (1154);  Curcul.  3, 
28  (398);  Gas  4,  3,  6  und  4,  3,  8,  vergl.  Schmidt  a.  a.  0.  p.  72; 
Poenul.  5,  3,  17  (1136),  vor  Konsonanten  Trinum.  prol.  3;  Terent. 
4,  3,  12  (618). 

Illaec  als  Neutr.  Plur.  öfter  bei  Plautus  vor  Konsonanten 
Asin.  1,  3,  44  (196);  Menaech.  5,  2,  99  (852);  Mil.  Glor.  4,  3, 
33  (1126);  Poenul.  1,  2,  155  (368);  Trucul.  2,  6,  63  (544)  als 
vor  Vokalen  Amphitr.  1,  1,  260  (416);  Terent.  Heaut.  3,  2,  30 
(541);  Lucr.  4,  1075. 

c)  Auch  an  illic  kann  das  fragende  — ne  treten  (vergl. 
istic  unter  32),  doch  kommen  auch  hier  nur  wenige  Formen  vor: 
illicine  als  Nomin.  Sing.  Plaut.  Pseud.  4,  1.  44  (954);  Terent. 
Heaut.  1,  2,  25  (199)  und  illancine  Heaut.  4,  5,  3  (751). 

d)  Nach  Diomed.  1  S.  320  (332,  11)  gab  es  ein  Kompositum 
illemet  und  illemet  ipse.  Beispiele  hierfür  fehlen,  denn  in  illummet 
memorabilem  aunum  suum  Cicer.  Leg.  1,  3,  8  war  Konjektur  von 
Turnebus,  nach  Halms  kritischer  Note  zu  dieser  Stelle  scheint  nach 
illum  ein  Adjektiv  ausgefallen  zu  sein,  deshalb  schreibt  Vahlen 
»illum  divinum  et  memorabilem«,  G.  F.  W.  Müller  deutet  durch 
Punkte  eine  Lücke  an,  Klotz,  Baiter-Kayser  und  du  Mesnil  haben 
illum  memorabilem,  vergl.  J.  H.  Schmalz,  Krebs  Antibarbarus  I 
p.  621. 

e)  L.  Müller  sagt  de  re  metr.  304:  Geterum  similiter  pro- 
nominis  quod  est  ille  absumptam  esse  plerumque  syllabam  prio- 
rem  cum  Romanicarum  linguarum  docemur  formis  tum  hoc  versu 
Afranii  [Non.  p.  343,  22]  'immo  li  mitem  faxo  faciant  fustibus', 
Ribbeck  schreibt  olli  statt  li,  über  die  Hdschr.  vergl.  die  Ausgabe 
des  Nonius  ed.  L.  Müller  p.  554,  24.     Li  für  illi  schreibt  er  auch 


—     430     — 

in  seiner  Ausgabe  des  Lucilius  5,  24  (anders  Lachmann  176  und 
Baehrens  173)  bei  Priscian  3,  8,  44  S.  618  (I  115,  10),  wo  Keil 
auch  nicht  li  hat;  ferner  7,  30,  wo  die  anderen  Herausgeber 
wieder  anders  schreiben;  sodann  26,  76,  wo  Lachmann  558  ali, 
Baehrens  437  alii  haben,  L.  Müller  aber  im  Nonius  (117,  29),  wo 
Lucilius  citiert  ist,  selbst  p.  166,  28  ahi  jetzt  liest;  lum  schreibt 
er  29,  2,  aber  im  Nonius  (240,  8),  der  diese  Stelle  anführt,  hat 
er  p.  366,  8  illum  mit  der  Bemerkung:  pronuntiandum  propter 
r.  m.  ilum  vel  adeo  lum;  29,  82  schreibt  L.  Müller  in  me  ilhs,  in 
der  Note  sagt  er  fortasse  in  me  lis,  aber  auch  in  seiner  Nonius, 
Ausgabe  p.  49,  15  schreibt  er  illis.  An  allen  diesen  für  li,  lum, 
lis  angeführten  Stellen  sind  die  anderen  Herausgeber  L.  Müller 
nicht  gefolgt,  er  selbst  scheint  seine  erste  Ansicht  an  mehreren 
Stellen  aufgegeben  zu  haben. 


218  Pronomen  interrogativum ,  indefinitum 

und  relativum. 

a)  quis  oder  qui^  quae  oder  qua^  quid  oder  quod. 

48.  Die  gemeinsame  Form  des  Pronomen  interrogativum 
und  indefinitum  ist  quis  oder  qui  und  quae^  quid  oder  quod\ 
qui,  quae,  quod  dient  zugleich  als  Pronomen  relativum.  Prise. 
13,  3,  13  und  14  S.  961  (H  9,  20):  Sciendum,  quod  qui^  quando 
pro  interrogativo  vel  infinito,  id  est  pro  quia^  ponitur,  circum- 
flectitur,  quando  autem  pro  relativo,  acuitur  per  se,  in  lectione 
vero  gravatur.  Similiter  obliqui  casus  generalem  accentuum  regu- 
lam  servant,  quando  sunt  infinita  vel  interrogativa;  quando  vero 
relativa,  acuuntur  per  se,  idem  in  lectione  gravantur  per  omnes 
syllabas.  Tonlos  sind  vielmehr  die  indefinita,  und  die  interroga- 
tiva und  relativa  werden  betont. 

219  AlsPronom.  relat.  sind  quis  und  quid  archaisch.  Pecu- 
niam  quis  nancitor,  habeto  aus  dem  foedus  Latinum  bei  Fest, 
unter  nancitor  S.  166;  quis  volet  magistratus  in  einem  Plebisc. 
bei  demselben  unter  publica  pondera  S.  246;  quis  volet  auch  in 
einer  alten,  in  Luceria  gefundenen  Inschr,  Ephem.  epigr.  2  S.  205; 
homines  eos  dato,  qui  placebunt  aut  custodi,  aut  quis  eam  oleam 
emerit  Cato  R.  R.  145,  1  und  dominus  vino  quid  volet  faciet  c.  147 
und  148,  2;  ast  (in  den  Hdschr.  aut)  quid  erit,  quod  extra  magi- 
stratus coerari  oesus  sit,  qui  coeret,  populus  creato  eique  ius  coe- 
randi  dato  Cic.  Legg.  3,  4,  10  und  ast  quid  turbassitur  in  ageudo, 


—     431     — 

fraus  actoris  esto  Cic.  Leg.  3,  4,  11  in  der  Gesetzsprache;  so  stellt 
auch  Scholl  in  den  legis  duodecim  tabularum  reliquiae  her:  1,  4 
(p.  116)  proletario  iam  civi,  (juis  volet,  vindex  esto  (vergl.  praef. 
p.  75);  3,  3  (p.  122)  ni  iudicatum  facit  aut  qui's  endo  eo  in  iure 
vindicit,  secum  ducito;  2,  2  (p.  120)  qtiid  horum  fuit  vitium  iudici 
arbitroque  reoque,  eo  dies  difi'ensus  esto  (vergl.  praef.  p.  76) ;  später 
liest  mau  item  quis  eques  Romanus  equum  habere  gracilentum  aut 
parum  nitidum  visus  erat,  inpolitiae  notabatur  bei  Gell.  4,  12,  2 
(vergl.  Hertz  z.  d.  St.)  und  itaque  ex  Claudiis,  quos  a  Sabinis 
oriuudos  accepimus,  quis  erat  egregia  atque  praestanti  fortitudine, 
Nero  appellatus  est  Gell.  13,  23  (22),  8,  ja  auch  Venant.  Fortunat. 
1,   16,  33  sagt:   iueptus  est,  quis  ipse  se  praeterre  vult  ecclesiae. 

49.  Im  Nominat.  Sing.  Masc.  wird  sowohl  als  iuter- 
rogativum  wie  als  indefinitum  in  der  Regel  quis  substan- 
tivisch, qui  adjektivisch  gebraucht.  Doch  scheint  es  ganz 
fruchtlos  zu  sein,  einen  genauen  Unterschied  im  Gebrauche  zwischen 
quis  und  qui  fixieren  zu  wollen,  da  uns  sehr  oft  die  Handschriften 
in  Stich  lassen,  vergl.  C.  F.  W.  Müller  zu  Seyfferts  Laelius  p.  144 
und  173. 

1.  Das  interrogative  quis  kommt  substantivisch  in 
unabhängigen  Fragesätzen  so  häufig  vor,  dafs  Belege  nicht 
nötig  sind,  nur  ist  zu  bemerken,  dafs  man  an  einigen  Stellen,  wo 
früher  qui  geschrieben  wurde,  nach  den  besten  Hdschr.  quis  her- 
gestellt hat,  so  Plaut.  Stich.  1,  3,  69  (222)  quis  cena  poscit;  Cic. 
pro  Rose.  Amer.  34,  96  quis  primus  Ameriam  nuntiat;  bei  dems. 
Legg.  3,  15,  34  quis  autem  non  sentit  omnem  auctoritatem  opti- 
matium  tabellarium  legem  abstulisse?  Bei  Dichtern  findet 
sich  aber  noch  qui  statt  quis,  so  qui  vocat?  Plaut.  Aulul.  2, 
6,  1  (350);  Syncerastum  qui  vocat?  Poenul.  4,  2,  29  (851);  qui 
revocat?  Trucul.  1,  2,  19  (116);  qui  me  revocat?  Mercat.  5,  2,  26 
(867),  in  demselben  Stücke  2,  4,  6  (474)  aber  auch  quis  me  revo- 
cat; ferner  quem  conspicio?  qui  illic  est?  Curcul.  2,  2,  24  (274); 
gut  dare  te  huic  puerum  iussit?  Trucul.  4,  3,  22  (796);  qui  no- 
minat me?  Plaut.  Rud.  1,  2,  10  (98)  und  Terent.  Phorm.  5,  9,  1 
(990);  qui  vocare?  Adelph.  5,  6,  3  (891);  qui  minus  quam  Her- 
cules servivit  Omphalae?  Eunuch.  5,  7,  3  (1027);  qui  se  ferro 
postulet  esse  parem?  Catull.  Q6,  42;  qui  mecum  foedera  iunget 
prima  manu?    Val.  Flacc.  4,  215. 

In  abhängigen  Fragesätzen  wird  quis  wie  qui  sub- 
stantivisch gebraucht.  Quasi  nunc  id  agatur  quis  ex  tanta 
multitudiue  Cic.  pro  Rose.  Amer.  33,  92;   non  quaero,  quis  per- 


—     432     ^ 

cusserit  Rose.  Amer.  34,  97;  quaeritur  etiam  nunc,  quis  eum 
nuntium  miserit  Rose.  Amer.  37,  105;  poteritisne  dubitare  .  .  quis 
indieaverit  Rose.  Amer.  37,  107;  quis  sit,  qui  soeium  fraudarit  et 
fefellerit,  consideremus  pro  Rose.  Comoed.  6,  17;  quaesivit  quis 
aedem  Castoris  sartam  tectam  deberet  tradere  Verr.  1,  50,  131; 
non  quaero  quis  hie  sit  Verr.  "2,  43,  107;  non  perquiris  quis 
audierit  Verr.  3,  58,  133;  requisisse  quis  eum  percusserit  Verr. 
5,  3,  7;  quis  ante  te,  quis  praeter  te  fecerit,  quaero  Verr.  5, 
29,  75;  Video,  quis  habeat  Etruriam,  quis  agrum  Picenum,  quis 
Gallicum,  quis  sibi  has  urbanas  insidias  caedis  atque  iucendiorum 
depoposcerit  Catil.  2,  3,  6;  quis  sim,  scies  ex  eo,  quem  ad  te 
misi  Catil.  3,  5,  12;  quis  praefuerit,  nihil  ad  rem  pertinet  pro 
Sulla  19,  55;  quis  dedicet .  .  quaeritur  de  domo  49,  127;  quis  ipse 
esset.,  cogitabat  pro  Sest.  40,  87;  cedo  quis  cenarit  in  Vatin. 
12,  30;  quis  esset,  audivit  pro  Deiot.  11,  30;  quis  esset  aut  quid 
vellet,  quaesivit  Caes.  bell.  civ.  2,  35,  2;  scire  potuisset,  quis 
urbem  teneret  Auct.  bell,  Alex.  68,  .1 ;  apertum  est  quis  non  possit 
et  quis  fecerit  Phaedr.  3,  13,  14;  quis  esset  diximus  Quintil.  2, 
17,  22;  quaeritur,  quis  sit  ders.  7,  2,  4.  —  Dagegen  steht  qui 
in  abhängigen  Fragesätzen:  cum  Teucer  Livii-  post  annos  XV 
ab  suis  qui  sit  ignoretur  Varro  L.  L.  7,  1,  3  und  quem  qui  esset 
animadvertere  in  turba  non  potuisse  R.  R.  1,  69,  2;  tandem 
cognovi  qui  siem  Terent.  Andr.  3,  4,  7  (586);  neseimus  qui  sis 
Cic.  in  Caecil.  6,  20;  qui  sis  et  quid  facere  possis  considera  in 
Caecil.  12,  37;  te  praeterit,  non  id  solum  spectari  solere  qui 
debeat,  sed  etiam  illud  qui  possit  ulcisci  in  Caecil.  16,  53;  qui 
esset,  ignorabas,  speculatorem  esse  suspicabare  Verr.  5,  64,  166; 
dicite,  qui  .  .  obsignarit  unum  aliquem  pro  Cluent.  66,  185;  qui 
et  quo  animo  iam  sit  in  qualis  vir  iuturus  sit  videmus  pro  Muren. 
35,  73;  meum  gravius  esse  iudicium,  qui  adiuvandus  in  his  causis, 
qui  oppugnandus,  qui  defendeudus,  qui  deserendus  esse  videatur 
pro  Sulla  1,  3;  vide,  qui  te  inauguret  Phil.  2,  43,  110;  cupio 
videre,  qui  id  audeat  dicere  Phil.  5,  2,  6;  in  somuis  vidit  ipsum 
deum  diceutem,  qui  id  fecisset  de  divinat.  1,  25,  54;  sed  exeamus 
e  theatro,  veniamus  in  forum.  Sessum  id  praetor.  Quid  ut  iudi- 
cetur?  Qui  tabularium  incenderit.  Quod  facinus  occultiusV  Id 
se  Q.  Sosius,  splendidus  eques  Romanus  ex  agro  Piceno,  fecisse 
confessus  est.  Qui  transcnpserit  tabulas  publicas  de  nat.  deor. 
3,  30,  74;  quamquam  videam,  qui  sim  hoc  tempore  et  quid  pos- 
sim  Ep.  Fam.  4,  14,  4;  qui  sim  hoc  tempore,  in1;ellego  Farn.  6, 
1,  7;   possum  oblivisci,  qui  fuerim,  non  seutire,  qui  sim  Ep.  Att. 


—     433     — 

3,  10,  2;  si  Pompeium  offendisti,  qui  tibi  visus  sit,  tac  mihi  per- 
scribas  Cael.  apud  Cic.  Ep.  Farn.  8,  1,  3.  Im  Corn.  Nepos  kommen 
in  Betracht:  Agesil.  1,  3,  wo  alle  Herausgeber  primum  ratio  habe- 
batur,  qui  maximus  natu  esset  ex  liberis  eius,  qui  regnans  deces- 
sisset  schreiben;  an  der  anderen  Stelle,  Attic.  18,  3,  steht  in  den 
Handschriften  notans,  qui  a  quoque  ortus  quos  honores  quibusque 
temporibus  cepisset,  und  so  lesen  auch  die  meisten  Herausgeber, 
nur  Gemfs  und  Fleckeisen  haben  auf  den  Vorschlag  Wölfflins  quis 
aufgenommen,  was  nicht  nötig  ist;  an  der  dritten  Stelle  Themist. 
8,  6  weichen  die  Hdschr.  von  einander  ab,  im  cod.  M(onacensis) 
und  cod.  collegii  R(omani)  steht  coactus  domino  navis,  quis  sit, 
aperit,  was  die  meisten  Herausgeber  aufgenommen  haben,  in  den 
besseren  Hdschr.,  wie  codd.  Danielis,  Parcensis,  Wolfenbutt.,  Sangal- 
lensis  aber  qui  sit,  was  Nipperdey  (vergl.  die  Note  zu  Them.  8,  6), 
Lupus  (vergl.  dessen  Sprachgebrauch  des  Nepos  p.  117),  Ebeling, 
Eichert,  Koch,  xMonginot  geschrieben  haben.  Auch  im  Sali.  Catil. 
44,  5  schwankt  die  Lesart,  die  neuesten  Herausgeber  schreiben 
nach  den  besten  Hdschr.  qui  sim  ex  eo  quem  ad  te  misi  cognosces, 
die  älteren  Herausgeber  quis  sim,  vergl.  oben  die  aus  Cic.  Catil. 
3,  5,  12  angeführte  Stelle,  wo  quis  steht.  Despectus  tibi  sum  nee 
qui  sim  quaeris  Verg.  Eclog.  2,  19  und  decernere  ferro,  qui  regnum 
Italiae  et  primos  sibi  poscat  honores  Aen.  11,  219;  nee  poteris, 
qui  sis  aut  ubi,  nosse  miser  Propert.  1,  5,  18;  teque  tegam  qui 
sis  Ovid.  Ep.  ex  Pont.  3,  6,  57;  an  notum  qui  sis  omnibus  esse 
velim  Ep.  ex  Pont.  4,  3,  2;  teque  brevi,  qui  sis,  dissimulare  sinam 
Ibis  50  (52),  ebenso  mufs  auch  wohl  Ibis  59  (61)  gelesen  werden: 
quoniam  qui  sis,  nondum  quaerentibus  edo,  wie  Merkel,  Riese, 
Ellis  schreiben,  Güthling  hat  quis  sis;  ut  senatus  decerneret,  qui 
Romae  regnaret  Liv.  1,  17,  11;  qui  sis,  non  unde  natus  sis,  reputa 

1,  41,  3;  senatus  decerneret,  qui  eam  rem  quaereret  animadver- 
teretque  42,  21,  5;  intuendum  autem  est  qui  sit  Quintil.  5,  12,  11; 
interrogatus  qui  esset,  quem  argueret,  respondit  municipem  locu- 
pletem  Amm.  Marcell.  22,  9,  10  und  interroganti  ei,  qui  esset, 
responsum  est  praesidalem  esse  Theodotum  Hieropolitanum  22, 
14,  4. 

Einen  Unterschied  zwischen  quis  und  qui  in  den  eben  ange- 
führten indirekten  Fragesätzen  zu  machen  ist  nicht  möglich;  nur 
soviel  kann  als  sicher  angenommen  werden,  dafs  qui  besonders 
gesetzt  wird,  wenn  es  soviel  ist  wie  qualis.  Aber  quis  videor?, 
worauf  geantwortet  wird  miser  aeque  atque  ego  Terent.  Andr.  4, 

2,  19  (702)  und  quis  ad  vos  processerim  in  welcher  Eigenschaft 

Neue -Wagener,  Lat.  Formenlehre.    U.    3.  Aufl.  28 


—     434     — 

oder  Stellung,    ob  als   privatus   oder   als   princeps  Tacit.  Histor. 

1,  37. 

2.  In  Ausrufen  oder  in  direkten  Fragen  wird  das  ad- 
jektivische Fragepronomen  qui  gebraucht,  ebenso  häufig 
kommt  dafür  auch  quis  vor.  So  steht  in  Ciceros  Reden  qui: 
Qui  deus  appellandus  est?  qui  denique  questus,  qui  maeror  dignus 
inveniri  potest?  pro  Quinct.  30,  94;  qui  locus  ingenium  patroni 
requirit?  pro  Rose.  Amer.  12,  34;  qui  homo*^  pro  Rose.  Am.  14, 
39;  qui  tibi  aestus,  qui  error,  quae  tenebrae,  di  immortales !  in 
Caecil.  14,  45 ;  qui  tandem  istius  animus  est  nunc  in  recordatione 
scelerum  suorum?  Verr.  4,  50,  110;  in  metu  belli  furandi  •  locus 
qui  potest  esse?  Verr.  5,  5,  10;  nunc  vero  qui  est  dolor  victoriae 
te  atque  imperii  ad  eorum  arbitrium  sufferre!  pro  Font,  21,  49 
(17,  39):   iam  vero  qui  metus  erat  tunicatorum  illorum   Leg.  agr. 

2,  34,  94;  qui  locus  est,  quod  tempus,  qui  dies  pro  Muren.  38, 
82;  qui  huius  dolor,  qui  illius  maeror  erit?  pro  Muren.  41,  89; 
qui  comitatus  in  inquirendo!  ..  quae  iactura,  ^mi  sumptus,  quanta 
largitio!  pro  Flacc.  5,  13;  qui  concursus  ex  oppidis  finitimis  un- 
dique,  qui  dolor  animorum,  quae  querella!  pro  Flacc.  30,  74;  qui 
tum  animus  L.  Flacci,  qui  amor  in  patriam  exstitit!  pro  Flacc.  41, 
103;  qui  tantus  fuit  labor  ..  qui  ab  illo  in  me  bonos?  de  domo 
11,  27;  qui  timor  fuit  non  dicam  in  me?  de  domo  22,  56:  ille 
vero  dies  qui  fuit?  .  .  adventus  mens  atque  introitus  in  urbem 
qui  fuit?  de  domo  28,  75:  qui  tribunus  pl.  felix  in  evertenda  re 
publica  fuit  pro  Sest.  7,  16;  qui  locus  orbi  terrae  iam  non  erat 
alicui  destinatus?  pro  Sest.  30,  QQ\  qui  enim  tantus  furor  in  Caelio? 
pro  Cael.  7,  15;  qui  fuit  tuus  ille  tantus  furor  in  Vatin.  11,  26; 
q^d  sermo  alius  in  illo  epulo  fuit  nisi .  .  ?  in  Vatin.  13,  31;  qui 
locus  aut  lucus  in  Graecia  tota  tam  sanctus  fuit?  de  prov.  cons. 
4,  7;  quae  est  enim  ora,  quae  sedes,  qui  locus?  pro  Balb.  5,  13; 
qui  hie  inluxit  dies  mihi  in  Pison.  fragm.  1;  qui  homo,  qui  civis! 
pro  Plane.  11,  27;  qui  locus,  quod  tempus  illud,  di  immortales, 
fuit!  pro  Milon.  15,  40;  qui  sensus  erat  armorum  tuorum  pro 
Ligar.  3,  9;  qui  populus?  Phil.  1,  10,  26;  qui  tum  inde  reditus 
aut  qualis?  2,  19,  48;  qui  risus  hominum  2,  29,  73:  qui  vero 
Narbone  reditus!  2,  30,  76;  qui  locus  tibi  in  legibus  et  iudiciis 
esse  potest?  2,  34,  87:  qui  tibi  dies  ille,  Antoni,  fuit?  2,  35,  90; 
qui  tu  vir,  di  immortales,  et  quantus  fuisses  2,  36,  90:  qui  dies 
ille  conlegae  tui  fuit!  2,  42,  107;  qui  vero  ihde  reditus  Romam! 
2,  42,  108;  qui  porro  ille  consessus,  di  boni  5,  5,  14;  qui  autem 
dilectus  centurionum  5,  8,  22;  qui  est  iste  tuus  sensus?   10,  2,  4; 


-     435     - 

(jui  consul!  12,  1,  2  —  dagegen:  quis  tarn  perditus  ac  profusus 
nepos  .  .  dissolutus  fuisset?  Cic.  pro  Quinct.  12,  40;  quis  umquam 
praedo  fuit  tarn  nefarius,  quis  pirata  tarn  barbarus,  ut .  .  ?  pro 
Rose.  Amer.  50,  146;  quis  hoc  frater  fratri,  quis  pareus  filio  tri- 
buit?  pro  Rose.  Comoed.  1,3:  quis  reus?  quis  iudex  14,  42;  quis 
censor  aut  legem  metueret  .  .  aut  animadversionem  tuam?  Verr. 
2,  56,  139:  quis  arator  te  praetore  decumam  dedit?  Verr.  3,  16, 
42;  quis  umquam  arator  questus  est  Verr.  3,  93,  216;  quis  enim 
toto  mari  locus  .  .  firmum  habuit  praesidium?  de  imp.  Cn.  Pomp. 

11,  31;  quis  umquam  hoc  Senator  recusavit?  pro  Cluent.  55,  150; 
quis  tota  Italia  veneficus,  quis  gladiator,  quis  latro,  quis  sicarius, 
quis  parricida,  quis  testamentorum  subiector,  quis  circumscriptor, 
quis  ganeo,  quis  nepos,  quis  adulter,  .  .  quis  corruptor  iuventutis, 
quis  corruptus,  quis  perditus  inveniri  potest?  in  Catil.  2,  4,  7; 
quis  eum  Senator  appellavit  in  Catil.  2,  6,  12:  quiv  enim  dies 
fuit?  pro  Muren.  22,  46;  quis  enim  Graecus  comoediam  scripsit? 
pro  Flacc.  27,  65;  quis  me  non  modo  civis,  sed  socius  recipere 
contra  legem  et  iuvare  dubitavit?  de  domo  32,  85;  quis  civis 
fuit?  post  red.  in  senat.  11,  28;  quis  enim  ante  te  sacra  illa  vir 
sciens  viderat  harusp.  resp.  18,  38;  quis  umquam  nepos  tam  libere 
est  cum  scortis  quam  hie  cum  sororibus  volutatus?  27,  59;  quis 
umquam  consul  senatum  ipsius  decretis  parere  prohibuit,  quis 
tyrannus  miseros  lugere  vetuit  pro  Sest.  14,  32;  quis  autem  rex 
erat,  qui..?  30,  Q%\  quis  est  Italiae  locus,  qui .  .  ?  60,  128;  quis 
amicus  invitavit,  quis  hospes  adspexit?  in  Pison.  22,  53;  quis  in 
eo  praetore  consul  fortis  esset?  pro  Milon.  33,  89:  nullum  um- 
quam mihi  tantum  dolorem  inuretis,  etsi  quis  potest  esse  tantus 
36,  99:  quis  enim  civis  ei  regi  non  faveret  pro  Deiot.  2,  6;  quae 
enim  fortuna  aut  q^iis  casus  aut  quae  tanta  possit  iniuria  .  .  de- 
lere? 13,  37;  quis  enim  eques  Romanus,  quis  praeter  te  adulescens 
nobilis  .  .  in  clivo  Capitolio  non  fuit?  Phil.  2,  7,  16:  quis  enim  miles 
fuit,  qui.,?  2,  25,  61;  quis  umquam  adparitor  tam  humilis,  tarn 
abiectus  2,  32,  82;  quis  est  tantus  bonos,  qui  non  debeatur?  5,  13, 
37:  quis  populo  Romano  optulit  hunc  divinum  adulescentem  deus? 
5,  16,  43;  quis  est  civis..  tam  oblitus?  6,  7,  18;  quis  bonus  non 
luget  mortem  Treboni  12,  10,  25.  Ebenso  quis  iste  tantus  status 
Cic.  de  nat.  deor.  1,  32,  90:  quis  potest  modus  esse  Off.  2,  15,  55. 

Einige  Beispiele  aus  anderen  Schriftstellern  sind:  qui  gurges 
aut  quae  flumina  lugubris  ignara  belli  Horat.  Carm.  2,  1,  33;  qui 
sudor  victis  et  quam  malus  undique  membris  crescit  odor?   Epod. 

12,  7:    qui  laceris  ausit  ductor   succedere  castris  Sil.  15,  9:   qui 

28* 


—     436     — 

mos  cui  potius  quam  consuli  Plin.  Panegyr.  1 ;  qui  (in  älteren  Aus- 
gaben quis)  furor  scelerum  Flor.  4,  9,  4  —  dagegen :  quis  modus 
tibi  exilio  tandem  eveniet?  quis  finis  fugae?  Plaut.  Mercat.  3, 
4,  67  (652);  quis  homost?  Trucul.  1,  2,  33  (135);  quis  multa 
gracilis  te  puer  in  rosa  perfusus  liquidis  urget  odoribus?  Horat. 
Carm.  1,  5,  1;  quis  desiderio  sit  pudor  aut  modus  tarn  cari  capitis? 

I,  24,  1 ;  quae  saga,  quis  te  solvere  Thessalis  magus  venenis,  quis 
poterit  deus?  1,  27,  21  und  22;  puer  quis  ex  aula  capillis  ad 
cynthum  statuetur  noctis  1,  29,  7;  quis  non  Latino  sanguine  pin- 
guior  campus  sepulcris  impia  proelia  testatur?  2,  1,  29;  quis 
puer  ocius  restinguet  ardentis  Falerni  pocula  2,  11,  18;  quis  iam 
locus,  inquit,  Achate,  quae  regio  in  terris  nostri  non  plena  laboris? 
Verg.  Aen.  1,  459;  quis  te,  nate  dea,  per  tanta  pericula  casus  in- 
sequitur?  1,  615;  quis  indomitas  tantus  dolor  excitat  iras?  2,  594; 
quis  te  casus  deiectam  coniuge  tanto  excipit?  3,  317;  quis  novos 
hie  nostris  successit  sedibus  hospes?  4,  10;  se  quis  erit  modus? 
4,  98;  quis  rebus  dexter  modus?  4,  294;  quis  tibi  tum,  Dido,  cer- 
nenti  talia  sensus?  4,  408;  quis  voltus  vocisque  sonus  vel  gressus 
eunti?  5,  649;  ^-mzs  furor  iste  novos?  5,  670;  quis  globus,  o  cives, 
caligine  volvitur  atra?  9,  36;  quis  deus,  o  musae,  tam  saeva  in- 
cendia  Teucris  avertit?  9,  77;  quis  deus  Italiam,  quae  vos  de- 
mentia adegit  9,  601;  quis  metus  aut  hos  aut  hos  arma  sequi 
ferrumque  lacessere  suasit?  10,  9;  quis  deus  in  fraudem,  quae^ 
dura  potentia  nostra  egit?  10,  72;  quis  metus,  o  nunquam  doli- 
turi,  0  semper  inertes  Tyrrheni,  quae  tanta  animis  igoavia  venit? 

II,  732;  quis  mihi  nunc  tot  acerba  deus.  .  agit?  12,  500;  quisve 
ruit  tantus  diversa  clamor  ab  urbe?  12,  621;  quis  enim  modus 
adsit  amori?  Eclog.  2,  68;  quis  est  nam  ludus  in  undis?  9,  39; 
quis  cuique  dolor  victo,  quae  gloria  palmae?  Georg.  3,  102;  quis 
deus  hanc,  musae,  quis  nobis  extudit  artem  ?  4,  315;  quis  tantus 
furor?  4,  495;  quis  deus  in  vestra  constitit  hostis  aqua  Propert. 
4  (3),  18,  8;  qiiis  furor  est  atram  bellis  arcessere  mortem?  Tibull. 
1,  10,  33;  quis  furor  est,  quae  mens  3,  9,  7  (4,  3,  7);  quis  ordo 
consilii  fuit  Liv.  40,  14,  10;  quis  enim  mihi  bonus  parens  ignoscat 
Quintil.  6  prooem.  4;  quis  testis?  quis  index?.,  quis  conscius? 
7,  2,  54;  nam  quis  pictor  omnino  . .  adumbrare  didicit?  7,  10,  9; 
quis  epilogus  quidem  quis  umquam  poterit  illis  Priami .  .  precibus 
aequari?  10,  1,  50:  quis  inter  haec  litteris  aut  uUi  bonae  arti 
locus?  12,  1,  7;  et  quis  terror  valuisset  efficere,  quod  reverentia 
tui  efficit?  Plin.  Panegyr.  46;  et  quis  locus  miserae  adulationis 
manebat  ignarus  54;   quis  enim  vel  uno  die  reverentior  senatus 


—     437     — 

candidatus  quam  tu  cum  omni  vita  tum  illo  ipso  tempore  quo 
iudices  de  candidatis?  69;  quis  deus  tam  insperatam  salutem 
nobis  attulisset?  Mamert.  Panegyr.  Maximian.  August.  5;  quis 
simili  concitu  eques  aut  velivola  navis  Mamert.  Geneth.  Maxim.  8; 
quis  enim  melier  usus  est  elqquentiae  Eum.  erat.  10. 

In  indirekten  Fragen  kommt  qui  und  quis  adjektivisch 
vor,  doch  ist  in  der  klassischen  Periode  qui  häufiger  als  quis,  was 
später  öfter  vorzukommen  scheint.  Condisceret,  qui  pecuniae  fructus 
esset  Cic.  pro  Quiuct.  3,  12;  forsitan  quaeratis,  qui  iste  terror  sit 
pro  Rose.  Amer.  2,  5;  qui  vester  animus  sit,  ostendetis  5,  12;  ut .  . 
doceant  eum,  qui  vir  Sext.  Roscius  fuerit  9,  25 ;  intellegere  posses, 
qui  animus  patrius  in  liberos  esset  16,  46;  videte,  qui  Stheni  cau- 
sam casus  adiuverit  Verr.  2,  40,  98;  qui  vir  fuerit...  quid  me 
attinet  dicere  5,  13,  34;  qui  vir  fuerit,  consideraris  pro  Muren.  15, 
32;  qui  timor .  .  iniectus  sit,  nolite  a  me  commoveri  velle  25,  50; 
dico..,  qui  concursus  legatorum  fuerit  pro  Sest.  33,  72;  reditus.. 
qui  fuerit  quis  ignorat  63,  131;  possum  .  .  perquirere,  qui  ei  fuerit 
aditus  pro  Cael.  22,  53;  qui  divisor  (fuerit),  ostendis  pro  Plane. 
23,  55;  qui  ..  status  (fuerit)  nescit  35,  86;  recordamini,  qui  in- 
gressus  in  forum  fuerit  pro  Milon.  23,  61 ;  dicerem,  qui . .  fructus 
esset  Phil.  1,  12,  30;  quaero  num  hodiernus  dies  qui  sit  iguores 
2,  43,  110;  qui  sit  enim  finis  bonorum,  hoc  loco'tantum  dico  4, 
2,  5;  recordamini,  qui  dies  ..  fuerit  5,  1,  2;  quasi  vero  intelle- 
gant,  qualis  sit  in  ipso  corpore,  quae  confirmatio,  quae  magni- 
tudo,  qui  locus  Tuscul.  1,  22,  50;  qui  esset  tantus  fructus  in  pro- 
speris  rebus,  nisi  haberes,  qui  illis  aeque  ac  tu  ipse  gauderet 
Lael.  6,  22;  velim  scire,  qui  sit  status  eius  Ep.  Attic.  6,  1,  23; 
rogitat,  qui  vir  esset  Liv.  1,  7,  9;  quis  scheint  so  bei  Cicero  sehr 
selten  vorzukommen:  quaerere  quis  procurator  sit  pro  Quinct.  17, 
54;  hoc  igitur  loco  diligenter  est  explicatum,  finis  hie  bonorum 
et  quis  a  Stoicis  et  quem  ad  modum  diceretur  Fin.  4,  6,  14;  tu 
civitatem  quis  deceat  status  curas  Horat.  Carm.  3,  29,  25;  nunc 
age,  qui  reges,  Erato,  quae  tempora  rerum,  quis  Latio  antiquo 
fuerit  Status  Verg.  Aen.  7,  38;  quis  deus  incertum  est  8,  352; 
nunc  locus  arvorum  ingeniis,  quae  robora  cuique,  quis  color  et 
quae  sit  rebus  natura  ferendis  Georg.  2,  178;  Consultantes,  quis 
ea  locus  fideli  adservaturus  custodia  esset  Liv,  5,  40,  7 ;  Antonii 
Cleopatraeque  quis  fuisset  exitus,  narravimus  Vell.*  Paterc.  2,  87,  3; 
quis  fuerit  eo  tempore  civitatis  habitus . . .  servemus  2,  99,  3 ;  quis 
urbis  metus  fuerit..  exprimere  mihi  vacat  2,  124,  1;  gestient, 
quis  sudores  tuos  hauserit  campus  Plin.  Panegyr.  15;  quis  agendi 


-     438     - 

debeat  esse  finis,  disseremus  Quintil.  prooem.  22;  quoniam  in  libro 
secundo  quaesitum  est,  quid  esset  rhetorice  et  quis  finis  eius  3, 
1,  1;  praeceptoris  est  ostendere,  quis  ordo  sit  rerum  7,   10,  8. 

Nach  nes'io  folgt  qui  und  quis :  (liber)  quem  tibi  magister 
ludi  nescio  qui  ex  alienis  orationibus  compositum  dedit  Cic.  in 
Caecil.  14,  47:  supplet  .  .  iste  nescio  qui  pro  Flacc.  17,  40:  inter- 
cessit  Ligus  iste  nescio  qui  pro  Sest.  31,  68;  intolerandus  ex  caeno 
nescio  qui  atque  ex  tenebris  tyrannus  in  Vatin.  9,  23;  audiendus 
popa  Licinius  nescio  qui  pro  Milon.  24,  65;  alter  est  designatus 
Insteius  nescio  qui  Phil.  13,  12,  26:  ille  nescio  qui  Acad.  2,  25, 
81;  nescio  qui  ille  divinus  de  divinat.  2,  3,  9;  cur  hie  nescio  qui 
thensaurum  solus  invenit  2,  65,  134  —  quam  ob  rem  ille  nescio 
quis  sapiens  homo  .  .  requiratus  Cic.  pro  Font.  12,  25;  est  nescio 
quis  de  eis,  quos  ..  pro  Cluent.  52,  143:  accedit  Saxa  nescio  quis 
Phil.  11,  5,  12;  ut  ait  poeta  nescio  quis  13,  21,  49;  ex  populo 
sie  nescio  quis  Phaedr.  3,  9,  5. 

3,     Als  indefinitum   kommt   quis   als   Substantiv   so 

häufig  vor,  dafs  Beispiele  nicht  nötig  scheinen;  entweder  steht 

quis  allein  oder,   was   das  häufigste  ist,   nach   den  Konjunktionen 

si,    nisi,    num,    ne  oder   nach   einem   Relativpronomen.      Dagegen 

scheint   sich   das   Substantiv,    indefinite   qui   nur   nach   den 

genannten  Konjunktionen  zu  finden,  so  nach  si:   si  qui  sua- 

debit  Cornific.  3,  5,  8 :  si  qui  satis  idoneos  invenire  se  non  putabit 

3,  19,  32;  si  qui  se  fontes  maximos  penitus  absconditos  aperuisse 

dicat  4,  6,  9:  si  qui  spei  non  multum  conlocavit  in  casu  4,  19,  27; 

si  qui  sibi  ...  ponere  ante  oculos  poterit  4,  48,  61.      Thielmann 

(De  sermonis  proprietatibus  quae  leguntur  apud  Cornificium  et  in 

primis    Ciceronis   libris  p.  50)   sagt:    »si  qui    scripsit   Cornificius 

constanter,  cum  sequitur  littera  s,  .  .  contra  quotienscumque  alia 

atque  s   sequitur   littera   consona   aut  littera  vocalis,    non    minus 

constanter  Cornificius  ait  si  quis.      Hiervon  finden  sich   nur  zwei 

Ausnahmen:   si  qui  multa  intercolumnia  sumpserit  3,   19,  31  und 

si  qui  Macedones  appellarit  4,  32,  43,   wo  Thielmann   beidemale 

si  quis  schreiben  will,  doch  Friedrich  hat  si  qui  beibehalten.     Si 

qui  rem  mandatam   gessisset  Cicer.  pro  Rose.  Amer.  38,  111:  si 

qui  vere  ac  libere  locutus  sit  38,  140:  si  qui  perperam  iudicasset 

Verr.  2,  13,  33;  quod  si  qui  (quis  C.  F.  W.  Müller)  sociorum  com- 

movetur  3,  62,  144;    si  qui  Romae  esset  demortuus?     Immo,   si 

quis  ibidem  4,  5,  9:  hactenus  reprehendet,  si  qui  volet,  nihil  am- 

plius  4,  25,  56;  si  qui  clam  subripiat  4,  60,  134;  si  qui  tantulum 

de  recta  regione  deflexerit  5,  68,  176;  si  qui  me  exire  domo  mea 


—    439     — 

coegisset  armis,  haberem  actionem,  si  qui  introire  prohibuisset, 
non  haberem?  pro  Caeciu.  12,  34:  unum  (genus),  si  qui  ex  eo 
loco,  ubi  fuisset,  se  deiectum  diceret,  alterum,  si  qui  ab  eo  loco, 
quo  veuiret  30,  86;  si  qui  meam  familiam  de  meo  fundo  deiecerit, 
ex  eo  loco  deiecerit;  si  qui  mihi  praesto  fuerit  30,  87;  si  qui.. 
tempestate  subito  reiectus  optaret  30,  88;  si  quis  te  ex  aedibus 
tuis  vi  hominibus  armatis  deiecerit,  quid  ages?  Quid?  si  qui  iam 
de  foro  redeuntum  armatis  hominibus  domum  tuam  te  introire 
prohibuerit,  quid  ages?  31,  89;  si  qui  ab  iis  quaereret  pro  Cluent. 
22,  61;  38,  105;  si  qui  contra  vellet  dicere  48,  134;  quod  si  qui 
vestrum  spe  ducitur  leg.  agr.  1,  9,  27;  si  qui  non  veniret  post 
redit.  in  sen.  10,  25;  si  qui  navigare  velit  in  Vatin.  6,  12;  si  qui 
. .  fuit  pro  Cael.  17,  39;  si  qui  frui  publico  non  potuit  per  hostem 
de  prov.  consul.  5,  12;  si  qui  eximia  virtute  fuerit  pro  Balb.  17, 
40;  si  qui  volet  in  Pison.  29,  70;  si  qui  velit  29,  71;  si  qui  con- 
sularem  patrem  quam  si  quis  humilem  necarit  pro  Milon.  7,  17; 
si  qui  nunc  esset  Phil.  2,  7,  17;  si  qui  servavit  2,  32,  81;  si  qui 
detraxerit  10,  3,  6;  si  qui  alterius  facinus  subire  cogitur  11,  4,  9; 
si  qui  dicere  velit  Fin.  5,  11,  30;  si  qui  doleat  Tuscul.  4,  8,  17; 
si  qui  sustulisset  4,  20,  46;  si  qui  dentes  et  pubertatem  natura 
dicat  existere  Nat.  Deor.  2,  33,  86;  si  qui  .  .  in  itinere  aut  in 
ambulatione  secum  ipse  meditetur  Oflf.  1,  40,  144;  si  qui  in  foro 
cantet  1,  40,  145;  si  qui  tyrannum  occidit  3,  4,  19;  si  qui  vo- 
luerit  animi  sui  complicatam  notionem  evolvere  3,  19,  76;  Brutum 
si  qui  roget,  quid  egerit,  in  patria  liberanda,  si  quis  item  reli- 
quos  eiusdem  consilii  socios  Parad.  1,  2,  12;  si  qui  (quis  Kayser) 
esset  de  orat.  1,  17,  76;  si  qui  forte  sit  tardior  1,  28,  127;  si 
qui  satis  esset  concitatus  1,  47,  204;  si  qui  suo  sumptu  functus 
esset  officio  Ep.  Farn.  3,  8,  3;  quod  si  qui  me  astutiorem  fingit 
3,  8,  6;  si  qui  nunc  ...  emere  de  me  fundum  Formianum  velit 
Ep.  Att.  2,  14,  2;  si  qui  in  seditione  non  alterius  utrius  partis 
fuisset  10,  1,  2;  si  qui  forte  fuerit  Vatin.  bei  Cic.  Ep.  Farn. 
5,  9,  1;  quod  si  qui  vestrum  non  probabit  Plane,  in  Ep.  Farn. 
10,  17,  2;  si  qui  graviore  vulnere  accepto  equo  deciderat  Caes. 
bell.  Gall.  1,  48,  6;  si  qui  ex  reliquis  excellit  6,  13,  9;  si  qui 
ex  nostris  transfugerit  Auct.  bell.  Hispan.  22,  7;  si  qui  hostilem 
in  mutua  clade  vesaniam  toto  orbe  percenseat  Claud.  Mamert. 
Genethl-  16  (p.  114,  12).  —  Nach  ne:  ne  qui  minor  XXX  annis 
natus,  de  quaestu,  quem  qui  fecisset,  ne  legeretur  Cicer.  Verr.  2, 
49,  122;  ne  qui  diutius  in  tanta  penuria  virorum  fortium  talem 
imperatorem  ignorare  possit  5,  10,  25;    ne  qui  posset  pro  Sulla 


—     440    — 

15,  43;  ne  qui  (quis  C.  F.  W.  Müller)  me  studio  gloriae  putet 
idcirco  exisse  pro  Sest.  60,  128;  vereor,  ne  qui  sit,  qui  in  Pison. 
6,  12.  —  Nach  sive:  et  Carbo  sive  qui  alius  civile  bellum  optavit 
Cicer.  Phil.  13,  1,  1;  nunc  sive  qui  volet  de  orat.  3,  35,  142.  — 
Nach  nisi:  nisi  qui  de  caelo  servare  constituit  Cicer.  Phil.  2,  32, 
81.  —  Nach  sin:  sin  distributius  tractare  qui  volet  Cic.  Invent. 
2,  59,  177. 

Wie  quis  und  qui  als  Substantive  gebraucht  werden,  so  kommt 
auch  neben  qui  häufig  quis  als  Adjektiv  vor.    So  findet  sich 
qui  nach  si:  si  qui  pius  est  a  dis  supplicans  quam  qui  Plaut.  Rud. 
prol.  26;    si  qui  vilicus  ..  miserit  Cicer.  Verr.  3,  50,  119;   si  qui 
pudor  in  te  atque  adeo   si   qui  metus  fuisset   3,  61,   141;   si  qui 
rex  ..  fecisset  5,  58,  149;    si  qui  monendi  locus  est  5,  68,  174; 
si  qui  mihi   hoc  iudex  recuperatorve   dicat  pro  Caecin.   3,  8;   si 
qui  mihi  deus  .  .  benevolentiam  conciliarit  pro  Cluent.  3,  7;  a  filio 
si  qui  natus  esset  12,  33;    12,  34;    si  qui   (quis  Zumpt,   Kayser) 
est  bonos  singularis  leg.  agr.  2,  17,  46;  si  qui  similis  .  .  adflixerit 
de  domo  46,   120;   si  qui  liber  aut  spectandi  aut  etiam  religionis 
causa  accesserat   Harusp.  resp.   12,   24;   si  qui   adulescens   forte 
fuerit  pro  Cael.  20,  49;    quorum  clamor  si   qui  forte  fuerit  pro 
Milon.  2,  3;   si  qui  accidisset  gravior  rei  pubhcae   casus  Phil.  1, 
6,  13;  si  qui  est  sensus  in  morte  9,  6,  13;  si  qui  eins  modi  forte 
casus  inciderit  Fin.  3,  20,  68;  si  qui  deus  diceret  5,  3,  8;  si  deus 
qui   dixerit  Tuscul.  2,  27,  67;   si   qui  sapiens   rogatus  sit  Off.  3, 
24,  93 ;  si  qui  aut  privatus  aut  populus  eorum  decreto  non  stetit 
Caes.  bell.  Gall.  6,  13,  6;   si  qui  locus  misericordiae  relinquetur 
bell,   civil.   1,  84,  5.      Nach  /ze:    ne  qui   forte   incipiat  improbus 
Cicer.  pro  Sulla  12,  34;   ne  qui  (quis  Klotz  und    Kayser)   dolus 
adhibeatur  de  domo  14,  36;  ne  qui  magistratus  sine  provocatione 
crearetur  de  rep.  2,  31,  54;  ne  qui  morbus  eum  posset  attingere 
Tim.  5,  16.     Nach  num:   num  qui  strepitus  clamor  crepitus   ex- 
auditus  sit  Cornific.  2,  5,  8;   num  qui  tumultus  (est)  Cicer.  pro 
Deiot.  7,  20.     Nach  nisi:  nisi  qui  deus  subvenerit  Cicer.  Ep.  Fam. 
16,  12,  1   und  alleinstehend:    ueque  extra  qui  locus  est  Lucr.  5, 
361.  —   Quis  ist  an  folgenden  Stellen  mit  einem  Substantiv 
konstruiert  und  zwar  nach  ne:   circumspicedum  te,   ne  quis 
adsit  arbiter  Plaut.  Trinum.  1,  2,  109  (146);   sed  speculator,  ne 
quis   aut  hinc   ab   laeva   aut   a   dextera   Nostro   consilio   venator 
adsit  Mil.  Glor.  3,  1,  13  (607);    circumspicite,   ne  quis  adsit  ar- 
biter 4,  4,  1  (1137);  ut  ne  quis  cum  telo  servus  esset  Cicer.  Verr. 
5,  3,  7;  ne  quis  vir  clarus  aut  potens  huic  ordini  iure  irasci  posse 


—     441     — 

videatur  de  prov.  cons.  16,  39;  ne  quis  vir  et  animo  et  virtute 
praecelleus  pro  nostro  iniperio  periculo  suo  diniicaret  pro  Balb. 
10,  25;  ne  quis  eoruni  a  nobis  civis  recipiatur  14,  32;  ne  quis 
bonus  interiret  pro  Plane.  36,  89;  ut  ne  quis  a  me  dies  inter- 
mittatur  Ep.  Alt.  8,  12,  1;  ne  quis  impetus  militum  fieret  Alt.  11, 
6,  2;  ne  quis  sit  lucus  Verg.  Eclog.  6,  73;  ne  quis  in  dissipatos 
impetus  fieret  Liv.  5,  41,  5;  ne  quis  Senator  haberet  21,  63,  3; 
ne  quis  in  discursu  militum  impetus  fieri  posset  25,  25,  8;  ne  quis 
dies  sine  carduo  sit  Plin.  N.  H.  19,  8,  43  (153);  ne  quis  aeger,  ne 
quis  occupatus,  ne  quis  denique  longe  fuisset  Plin.  Panegyr.  25; 
ne  quis  subesset  dolus  Flor.  1,  13,  14;  ne  quis  interfecto  eo  in 
Macedonia  motus  oreretur  lustin.  11,  7,  2;  ne  quis  postea  Kartha- 
giniensis  .  .  studeret  20.  5,  13;  ne  quis  dolus  subesse  videatur  38, 
3,  2;  ne  quis  vindex  .  .  oreretur  43,  2,  2.  Nach  si:  nunc  Priamo 
nostro  sist  quis  emptor  Plaut.  Bacch,  4,  9,  52  (976);  si  quis  de 
populo  redemptor  accessisset  Cicer.  Verr.  1,  57,  150;  si  quis  quem 
imprudens  occiderit  pro  Tüll.  22,  51;  si  quis  vobis  error  .  .  sit 
obieCtus  pro  Caecin.  2,  5;  si  quis  eum  forte  casus  ex  periculo 
eripuerit  pro  Cluent.  26,  70;  si  quis  pudor  esse  potest  in  tam 
insigni  impudentia  leg.  agr.  14,  36;  si  quis  est  invidiae  metus 
Catil.  1,  11,  29;  si  quis  pater  familias  ..supplicium  acerbissimum 
sumpserit  4,  6,  12;  si  quis  acutior  Imperator  fuit  Phil.  13,  11, 
25;  si  quis  deus  mihi  largiatur  Cato  Mai.  23,  83;  si  quis  casus 
eripuerit  Ep.  Fam.  3,  5,  4;  si  quis  adhuc  precibus  locus  Verg. 
Aen.  4,  319;  extremus  si  quis  super  halitus  errat  4,  684;  si  quis 
in  adversum  rapiat  casusve  deusve  9,  211;  si  quis  Amatae  tangit 
honor  animus  12,  56;  si  quis  modus  12,  157;  Eclog.  7,  44;  si 
quis  barbarus  rex .  .  processerit  Plin.  Paneg.  16;  si  quis  manium 
sensus  esset  lustin.  16,  1,  17.  Nach  7iian:  num  quis  reus  in 
tribunal  sui  quaestoris  escenderit  Cicer.  in  Vatin.  14,  34;  num 
quis  testis  Postumum  appellavit  pro  Rabir.  Postum.  5,  10.  Nach 
nisi:  nisi  quis  nos  deus  respexerit  Cicer.  Ep.  Att.  1,  16,  6.  Nach 
neu:  neu  quis  miles  Sali.  Histor.  ine.  49 D.  (Kr.  15;  Gerl.  31). 

50.  Als  Nominat.  Singul.  des  Femin.  wurde  für  das 
Fragepronomen  quae  und  für  das  Pronomen  indefinitum 
quae  und  qua  gebraucht. 

1.  In  der  ältesten  Periode  der  Sprache  (vergl.  Brix  zu  Plaut. 
Mil.  Glor.  362)  war  quis  wie  griech.  reg  geschlechtlos  und  konnte 
daher  auch  für  das  Feminin,  gebraucht  werden.  Die  in  der  klassi- 
schen Zeit  gebräuchliche  Form  quae  brach  sich  erst  allmählich 
Bahn.     Non.  S.  197,  30  bis  198,  3:  Qnus  (cuis  L.  Müller)  et  generi  222 


—     442     — 

feminmo  attribui  posse,  veterum  auctoritas  voluit.  Livius  (v.  36): 
Mulier,  quisquis  es,  te  volumus.  Caecilius  (v.  267):  Quaeso  igitur, 
quisquis  es,  mea  mulier.  Pacuvius  (239):  Qm/s  tu  es,  mulier,  quae 
me  insueto  nuncupasti  nomine.  Ennius  (Fab.  432  ed.  L.  Müller): 
Et  quis  (ecquis  L.  Müller)  illaec  est,  quae  lugubri  succincta  est 
Stola?  Prise.  13,  3,  13  S.  960  (II  8,  21):  Quis  etiam  commu- 
nis esse  generis  putaverunt  vetustissimi,  sicut  apud  Graecos  rig. 
Terentius  in  Eunucho  (4,  4,  10):  Hunc  oculis  nostrarum  quisquam 
non  vidit,  Phaedria.  Nostrarum  quis^/uatn  dixit  pro  quaequam. 
Plautus  in  Aulularia  (2,  1,  48):  Die  mihi,  si  audes,  quis  ea  est, 
quam  vis  ducere  uxorem?  Pompei.  Comment.  S.  249  (206,  19): 
Hodie  ita  dicimus,  ut  quis  masculinum  sit  pronomen;  apud  maiores 
nostros  indififerenter  invenimus  hoc  pronomen,  et  quis  vir  et  quis 
mulier,  omnino  milies,  non  semel.  In  Terentio  habes  hoc  forte 
quarto  aut  quinto  positum,  quis ;  cum  de  muliere  loqueretur,  quis 
dixit  forte  quarto  aut  quinto.  Est  auteni  ratio  et  origo  huius 
pronominis  a  Graecis,  et  idcirco  traxit  et  genus  et  Latinos.  Quis 
est  rr'c,  TCQ  autem  apud  illos  tarn  masculini  generis  est  quam 
feminini.  Ergo  quod  inde  traxerunt  hoc  pronomen,  servaverunt 
etiam  genus  antiqui,  ut  est:  Qais  tu  es,  mulier,  qui  me  hoc 
nuncupasti  nomine?  Quis  mulier  habemus  et  in  Ennio  et  in 
Pacuvio  et  in  ipso  Terentio.  Donat.  zu  Terent.  x\d.  4,  4,  27: 
Proprie  veteres  et  quis  et  aliquis  et  quisquam  non  observabant, 
quo  genere  aut  quo  numero  declinarent.  Diom.  2  S.  449  (454,  2): 
Secundus  modus  (soloecismi)  est  per  immutationem  generis  pro- 
nominum,  ut  quis  mulier,  cum  dici  debeat  quae  mulier,  apud 
Pacuvium:  Quis  tu  es,  mulier,  quae  me  insueto  nuncupasti  no- 
mine? Pro  quae;  mascuhnum  quis  pro  feminino  posuit.  Charis. 
4,  1  S.  240  (269,  3):  (Soloecismus  iit)  pronominibus,  ut  Quis  tu 
es  mulier?  pro  quae.  (Serg.)  explan,  in  Donat.  2  f.  72*  (563,  16): 
(Soloecismi  per  genera)  apud  Pacuvium:  Quis  tu  es,  mulier,  quae 
me  insueto  nuncupasti  nomine?  Pro  quae  quis  dixit,  masculinum 
pro  feminino  posuit,  lulian.  Exe.  S.  80  (319,  29):  Quisnam  mas- 
culini generis  est  aut  feminini?  Apud  veteres  commune  genus 
habebatur.  Da  eins  exemplum.  Quisnam  es  tu,  mulier,  quae  tam 
inconsueto  nuncupas  nomine.  lul.  Rufinian.  Schem.  lex.  40:  Figura 
223  per  pronomina,  ut  nullus  dixeris  pro  ne  dixeris;  et  qu,is  mulier? 
Aufser  den  von  den  Grammatikern  aus  Pacuvius  und  Ennius 
angeführten  Beispielen  findet  sich  quis  für  quae  noch  öfter  bei 
Plautus,  aber  nicht  bei  Terenz.  So  steht:  Da  mi,  optuma  femina, 
manum.     Eun.  Ubi  east?    quis  east  nam  optuma?     Plaut.  Aulul. 


—     443     - 

2,  1,  16  (135);  die  mihi,  quaeso,  quis  east,  quam  vis  ducere 
uxorem?  Aul.  2,  1,  48  (170);  bellan  videtur  specie  mulier?  Nie. 
Admoduni.  Chrys.  Quid  illani,  meretrieemne  esse  censes?  Nie. 
Quippini?  Chrys.  Frustra  es.  Nie.  Quis  igitur  obsecrost?  Bacch. 
4,  7,  42  (840);  La.  Haec  est.  Phil,  quis'?  Cistell.  4,  2,  27;  Ha. 
quis  est?  Phil,  ego  sum  illius  mater.  Cistell.  4,  2,  79;  quis  illaec 
est  timido  pectore  quae  peregre  adveniens  ipsa  se  miseratur? 
Epidie.  4,  1,  6  (533);  quis  istaec  est,  quam  tu  osculum  mihi 
ferre  iubes?  Epidie.  4,  2,  4  (573);  sed  quis  haee  est  muliercula? 
F^pidie.  5,  1,  14  (620);  sed  quis  east  mulier?  Epidie.  5,  2,  37 
(702);  illaec  quis  est  mulier?  Mil.  Glor.  2,  4,  8  (361);  quis  igitur 
voeare?  Ph.  Glycerae  nomen  est,  Mil.  Glor.  2,  5,  26  (436);  qui 
noverit  me  quis  ego  sim?  Mil.  Glor.  3,  3,  51  (925);  sed  quis 
east?  Mil.  Glor.  4,  1,  22  (969);  quis  haec  est,  quae  me  advor- 
sum  incedit?  Pers.  2,  2,  18;  Am.  Hern,  quis  est?  Pal.  Ego.  Am. 
Palaestrane?  Pal.  sum.  Rudens.  1,  4,  17  (237);  quis  haec  est, 
quae  advorsum  venit?  Stich.  1,  3,  83  (237);  haec  quis  mulier 
est?  ist  Konjektur  von  Camerarius  im  Trueul.  1,  1,  76  (93),  in 
den  Hdschr.  steht  haec  quibus  melius  est,  Scholl  schreibt  sed 
ecquid  melius  est?  Noch  findet  sich  quis  für  quae  im  Caecil. 
(153)  bei  Gell.  2,  23,  10  quis  vestrarum  fuit  integra  aetatula 
quae  hoc  idem  a  viro  impetrarit  suo? 

Wie  eben  gezeigt  ist,  kam  zur  Zeit  des  Plautus  quis  als 
Feminin,  öfter  vor,  aber  quae  findet  sich  auch  bereits,  so  Mnes. 
quae  (quis  Fleekeisen)  vocatur  ?  l^yd.  Bacchis.  Plaut.  Bacch.  3,  3, 
69  (473);  si  vera  memoras,  quae  fuit  mater  tua  Curcul.  5,  2,  43 
(642);  nutrix  quae  fuit?  Curcul.  5,  2,  44  (643);  nescio  quae  est 
mulier  intus  hie  in  aedibus  Mercat.  4,  1,  18;  me  vides,  quae  sim. 
At  quae  fui  ante!  Mosteil.  1,  3,  42  (199);  quae  east  suppellex? 
Poenul.  5,  3,  27;  muHercula  haue  nescio  quae  huc  ad  me  detulit 
Rudens  2,  1,  25  (482);  nunc  igitur  primum  quae  ego  sim  et  quae 
illaec  siet  huc  quae  abiit  intro,  dicam  si  animum  advortitis  Trinum. 
prol.  6;  ferner  nam  quae  haee  anus  est  Terent.  Phorm.  5,  1,  5 
(732)  und  sed  quaenam  haec  mulier  est  funesta  veste,  tonsu  lugu- 
bri?    Accius  (v.  86)  bei  Nonius  S.  179,  18. 

2.  Selten  ist  von  einer  Frau  quis  als  Pronomen  in- 
definitum.  Si  quis  post  huiusmodi  exituni  mariti  nuptum  se 
collocaverit,  infamia  notabitur  Ulpian.  Dig.  3,  2,  11  §  3. 

Oft  aber  wird  das  Fem.  des  Pronom.  indefin.  in  qua 
verkürzt.  Ne  qua  causa  subsiet  Plaut.  Most.  3,  3,  17;  si  qua 
(peeunia)   deberetur   Cicer.   pro   Quinct.    11,   39;    ne   qua    subesse 


-     444     — 

posset  aliena  suspicio  21,  66:  si  qua  macula  concepta  est  pro 
Rose.  Amer.  24,  6G;  si  qua  reliqua  spes  est  Div.  in  Caecil.  5,  18; 
ne  qua  deductio  fieret  10,  32:   si  qua   calamitas  aceidisset  Verr. 

3,  55,  127;  si  qua  res  maior  esset  3,  60,  137;  ne  qua  fiat  iniuria 

4,  54,  121;  si  qua  fuit  ..  occasio  5,  5,  10;  si  qua  civitas  extera- 
rum  gentium,  si  qua  natio  fecisset  aliquid  5,  58,  149:  si  qua  vis., 
exipuerit  5,  67,  173:  ne  qua  significari  possit  suspicio  pro  Font. 
13,  28;  ne  qua  fama  consequeretur  13,  29;  si  qua  ..  causa  delata 
Sit  pro  Cluent.  58,  158;  si  qua  calamitas  adflixerit  71,  201;  si 
qua  pecunia  recipiatur  leg.  agr.  1,  4,  13;  2,  23,  62;  si  qua  est 
invidia  .  .  suscepta  in  Catil.  3,  12,  29;  si  qua  te  fortuna  detulisset 
pro.  Muren.  31,  64;  ne  qua  .  .  nota  inuratur  pro  Süll.  31,  88;  si 
qua  exercitatio  dicendi  (est)  pro  Arch.  1,  1;  si  qua  ..  commen- 
datio  debet  esse  12,  31;  si  qua  (spes)  reliqua  est  pro  Flacc.  2,  3; 
si  qua  navicula  praedonum  apparuisset  12,  29;  si  qua  res  ..  de- 
ferenda  sit  de  domo  8,  19;  si  qua  res  .  .  sustulit  17,  45;  ne  qua 
calumnia,  ne  qua  fraus  .  .  adhibeatur  14,  36;  ne  qua  labes  aspera 
videatur  in  Vatin.  6,  15;  si  qua  est  invidia  pro  Cael.  12,  30;  si 
qua  ..  est  ars  pro  Plane.  25,  62;  si  qua  tabula  figeretur  Pbil,  1, 
1,  3;  2,  36,  91;  si  qua  (dubitatio)  posset  esse  4,  1,  2:  ne  qua 
oreretur  . .  causa  10,  4,  8;  si  qua  de  Pompeio  nostro  tuendo  cura 
te  attingit  Ep,  Att.  9,  11  A.  2;  ad  gloriam  si  qua  ex  bellicis  rebus 
comparari  potest  Off.  2,  13,  45:  si  qua  erat  famosa  de  rep.  bei 
Non.  S.  306,  3;  ne  qua  res  Balb.  bei  Cic.  Ep.  Att.  9,  13  A.  2; 
ne  qua  seditio  aut  bellum  oriretur  Sali.  lug.  6,  3;  ne  qua  ex  eo 
negotio  seditio  oreretur  72,  1 :  si  qua  tui  Corydonis  habet  te  cura 
Verg.  Ecl.  7,  40:  fors  si  qua  tulisset  Aen.  2,  94;  si  qua  fides 
3,  434;  fieret  mora  ne  qua  3,  473;  si  qua  suboles  4,  327;  si  qua 
via  est  6,  194;  6,  367;  si  qua  fides  tellure  sub  ima  est  6,  459; 
si  qua  piis  animis  manet  infelicis  Amatae  gratia  7,  401;  si  qua 
super  fortuna  est  7,  559;  ne  qua  manus  9,  321;  si  qua  fidem  est 
latura  vetustas  10,  792;  res  si  qua  est  10,  861;  ne  qua  mora 
impediat  11,  19;  si  qua  viam  dederit  fortuna  11,  128;  si  qua  tibi 
vis  11,  373;  ne  qua  meis  esto  dictis  mora  12,  565  und  te  si  qua 
parentis  tangere  cura  potest  12,  932;  si  qua  fides  Ovid.  Amor. 
1,  3,  16;  1,  8,  11;  2,  6,  51;  si  qua  volet  2,  19,  33;  si  qua  metu 
dempto  casta  est  3,  4,  3;  si  qua  potest  3,  4,  32  und  si  qua 
repugnabat  Ars  Amat.  1,  127;  si  qua  voles  Her.  9,  32  und  si  qua 
piae  tibi  cura  sororis  14,  123;  ne  qua  ex  parte  altera  in  castra 
vis  fieret  Liv.  3,  5,  5 ;  ne  qua  exprobratio  cuiquam  veteris  fortu- 
nae  discordiam   inter   ordines    sereret  23,  35,  7    und   ne   qua   vis 


—    445     — 

sociis  suis  ab  Romano  exercitu  inferri  possit  43,  23,  5;  si  qua 
iniquitas  Tacit.  Ann.  3,  63;  ne  qua  pars  subsidium  ferret  13,  39  224 
und  ne  qua  proelii  causa  exsisteret  15,  15;  ne  qua  intercedat  mora 
Amm.  Marcell.  16,  2,  5.  Jedoch  nicht  selten  auch  quae.  Sei 
quae  causa  erit  CLL.  1,  198  Z.  37  und  si  quae  lex  plebeve  sc. 
est  1,  200  Z.  41;  dum  ne  quis  pupillus  neve  quae  virgo  mulierve 
sine  tutore  auctore  quem  quamve  mauumittat  2,  1963  Col.  2  Z.  23; 
si  ei  causa  quae  inciderit  2,  1964  Col,  1  Z.  31;  ne  ea  maceria 
parve  quae  eius  maceriae  aliter  diruatur  10,  4842  Z.  18;  num 
quae  causast  quin  faciamus  hodie?  Plaut.  Aulul.  2,  2,  84  (262) 
num  quae  causast  quin  . .  viginti  minas  mihi  des?  Captiv.  2,  2,  103 
(353);    nisi  quae  mi  in  ted  est  aut   tibist  in   me   salus   Pseud.  1, 

1,  71;  ne  mora  quae  sit  1,  2,  35  (168);  si  quae  forte  ex  Asia 
navis  heri  eo  haud  hodie  venerit  Stich.  1,  2,  95  (152);  si  quae 
est  habitior  paulo  Terent.  Eunuch.  2,  3,  24  (315);  si  quae  labo- 
riosast,  ad  me  curritur  Heaut.  prol.  44;  nam  ei  causa  alia  quae 
fuit  Hecyr.  4,  4,  73  (695);  nisi  harunce  quae  causa  erit  und  si 
cui  eorum  harunce  quae  causa  erit  Cincius  de  re  milit.  bei  Gell. 
16,  4,  4;  sin  quae  res  inciderit  Cicer.  de  orat.  1,  15,  67;  ex  im- 
proviso  si  quae  res  nata  esset  Verr.  Acc.  1,  43,  112;  si  quae 
familia  ipsa  interesse  noluisset  pro  Tüll.  11,  27;  ne  quae  insignis 
huic  imperio  .  .  macula  atque  ignominia  suscipiatur  pro  Font.  16, 
36;  alia  (actio)  si  quae  forte  est  pro  Caec.  13,  37;  si  quae  in 
eum  Hs  capitis  illata  est  pro  Cluent.  41,  116;  num  quae  occultetur 
libido,  num  quod  lateat  facinus,  num  quae  crudelitas,  num  quae 
audacia  pro  Sulla  28,  78:  si  quae  tibi  venerit  hereditas  pro  Flacc. 
34,  85 ;  ne  quae  popularis  in  nos  . .  invidia  redundaret  de  domo 
26,  69;  si  quae  vos  necessitas  ad  rem  publicam  defendendam 
vocabit  pro  Sest.  23,  51  und  si  quae  res  erat  maior  49,  105; 
si  quae  mulier  patefecerit  pro  Cael.  20,  49;  si  quae  mulier  sit 
eiusmodi  20,  50;  num  quae  rogatio  lata,  num  quae  nova  quaestio 
decreta  est  pro  Milo  7,  18;  si  quae  vis  est  parata  36,  100;  num 
quae  trepidatio  (est)  pro  Deiot.  7,  20;  si  quae  magna  res  mihi 
petenda  esset  Ep.  Fam.  2,  6,  1;  ne  quae  me  invidia  attingeret 
3,  10,   10;    ne  quae  mihi   pars  voluntatis   mutuae   tribueretur  5, 

2,  1;  si  quae  te  res  impedierit  5,  12,  8;  ut  ne  quae  scintilla 
belli  relinquatur  10,  14,  2;  ne  quae  iusta  querella  esse  possit  11, 
12,  2;  si  nondum  satis  habes  cognitum,  aut  quae  causa  est  cur 
maioris  commendationis  indigeat  13,  17,  3;  si  quae  res  esset  13, 
50,  1;  si  quae  vis  aut  si  quae  rapinae  fieri  coeperint  14,  18,  1; 
si  quae  culpa  commissa  est  16,  10,  1;  si  quae  vis  esset  facta  Ep. 


—     446     - 

Att.  4,  2,  4;  neque  eius  rei  facultatem,  si  quae  erit,  praetermittam 
8,  11  D.  6;  vide  ne  quae  lacuna  sit  12,  6,  1;  metuo  ne  quae 
upiaveia  me  abseilte  16,  9;  uti  ne  quae  pars  naturae  neglegatur 
Fin.  4,  15,  41;  etiamsi  quae  pars  abesset  Tusc.  5,  8,  22;  nisi 
quae  vis  obstitit  Nat.  Deor.  2,  13,  35;  aut  vero  alia  quae  natura 
mentis  et  rationis  expers  haec  efficere  potuit  2,  44,  115;  nisi  quae 
causa  gravior  obstitisset  Divin.  2,  2,  4  und  sive  per  se  ipsi  animi 
moventur,  sive  quae  causa  alia  est  2,  61,  126;  si  quae  necessitas 
225  huius  muneris  alicui  rei  publicae  obvenerit  Off.  2,  21,  74;  si  quae 
ad  virtutem  est  facta  progressio  3,  4,  17;  ne  quae  forte  deum 
potestas  sit  Lucr.  5,  1209;  mentio  si  quae  iniecta  fuerit  Horat. 
Serm.  1,  4,  93;  si  urnam  argenti  fors  quae  mihi  monstret  2,  6, 
10;  num  me  deus  obruit  an  quae  dividit  herba  Prop.  1,  12,  9; 
neve  quae  communicatio  consili  esset  Liv.  23,  34,  9  und  ne  quae 
maior  ignominia  acciperetur  43,  11,  2;  sive  in  respondendo  fuerit 
subito  dicendum,  sive  quae  alia  ita  exegerit  ratio  Quintil.  12,  9, 
20;  ne  qua  discessio  ex  ante  actis  nasceretur  lustin.  5,  10,  11; 
ne  qua  materia  seditionis  in  Macedonia  remaneret  11,  5,  2;  ne 
qua  virgo  nuberet  21,  3,  5;  ne  qua  temporibus  mutatio  deesset 
29,  1,  7.  Vergl.  Beier  zu  Cic.  Off.  2,  21,  74,  Stürenb.  zu  Cic. 
Arch.  5,   11,  Madvig  zu  Cic.  Fin.   1,  8,  26. 

51.  Als  Neutrum  des  Pronomen  interrog.  und  indefin. 
steht  quid  substantivisch,  quod  adjektivisch. 

Quit  ist  geschrieben  C.  I.  L.  2,  1964  Col.  2  Z.  68  und  Col.  4 
Z.  9;  39;  2,  4174;  4,  1824;  5,  3415  Z.  12;  lex  colon.  Genet. 
(Ephem.  epigr.  vol.  2  fasc.  2)  1,  2  Z.  1 1 ;  2,  5  Z.  14;  15;  17;  3,  6 
Z.  25;  41;  44;  7  Z.  35;  8  Z.  11;  25;  29;  inscr.  de  l'Alger.  5C  und 
3870;  Henz  6086  Col.  1  Z.  28;  6087  Col.  2  Z.  5;  6210;  Plaut. 
Mostell.  2,  2,  80  im  vet.  und  Vat.  m.  pr.  und  im  decurt. ;  Mil. 
Glor.  1,  36;  2,  5,  5  und  2,  5,  68  im  vet.  m.  pr.;  Mil.  Glor.  1, 
55;  4,  8,  21   und  Merc.  2,  2,   16  im  decurt.;  Mil.  Glor.  2,  3,  46; 

3,  1,  195  und  3,  3,  65  im  decurt.  und  Vat.;  2,  6,  46  im  vet.  m, 
pr.  und  decurt.;  2,  6,  50;  3,  1,  79  und  4,  4,  3  im  decurt.  und 
im  Vat.  m.  pr. ;  3,  3,  30  im  vet.  und  decurt.  und  im  Vat.  m.  pr. ; 

4,  2,  46  im  Vat.  m.  pr. ;  Pseud.  2,  4,  75  im  vet.;  Trinum.  1,  2, 
58;  2,  2,  68  und  4,  2,  5  im  Ambr.;  Terent.  Eun.  2,  3,  7;  3,  4,  5; 
Phorm.  2,  1,  15;  2,  3,  68;  Hecyr.  3,  2,  3;  5,  1,  40  und  Adelph. 
4,  2,  8  im  Bemb.;  Heaut.  3,  2,  44  in  mehreren  anderen  Büchern; 
Cicer.  Verr.  3,  66,  155  und  5,  48,  126  im  Vat.  Palimps.:  4,  23,  51 
und  einigemale  4,  60,  135  im  Reg.;  4,  57,  126  und  4,  59,  132 
in  demselben  m.  pr.;  Phil.  2,  12,  29;  3,  5,  12;  3,  8,  19;  4,  3,  7; 


-     447     — 

8,  3,  9;  8,  5,  15;  10,  8,  17;  11,  5,  11;  13,  3,  6  im  Vat.;  num 
quit  Plaut.  Mil.  Glor.  2,  2,  104  im  decurt.  und  Vat.,  und  Trinum. 

1,  2,  161  im  Ambr.  —  Quot  CLL.  2,  1276  Z.  14;  2,  2006  Z.  9; 
3,  1041;  3,  4796;   4,  1860;    lex  colon.  Genet.  1,  1  Z.  3,  10,  13; 

2,  4  Z.  5,  15,  30,  32;  5  Z.  5;  3,  6  Z.  35  und  7  Z.  25,  34;  Inschr. 
Orell.  775;  2172;  2977;  3555;  4084;  4419;  Henz.  6042;  6087; 
7116;  Plaut.  Bacch.  4,  4,  91  im  Vat.  (quotque);  Most.  1,  3,  53 
im  decurt.  und  Vat.;  Mil.  Glor.  2,  2,  59  im  vet.  und  Vat.  m.  pr. 
und  im  decurt.;  Mil.  Glor.  2,  6,  83  im  Vat.  m.  pr.  und  im  decurt.; 
MiL  Glor.  4,  3,  30  und  Pseud.  4,  2,  10  im  vet.;  Cic.  Verr.  3,  83, 
192  im  Vat.  Palimps.;  Verg.  Aeo.  4,  109  im  Pal.;  dafür  cot  I. 
Neapol  6912 

1.  Als  interrog.  steht  ([uid  substantivisch,  wie  quid 
nunc  agit  Sex.  Naevius?  quod  est  hoc  iudicium?  quid  negoti  geri- 
tur  Cic.  Quint.  13,  42  und  quid  hoaiini  potest  turpius,  quid  vero 
miserius  aut  acerbius  usu  venire?  quod  tantum  evenire  dedecus 
potest  15,  49;  quid  hoc  est?  quod  hoc  monstrum,  quod  pro- 
digium  in  provinciam  misimus  Verr.  4,  21,  47;  quid  per  hos  dies 
inausum  intemeratumve  vobis?  quod  nomen  huic  coetui  dabo  Tac. 
Ann.  1,  42;  nescio  quid  animus  praesagit  mali  Terent.  Heaut.  2, 
2,  7  (236);  quid  proxima,  quid  superiore  nocte  egeris,  quid  con- 
sili  ceperis,  quem  nostrum  ignorare  arbitraris  Cic.  Catil.  1,  1,  1; 
quisquamne  divinare  potest,  quid  vitii  in  auspiciis  futurum  sit 
Phil.  2,  32,  81;  quid  consili  datis  Acad.  2,  45,  138;  scire  cupio, 
quidnam  horum  non  sit  probatum  Fin.  4,  8,  19;  quid  hoc  rei  est 
Liv.  1,  48,  1;  3,  17,  2;  3,  48,  4;  quid  rei  esset  3,  4,  5;  25, 
10,  1;  quidnam  id  rei  esset  4,  44,  4;  quae  moles  ea  quidve  pro- 
digii  esset,  quaerentem  21,  22,  9  u,  a.  m. 

Das  adjektivisch  fragende  f^wot/ findet  sich:  quod  ego  faci- 
nus  audivi  tuum  Plaut.  Truc.  2,  4,  31  im  Ambr.  (sonst  quid);  quod 
ego  remedium  inveniam  Terent.  Phorm.  1,  4,  22  (200);  quod  Carmen 
artificiosa  verborum  conclusione  aptius  inveniri  potest  Cic.  de  orat. 
2,  8,  34;  quod  in  accusationis  Septem  libris  non  reperitur  genus 
Orat.  29,  103;  ipsis  iudicibus  coniecturam  facere  permittam,  quod 
hoc  genus  praedandi,  quam  improbum  esse  videatur  Verr.  5,  9, 
22;  quod  tempus  veneni  dandi  pro  Cluent.  60,  167;  quod  equiti 
Romano  praemium  dari  par  fuisset  pro  Rabir.  perd.  11,  31;  qui 
Status,  quod  discrimen,  quae  fuerit  in  re  publica  tempestas  illa, 
quis  nescit  pro  Plane.  35,  86;  in  oppidum  nescio  quod  Ep.  Farn. 
6,  18,  2;  quod  potest  malus  esse  scelus  Off.  3,  4,  19;  quod  meum 
factum  dictumve  consulis  gravius  quam  tribuni  audistis  Liv.  7,  40,  9; 


—     448     — 

percunctanti,  quodnam  id  subitum  tantae  rei    donum  posset  esse 
22,  22,  12;  quae  mens,  quod  consilium  vestrum  tuerit,    scire  velim 
28,  28,  1;  quod  contra  subsidium  sibi  Tac.   Ann.   14,  7  u.  a.  m. 
Auch  quod  nomen  tibist  Plaut.  Persa  4,  4,  71  im  Ambr.  und 
22G  quod  est  tibi  nomen   Persa  4,  6,  18   in   demselben.      Gewöhnlich 
aber  quid   nomen  tibi   est  Plaut.  Amphitr.   1,   1,  208  (364);   quid 
erat  ei  nomen  Captiv.  5,  3,  6  (983);  nomen  domini  quaeso  quid 
siet  Mosteil.  3,  1,   132  (661):   quid  ei  nomen  siet  Menaech.  2,  2, 
66   (341):    quaeso   quid   nomen   tibist  3,   2,   33   (497):    quid   erat 
nomen  nostrae  matri  5,  9,  71  (1131);  quid  est  tibi  nomen  Pseud 
2,  2,  41  (636);  2,  2,  58  (653);.  quid  nomen  esse  dicam  ego  isti 
servo  2,  4,  54  (744);   quid  est  ei  homini  nomen  4,  2,  21  (977) 
die,  in  ensiculo  quid  nomen  sit  paternum  Rud.  4,  4,   116  (1160) 
loquere,  matris  nomen  hie  quid  in  securicula  siet  4,  4,  119  (1163); 
quid  est  ei  nomen  Trinum.   4,  2,  61  (906);   nomen  mulieris  cedo 
quid  Sit,   ut  quaeratur  Terent.  Heaut.  4,   1,  49  (662);   quid  accu- 
sationi   meae    pro   innocentia   nomen    opponis    Ennod.  Dict.  14,  2 
(p.  467,  21   ed.  Hartel;    p.  175,  18  ed.  Vogel):  jedoch  ist  Pseud. 
2,  4,  54  in  den  Hdschr.  qui,  Men.  2,  2,  66  und  5,  9,  71  im  vet. 
0  über  quid  übergeschrieben,  Irin.  4,  2,  61  im  Leipz.  und  in  der 
ed.  pr.  quod,  und  dies  hatte  Lamb.  auch  Men.  3,  2,  33  in  Hdschr. 
gefunden,   endlich  bei  Terent.  a.  a.  0.  ist  im  Bemb.  o   über  quid 
von  jüngerer  Hand  übergeschrieben,    und  quod   haben  der  Ambr. 
m.  sec,  der  Vat.,  Rice,  und  decurt.      Auch  Plaut.  Cist.  4,  2,  106 
hat  quid  nomen  est  tuae  dominae  im  vet.  und   im  Ambr.   m.  pr. 
(vergl.   Studemund  im   Hermes  19   S.  458)    und   Mercat.   3,   1,   18 
quid  nomen  tibi  dicam  esse  im  Ambr.  und  vet.     Wenn  in  diesen 
Redensarten  quid  acht  ist,    so  müssen  quid  und  nomen   als  Sub- 
jekt und  Prädikat  des  Satzes  ebenso  getrennt  werden,  wie  Syrus 
und  nomen  in  Syrus  nomen  est.      Auf  dieselbe  Weise  kann  quid 
in  quid    immeriti   crimen    habent   cyathi  Verg.  Catal.   14,   4   und 
quid  impedimentum   est   bei   Ulpian.  Dig.   10,  2,  22  §  5   gerecht- 
fertigt werden.      Bei  Gell.  9,  13,  4    hat  Hertz  geschrieben:    sed 
quis  hostis  et  quid  genus  ....  Q.  Claudius  primo  annahum  .  .  .  . 
descripsit;   sonst  las  man  quis   (oder  quid)   hostis  et  quod  genus. 
Ignorans  quid  opus  fieret  (für  quod  opus)  Ulpian.  Dig.  39,  1,  1  §8. 
Einigemale   ist   nach   den    Hdschr.    das   interrog.    quod    ohne 
Substant.   gebraucht,      üt  illud   nescio   quod    non   fortuitum,   sed 
divinum    videretur   Cic.    Fam.  7,  5,   2   im    Med.;    quod   illud    est 
unius  generis  saluti  adversum,    quaeve  ista  naturae  invidia  Plin. 
N.  H.  10,  29,  41  (76)  [quid  im  Par.  a.  m.  sec.];  an  beiden  Stellen 


—     449    — 

schreibeu  die  neuesten  Herausgeber  quid;  quis  ille  flebilis  sonus? 
quod  tarn  triste  Tac.  Ann.  1,  41;  quod  hat  Halm,  Pfitzner  bei- 
behalten, Nipperdey  aber  quid  gesetzt.  Bei  Quintil.  9,  4,  6  wird 
die  frühere  Lesart  l'ortius  quod  incompositum  potest  esse  quam 
vinctum  et  bene  collocatum  zwar  durch  den  Turic,  Flor.,  Münchn. 
und  Strafsb.  bestätigt,  aber  im  Ambr.,  Par.  1.  2  und  Bamb.  ist 
quid,  im  Ambr.  mit  einer  Rasur  darnach;  Regius  hat  qui  ver- 
mutet und  dies  auch  Halm  geschrieben. 

2.  Als  indefinitum  ist  quid  substantivisch  in  der  Ver- 
bindung si  quid  vis  oder  si  quid  me  velis  bei  Plaut.  Amphitr.  1, 
1,  233  (389);  1,  1,  235  (391);  1,  1,  297  (453);  Asinar.  3,  3,  49 
(639);  Aulul.  2,  1,  22  (144);  2,  1,  39  (161);  2,  2,  32  (209);  Bacch. 
5,  2,  56  (1175);  Captiv.  3,  4,  71  (603);  5,  3,  1  (978);  Epidic.  3, 
4,  13  (449);  Mercat.  1,  2,  70  (185);  2,  2,  16  (287);  Mil.  Glor. 
4,  2,  40  (1031);  4,  2,  46  (1037);  Pseud.  1,  5,  64  (479);  Terent. 
Heaut.  4,  8,  31  (872);  si  quid  opus  est  (fuerit)  "Plaut.  Amphitr. 
3,  3,  1  (956);  Asin.  1,  1,  104  (118);  Aulul.  2,  2,  16  (193);  Cistell. 

1,  1,  113;  4,  2,  56;  Pseud.  2,  4,  23  (713);  Rud.  1,  2,  36  (124); 
Terent.  Phorm.  2,  3,  93  (440);  nisi  quid  fieri  potest  perfectius 
Cic.  Brut.  35,  132;  videret  ne  quid  res  publica  detrimenti  caperet 
pro  Milon.  26,  70  (vergl.  Phil.  5,  12,  34  und  Ep.  Fam.  16,  11,  2; 
Caes.  bell.  civ.  1,  5,  3;  1,  7,  5;  Sallust.  Cat.  29,  2;  Liv.  3,  4,  9); 
cum  me,  num  quid  vellem,  rogasset  Ep.  Att.  5,  2,  2;  ut  ne  quid 
fieret  nisi  honeste  Fin.  4,  7,  18  und  nomina  eorum  qui  quid 
gesserint  5,  19,  52;   ut,  si  quid  inhaeserit,   conficiant  Nat.  Deor. 

2,  48,  123;  nee  frustra  ac  sine  causa  quid  facere  deo  dignum  est 
Divin.  2,  60,  125;  qui  horum  quid  acerbissime  fecerat  Caes.  bell, 
civ.  3,  32,  3;  ne  quid  de  se  temere  crederent  Sallust.  Cat.  31,  7; 
cum  quid  venti  motum  esset  Liv.  5,  48,  2;  ut  signum,  ubi  quid 
molirentur  hostes,  momento  temporis  acciperet  28,  5,  17;  hortatur 
in  regnum  abeat,  ne  quid  seditionis  moveat  fama  lustin.  2,  13,  2; 
ne  quid  deesset  pompae  14,  4,  18;  ne  quid  posset  in  corpore 
eins  indecorum  vided  14,  6,  12;  ne  quid  ndali  adflictis  honestissi- 
mis  domibus  deesset  16,  5,  2;  ne  quid  contumeliae  deesset  35, 
1,  7;  si  quid  in  Croeso  crudelius  consuluisset  1,  7,  10;  si  quid 
pro  altero  ordine  tulisset  2.  7,  5;  si  quid  de  se  crudelius  statue- 
rent  2,  15,  10  u.  a.  m. 

Quod  ist  adjektivisch  in:  si  quod  erat  grande  vas  et  maius 
opus  inventum  Cic.  Verr.  4,  21,  47;  publice  testimonium  ne  quod 
dicerent  4,  51,  113  und  ut  ne  quod  bellum  posset  existere  5,  4,  8; 
ut  ne  quod  in  nobis  insigue  vitium  fuisse  dicatur  ad  Q.  fr.  1,  1, 

Neue-Wageuer,  Lat.  Formenlehre.     IL     3.  Aufl.  29 


-     450    — 

13,  38;  si  quod  esset  animal,  quod  totum  ex  mente  constaret 
Fin.  4,  12,  28;  num  quod  officium  aliud  alio  maius  sit  Off.  1, 
3,  7;  ne  quod  hie  tumultus  periculuni  adferret  Cael.  bei  Cic.  Ep. 
Farn.  8,  10,  1:  si  quod  est  adniissum  facinus  Caes.  bell.  Gall.  6, 
13,  5;  amici  si  quod  sit  vitium  Horat.  Serm.  1,  3,  43;  si  quod 
tristius  sit  imperii  nomen  Liv.  7,  18,  6;  si  quod  longinquum 
bellum  regem  occupasset  28,  5,  7  und  ne  quod  praesidium  intro- 
mitti  posset  44,  12,  5;  ne  quod  res  publica  detrimentum  caperet 
Tac.  Ann.  4,  19  und  ne  quis  magistratus  spectaculum  gladiatorum 
aut  ferarum  aut  quod  aliud  ludicrum  ederet  Ann.  13,  31  im  Med. 
(in  der  ed.  Spir.  quid);  si  quis  negotiandi  causa  emisset  quod 
aedificium  CLL.   10,  1401  Z.  10. 

Doch  ist  neive  quid  quoi  ob  eam  rem  vectigal  C.  L  L.  1,  200 
Z.  26;  si  quid  sit  animi  vitium  tale  ülpian.  Dig.  21,  1,  1  §  9; 
si  arborem  succiderat  vel  quid  aliud  opus  fecerit  43,  24,  13  §  7 
und  ne  quid  periculum  vel  damnum  ex  ea  re  stipulator  sen- 
tiret  derselbe  50,  16,  71  §  1:  cuius  dolo  male  in  turba  damnum 
quid  factum  esse  dicetur  edict.  praet.  bei  Ulpian.  47,  8,  4;  si 
aliud  quid  crimen  desertioni  adiunxerit  Arrius  Menander  Dig.  49, 
16,  5 ;  debet  enim  quid  praeter  dignitatem  pretium  esse  merito- 
rum  Vopisc.  Aurel.  9,  2  in  einem  Schreiben  des  K.  Valerian. 
Aber  in  den  Worten  des  Liv.  21,  2,  23  ne  quid  terrestris  deesset 
auxilii  genus,  wie  nach  dem  Colb.,  Med,  und  Cambr.  geschrieben 
wird,  scheint  genus  Zusatz  eines  Erklärers  zu  sein,  wenn  nicht 
das  angeblich  in  anderen  Hdschr.  gefundene  ne  quod  vorzuziehen 
ist,  wie  auch  Luchs  geschrieben  hat. 

52.  Die  alte  Bildung_  des  Genetiv  ist  quoios  (vergl.  Luchs, 
Genetivbildung  p.  341),  woraus  archaisch  quoius  und  dann  die 
gebräuchliche  Form  cuius  wurde.  Mar.  Victor.  1  S.  2460  (13,  10): 
cuius  per  quoius  litteras  scribebant. 

Quoius  ist  immer  auf  republikanischen  Inschriften  geschrieben 
(vergl.  Bücheier,  Lat.  Deklinat.  p.  39)  und  wird  als  Genetiv  neben 
quis  und  quem  von  Varro  L.  L.  8,  27,  50  gestellt;  in  den  Aus- 
gaben von  0.  Müller  und  Spengel  wird  quoius  gelesen:  L.  L.  6,  16; 
6,  21;  6,  59;  8,  27;  8,  44;  10,  3;  in  der  Ausgabe  von  0.  Müller: 

5,  41;  5,  43;  5,  77;  5,  81;  5,  84;  5,  107;  5,  154;  5,  155;  6,  19; 

6,  23;  6,  33;  6,  41;  6,  78;  7,  33;  7,  58;  7,  85;  7,  87;  7,  89;  8,  1; 
8,  16;  9,  100;  10,  10;  10,  33;  10,  69  und  10,  80;  R.  R.  3,  16, 
32  ed.  Keil.  Von  Lucilius  scheint  die  Form  nicht  gebraucht  zu 
sein  (vergl.  Kleinschmit,  De  Lucili  Saturarum  script.  genere  dicendi 
p.  43);  bei  Caelius  möchte  sie  F.  Becher  (Über  den  Sprachgebrauch 


-     451     - 

des  Caelius  p.  11)  nach  den  Ildschr.  aufnehmen,  so  bei  Cic.  Ep. 
Farn.  8,  1,  1;  8,  14,  1;  8,  16,  2;  8,  17,  1.  Quoius  ist  noch  in 
mehreren  Stellen  des  Cicero  in  einzelnen  Hdschr.,  vergl,  Niebuhr 
zu  den  Fragm.  von  Cic.  pro  Font.  S.  61  und  Osann  zu  Cic.  de 
rep.  3,  11,  18. 

In  quius  CLL.  1,  1051,  3,  459  A,  Z.  22  und  6,  10718  lautet 
das  q  dem  c  gleich,  vergl.  Vel.  Long.  S.  2231  (70,  18):  haec  pro- 
nomina,  cuius  et  cui  per  q  censuerunt  quidam  scribenda,  quo 
magis  servaretur  origini  fides,  ut  quomodo  quis  inciperet  a  q,  sie 
quius  qui;  Papiriau  bei  Cassiod.  de  orthogr.  S.  2295  (164,  15): 
cuius  et  cui  pronomina  per  q  scribebantur:  nos  autem  et  ad  bre- 
vitatem  festiuanius  scribendi  et  illam  pinguedinem  limare  malui- 
mus.  Terent.  Maur.  703:  Casus  et  secundus  ante,  qui  facit  quius, 
probat,  q  duarum  praeditam  esse  syllabae  vocalium.  Und  v. 772 sq.: 
An  magis  cuii  nos  oportet  per  duas  i  scribere,  quia  sequens  casus 
videtur  hoc  souare,  qui  facit  quiius,  ut  Troiia  atque  Maiia,  de 
tribus  vocalibus?  cuii  super  nil  ut  iuvetur  a  propinqua  consona, 
quaudo  quiius  longa  prior  est,  facta  cum  sit  consonans. 

Sonstige  Schreibungen  sind  noch:  cuiius  C.  L  L.  2,  4587; 
cuilus  2,  1953  und  2,  1964  CoL  1  Z.  60  und  Col  2  Z.  21  und 
28;  cullus  2,  1964  Col.  3  Z.  55;  queius  3,  1846  zweimal;  9,  1524; 
quaeius  10,  5409;  cuilusque  2,  1964  Col.  2  Z.  10;  52  und  CoL  4 
Z.  25;  quilusque  2,  1964  Col.  2  Z.  45. 

Die  Formen  quoius  und  cuius  waren  ihrer  Etymologie  nach 
dreisilbig,  wofür  auch  Corssen  (Beiträge  544;  Nachträge  94  und 
Aussprache  II  p.  672)  den  Saturnier  aus  der  alten  Scipionen- 
grabschrift  citiert:  Quoius  forma  virtutei  parisuma  füit,  den  aber 
Bücheier  (Lat.  Dekiin.  p.  39)  so  skandiert:  quoius  forma  virtutei 
parisuma  füit.  Aus  späterer  Zeit  läfst  sich  für  die  dreisilbige 
Messung  anführen:  cuius  amplexu  sint  colla  conexa  sub  uno  Ven. 
Fortun.  6,  1,  135  und  cuius  ad  laudem  certat  uterque  locus  7, 
5,  22.  Gewöhnhch  wird  quoius  oder  cuius  zweisilbig  gemessen, 
wie  z.  B.  Terent.  Heaut.  2,  3,  43  (284),  oder,  besonders  vor  modi, 
einsilbig  (vergl.  Corssen,  Aussprache  II  765,  766),  so:  Plaut.  Most. 
3,  1,  110  (642);  3,  2,  132  (817);  3,  2,  133  (818);  3,  3,  5  (908); 
5,  1,  68  (1118);  Meh.  4,  2,  7  (575);   MiL  Clor.  1,  1,  17;  Pseud. 

1,  2,  76  (210);  Persa  4,  4,  96;  Rud.  1,  1,  1  (83);  2,  4,  8  (422); 

2,  4,  10  (424);  Stich.  1,  2,  21  (69);  Trin.  2,  4,  100  (501);  Terent. 
Andr.  2,  1,  36  (336);  3,  3,  9  (541);  4,  4,  26  (765);  Heaut.  2,  2, 
4  (233):  2,  3,  19  (260);   3,  1,  19  (428);   5,  2,  43  (996);  Phorm. 

1,  2,  10  (60);    2,  3,  55  (402);  Lucil.  (30,  56  ed.  L.  Müller;   934  228 

29* 


—     452     — 

ed.  Lachmann)  bei  Non.  S.  320,  21  und  366,  2;  Lucr.  1,  149; 
C.  I.  L.  5,  6808  V.  3. 

Für  die  eben  für  die  dreisilbige  Aussprache  von  cuiusmodi 
oder  quoiusmodi  angeführten  Stellen  des  Plautus  wird  von  Ritschi 
Rhein.  Mus.  1852,  8  S.  307  (Opusc.  2  S.  727)  quoimodi  empfohlen, 
woraus  dann  cuimodi  geworden  ist,  was  Gell.  9,  13,  4:  12,  15,  1; 
18,  3,  6;  20,  1,  30  und  14,  6  im  Lemma  hat;  in  anderen  Stellen 
desselben,  12,  2,  2;  13,  29  (30),  1;  14,  1,  19;  14,  6,  3;  20,  1,  21 
und  16,  2  im  Lemma,  in  welchen  neben  dem  Pronomen  ein  sit, 
sint,  esset,  fuisse  dicat  ist,  hat  Hertz  cuiusmodi  geschrieben,  vergl, 
0.  Gorges,   De  quibusdam  sermonis  Gelhani  proprietatibus  p.  11. 

Auch  das  einfache  quol  nimmt  Luchs  a.  a.  0,  p.  344  als 
Genetiv  an,  so  Terent.  Phorm.  3,  1,  6  (470)  quoi  nunc  miserae 
spes  opesque  sunt  in  te  uno  omnes  sitae  durch  Vergleich  mit 
Adelph.  3,  2,  33  (331)  in  quo  nostrae  spes  opesque  omnes  sitae 
erant;  ebenso  an  den  anderen  Stellen,  wo  cui  und  cuius  mit  ein- 
ander wechseln:  Plaut.  Mil.  Glor.  4,  2,  89  (1081)  perii,  quot  hie 
ipse  annos  vivet,  quoi  filii  tarn  diu  vivent  (hier  hat  B  cui,  die 
übrigen  Hdschr.  cuius:  die  Herausgeber  schreiben  quoius);  Mostelh 
4,  2,  46  (962)  quoi  patrem  Theopropidem  esse  opinor  (quoi  BCD, 
cuius  A;  Lorenz  hat  quoi  ohne  jede  Bemerkung);  Trinum.  5,  2,  2 
(1126)  quoi  fides  fidelitasque  amicum  erga  aequiperet  tuam,  wo 
auch  Brix- Niemeyer  quoi  für  den  Genetiv  quoius  erklären,  was 
Fleckeisen  schreibt. 

Wie  cuius  aus  dem  archaischen  quoius  entstanden  ist,  so 
könnte  auch  der  Genetiv  ad  aus  quoi  hervorgehen  (wie  ja  auch 
cuimodi  für  quoimodi  geschrieben  ist),  und  wirklich  hält  Bücheier 
(Lat.  Deklin.  p.  39)  cui  non  misertus  ego  inscr.  de  l'Alger.  2074 
für  einen  Genetiv:  cui  neben  misertus  steht  auch  Augustin.  Confess. 
9,  13,  35;  10,  6,  8:  Hygin.  Fab.  58.  Aber  in  dieser  Konstruktion 
ist  cui  nicht  ein  Genetiv,  sondern  ein  Dativ,  wie  dies  auf  das 
Deutlichste  aus  der  groi'sen  Reihe  von  Beispielen,  die  Muncker  zu 
Hygin.  Fab.  58,  Bünemann  zu  Lact.  Epitom.  65,  8  und  Rönsch, 
Itala  und  Vulgata  p.  413,  414  gesammelt  haben,  hervorgeht.  Aufser 
den  hier  angeführten  Stellen  steht  misereri  mit  dem  Dativ:  si  illi 
dominus,  cum  cruci  figitur,  miseretur,  multomagis  huic  misere- 
bitur,  cum  resurgit  Ambros.  zu  Psalm.  117;  miserere  tuae,  deus 
optime,  nepti  Dracont.  Carm.  prof.  10,  504:  und  Orest.  trag.  744 
hat  Westhoff  (Quaestiones  grammaticae  ad  Dracontii  carmina  mi- 
nora  et  Orestis  tragoediam  spectantes  p.  16  Adn.  4)  richtig  miserere, 
precor,   miserere  parenti  (die  beste  Hdschr.,   der  cod.  Bern,   hat 


—    453    — 

parente)  hergestellt,  Baehrens  hat  parentis;  auch  an  folgenden 
Stellen,  wo  nach  der  besten  Überlieferung  der  Dativ  steht,  möchte 
ich  diesen  Kasus  wieder  einsetzen,  so  ego  misereor  tibi  Senec. 
Contr.  1,  2,  3,  H.  J.  Müller  (p.  32,  3)  schreibt  mit  Schott  tui;  cui 
misereri  satis  non  possum  Quintil.  Declam.  272,  Ritter  hat  die 
Konjektur  von  Gronovius  cuius  in  den  Text  aufgenommen.  —  In 
cui  rei  mihimet  ipse  conscius  sim  Fronto  ad  amic.  1,  12  (1,  1,  5) 
ist  zwar  der  doppelte  Dat.,  der  Person  und  der  Sache,  auffallend 
und  nicht  leicht  durch  ein  anderes  Beispiel  zu  rechtfertigen,  denn 
Lucr.  3,  1018  wird  richtig  interpungiert:  mens  sibi,  conscia  factis, 
praemetuens  adhibet  stimulos,  nicht  mens  sibi  conscia  factis; 
dennoch  darf  cui  rei  nicht  für  den  Genet.  angesehen  werden. 

Neben  cuiusmodi  kommt  auch  im  späteren  Latein,  denn  bei 
Cic.  luven.  2,  45,  134  wird  jetzt  cuicuimodi  gelesen,  cuiuscemoJi 
vor,  welche  Form  zuerst  aus  Gell.  11,  16,  8  nachzuweisen  ist,  sie 
steht  auch  Dictys  2,  27;  4,  20  (vergl.  Dederich  praef.  ad  Dict. 
p.  4):  Apul.  Met.  8,  17  S.  554  (vergl.  Hildebrand  z.  d.  St.);  9,  2 
S.  595:  11,  7  S.  767;  11,  22  S.  801;  Claud.  Mamert.  1,  21  (p.  73,  2 
ed.  Engelbr.);  1,  23  (83,  16). 

53.  Der  Dat.  ist  cui,  archaisch  qicoi.  Quintil.  1,  7,  27: 
lllud  nunc  melius,  quod  cui  tribus  quas  posui  litteris  enotamus, 
in  quo  pueris  nobis  ad  pinguem  sane  sonum  qu  et  oi  utebantur, 
tantum  ut  ab  illo  qui  distingueretur.  Vel.  Long.  S.  2235  (76,  3): 
itaque  audimus  quosdam  plena  oi  syllaba  dicere  quoi  et  hoic 
pro  cui  et  huic,  quod  multo  vitiosius  est,  quam  si  tenuitatem  y 
litterae  custodirent  und  S.  2236  (77,  10):  Ipsum  cui  per  quoi, 
quo  pinguius  sonaret,  content!  sumus  per  cui  scribere,  ut  pleni- 
tudine  quoi  sufficiat. 

Dieses  nach  Quintilians  Zeugnis  so  lange  erhaltene  qiwi  (vergl. 
Brambach,  Neugestaltung  der  lat.  Orthographie  S.  228)  findet  sich 
immer  auf  republikanischen  Inschriften  (vergl.  Bücheier,  Latein. 
Deklin.  S.  59;  Corssen,  Aussprache  I  706,  0.  Wichmann,  De  qui 
ablativo  antiquo  p.  5)  und  öfter  auch  in  Hdschr.,  die  Herausgeber 
aber  weichen  von  einander  ab,  so  schreiben  0.  Müller  und  Spengel 
im  Varro  L.  L.  10,  6  quoi,  aber  5,  17;  5,  48;  5,  51;  5,  61;  5,  82; 

5,  84;   5,  92  (bis);    5,  98;    5,  147;    5,  150;   6,  19;    6,  23  (bis); 

6,  70:  6,  72;  6,. 95:  8,  16;  9,  67  hat  O.Müller  quoi,  Spengel  cui, 
ferner  schreibt  letzter  5,  51  quod  und  6,  72  itaque  is  qui  dicit, 
vergl.  noch  Wagner,  Orthogr.  Verg.  S.  452  und  Wotke  in  Wiener 
Studien  8  S.  141;  Heymann,  In  Propertium  quaestiones  gramma- 
ticae  et  orthographicae  S.  54;  Riese  zu  Catull.  1,  1;  Kleinschmit 


—    454    — 

a.  a.  0.  S.  43.  Dafür  wird  quoii  geschrieben  von  Brix  in  Plaut. 
Menaech.  3,  2,  28  (492)  cur  aüsu's  facere,  quoii  ego  aeque  heres 
eram;  Trinum.  2,  2,  77  (358)  quoii  egestatem  vis  tolerare?  elo- 
quere  audacter  patri,  vergl.  Brix  z.  d.  St.;  2,  4,  157  (558)  si  quem 
reperire  pössit,  quoii  os  süblinat.  Auch  findet  sich  quoe  C.  I.  L. 
1,  206  Z.  109;  quoei  6,  1932^  quoiei  1,  34;  1,  198  Z.  10  und 
1,  200  Z.  68,  und  darnach  quoieique  1,  200  Z.  3.  6.  32.  45.  99; 
quoique  1,  206  Z.  27  und  75  (vergl.  Corssen,  Aussprache  I  706).  — 
"Wie  quius  für  cuius,  so  ist  qui  für  cui  Cic.  Verr.  5,  40,  104  im 
Reg.,  und  pro  Caec.  5,  15;  17,  48  und  23,  64  im  Tur.  PaUmps., 
quiquam  für  cuiquam  Verr.  5,  42,  110  im  Reg.  m.  pr. 

Als  Dat.  Sing.  Fem.  ist  quai  CLL.  2,  89,  wie  nach  Varro 
8,  27,  50   die  Analogie  zu  quis,   quem,    quoius  ein  qua,   quam, 
quaius  erfordert  (quaius  haben  Spengel  und  Müller  von  Augustin. 
in  marg.  adoptiert,  in  den  Hdschr.  ist  quae  quamvis). 
229  Cui  ist  gewöhnhch  einsilbig,  doch  bei  Späteren  öfter  zwei- 

silbig.    Prise.  7,  5,  22  S.  741    (I  304,  19):    Cui  quoque  inveniun- 
tur  quidam  bisyllabe  protulisse  per  diaeresin,   ut  Albinus  rerum 
Romanarum  I  (ed.  Baehrens  p.  406,  1):  Ule,  cui  ternis  Capitolia 
celsa  triumphis  sponte  deum  patuere,  cui  freta  nulla  repostos  ab- 
scondere  sinus,  non  tutae  moenibus  urbes.     Und  13,  3,  15  S.  961 
(II  10,  25) :    Cui  quoque  (videtur  protulisse  per  diaeresin)  Teren- 
tianus  de  litteris  (v.  183):    Verum   ut  cuique  est  proximitas  loci 
sonive;   est  enim  Sotadeum  ex  duobus  lonicis  a  maiore   et  tribus 
trochaeis.     In  eodem  (v.  234):    Ex  ordine  fulgens  cui  dat  nomen 
sinopes.     Das  zweisilbige  cui  findet  sich  ferner:    sed  norunt 
cui  serviant  leones  Mart.  1,  104,  22;  Drusorum  cui  Thalamus  fuit 
Neronis  8,  52,  3;   collatus  cui  Gallus  est  Priapus  11,  72,  2;    et 
credit  cui  Postumilla  dives  12,  49,  3,    überall  im   zweiten  Fufse 
des  Phalaeceus;   quis  nunc  diligitur,  nisi  couscius,   et  cui  fervens 
aestuat  occultis  luvenal.  3,  49;    cantabat  patriis  in   montibus   et 
cui  non  tunc  eliceret  risum  7,  211:   referre  putant,   quae  cui  sit 
suÄ)  ore  sedes  Terent,   Maur.  257;   singulis  discreta  recte,   quae 
cui  est,  nativitas  287;  dr.'  sMaaovaq  autem  cui  nomen  indiderunt 
1511;  is  primus  erit,  longa  cui  locata  prima  est  1533;  hoc  si  cui 
sit  debitum  Ven.  Fortun.  1,  16,  29;  cui  redit  felicitas  1,  16,  58; 
ipsa  cui  genetrix  non  nisi  virgo  placet  8,  3,  98;    pensetur  votis, 
est  cui  lingua   rudis  3,  22,  8:    certantes   pariter  quis  cui  maior 
erit  4,  5,  14;  fabulae  fingunt,  cui  Luna  somnos  coutinuarit  Auson. 
Ephemer.  1,  15  (p.  5  ed.  Peiper);    magna  cui  et  variae  quaesita 
pecunia  sortis  Parent.   7,   3   (p.  34);    cui  brevia   melea  modifica 


-     455     — 

recino  Parent.  27,  2  (p.  46);  credemus  gremio  cui  fovendum? 
Eclog.  1,  6  (p.  8G) :  cui  nigellae  luminum  Epist.  16,  59  (p.  241); 
cui  ipse  linguam  cum  dedit  suam.  Epigr.  128,  8  (p.  344);  Dino- 
chares,  quadro  cuii  in  iastigia  cono  surgit  Mosell.  312  ed.  Schenkl, 
vergl.  L.  Müller,  de  re  metr.  p.  271,  über  die  anderen  Lesarten 
vergl.  die  Note  von  Schenkl  z.  d.  St. ;  intemperans  membrum  cui 
Prudent.  Cathem.  2,  90 ;  cui  est  origo  caelum  6,  34 ;  cui  trinam 
Pater  praedestinavit  iiidolem  12,  67;  largitore,  cui  propria  est 
opulentia,  nunquam  desiuere  c.  Symmacb.  2,  114;  res  cui  tanta 
est  Peristeph.  4,  4,  23;  sanguinem  lusti,  cui  Pastor  haeret  4,  4, 
41;  morsque  Vincenti,  cui  sanguis  hinc  est  4,  4,  179;  decrescens 
cui  Dindymon  reciso  Sidon.  Carm.  9,  118;  ast  illum,  cui  contigit 
paternam  9,  146;  plosores  cui  fulgidam  Quirites  9,  299;  lubrica 
crura  cui  tenuat  sub  compede  carcer  16,  120;  Triccaei  sidus  stat 
nomiuis  et  cui  pingui  Avien.  Arat.  206;  carpit  si  matrem  iam  cui 
conveniat.  Conveniat  cui  iam  matrem  si  carpit  Antbol.  Lat.  ed. 
Burmann  3,  89  (Meyer  236;  Riese  81;  Baehrens  4,  269)  30  und  31. 
Bei  Ennodius  wird  nach  Vogel  p.  394  an  12  Stellen  cui  einsilbig 
und  an  6  Stellen  zweisilbig  gelesen.  —  Dreisilbig  ist  cuique  bei 
Prudent.  Hamart,  105  adsignare  deos  proprios;  sui  cuique  iura 
und  c.  Symmach.  2,  89  imus  ad  occultum.  Suus  est  mos  cuique 
genti,  ebenso  auch  cuicumriue  bei  Senec.  Tro.  852  (862)  mittat 
et  donet  cuicumque  terrae. 

54.  Der  Accus.  Sing,  ist  quem^  quam^  quid  oder  quod. 
Wie  im  alten  Drama  quis  als  Femin.  des  substant.  Frageprono- 
mens oft  vorkommt  (vergl.  S.  441),  so  kommt  auch  einmal  quem 
statt  quam  vor  bei  Plaut.  Mil.  Glor.  3,  1,  212  (807)  memineris, 
ne  Philocomasium  uomines.     Quem  nominem? 

55.  Der  Ablat.  Sing,  heilst  quo^  qua^  quo. 

1.  Als  Ablat.  aller  Geschlechter  kann  /^w«  gebraucht 
werden,  vergl.  0.  Wichmann,  De  (^m/ ablativo  autiquo.  Charis.  2,  7 
S.  136  (162,  1)  und  Diom.  1  S.  319  (330,  29)  geben  a  qui  nur 
als  Nebenform  zu  a  quo  als  Masc.  und  Neutr.,  nicht  zu  a  qua. 
Serv.  Comm.  in  Donat.  S.  1786  (410,  37):  Ablativus  singularis 
aliquando  varie  terminatur,  ut  a  quo  vel  a  qui.  Nam  dicimus  a 
quo  venisti  et  a  qui-venisti;  sed  a  qui  in  usu  esse  desiit.  Auch 
Pompei.  Comm.  S.  254  (208,  20)  und  Cledon.  S.  1868  (15,  19) 
stellen  a  quo  vel  a  qui  als  doppelte  Form  des  Ablat.  zusammen. 
Ebenso  (Serg.)  Explan,  in  Donat.  S.  506  (502,  6),  welcher  hinzu- 
fügt: sed  a  qui  in  usu  non  est.  Queive  ab  eorum  quei  emit  ist 
CLL.    1,   200  Z.  17;   qui  homine  nemo  vivit   fortunatior   Plaut. 


-     456    - 

Capt.  4,  2,  48  (828):  qui  praesente  id  aurum  datum  est  Bacch. 
2,  3,  101  (335):  ille  olim  habuit  ignem  qui  siguum  daret  Bacch. 
4,  9,  15  (939);  argenti  viginti  minas,  si  adesset,  accepisset.  Qui 
pro  istue?  Asin.  2,  3,  17  (397):  qui  (quo  Fleckeisen)  praesente, 
quo  in  loco  Curcul.  5,  3,  33  (711);  si  quem  reperire  posset,  qui 
mutet  suom  illum  captivom  Captiv.  Prol.  14;  si  queat  aliquem 
invenire,  suom  qui  mutet  filium  Capt.  1,  1,  33  (101);  quis  iste 
est  peniculus?    qui  extergentur  baxeae  Men.  2,  3,  40  (391). 

Dal's    qui  auch   als   Femin.    zulässig  ist,   bemerkt  Rhemn. 
Palaem.  S.  1377  (541,  27):   Nominativus  erit  quis,  non  qui,  quod 
antiqui  communi  genere  dixerunt,  hie  et  haec  quis,  ab  hoc  et  ab 
hac  qui;  ut  ab  eo  frequenter  invenimus  lectum  quicum,  quod  signi- 
ficat  cum  quo  vel  cum  qua.      Nam  Vergilius  ait,   cum  de  femina 
loqueretur  (Aen.  11,  822):   Quicum  partiri  curas;  id  est  cum  qua 
partiri.     Prise.    13,  3,  13   S.  960  (9,  7):    Ablativus  quoque  non 
solum  in  o,  sed  etiam  in  i,   a  quo  vel  a  qui  et  a  rp.ia  vel  a  qui. 
Vergilius  in  XI  (v.  820):  Accam  ex  aequalibus  unam,  quicum  par- 
tiri curas;   pro  quacum.     Terentius  in  Eunucho   (4,  4,  31):    Qui- 
cum?    Cum  Parmenone.      Arus.   Mess.   S.  541 :    Quicum  pro  cum 
quo.     Cic.  pro  Quintio  (cap.  6,  25):  Quicum  tibi  societas,  affinitas 
230  erat.     Quicum  pro  cum  qua.     Verg.  Aen.  XI:    Accam  ex  aequali- 
bus unam,  quicum  partiri  curas;  atque  ita  fatur.     Qui  kann  sich 
auch  auf  andere  Nomina  femin.   Gen.    beziehen.      Amphi- 
truoni  patera  donata  aureast,  qui  Pterela  potitare  rex  est  solitus 
Plaut.  Amph.  l,  1,  105  (261);  Pterela  rex  qui  potitare  solitus  est 
patera  aurea  1,  1,  263  (419);   hanc  pateram  ...   Pterela   rex  qui 
potitavit  1,  3,  37  (535);  opilio  (ovem)  ahquam  habet  peculiarem, 
qui  spem  soletur  suam  Asin.  3,  1,  37  (541);  attatae,  modo  hercle 
in  mentem  venit,   uimis  vellem  habere  perticam.     Quoi  rei?    Qui 
verberarem  asinos  Asin.  3,  2,  43  (589) ;    nam  ego  inveni  lepidam 
sucophantiam ,   qui  admutiletur  miles  Mil.  Glor.  3,  1,  172  (767); 
quibus  sui  nihil  est  nisi   una  lingua,    qui   abiurant   Cure.  4,  2,  9 
(496);  quin  exsicas  harundinem,  qui  pertegamus  villam  Rud.  1,  2, 
34  (123);  cum  opus  esset  firma  atque  procera  trabe,  qui  arietem 
faceret   Gell.    1,    13,    11.      Besonders   quicum   mit   Beziehung 
auf  eine  Frau.    Cum  ea  tibicinae  ibant  quattuor.    PE.    Quicum? 
Plaut.  Epid.  2,  2,  34   und  illarum  altera  dixit   illi,    quicum   ipsa 
ibat  2,  2,  56;  ego  meam  tibi  filiani,  bene  quicum  cubitares,  dedi, 
nunc  mihi  reddi  ego  aecum  esse  abs  te,  quicum  cubitem,  ceuseo 
Stich.   4,    1,   41   (547);    dedi  ei   meam   gnatara,    quicum   aetatem 
exigat  Trin.  Prol.  15,  psaltriam  paruvit,  quicum  vivat  Terent.  Ad. 


—     457     — 

3,  4,  31  (477)  und  ut  habeas  qiiicum  cantites  4,  7,  32  (750);  sibi 
et  Pettiae  Urbauae  coniugi,  quiciim  vixit  annis  XXXII  G.  I.  L.  10, 
4787;  quicum  ego,  dum  virgo  quondam  fuit,  omnibus  explens  se 
unguentis,  una  milia  multa  bibi  CatuU.  66,  77. 

Dann  auch  qui  als  Neutrum.  Abeo  iratus,  quoniam  nihil 
est  qui  emam  Plaut.  Aul.  2,  8,  7  (377);  Achillem  orabo,  aurum 
mihi  det,  Hector  qui  expensus  fuit  Merc.  2,  4,  20;  habemus, 
et  qui  nosmet  utamur,  et  aliis  qui  comitati  simus  benevolen- 
tibus  Triu.  2,  2,  74  (355)  und  nee  quicquam  hie  tibi  sit,  qui 
vitam  colas  3,  2,  74  (700);  date  ferrum,  qui  me  anima  privem 
Enn.  (Fab.  194  ed.  L.  Müller)  bei  Nonius  S.  474,  30;  trivo- 
lum  qui  teritur  Varr.  L.  L.  5,  21;  pilum  qui  hostem  ferirent 
5,  116;  frumentum  qui  saturi  fiamus  Varro  R.  Pi.  2  praef.  3; 
videas  ut  sit,  qui  utamur  Cicer,  Epist.  Att.  11,  11,  2  und  magis 
doleo  me  uon  habere,  quoi  tradam,  quam  habere,  qui  utar 
(laetor)  Epist.  Att.  13,  23,  3,  vergl.  Holtze,  Synt.  prisc.  Script. 
Lat.  I  378. 

Dieses  (jui  als  Ablat.  Neutr.  ist  dann  ganz  zum 
Adverb,  geworden,  und  als  solches  steht  es  in  der  Bedeutung 
womit  (um  damit),  woran,  worin  ohne  Rücksicht  auf  das  Genus 
des  vorhergehenden  Substant.,  wie  PH-  cedo  cerussam.  SC.  quid 
cerussa  opus?  PH.  qui  malas  oblinam  Plaut.  Most.  1,  3,  101 
(258);  CA.  restim  volo  mihi  emere.  PS.  quamobrem?  CA.  Qui 
me  faciam  pensilem  Pseud.  1,  1,  86  (88);  non  mihi  censebas  esse, 
qui  te  ulciscerer  Menaech.  4,  2,  72  (635) ;  ut  det,  qui  fiamus  liberi 
Aulul.  2,  4,  31  (310);  facite,  fingite,  invenite,  efficite  qui  detur 
tibi.  Ego  id  agam,  mihi  qui  non  detur  Terent.  Andr.  2,  1,  34 
und  35  (334  und  335);  qui  vinum  dabant,  ut  minutatim  funda- 
rent,  a  Guttis  Guttum  appellarunt;  qui  sumebant  minutatim,  a 
sumendo  Simpulum  nominarunt  Varr.  L.  L.  5,  104;  qui  lecticam 
involvebant,  Segestria  appellarunt  5,  166;  qui  oculos  inunguimus, 
Specillum  6,  82;  habes  qui  et  cuius  rei  causa  fecerim  hecatomben 
Varr.  Sat.  Men.  100;  neque  habeat,  qui  sitim  sedet  Cornif.  4,  6,  9; 
neque  erat,  qui  vitam  produceremus  4,  24,  34;  in  tanta  paupertate 
decessit,  ut  qui  efferretur  vix  relinqueret  Corn.  Nep.  Arist.  3,  2  u.  a. 
Auch  nach  einem  Plur.  kann  qui  stehen,  wie  vehicula  qui 
vehar  Plaut.  Aulul.  3,  5,  28  (502) ;  quadrigas  qui  vehar  Stich.  2, 
1,  19  (292);  istas  minas  decem,  qui  me  procurem  Curcul.  4,  2, 
39  (525);  (viginti  minas)  quas  meo  gnato  des,  qui  amicam  liberet  231 
Pseud.  1,  5,  72  (487);  periere  duodeviginti  minae,  qui  hasce  emi 
Poenul.  5,  7,  6;  ubi  sunt  signa,  qui  parentes  uoscere  haec  possit 


-     458     - 

suos  Rud.  4,  4,  G6  (1110):  multa  concurrunt  simul,  qui  coniec- 
turam  hanc  nunc  lacio  Teient.  Andr.  3,  2,  31  (512);  ut  gralla- 
tores  qui  gradiuntur,  perticae  sunt  ligna  (fjasi  dxcuTjza  Varr.  Sat. 
Men.  323;  at  in  segetibus  post  messem  colligebaut  stramenta,  qui 
domicilia  colerent  525;  cola  utilia  III,  cola  qui  Üorem  demant  III, 
urceos  mustarios  X  Cato  R,  R.  11,  2;  coustibilis  ligneas,  qui  ar- 
bores  comprimat  R.  R.   12. 

Qui  steht  auch  in  direkten  und  indirekten  Fragen 
und  kann  bedeuten:  wie?  wie  denn?  auf  welche  Art  und  Weise? 
inwiefern?  warum?  wodurch?  woher?  So  steht  qui?  häufig  mit 
folgendem  quia .  .  z.  B.  Plaut.  Amphitr.  2,  2,  35  (667);  4,  2,  14 
(1034);  Aulul.  2,  6,  6  (355);  Bacch.  1,  1,  19  (53);  3,  6,  34  (563); 
Curcul.  1,  J,  40;  5,  3,  27  (705);  Epidic.  2,  2,  50  (234);  Merc.  3, 

1,  13;  3,  4,  27;  Mosteil.  3,  2,  51  (740);  Pers.  2,  2,  46;   Rud.  1, 

2,  63  (151):  Stich.  1,  2,  34  (91);  Terent.  Andr.  1,  1,  123  (150); 

3,  2,  22  (502):  5,  4,  51  (954);  Phorm.  5,  8,  22  (915),  einmal 
auch  in  Ciceros  Reden,  Verr.  4,  20,  45;  in  diesem  Falle  fehlt  iam, 
welches  aber  bei  quid  stehen  kann,  so  quid  iam?    Plaut.  Mil.  Glor. 

2,  3,  6  (278);  2,  3,  51  (323);  2,  3,  59  (470);  2,  5,  62  (473)  u.  a., 
dieses  quid  ist  wahrscheinlich  das  adverbiale  qui  mit  dem  alten 
Ablativlaut  d  (vergl  Brix  zu  Plaut.  Mil.  Glor.  278).  Qui  dum? 
findet  sich  Amphitr.  4,  2,  12  (1032);  Asin.  3,  3,  30  (620);  Bacch. 

3,  3,  62  (466);  Epidic.  2,  2,  114  (298);  Menaech.  1,  2,  51  (165); 
Mil.  Glor.  2,  3,  54  (325) ;  Mostell.  2,  2,  20  (450) ;  3,  2,  44  (733) ; 
Pseud.  1,  3,  100  (336);  1,  3,  102  (338);  3,  2,  54  (843);  4,  7,  22 
(1123);  Trinum.  1,  2,  129  (166);  Terent.  Eun.  2,  2,  42  (273)  u.a., 
qui  vero?  Plaut.  Aulul.  2,  5,  13  (339);  Merc.  2,  3,  60;  2,  3,  69; 
qui  tandem?  Mostell.  5,  1,  59  (1108);  qui  non?  Bacch.  5,  2,  44 
(1163);  qui  istuc?  Terent.  Eun.  1,  2,  41  (121);  Phorm.  2,  2,  16 
(330);  qui  quaeso  istuc?  Eun.  5,  6,  7  (745);  qui  tibi  nunc  istuc 
in  mentemst?  Plaut.  Amphitr.  2,  2,  34  (666);  qui  istuc  in  men- 
temst  tibi?  Amphitr.  2,  2,  78  (710);  qui  ego  istuc,  mi  pater, 
cavere  possum?  Menaech.  5,  2,  36  (788);  qui  ego  istuc  credam 
tibi?  Mercat.  3,  3,  41;  5,  2,  62;  Curcul.  5,  2,  42  (641);  qui 
tibi  istaec  iucidit  suspicio  Andr.  3,  2,  21  (501):  qui  istuc  facere 
Eunuchus  potuit?  Eun.  4,  3,  15  (657);  qui  quaeso?  Eun.  2,  3, 
16  (307);  gu«  credis?  Andr.  5,  4,  31  (934);  qui  perdidi?  Plaut. 
Epidic.  I,  2,  29  (132);  qui  scio?  Mercat.  2,  3,  111;  qui  ego  nunc 
scio  Pers.  4,  7,  6  (716);  qui  (tu)  scis?  Bacch.  5,  1,  30  (1116); 
Captiv.  3,  4,  96  (629);  Epidic.  2,  2,  24  (208);  2,  2,  65  (250); 
2,  2,  87   (272 j;   Mercat.  2,   4,  12;    Mostell.  1,  1,   55   (58,   vergl. 


—    459    — 

Lorenz);  Poenul.  5,  2,  19;  Terent.  Anrlr.  2,  1,  2  (302);  3,  3,  33 
(565);  3,  3,  43  (575);  Eun.  4,  7,  20  (790):  Hecyr.  2,  1,  38  (235); 
qui  sciam?  Andr.  4,  4,  52  (791);  qui  scire  r/ossuvi?  Plaut.  Bacch. 
2,  2,  14(190):  Mosteil.  3,  1,  111  (644);  qui  scire  posses?  Terent. 
Andr.  1,  1,  26  (53);  qui  scire  potui?  Plaut.  Poen.  5,  2,  26;  quaeso 
qvi  possiivi  doce  bonum  animum  habere?  Pseud.  3,  2,  77  (867); 
qui  potest?  Mostell.  2,  1,  28  (375);  Pseud.  4,  1,  23  (930);  qui 
id  potest?  Menaech.  5,  9,  61  (1120);  qui  non  potest?  Terent. 
Phorm.  5,  3,  16  (799);  qui  istuc  potis  est  fieri?    Plaut.  Amphitr. 

2,  2,  61  (693);  qui  potui  melius?  Terent.  Adelph.  2,  2,  7  (215); 
qui  potuit  videre?  Plaut.  Mercat.  1,  2,  74  (182);  qui  id  facere 
potuit?  Mil.  Glor.  4,  6,  62  (1277);  at  qui  id  ßat?  Pers.  2,  4, 
23;  qui  tibi  lubet  mihi  male  loqui?  Epidic.  3,  1,  12  (333);  qui 
lubet  ludibrio  habere  me  atque  ire  infitias  mihi  tecta  quae  sunt? 
Älenaech.  2,  3,  45  (396);  qui  lubet  spectare  turpes  Poen.  1,  2, 
128;  qui  lubet  tandem  teuere  Collum  Poen.  5,  4,  96;  qui  lubi- 
tumst  illi  condormiscere  Mil.  Glor.  3,  2,  13  (826);  qui  tibi  magis 
licet  meam  habere?  Terent.  Adelph.  2,  1,  25  (179);  qui  magis 
licet  currentem  servom  scribere?  Eun.  prol.  36;  qui,  malum,  in- 
tellegere quisquam  potis  est?  Plaut.  Amphitr.  2,  1,  79  (626);  qui, 
malum,  homini  scutigerulo  dare  lubet  Casin.  2,  3,  44;  qui,  malum, 
ego  nugor  Mercat.  1,  2,  76  (184);  qui,  malum,  alii?  Terent.  Eun. 
4,  7,  10  (780);  qui  Summanu's?  fac  sciam  Plaut.  Curcul.  3,  44 
(414);  qui  tu  misera's?  Menaech.  4,  2,  50  (639)  vergl.  Brix  p.  103, 
der  quid  schreibt;    qui  noverit  me  quis   ego   sim?    Mil.  Glor.  3, 

3,  51  (925);  si  in  mari  recte  preheudi,  qui  tuum  potiust  quam 
meum?  Rud.  4,  4,  27  (1071);  qui  tarn  inficetus  Lemno  adveniens, 
qui  tuae  non  des  amicae  . .  savium?  Trucul.  2,  4,  4  (355);  in 
Ciceros  Reden  findet  sich  qui  in  direkten  Fragen  bei  den  Verben 
advehere,  comperire,  convenire,  defendere,  docere,  evenire,  facere 
licet,  retellere,  scire,  venire  und  oft  bei  possum,  vergl.  Merguet, 
Lexic.  Cicer.  IV  p.  157;  auch  sonst  kommt  qui  so  vor,  vergl.  Reisigs 
Vorlesungen,  herausgegeben  von  J.  H.  Schmalz  und  G.  Landgraf  III 
p.  457,  Anm. 

In  indirekten  Fragen  steht  qui  weniger  oft,  wie  nimis 
demiror,  qui  illaec  sciat  Plaut.  Amphitr.  2,  2,  133  (765);  nee  qui 
hoc  mihi  eveniat  scio  Terent.  Hecyr.  2,  3,  6  (279);  si  frater  aut 
sodahs  esset,  qui  magis  morem  gereret  Adelph.  4,.  5,  74  (708); 
qui  istuc  credam  ita  esse,  die  mihi,  Hecyr.  1,  2,  28  (103);  qui 
istuc  credam  ita  esse  mihi  dici  vehm  Phorm.  5,  6,  15  (855); 
quaero,   qui  scias  Cicer.  pro  Rose.   Amer,  19,  53;   ne  quaeram, 


—     460    — 

qui  licuerit  aedificare  navem  senatori  Verr.  5,  18,  45:  primum 
quaero,  qui  id  scire  potuerit  pro  Milon,  17,  46:  quaero..,  qui 
consentaiieum  fuerit  in  Vatin.  14,  34:  quaero,  qui  possis  eos  testi- 
mouio  diiungere  in  Vatin.  17,  41;  neque  hercule  videre,  qui  con- 
veniat  fratri  Liv.  42,  50,   10  u.  a. 

Auch  steht  qui  zur  Angabe  des  Preises  wie  im  Deutschen: 
wofür?,  so  indica,  minimo  daturus  qui  sis,  qui  duci  queat  Plaut. 
Pars.  4,  4,  41  (590):  tum  tu  pauca  in  verba  confer,  qui  datur, 
tanti  indica  4,  4,  HO  (661):  ut,  quantum  possit,  quique  liceat, 
veneant  Menaech.  3,  3,  25  (548),  vergl.  Brix,  der  auch  venibunt 
quiqui  licebunt,  praesenti  pecunia  aus  Menaech.  5,  9,  97  (1159) 
hier  citiert. 

Neben  Relativ-  und  Interrogativpronomen  findet  sich  qui  a^wch. 
als  Indefinitivpronomen  (vergl.  Brix  zu  Plaut.  Trinum.  prol.  14 
p.  35  und  Lorenz  zu  Pseud.  156,  der  noch  anführt,  dafs  jetzt  das 
indefinierte  qui  mit  si,  ne,  num  als  ein  Wort  geschrieben  wird), 
wie  siqui  probiorem  facere  posses  Plaut.  Trinum.  1,  2,  83  (120); 
neu  qui  rem  ipsam  posset  intellegere  Trinum.  5,  2,  21  (1145); 
nequi  deterius  huic  sit  quam  quoi  pessumest  Captiv.  3,  5,  80 
(738);  Omnibus  "servat  modis  nequi  significem  quidpiam  mulier- 
culis  Rud,  4,  1,  5  (896);  numqui  minus  nunc  servio,  quam  si 
forem  serva  nata?  Rud.  1,  3,  35  (218);  numqui  minus  hasce  esse 
oportet  liberas?  Rud.  3,  4,  31  (736);  numqui  minus,  si  veniat 
nunc  dominus  quoiust,  ego  qui  inspectam  procul  -te  hunc  habere, 
für  sum  quam  tu?  Rud.  4,  3,  81  (1020):  numqui  minus  mihi 
idem  ius  aequomst  esse  quod  mecumst  tibi?    Terent.  Adelph.  3, 

3,  14  (800). 

In  Verwünschungssätzen  nimmt  qui  die  Bedeutung  von  iitinam 
au:  qui  illum  di  omnes  perduint,  qui  primus  commentu'st  Plaut. 
Menaech.  3,  1,  6  (451);  qui  te  luppiter  dique  omnes,  percontator, 
perduint  5,  5,  31  (933);  qui  illum  Persam  atque  omnes  Persas 
atque  etiam  omnes  personas  male  di  omnes  perdant  Pers.  5,  2,  6; 
qui  te  di  omnes  perdant,  qui  me  hodie  oculis  vidisti  tuis  Rud.  4, 

4,  122  (1166);  qui  istum  di  perdant  Trinum.  4,  2,  78  (923);  qui 
te  di  omnes  advenientem  peregre  perdant  4,  2,  155  (997):  qui 
illum  di  omnes  perduint  Terent.  Phorm.  1,  2,  73  (123);  qui  illum 
di  deaeque  magno  mactassint  malo  Eun.  (Fab.  83  ed.  L.  Müller) 
bei  Nonius  342,  15;  qui  ilH  di  irati  (seil,  sint)  Cic.  Ep.  Att.  4,  7,  1. 

Häufig  ist  qui  verbunden  mit  beteuernden  Ausdrücken, 
wie  hercle:  hercle  qui  tu  recte  dicis  et  tibi  assentior  Plaut. 
Mercat.  2,  3,  76  (412);  hercle  qui  illunc  di  infehcent,  quisquis  est 


—     461     — 

2,  3,  99  (436);  hcrcle  qui  tu  recte  dicis.  Eadem  brevior  fabula 
erit.  Eamus  5,  4,  47  (1007);  hercle  qui  tu  recte  dicis,  Eadem 
ignorabitur  Menaech.  2,  3,  79  (428) ;  hercle  qui  tu  me  admonuisti 
rectü  et  habeo  5,  9,  38  (1092);  hercle  qui  multum  improbriores 
sunt,  quam  primo  credidi  Mosteil.  3,  2,  140  (824);  hercle  qui 
meus  collibertus  faxo  eris,  si  di  volent  Poenul.  4,  2,  88;  hercle 
qui  ut  tu  praedicas  Pseud.  1,  5,  57  (473);  hercle  qui  aequum 
postulabat  ille  senex  Stich.  4,  1,  53  (559);  hercle  qui  dicam  tarnen 
Trinum.  2,  4,  63  (464)  —  edepol:  edepol  qui  factost  opus  Plaut. 
Amphitr.  2,  2,  144  (776);  edepol  qui  te  de  isto  multi  cupiunt 
nunc  mentirier  Mil.  Glor.  3,  1,  184  (779);  edepol  qui  cum  hanc 
magis  contemplo,  magis  placet  Pers.  4,  4,  15  (564)  —  ecastor: 
ecastor  qui  subrupturum  pallam  promisit  tibi  Plaut.  Asin.  5,  2, 
80  (930)  —  pol:  at  pol  qui  dixti  rectius  Plaut.  Asin.  4,  2,  14 
(823);  at  pol  qui  certa  res  hanc  est  obiurgare  Amphitr.  2,  2,  73 
(705) ;  at  pol  qui  audies  Rud.  4,  3,  9  (946)  u.  a. ;  hierher  gehört 
auch  atqui^  indem  das  adverbiale  qui  mit  der  Adversativpartikel 
at  verbunden  ist. 

2.  In  den  ältesten  Zeiten  findet  man  gewöhnlich  quicum  und 
daneben  quocum^  quacum^  quocum,  später  d.  h.  nach  Cicero  wird 
im  Allgemeinen  cum  quo^  cum  qica^  cum  quo  gesagt  (vergl.  A.  Greef, 
Die  Präposition  cum  in  Verbindung  mit  dem  Relativum,  Philologiis 
32  p.  711  und  35  p.  671). 

Quocum  steht  sehr  oft  in  Beziehung  auf  eine  be- 
stimmte Person,  dagegen  quicum  in  allgemeinen  Aus- 
drücken, doch  findet  sich  eine  Reihe  von  Ausnahmen,  die  mög- 
lichenfalls auf  schlechter  und  unsicherer  Überlieferung  der  Hand- 
schriften beruhen.  So  quocum  multa  volup  et  gaudia  clamque 
palamque  Enn.  (Ann.  303  ed.  L.  Müller)  bei  Gell.  12,  4,  1;  haec 
locutus  vocat  quocum  bene  saepe  libenter  mensam  sermonesque 
suos  rerumque  suarum  congeriem  partit  schreibt  Vahlen  im  Ennius 
(Ann.  239),  ebenso  Hertz  im  Gellius  12,  4,  1,  aber  L.  Müller 
(Ann.  294)  hat  dafür  quoi  tum  eingesetzt.  —  An  quis  est  qui  te 
esse  dignus,  quicum  certetur,  putet?  Pacuv.  (v.  25)  bei  Nonius 
473,  14  —  Quam  legere  te  Optimum  esset  atque  aequissimum, 
quacum  aetas  degenda  et  vivendum  esset  tibi  Turpil.  (v.  59)  bei 
Nonius  332,  19.  —  Ad  libertinus  Tricorius,  Syrus  ipse  ac  masti- 
cias,  quicum  versipellis  fio  et  quicum  conmuto  omnia  Lucil.  (ed. 
L.  Müller  26,  65;  ed.  Lachmann  530)  bei  Nonius  38,  7.  —  Bei 
Plautus  steht  quicum  relat.  und  interrogativ,  Singul.  und  Plural., 
Mascul.   und   Femin.,   vergl.   Brix  zu   Plaut.  Trinum.  905   p.  142, 


—     462     — 

so  quicum  Alcumenast  nupta  Arnphitr.  prol.  99  und  ganz  ähnlich 
quicum  nuptast  Alcumena  Arnphitr.  1,  1,  208  (364);  nunc  amanti 
ero  filio  senis,  quirum  ego  bibo,  quicum  edo  et  amo  Bacch.  4,  4, 
7  (646) :  vir  hie  est  illius  mulieris  quicum  (einige  Ausgaben  qua- 
cum)  accubet  Bacch.  4,  8,  10  (851);  at  melius  consulerem  tibi 
quam  illi,  quicum  uua  a  puero  aetatem  exegeram  Capt.  3,  5,  62 
(720) ;  patriciis  pueris  aut  monedulae  aut  anates  aut  coturnices 
dantur,  quicum  (Plur.!)  lusitent  Capt.  5,  4,  5  (1003);  quicum  liti- 
gas,  Olympio?  Casin.  2,  5,  9;  per  omnes  deos  et  deas  deiuravit, 
occasurum  eum  hac  nocte,  quicum  cubaret  Casin.  3,  5,  37;  quia 
ego   illum    unum   mihi   exoptavi  quicum  aetatem   degerem  Cistell. 

1,  1,  79;  et  cum  ea  tibicinae  ibant  quattuor.  Quicum^  Epidice? 
Epidic.  2,  2,  34  (218);  dixit  illi  quicum  ipsa  ibat  Epidic.  2,  2, 
57  (241);  quicum  haec  mulier  loquitur?  Menaech.  2,  3,  18  (369); 
neque  quod  volui  agere  aut  quicum  volui  licitumst  Menaech.  4,  2, 
23  (589);  quid  tua  refert,  quicum  istaec  venerit  Mercat.  5,  2,  64 
(904);  quicum  tu  fabulare?  quicum^  nisi  tecum  Mil.  Glor.  2,  5, 
14  und  15  (424);  quicum  istaec  loquere?  Mostell.  2,  2,  86  (519); 
cedo  quicum  habeam  iudicem  Rud.  5,  3,  24  (1380);  ego  tibi  meam 
filiam  bene  quicum  cubitares  dedi:  nunc  mihi  reddi  ego  aequom 
esse  aps  te  quicuvi  cubitem  censeo?  Stich.  4,  1,  41  und  42  (547); 
dedi  ei  meam  gnatam,  quicum  egestatem  exigat  Trinum.  prol.  15; 
ridicule  rogitas  quicum  una  cibum  capere  soleo  Trinum.  3,  2,  60 
(905);  qui  quidem  non  novisse  possim  quicum  aetatem  exegerim 
Trinum.  4,  2,  111  (953);  quocum  scheint  Plautus  nicht  geschrieben 
zu  haben,  wohl  aber  quacum,  wie  dum  illa  quacum  volt  volupta- 
tem  capit  Amphitr.  prol.  114;  nee  quacum  plura  sunt  mihi  Casin. 

2,  2,  13;  commune  quacum  id  esset  sibi  negotium  Cistell.  2,  3, 
44  —  Terenz  hat  quicum,  quocum  und  quacum,  nämlich:  qui- 
cum? cum  Parmenone  Eun.  4,  4,  31  (698);  quicum  res  tibist, 
peregrinus  est  Eun.  4,  6,  21  (759);  quicum  loquitur  filius?  Heaut. 
1,  2,  4  (178);  is  quicum  expositast  gnata  Heaut.  4,  1,  2  (615); 
paravit  quicum  vivit  Adelph.  3,  4,  31  (477);  ut  habeas  quicum 
cantites  Adelph.  5,  1,  32  (750);  ego  cum  illo,  quocum  tum  uno 
rem  habebam  hospite  abii  huc  Eun.  1,  2,  39  (119);  quod  si  tibi 
res  sit  cum  eo  lenone,  quocum  mihist,  tum  sentias  Phorm.  1,  3, 
19  (Hl),  Dziatzko  schreibt  ohne  triftigen  Grund  quo:  offendi  ad- 
veniens  quocum.  volebam  et  ut  volebam  coulocatam  gnatam  Phorm. 
5,  1,  32  (759);  essem  una  quacum  cupiebam,  Antipho  Eun.  3,  5, 
26  (574);  ab  ea  quacum  tot  consuesset  annos  Hecyr.  4,  1,  40 
(555)  —  ego  ei,  inquit,  eam  suppetias,   quicum  mihi  nee  res  nee 


-     463     - 

ratio  est  Varr.  Sat.  Men.  509  —  passer,  deliciae  meae  puellae, 
qiiicnm  ludere  .  .  solebat  CatuU.  2,  2;  quicum  ego,  quom  virgo 
quondam  fuit,  omnibus  expers,  unguentorum  una  millia  multa  &Q^ 
n,  vergl.  Riese;  nain  mala  bestia  nee  quiciaii  bella  puella  cubet 
69,  8  —  aut  si  quicum  libenter  exerceantur  non  habent  aut  sibi 
diffiduut  Cornific.  4,  56,  69.  —  Bei  Cicero  findet  sich  viel 
häufiger  qui<um  als  quocum:  iussit  bona  proscribi  eius,  quicum 
familiaritas  fuerat  pro  Quinct.  6,  25;  cum  res  ab  eo,  quicum  con- 
traxisset,  recessisset  pro  Quinct.  11,  .S8;  quidam  socius  et  adfinis 
meus,  quicuDi  mihi  necessitudo  vetus  intercedit  pro  Quinct.  17,  54, 
wo  indessen  lul.  ßufinian.  de  fig.  sent.  et  eloc.  10  quocum  liest; 
habebat  pater  in  animo.  Planum  fac.  Nihil  est,  non  quicum  deli- 
beraverit,  quem  certiorem  fecerit  pro  Rose.  Amer.  21,  58;  qui- 
cum locutus  est  schreibt  Kayser  pro  Rose,  Amer.  27,  74,  aber 
die  übrigen  Herausgeber  haben  qui;  ne  illud  quidem  cogitas,  tibi 
cum  homine  disertissimo  et  ad  dicendura  paratissinio  futurum  esse 
certamen,  quicum  modo  disserendum  . .  sit?  Divin.  in  Caecil.  13, 
44 ;  quaerere  incepimus  de  Carpinatio  quisnam  is  esset  Verrucius, 
quicum  tantae  pecuniae  rationem  haberet  Verr.  2,  76,  187;  ut, 
quicum  vivere  nemo  umquam  nisi  turpis  irapurusque  voluisset, 
ad  eius  convivium  spectatissimi  atque  honestissimi  viri  tenerentur 
Verr.  3,  26,  65;  illum  noluisse  sua  laudatione  iuvare  L.  Lucullum, 
quicum  optime  ei  convenisset  Verr.  4,  &Q,  147;  non,  ut  quisque 
maxime  est,  quicum  tibi  aliquid  sit,  ita  te  in  huiusce  modi  cri- 
mine  maxime  eius  pudet?  Verr.  5,  52,  136;  at  istuc  totum  «dolo 
malo«  additur  in  hoc  iudicio  eius  causa  qui  agit,  non  illius  qui- 
cum agitur  pro  Tüll.  10,  26;  in  universam  familiam,  sed  in  eum 
quicum  nominatim  ageretur  pro  Tüll.  17,  41;  deinde  additur  illius 
iam  hoc  causa,  cfiicum  agitur  pro  Tüll.  19,  44;  hoc  constantis, 
quicum  vi  et  armis  certare  noluisset  pro  Caecin.  1,  1;  quicum  tu 
posthac  de  possessione  contendes,  eum  .  .  restituas  oportebit  pro 
Caecin.  27,  76;  quam  illi  eius  fratris,  quicum  concordissime  vixerat 
pro  Rabir.  perd.  5,  14;  quid?  pater  quicum"^  pro  Rabir.  perd,  8, 
22;  quicum  autem  eius  causam  periculumque  coniungis,  eum  sum- 
mis  laudibus  extulisti  in  Vatin.  17,  41;  hoc  natura  est  insitum, 
ut  quem  timueris,  quicum  de  vita  fortunisque  contenderis  .  .  hunc 
semper  oderis  pro  Sulla  30,  83;  sed  habebat  Antonius  ducem 
Gabinium,  quicum  quidvis  rectissime  facere  posset  Phil.  2,  19,  48; 
nemo  erit  praeter  unum  me ,  quicum  profecto  .  .  communicasses 
Phil.  11,  10,  23;  quicum  in  tenebris  Fin.  2,  16,  52;  et  quicum 
ioca  seria,  ut  dicitur,  quicum  arcana,  quicum,  occulta  omnia?  Fin. 


—     464     — 

2,  26,  85;  qui  in  foro  turbaque,  quicum  conloqui  libeat,  non 
habeant  de  rep.  1,  17,  28;  qui  ad  hanc  mansuetudinem  addi 
potest,  eum,  quirum  bellum  geras,  tarn  molli  nomine  appellari? 
Off.  1,  12,  37;  Themistocles  postulavit,  ut  aliquem  populus  daret, 
quicum  communicaret  consilium  Off.  3,  11,  49:  cum  fidem  alicuius 
bonitatemque  laudant,  dignum  esse  dicunt,  quicum  in  tenebris 
misces  Off.  3,  19,  77  (vergl.  oben  Fin.  2,  IQ^  52);  magnum  de- 
decus  et  flagitium,  quicum  laudis  certamen  fuisset,  eum  non  vir- 
tute  sed  scelere  superatum  Ofl'.  3,  22,  86;  nee  ab  eo,  quicum 
pepigerat,  impetret  Off.  3,  24," 92;  quid-  dulcius  quam  habere, 
quicum  omnia  audeas  sie  loqui  ut  tecum  Lael.  6,  22;  aut  is  agere 
videtur,  quem  oportet,  aut  [non]  cum  eo,  quicum  oportet  Invent. 
1,  8,  10;  cum  aut  quem  aut  quicum  aut  quomodo  .  .  agere  opor- 
teat  Invent.  1,  11,  16;  adsensiones  eius  quicum  instituta  est  Invent. 
1,  31,  51;  sed  ex  eo,  quod  sibi  ille  dederat,  quicum  disputabat, 
aliquid  conficere  malebat  Invent.  1,  31,  53;  cum  diducaris  ab  eo, 
quicum  libentissime  vixeris  Invent.  1,  55,  109;  aut  is  agit,  quem 
oportet,  aut  cum  eo,  quicum  oportet  Invent.  2,  19,  57;  postulat 
is,  quicum  agitur,  a  praetore  exceptionem  Invent.  2,  '20,  59;  ille, 
quicum  agitur,  exceptionem  addi  ait  oportere  Invent.  2,  20,  60; 
in  reprehendo  conveniet  simile  id  negare  esse,  quod  conferet,  ei, 
quicum  conferetur  Invent.  2,  44,  82;  ex  quo  docebimus  aliud  de 
60,  quod  comparabitur,  et  de  eo,  quicum  comparabitur  existimare 
oportere  Invent.  2,  44,  82;  sed  quo  quidque  animo,  quicum^  quo 
tempore  attendendum  fuit  Invent.  2,  58,  176;  nemo  est  omnium,  qui- 
cum potius  mihi  quam  tecum  communicandum  putem  Ep.  Fam.  4, 
1,  1;  tamen  erat  nemo,  quicum  essem  libentius  quam  tecum  Ep. 
Fam.  5,  21,  1;  qui  neminem  praetermiserit,  quicum  loqui  potuerit 
Ep.  Fam.  11,  21,  1;  nihil  mihi  tam  deesse  scito  quam  quicum  haec 
familiariter  docteque  rideam  Ep.  Fam.  12,  18,  2;  quamquam  qui- 
cum loquor  Ep.  Fam.  15,  16,  3;  non  ut  manum  conserat  —  quicum 
enim?  —  sed  ut  fugam  intercludat  Ep.  Att.  7,  20,  1:  dubitemus  an 
ei  nos  etiam  cum  periculo  venditemus,  quicum  coniuncti  ne  cum 
praemio  quidem  voluimus  esse  Ep.  Att.  10,  8,  3;  etsi  ego  rebus  Om- 
nibus, quod  is  quoque  in  angustiis  est,  quicum  sumus,  cui  magnam 
dedimus  pecuniam  Ep.  Att.  11,  3,  3:  non  habeo,  ne  me  quidem 
ipsum,  quicum  tam  audacter  communicem  quam  tecum  Ep.  Att. 
12,  36,  1;  et,  quicum  victuri  non  sunt,  eius  existimationi  con- 
sulere  non  curant  Ep.  ad  Qu.  fratr.  1,  1,  5,  15  —  nihil  mihi 
nunc  scito  tam  deesse  quam  hominem  eum,  quocum  omnia  com- 
municem, qui  me  amet,  qui  sapiat,  quicum  ego  ex  animo  loquar 


-     465     — 

Ep.  Att.  1,  18,  1  —  hunc  tu  hostem,  Cato,  contenmis,  quocum 
per  tot  annos  ,  .  bella  gesserunt  pro  Muren.  16,  34;  M.  Crassus, 
quocum  mihi  omnes  erat  amicitiae  necessitudines  pro  Sest.  17,  39; 
ad  eum  igitur  rex  Deiotarus  venit,  quocum  erat .  .  coniunctus  pro 
Deiot.  5,  13;  laboro  equidem  regis  Deiotari  causa,  quocum  mihi 
amicitiam  res  pubhca  conciliavit  pro  Deiot.  14,  39;  cum  M.  Crasso 
contentio  esset,  quocum  multae  et  magnae  fuerunt  Phil.  2,  3,  7; 
adsentiris  Antiocho,  familiari  meo,  quocum  vixi  Legg.  1,  21,  54;  ut 
vincat,  supplantare  eum,  ■quocum  certet  Off.  3,  10,  42;  a  Q.  Pom- 
peio,  quocum  coniunctissime  et  amicissime  vixerat  Lael.  1,  2;  cum 
Scipione,  quocum  mihi  coniuncta  cura  de  publica  re  et  privata 
fuit,  quocum  et  domus  fuit  et  miiitia  communis  Lael.  4,  15;  nihil 
est  enim  turpius  quam  cum  eo  bellum  gerere,  quocum  familiariter 
vixeris  Lael.  21,  77;  ille  .  .  ad  illud  astrum, ^wocr^m  aptus  fuerit, 
revertetur  Tim.  12,  45;  hoc  est,  si  cum  eo  agatur,  ciuocum  non 
oporteat  Invent.  2,  19,  61;  Aculeo  quocum  erat  nostra  matertera 
de  oi'at.  2,  1,  2;  num  a  Volumnio  senatore  esset,  quocum  mihi  est 
magnus  usus  Ep.  Fam.  7,  32,  1;  municipio  Caleno  quocum  mihi 
magna  necessitudo  est  Ep.  Fam.  9,  13,  3;  Q.  Fufidium  quocum 
mihi  omnes  necessitudines  sunt  Ep.  Fam.  13,  12,  1;  regis  Partho- 
rum  filium,  quocum  esset  nupta  regis  Armeniorum  soror  Ep.  Fam. 
15,  3,  1;  malo  tecum  apud  te  ambulare,  quam  cum  eo,  quocum 
Video  esse  ambulandum  Ep.  Att.  4,  10,  1;  Lepidus,  quocum  diem 
conterere  solebam  Ep.  Att.  9,  1,  2;  in  potestatem  . .  M.  Antonii 
veniendum  fuit,  quocum  vides  .  .  certamen  Ep.  ad  Brut.  2,  5  (7),  2 
und  auch  eadem  frequentia  quacum  abiens  consulatu  sum  domum 
reductus  Ep.  Att.  1,  16,  5  —  rediit  ad  eum,  quocum  Inserat  Quintil. 
11,  2,  38  —  tum  sie  exspirans  Accam,  ex  aequalibus  unam,  allo- 
quitur,  fida  ante  alias  quae  sola  Camillae,  quicum  partiri  curas 
Verg.  Aen.  11,  822,  ähnlich  sagt  der  Nachahmer  des  Virgil  Thio- 
damanta,  quicum  ipse  arcana  deorum  partiri .  .  solebat  Amphiaraus 
Stat.  Theb.  8,  279.  —  In  der  nachaugusteischen  Zeit  über- 
wiegt die  Verbindung  cum  quo^  cum  qua^  doch  findet  sich 
auch  quocum,  wie  verum  enimvero  mihi  in  praesentiarum  huic 
de  statu  animae  quaestioni,  prout  ille  proposuit,  quocum  congressi 
sumus  Claud.  Mamert.  Stat.  anim.  3,  15  (184,  17  ed.  Engelbrecht) 
und  quicum^  wie  quid  enim  refert  mea  eiusque,  quicum  loquor 
Gell.  4,  1,  5;  quia  nihil  istic  quicum  congrediar,  nihil  quod  me- 
dullitus  eruam,  nihil  quicum  certavisse  exercitio  Claud.  Mamert. 
Stat.  anim.  3,  12  (176,  17).  Aus  diesen  Beispielen  geht  hervor, 
dafs  Greef  a.  a.  0.  35  p.  674  zu  weit  geht,   wenn   er  sagt,  dafs, 

Neue -Wagener,  Lat.  Formenlehre.     II.     3.  Aufl.  30 


—     466     — 

seitdem  man  anfing,  die  Präposition  cum  dem  Relativum  stets 
voranzusetzen,  die  Form  quicum  von  den  Schriftstellern  aufgegeben 
sei.  Auch  auf  einer  Inschrift  hat  sich  quicum  erhalten:  sibi  et 
Pettiae  Urbanae  coniugi,  quicum  vixit  annis  XXXII  CLL.  10, 
4787. 
232  56.    Der  Nomin.  Plur.  ist  qui^  quae,  quue.     Für  qui  hatte 

die  alte  Sprache  ques^  auch  Ephem.  epigr.  4  S.  42  No.  77  quei. 
Charis.  1,  15  S.  70  (91,  11):  Et  plurah  nominativo  variaverunt, 
qui  proferentes  vel  ques.  ünde  et  dativus  duplex  in  usu  nobis 
est;  quis  enim  et  quibus  dicimus,  in  alio  qui,  in  alio  ques  de- 
clinantes.  Nam  nominativus  pluralis  i  jittera  terminatus  accipit 
semper  s  et  facit  dativum,  ut  di  dis,  coloui  colonis,  ita  et  qui 
quis.  Si  vero  es  terminetur  nominativus,  bus  syllaba  termiuari 
debet  dativus,  ut  duces  ducibus,  mores  moribus,  et  ques  quibus. 
Ques  autem  dixisse  veteres  testimonio  est  Cato,  qui  ait  üriginum 
II:  Quescumque  Romae  regnavissent;  et  Pacuvius:  Ques  sunt? 
Ignoti,  nescio  ques  iguobiles.  Quam  vocem  tametsi  novitas  ab- 
dicavit,  declinatio  eiusdem  tamen  manet;  quibus  crebro  dicimus. 
Und  1,  17  S.  108  (133,  4)  führt  er  den  Vers  des  Pacuv.  so  au: 
Ques  sunt  is?  Ignoti  nescio  ques.  Vergl.  S.  383.  Bei  Charis.  2,  7 
S.  136  (162,  1)  wird  im  Masc.  dekliniert:  Pluraliter  ques,  cuium, 
quis,  ques,  ques,  a  quis.  Aber  2,  7  S.  132  (158,  21)  wird  gesagt: 
Veteres  nominativum  pluralem  quis  dixerunt  regulam  secuti,  unde 
etiam  dativus  mansit  in  consuetudine.  Nam  dicimus  quibus  pro 
quis,  et  quis  non  numquam  dicimus.  Damit  stimmen  die  Exe.  ex 
Charis.  arte  gramm.  S.  113  (558,  14)  im  Wesentlichen  überein, 
besonders  in  der  Aufstellung  des  Nomin.  Plur.  quis.  Fest.  S.  261: 
Ques  autiqui  dixerunt,  inde  declinatum  remanet  dativo  casu  qui- 
bus; nam  qui  adhuc  item  quis  (in  der  Hdschr.  qui)  facit,  ut  isti 
istis,  illi  illis.  Prise.  13,  3,  13  S.  960  (9,  13):  Nominativum  plu- 
ralem non  solum  in  i  et  ae,  sed  etiam  in  es,  qui,  quae  vel  ques, 
accusativum  etiam  quos,  quas  vel  ques.  Ut  Pacuvius  in  Medo: 
Quas  sunt  isti?  Cato:  Quescumque  Romae  regnavissent.  Accius 
in  Neoptolemo:  Sed  quesdain.  Nam  dativum  et  ablativum  nunc 
quoque  tam  per  is  quam  per  bus  proferimus,  quis  vel  quibus. 
Fragm.  Bob.  de  pronom.  S.  141  (565,  31):  quoniam  apud  anti- 
quos  non  solum  qui  viri,  puta  qui  iudices,  sed  etiam  ques  viri, 
ques  iudices,  nee  solum  quae  feminae,  sed  etiam  ques  feniinae 
dicebatur.  Varro  L.  L.  8,  27,  50  meint,  die  Analogie  fordere,  ut 
est  quem,  quis,  sie  quos,  ques;  quare,  quod  nunc  dicitur  qui  ho- 
mines,  dici  oportuit  ques.    (Serg.)  Expl.  in  Donat.  1  S.  506  (502,  13): 


—     467     — 

Nomiiiativus  pluralis,  qui  apud  veteres  geminus  fuit,  hodie  ab  iisu 
recessit;  dicebant  enim  veteres  qui  et  ques  (quies  im  Freis.  und 
Sant.,  qui  et  quis  im  Lav.).  Similiter  et  accusativus  pluralis,  qui 
tunc  gemiuus  i'uit,  in  usu  non  est;  nam  dicebant  et  quos  et  ques 
(quies  im  Freis.,  et  quos  et  ques  im  Lav.  und  Sant.).  Et  necesse 
erat  ita  dicere  ques  (so  im  Sant.,  dicere  im  Lav,  m.  pr.,  dicere 
quis  im  Lav.  m.  sec.  und  Freis.);  nam  ablativus  singularis  i  littera 
terminatus  nominativUm  pluralem  in  es  mittit. 

Sei  iiues  esent  C.  L  L.  1,  196  Z.  3  und  24.  Aus  Catos  Orig. 
giebt  Serv.  zu  Verg.  Aen.  1,  95:  si  ques  sint  populi.  In  der  eben 
angeführten  Stelle  des  Serg.  S.  502,  17  folgt  noch:  Cato  quoque 
Origines  sie  inchoat:  Si  ques  (quies  im  Freis.  und  Sant.)  sunt 
homiues.  Pompei.  Comment.  S.  254  (208,  28)  giebt  aus  einem  un-  23E 
genannten  Schriftsteller:  Si  ques  homines  sunt,  quos  delectat  populi 
Romani  gesta  discribere  (populi  R.  gesta  im  St.  Germ.  B,  populi 
ß.  gestas  im  St.  Germ.  C,  populi  respondit  gesta  im  Wolfenb., 
populi  res  gestas  in  demselben  nach  jüngerer  Korrektur).  Es  ist 
darin  der  Eingang  von  Catos  Orig.  erkannt;  aber  Jordan  schreibt 
in  seiner  Ausgabe  p.  3,  12  si  qiuis  homines  sunt.  Ribbeck  hat 
nach  Ritschis  Vorschlag  im  Naev.  (65)  vos  ques  adcolitis  Histrum 
fluvium  aufgenommen,  Stangl  aber  schreibt  Cic.  Orat.  45,  152,  der 
die  Stelle  überliefert  hat,  qui.  Ques  haben  Scaliger  und  Columna 
auch  in  der  Stelle  des  Enn.  bei  Varro  L.  L.  7,  3,  71  geschrieben, 
Ritschi  (opusc.  II  515)  hat  hier  queis,  Vahlen  in  der  Ausgabe  des 
Ennius  p.  162  quis,  in  den  Hdschr.  ist  quas,  und  so  schreiben 
auch  L.  Müller  (Sat.  75)  und  Speugel  in  seiner  Ausgabe  des  Varro 
L.  L.  p.  145,  10. 

57.  Wie  im  Nomin.  Sing.  Fem.  des  Pronom.  indefin.,  so  wird 
im  Nomin.  und  Accus.  Plur,  Neutr.  desselben  quae  in  qua  ver- 
kürzt ;  einen  Unterschied  feststellen  zu  wollen,  ist  fruchtlos,  doch 
scheint  bei  Cicero  die  Form  quae  öfter  vorzukommen  als  qua. 
Ea  Bacanalia  sei  qua  sunt  CLL.  1,  196  Z.  28;  si  qua  simiU  in 
genere  quolibet  dici  poterunt  Cic.  Invent.  1,  55,  107  und  opor- 
tebit  eum  commemorare,  si  qua  sua  poterit  beneficia  2,  35,  106; 
si  qua  enim  sunt  privata  iudicia  pro  Qu.  Rose.  6,  16;  ne  qua 
(crimina)  in  istum  fingere  existimer  Verr.  a.  pr.  5,  15;  cetera 
si  qua  putas  te  occultius  facere  posse  Verr.  5,  68,  174;  si  qua 
acciderent  (negotia)  pro  Caecin.  5,  13;  si  qua  sint  adiuncta  ei 
membra  Ein.  5,  14,  40;  et  si  qua  similia  Tusc.  4,  11,  26;  ne  qua 
amicorum  discidia  fiant  Lael.  21,  78;  si  qua  pericula  tibi  impen- 
derent  Cael.  bei  Cic.  Fam.  8,  1,4;  si  qua  manent  sceleris  vestigia 

30* 


—     468    —        . 

nostri  Verg.  Eclog.  4,  13;  si  qua  sonum  procul  arma  dedere  Georg. 
3,  83;  si  qua  pios  respectant  numina  Aen.  1,  603;  atque  oiiinia 
ferre  sub  auras,  si  qua  tegunt  2,  159;  tu  ne  qua  parentis  iussa 
time  neu  praeceptis  parere  recusa  2,  606;  hie  tibi  ne  qua  morae 
fuerint  dispendia  tanti  3,  453 ;  ne  qua  lorent  pedibus  vestigia  rectis 
8,  209;  nil  nie  fatalia  terrent,  si  qua  Phryges  prae  se  iactant, 
responsa  deorum  9,  134;  si  qua  tuis  umquani  pro  me  pater  Hyr- 
tacus  aris  dona  tulit,  si  qua  ipse  meis  venätibus  auxi  9,  406  und 
407;  si  qua  dubia  in  Hispania  erant  Liv.  23,  29,  16;  ne  qua  arma 
ecferto  ex  iis  oppidis  38,  38,  5;  si  qua  de  rege  Issaei  deferrent 
42,  26,  4;  si  qua  praeterea  vellent  imperare  43,  3,  6;  si  qua 
parari  mittive  ad  id  bellum  opus  sit  44,  19,  5;  si  qua  alia  prae-. 
sens  usus  indixerat  Tacit.  Ann.  1,  32;  si  qua  alia  ex  necessitate 
aut  ädversus  otium  castrorum  quaeruntur  1,  35;  si  qua  discordes 
iecissent  5,  10  (6,  4);  si  qua  paria  longius  recessissent  u.  a.  m.  — 
Quae  findet  sich:  Ut  tabulae  testimonia  pacta  conventa  quaestio- 
nes  leges  senatusconsulta  res  iudicatae  decreta  responsa  reliqua  si 
quae  sunt  Cic.  de  orat.  2,  27,  116   und  si  quae  erunt  mediocria 

2,  77,  314;  si  quae  veteres  illi  apte  numeroseque  dixerunt  Orat. 
65,  219;  non  ego  iuvideo  commodis  tuis,  si  quae  ad  te  lege  vene- 
runt  Verr.  3,  93,  217;  quaere  argumenta  si  quae  potes  Arch.  6, 
11;  si  quae  sibi  alia  sumunt  Flacc.  4,  9;  baec  praesidia,  si  quae 
forte  sunt  in  nie  Plane.  33,  82;  si  quae  conabuntur  agere  Ep.  Fam. 
1,  4,  2;  si  quae  ridenda  essent  2,  12,  1;  si  quae  interciderunt 
5,  8,  3  und  si  quae  sunt  onera  tuorum  15,  14,  4;  si  quae  parta 
erunt  Ep.  Att.  1,  10,  6;  si  quae  (so  Wesenberg,  qua  schreibt 
Baiter)  certa  habes  5,  4,  4  und  si  quae  minus  constanter  fieri 
videbantur  16,.  5,  2;  si  quae  videbuntur  requiremus  Acad.  2,  48, 
148;  exponamus  adulescenti  si  quae  forte  possumus  Fin.  5,  3,  8 
und  si  quae  in  membris  prava  aut  debilitata  aut  imminuta  sint 
5,  17,  46;  et  si  quae  sunt  de  genere  eodem  Tusc.  4,  7,  16  und 
sed  si  quae  diligentius  erunt  cognoscenda  4,  14,  33;  somnia  gra- 
viora  si  quae  ad  rem  publicam  pertinere  visa  sunt  Divin.  1,2,  4, 
si  quae  inscii  imperitique  pro  salutaribus  mortifera  conscripserunt 
Leg.  2,  5,  13;  si  quae  praeterea  sunt  Lael.  7,  24,  vergl.  C.  F.  W. 
Müller  z.  d.  St. ;  si  quae  penitus  corpuscula  rerum  foras  mittuntur 
Lucr.  4,  199. 

Im   Accus.   Plur.   Neutr.   ist  quai   CLL.    1,    198   Z.  34  (bei 
Ritschi  tab.  lith.  23  quae). 

Für  quos  wurde  nach  Charis.  2,  7  S.  136  (162,  1),  Prise.  13, 

3,  13  S.  960  (9,  13)  und  (Serg.)   Eplic.  in  Donat.  1    S.  506  (502, 


—     469     — 

13)  auch  ques  (nach  dem  Freis.  des  Serg.  quies)  gebraucht,  Be- 
lege dazu  fehlen. 

58.  Der  Genet.  Plur.  ist  gewöhnlich  quormn,  quarum,  qiio- 
rinn.  Dazu  giebt  Charis.  in  der  unter  56  angeführten  Stelle  2,  7 
S.  136  (162,  1)   die  Nebenform  cuium,  welche  bei  Plaut.  Trin.  2,  234 

4,  133  (534)  im  Ambr.  und  Leipz.  ist,  dafür  im  vet.  quoium, 
vergl.  p.  472,  473.  Brix  schreibt  quorum,  da  ihm  quoium  als  Gen. 
Plur.  von  quoius,  a,  um  der  Bedeutung  wegen  nicht  zusagt,  auch 
will  ihm  quoium  als  Gen.  Plur.  von  qui,  wie  S.  Brandt  vielleicht 
mit  Recht  annimmt,   nicht  gefallen,   vergl.   die  Note  z.  d.  St.   auf 

5.  137.  Nach  Serv.  zu  Verg.  Aen.  1,  95  deklinierte  Cato  ques, 
quium,  wie  puppes,  puppium ;  einen  solchen  Genetiv  weist  Dietze 
(De  sermone  Catoniano  p.  19)  auch  aus  R.  R.  139  nach:  Si  deus, 
si  dea  es,  quoium  illud  sacrum  est. 

.  59.  Der  Dat.  und  Ablat.  Plur.  ist  meistens  quibus,  daneben 
qut's  oder  queis.  Vergl.  die  unter  56  mitgeteilten  Stellen  des  Charis. 
1,  15  S.  70  (91,  11)  und  des  Prise.  13,  3,  13  S.  960  (II  p.  9,  13).  So 
Plaut.  Amphitr.  prolog.  44;  Mosteil.  4,  3,  46  (1040);  Terent.  Andr. 

4,  1,  6  (630);  Lucil.  (ed.  L.  Müller  19,  3;  ed.  Lachmann  496)  bei 
Nonius  458,  2;  (ed.  L.  Müller  incert.  2;  ed.  Lachmann  1020%  2) 
bei  Lactant.  Instit.  6,  5,  2;  (ed.  L.  Müller  7,  16;  Lachmann  244 
hat  hier  quoi  si)  bei  Nonius  215,  3;  Lucr.  2,  1072;  4,  796;  5,  868; 

5,  878;  CatuU.  63,  46;  64,  80;  64,  145;  6Q,  37;  68,  13;  Verg. 
Georg.  1,  161;  Aen.  1,  95;  5,  511;  7,  444;  7,  570;  7,  742;  7,  799; 
8,  316;  10,  168;  10,  366;  10,  435;  Culex  122;  145;  151;  389; 
Horat.  Epod.  11,  9;  Serm.  1,  1,  75;  1,  3,  96;  1,  4,  72;  1,  4,  130; 

1,  5,  42;    1,  9,  27;   2,  8,  18;   Prop.  1,  8,  42;    1,  15,  41;   3,  34 
(33),  88;  Tibull.  1,  2,  53;  1,  6,  13;  (Messall.)  4,  1,  65;  4,  1,  120: 
Ovid.  Met.  2,  346;  3,  300;  6,  141;  7,  671;  11,  383;  Fast.  1,  571 
4,  134;   4,  365;  Trist.  5,  5,  44;   Ars  am.  3,  342;   Heroid.  5,  96; 
Manil.  1,  377;   1,  448;   1,  488;  2,  161;   2,  337;   2,  455;   3,  300: 

4,  133;  5,  2;    5,  281;    5,  475;   Stat.  Silv.  1,  2,  150;   2,  4,  16 
3,  2,  14;   4,  7,  54;   5,  3,  92;   5,  3,  98;   Theb.  1,  133;    1,  224: 

2,  109;  2,  110;   2,  225;   2,  316;   2,  448;   3,  158;   4,  22;   4,  78: 

5,  365;  5,  433;  6,  251;  6,  621;  11,  428;  11,  479;  12,  526;  Senec. 
Agam.  197;  Herc.  Oet.  1750  (so  Leo  nach  Gronov,  vergl.  Analecta 
p.  212;  Peiper  und  Richter  qua);  Med.  711  (714);  Octav.  621 
(633);  728  (742);  961  (990);  964  (993);  Oedip.  680  (693);  Phaedr. 
443;  Valer.  Flacc.  3,  318;  3,  505;  3,  660;  3,  684;  4,  614;  5,  490; 

6,  35;  6,  90;  6,  107;  6,  493;  7,  175;  7,  207;  Avien.  Arat.  844; 
Prise.  Carm.  2,  269;  2,  278;  2,  741;  Sidon.  Carm.  2,  242;  11,  109; 


-     470     - 

15,  106;  Ven.  Fortun.  2,  15,  9;  Auson.  Epitaph.  23,  1  und  2;  Ordo 
urbium  nobil.  80;  Anthol.  Lat.  21,  14  ed.  Riese  (ed.  Baehrens  4, 
211);  21,  274;  3,  203  v.  4  ed.  Burmann  (Meyer  975;  Riese  699; 
Baehrens  4,  100);  6,  86  v.  17  ed.  Burmann  (Meyer  1699;  Riese 
775;  Baehrens  2  p.  160);  806  v.  2  ed.  Riese  (App.  Phaedr.  7,  2); 
893  V.  35  ed.  Riese;  3,  106  v.  93  ed.  Burmann  (Meyer  920;  Riese 
931).  —  Orell.  Insc.  5863;  CLL.  2,  2660;  Cato  R.  R.  68;  Varro 
L.  L.  5,  1,  13;  5,  7,  41;  5,  8,  45;  5,  8,  51;  5,  8,  54;  5,  10,  74; 
5,  13,  78;    5,  22,  108;   6,  3,  24;    6,  5,  35;   7,  4,  74;   7,  7,  109; 

8,  23,  45;  10,  2,  11;  10,  2,  27;  10,  3,  64;  10,  3,  71  (.5,  25,  120 
hat  0.  Müller  quis,   Spengel  quod  his);   R.  R.  1,  1,  7;    1,  5,  3; 

1,  9,  2;  1,  16,  2;  2  praef.  6;  2,  1,  4;  2,  1,  16;  2,  1,  20;  2,  3,  3; 

2,  4,  10;  2,  7,  1;  3,  1,  9;  3,  7,  11;  3,  9,  3;  3,  9,  4;  Cic.  Ep. 
Fam.  11,  16,  3;  Att.  10,  11,  2;  10,  11,  3;  13,  22,  4  (Wesenberg 
schreibt  mit  Unrecht  quibus);  Auct.  bell.  Hispan.  23,  8;  Sallust. 
lug.  7,  7;  13,  6;  14,  10;  18,  1;  25,  4;  28,  4;  31,  12;  66,  4 
70,  5;  80,  3;  80,  5;  81,  1;  82,  2;  85,  37;  96,  4;  105,  1;  111,  2 
Liv.  21,  62,  2:  26,  15,  4;  30,  25,  7;  42,  43,  6;  44,  3,  2;  Tacit 
Ann.  1,  8;  1,  25;  1,  57;  1,  77;  2, -20;  2,  30;  2,  66;  2,69;  2,70 

2,  83;  2,  85;  3,  21;   3,  26;   3,  28;   3,  30;   3,  35;   3,  38;   3,  52 

3,  53;  3,  55;  3,  56;  3,  63;  3,  74;  Plin.  N.  H.  2,  71,  73  (181) 
7,  14,  12  (62);  9,  34,  53  (104);  12,  1,  2  (5);  14,  20,  25  (125) 
15,  8,  8  (34);  16,  30,  52  (120);  20,  9,  36  (95);  32,  2,  11  (21) 
33,  3,  20  (64);  Censorin.  3,  2;  17,  5;  17,  12;  18,  5;  Curt.  3,  2,  4 
3,  3,  1;  3,  6,  20;  4,  9,  3;  5,   1,  30;  7,  1,  4;   8,  1,  31;  8,  5,   19 

9,  4,  33;  Suet.  Aug.  36;  Tib.  4;  Domit.  5;  Gramm.  10  (ed.  Roth 
p.  261,  36  =  Reiffersch.  108,  12);  ed.  Reiffersch.  p.  11,  8;  lustin. 
11,  1,  7;  Gell  3,  10,  3;  3,  11,  2;  10,  27,  3;  12,  5,  2;  Apul  Met. 
3,  21  S.  212;  11,  21  S.  799;  Dictys  1,  7;  1,  15  (vergl  Dederich 
z  d.  St.);  1,  17;  1,  20;  1,  22;  2,  2;  2,  12;  2,  19;  2,  43;  2,  51 
u.  a  (Brünnert,  Sallust.  und  Dictys  Cretens.  p.  13  sagt,  dafs  Dictys 
gewöhnUch  quis  gebraucht  habe,  quibus  hat  er  1,  21;  2,  12;  2,  21; 
2,  23;  3,  18;  4,  17;  5,  4;  6,  5  gesetzt);  Lamprid.  Alex.  Sever. 
29,  2;  30,  2;  Vopisc.  Aurel.  1,  3;  Tertull.  Fall  3  p.  929;  4  p.  942; 
AureL  Vict.  Caes.  3,  11;  5,  13;  8,  8;  10,  4;  17,  7;  18,  2;  26,  1; 
28,  3;  28,  11;  33,  26;  35,  2;  38,  7;  39,  5;  39,  7;  39,  34;  40, 
15;  41,  15;  42,  15;  Epitom.  10,  4;  39,  7;  Eutr.  7,  11,  2;  10, 
15,  2,  vergl.  C.  Wagener,  Jahresbericht  Philolog.  42  p.  516;  lul 
Valer.  1,  34;  3,  17;  Claud.  Mamert.  2,  9  (135,  11);  2,  10  (138, 
15;  139,  5;  139,  20);  3,  11  (174,  17);  Itin.  Alex.  Mag.  93;  Plin. 
See.  Med.  3,  21. 


—     471     — 

Selten  ist  quiarum,  welches  bei  Fronto  ad  amic.  1,  8  (1,  5,  1) 
steht  und  in  einigen  weniger  guten  Hdschr.  Cic.  de  domo  23,  61 
geschrieben  ist. 

b)  cmus,  «,  um. 

00.  Zu  quis  und  qui  gehört  ein  Possessivum  cuins^  a,  um., 
archaisch  qiwws.,  welches  sowohl  interrogativ  wie  relativ  gebraucht 
wird.  Prise.  17,  19,  142  und  143  S.  1095  (179,  3):  Sciendum, 
quod,  quomodo  pronomina,  quae  finita  sunt,  habent  et  patria  et 
possessiva,  ut  nieus,  tuus,  noster,  vester,  nostras,  vestras,  sie  etiam 
nomen  infinitum  quis  vel  qui  habet  apud  nos  non  solum  patrium 
cuias,  quomodo  apud  Graecos  -oHaTzöc,.,  sed  etiam  possessivum, 
quod  tarn  interrogativum  esse  potest  quam  relativum,  ut  cuius., 
ctiia,  cnlum.  Sed  masculinum  in  fine  acuitur  differentiae  causa. 
Quod  autem  tarn  relativa  quam  interrogativa  possunt  esse,  quo- 
modo et  primitiva,  eorum  usus  comprobat.  Vergilius  in  Bucolico 
interrogative  protulit  (Eccl.  3,  1):  Die  mihi,  Damoeta,  cuium  pectis., 
an  Meliboei?  Terentius  in  Eunucho  (2,  3,  30):  Quid  virgo,  cuia 
est?  Idem  in  Andria  (5,  4,  29):  Quid  eam?  suamne  esse  dicebat? 
Non.  Cuiam  igitur?  Cicero  vero  in  Verrinis  de  praetura  urbana 
(Acc.  1,  54,  142)  relative  posuit  haec  eadem:  Cuia  res  est,  cuium 
periculum.  Et  necesse  est  omnibus  ea  gravari  syllabis,  quando 
sunt  relativa,  quomodo  et  primitiva  eorum  relationem  significantia. 
Und  12,  6,  29  S.  950  (595,  7):  Interest  et  refert  genetivo  solent  235 
adiungi  omnium  casualium  absque  supra  dictis  quinque  pronomi- 
nibus,  pro  quorum  genetivis  ablativos  ponimus  possessivorum ,  ut 
interest  et  refert  mea,  tua,  sua,  nostra,  vestra.  Cuia  quoque  in- 
finiti  possessivum  cum  supra  dictis  verbis  pro  genetivo  primitivi 
ponitur.  Cicero  pro  Vareno  (Frag.  ed.  Kayser  B  II  1 1  p.  5  =  ed. 
C.  F.W.  Müller  A  It  11  p.  232):  Ea  caedes  si  potissimum  crimini 
datur,  detur  ei,  cia'a  interfuit,  non  ei,  cnia  nihil  interfuit. 

Quoius  oder  cuius  kommt  bei  Plautus  und  Terenz  häufig,  bei 
anderen  Autoren  wie  Lucilius,  Cato,  Cornificius,  Cicero,  Virgil, 
Gellius  und  Arnobius  vereinzelt  vor;  dafs  es  sich  aber  im  Munde 
des  Volkes  erhalten  hat,  beweist  sein  Fortleben  in  der  spanischen 
Sprache  cuyo,  cuya  (Spengel  zu  Terent.  Andr.  4,  6,  24).  An 
folgenden  Stellen  kann  quoms  als  Nominativ  angesehen  werden 
(vergl.  Lorenz,  Jahresbericht  über  Plautus  1878  p.  12):  possum 
scire,  quo  profectus  quoius  sis  aut  quid  veneris  Plaut.  Amphitr, 
1,  1,  90  (346);  quoius  nunc  es  Amphitr.  1,  1,  219  (375);  quoius 
es   Amphitr.   1,  1,  222  (378);    Trucul.  2,  7,  44  (604);    quoius  sis 


—     472     — 

Terent.  Heaut.  5,  2,  48  (996).  —  Am  häufigsten  kommt  der  Nom. 
Plur.  des  Femininums  vor,  besonders  in  Verbindung  mit  vox  und 
res:  quoia  vox  resonat?  Plaut,  Pseud.  2,  4,  11  (702);  quoia  vox 
sonat  procul?  Plaut.  Curcul.  1,  2,  18  (111);  quoia  prope  me  hie 
vox  sonat?  Plaut.  Rud.  1,  4,  10  (239);  quoia  hie  vox  prope  me 
sonat  Plaut.  Trinum.  1,  2,  7  (45),  hier  steht  im  Ambros.  quia; 
nescio  quoia  vox  ad  aures  mi  advolavit  Plaut.  Merc.  5,  2,  3  (864); 
quoia  ad  auris  vox  mi  advolavit  Plaut.  Rud.  2,  3,  2  (332);  ut 
optima  condicione  sit  is,  cuia  res,  cuium  periculum  Cic.  Verr.  1, 
54,  142;  ne  is  redimeret,  cuia  res  esset  Verr.  3,  7,  16;  Apronius 
certiorem  facit  istum,  cuia  res  erat  Verr.  3,  27,  68;  cuia  res  Gell. 

1,  13,  7;    1,  22,  6;    2,  29,  15;    ferner  quoiast  navis  Plaut.  Stich. 

2,  2,  46  (370);  quoia  illa  mulier  intust  Merc.  4,  3,  21  (720),  hier 
in  allen  Büchern  quia;  virgo  quoiast  Terent.  Eunuch.  2,  3,  30 
(321);  et  quoia  Graeca  (fabula)  sit  Heaut.  prolog.  v.  8;  domus 
cuia  sit  Cornificius  4,  51,  64;  cuia  uxor  fuit  Plin.  bei  Gell.  9, 
16,  5;  quoiiast  fidicina  Plaut.  Epidic.  2,  2,  109  (294)  ist  von  Götz 
eingeklammert,  vergl.  dessen  Anm. ;  deic  igitur  quaeso,  quoia  sum 
Plaut.  Merc.  3,  1,  31  (529);  vix  dicam  quoiast  illa  Merc.  4,  2,  23 
(722);  quoia  ea  sit  rogitas  Merc.  4,  3,  22  (721);  quoia  sit  Stich.  2, 
5,  21  (478);  rogitare  occepit,  quoia  esset  Merc.  1,  2,  87  (199).  — 
Quoi'wn  oder  cuium  findet  sich  bei  Cic.  Verr.  2,  51,  127  cuium 
nomen  exisset,  ut  is  haberet  id  sacerdotium;  Verg.  Eclog.  3,  1 
cuium  pecus;  in  einer  Eidesformel  bei  Gell.  16,  4,  2  cuium  id 
censebis  esse. 

Von  den  anderen  Kasus  kommen  noch  vor:  Accus.  Singul. 
cedo  quomm  puerum  hie  adposuisti  Terent.  Andr.  4,  6,  24  (763); 
quoiam  bei  Plaut.  Pseud.  4,  4,  5  (1042)  quoiam  esse  te  vix  maxume; 
Cistell.  3,  1,  2  quoiam  esse  oportet  te;  Curcul.  2,  1,  14  (229) 
quoiam  vocem  ego  audeo;  Terent.  Andr.  5,  4,  29  (932)  quoiam 
igitur  (seil,  filiam)?  —  Abi.  quoiä  caussä  nunc  facio  opsidium  Ilio 
Plaut.  Bacch.  4,  9,  24  (948);  cuia  operä  [Troginu']  calix  per  castra 
cluebat  Lucil.  (869  ed.  Lachmann:  30,  14  ed.  L.  Müller)  bei  Nonius 
p.  81,  3  und  87,  32,  an  der  letzten  Stelle  in  den  Hdschr.  quia; 
das  oben  aus  Cicero  pro  Vareno  angeführte  Fragment  und  Arnob. 
1,  30  disquirere,  in  cuia  possessione  versemini,  cuia  in  re  sitis.  — 
Die  Formen  des  Plural  sind  sehr  selten,  quoiae  erant  Plaut. 
Rud.  3,  4,  40  (745)  und  quoium  bei  Plaut.  Trinum.  2,  4,  133  (534): 
neque  umquam  quisquamst,  quoius  ille  ager  fuit,  quin  pessume 
ei  res  verterit;  quoium  fuit,  alii  exolatum  abierunt  alii  emortui, 
wo   einige   quorum,    andere  quoius  schreiben   und  einige  quoium 


—     473     — 

als  Neutr.  Singul.  ansehen  (Bergk),  andere  als  Genet.  Plur.  er- 
klären (Bücheier,  Lat.  Deklinat.  p.  46),  vergl.  S.  469. 

Inschriftlich  ist  quoius  überliefert:  quoium  noraen  und  quoiave 
in  fide  CLL.  1,  198  Z.  5;  10;  29;  eum  quoium  und  quo  quis 
eorum  quoium  eum  agrum  locum  . .  .  esse  oportet  1,  200  Z.  8;  10; 
magistratus  pr(ove)  magistratu  quoia  de  ea  re  iurisdictio  erit  1, 
204  CoL  2  Z.  1  und  2. 

Quoius  oder  cuius  in  Zusammensetzungen  mit  nam  und  vis 
findet  sich  sehr  selten :  quoianam  vox  prope  me  sonat  Plaut.  Bacch. 
4,  9,  55  (979)  und  cuiavis  oratio  insimulari  potest  Apul.  Mag.  c.  82 
(vergl  Hildebrand  II  p.  602). 

c)    aliquis  oder  aliqui.,  aliqua  oder  aliquae^  aliquid 
oder  aliquod. 

61.  Aus  quis  oder  qui  zusammengesetzt  und  in  der  Dekli- 
nation mit  demselben  übereinstimmend  ist  das  unbestimmte  ali- 
quis oder  aliqui^  aliqua^  selten  dafür  aliquae,  aliquid  oder  ali- 
quod. Die  Meinung  früherer  Gelehrter,  dafs  aliquis  für  alius  quis 
stehe,  ist  unbegründet,  vergl.  Seyffert-Müller  zu  Cicer.  Lael.  p.  247 
und  Kvicala,  Pronomina  p.  11  (87).  Denn  in  cum  capra  aut  nepa 
aut  exoritur  nomen  aliquod  beluae  Enn.  (Fab.  75  ed.  L.  Müller) 
bei  Cic.  de  rep.  1,  18,  30,  odio  aut  amore  aut  cupiditate  aut  ira- 
cundia  aut  dolore  aut  laetitia  aut  spe  aut  timore  aut  errore  aut 
aliqua  permotione  mentis  Cic.  de  orat.  2,  42,  178,  commentabar 
declamitans  saepe  cum  M.  Pisone  et  cum  Q.  Pompeio  aut  cum 
ahquo  cotidie  Brut.  90,  310,  cum  mercaturas  facerent  aut  ahquam 
ob  causam  navigarent  Verr.  5,  28,  72,  propter  divitias  aut  genus 
aut  aliquas  opes  de  rep.  3,  13,  23,  nee  manus  . . .  nee  pedes  aut 
aliqua  membra  Tim.  6,  19,  Ti.  Gracchum  ex  Lucanis  cum  equitatu 
ac  levi  armatura  Beneventum  venire  iubent,  legionibus  stativisque 
ad  obtinendas  res  in  Lucanis  aliquem  praeficeret  Liv.  25,  15,  20 
und  in  anderen  Stellen,  die  in  der  Anmerk.  351  von  Fr.  Haase  zu 
Reisigs  Vorlesungen  (herausgeg.  von  J.  H.  Schmalz  und  G.  Landgraf 
II  p.  50  und  51)  aufgeführt  sind,  ist  die  ausdrückliche  Bezeichnung 
des  anderen  gleich  überflüssig,  wie  in  §a)Joiaiv  -/j  xpöxaiatv;  tj 
nnicu  TpoTrqj;  Sophocl.  Oed.  Col.  474,  oder  in  rj  IlavoQ  opyäc,  ^  tivoq 
&BO)u  [lohh  Eurip.  Med.  1162.  So  drückt  das  Ortsadverbium  ali- 
quo  an  folgenden  Stellen :  interea  in  angelum  aliquo  abeam  Terent. 
Adelph,  5,  2,  11  (786);  aliquo  mihist  hinc  ahlegandus  Hecyr.  3, 
3,  53  (413);  ut  aliquo  ex  urbe  eam  amoveas  Plaut.  Epid.  2,  2,  94 


—     474     - 

(279);  iam  aliquo  aufugiam  Mil.  Glor.  2,  6,  99  (582);  si  quales- 
libet  aliquo  coiciantur  Cic.  Nat.  Deor.  2,  37,  93;  ut  hinc  concedas 
aliquo  ab  ore  eorum  aliquantisper  Terent.  Heaut.  3,  3,  11  (572); 
ab  eorum  oculis  aliquo  concederes  Cic.  Catil.  1,  7,  17;  conliniare 
bastam  aliquo  Fin.  3,  6,  22;  si  aliquo  eum  (animum  mors)  deducit 
Cat.  Mai.  19,  66;  denwjrandum  potius  aliquo  est  de  domo  37,  100; 
si  eum  . .  nobilitas  aliquo  iinpuHsset  in  Vatin.  6,  15:  dum  qn-oßciscor 
aliquo  Terent.  Andr.  2,  1,  29  (329);  quom  hinc  egens  proj'ugiet 
236  aliquo  militatum  Adelph  3,  3,  31  (385)  u.  a.  die  durch  diese  Verba 
genügend  augezeigte  Veränderung  des  Aufenthalts  nicht  noch  be- 
sonders aus.  Dafs  aber  die  Alten  in  aliquis  nicht  alius  mit  ver- 
standen, geht  daraus  hervor,  dafs  sie,  wenn  die  Verschiedenheit 
.  der  Person  oder  des  Gegenstandes  bezeichnet  werden  sollte,  nicht 
nur:  cum  ei  Simonides  an  quis  alius  artem  memoriae  poUiceretur 
Cic.  Fin.  2,  32,  104,  ne  quis  eo  anno  alius  magistratus  Liv.  3, 
32,  6,  ne  qua  intrare  mas  aUave  quae  bestia  possit  Varro  R.  R. 
3,  5,  3,  nam  ei  causa  alia  quae  fuit  Terent.  Hecyr.  4,  4,  .73  (695), 
aut  vero  alia  qua,e  natura  mentis  et  rationis  expers  haec  efficere 
potuit?  Cic.  Nat.  Deor.  2,  44,  115,  vicia  aut  quid  aliut  Varro 
R.  R.  3,  13,  1  corbes  ab  eo  quod  eo  spicas  aliudve  quid  corrue- 
bant  Varro  L.  L.  5,  31,  139,  vehiculum  in  quo  faba  aliudve  quid 
vehitur  5,  3],  140,  ne  . .  quod  aliud  ludricrum  ederet  Tacit.  Ann. 
13,  31,  aliudve  quod  belli  commercium  14,  33,  inde  aut  Gabios 
aliamve  quam  urbem  quaesituri  sumus  Liv.  5,  54,  1,  num  quo 
alio  modo  commodius  potuerit  fieri  Cic.  Invent.  2,  13,  44,  neve 
cum  quo  alio  communicet  Caes.  bell.  Gall.  6,  20,  1,  sive  quo  alio 
mavult  noraine  appellet  Tacit.  de  orator.  25,  non  magis  asses  quam 
denarii  aliaeve  quae  res  significantur  Varro  L.  L.  5,  36,  170,  et 
sie  secunda  aut  quae  alia  5,  36,  183  u.  a.  m.  verbanden,  sondern 
auch:  ut . .  alius  aliquis  ad  certamen  procederet  Senec.  Contr.  10, 
2  (31),  9,  inquit  ille  Socrates  aut  aliquis  alius 'SiiSi  beata'26,  4, 
aut  aliqua  alia  causa  retro  dedit  sanguinem  Nat.  Quaest.  3,  15,  5, 
dum  aliud  aliquid  flagiti  conficiat  Terent.  Phorm.  5,  2,  5  (770), 
ut . .  aliud  aliquid  acquireret  Cic.  Fin.  4,  17,  46,  aliquid  aliud 
videbimus  Ep.  Att.  3,  10,  1,  aliud  aliquid  sequemur  Ep.  Att.  3, 
16,  cum  aliud  aliquod  factum  rectum  aut  utile  contenditur  Invent. 

1,  II,  15,  aliud  quoque  aliquod  genus  incidet  Invent.  2,  25,  74, 
sibi  aliud  quoque   aliquod  controversiae   genus   adsumunt  Invent. 

2,  33,  102,  quare  aliud  alvjuod  hominis  sumnium  bonum  reperien- 
dum  est  Fin.  2,  33,  109,  ut  per  aliuni  aliquem  te  ipsum  ulcis- 
cantur  Divin.  in  Caecil.  6,  '2'2^  quae  non  habent  caput  aut  aliquam 


-     475     — 

allam  partem  Varro  L.  L.  9,  46,  78,  sie  item  genere  aliquo  alio 
Varro  L.  L.  9,  33,  47,  expulsus  non  alio  aliquo^  sed  eo  ipso  cri- 
mine  Cic.  pro  Sestio  24,  53,  alio  aliqno  impedimento  agere  Quintil. 
Declam.  265  (ed.  Ritter  p.  82,  19),  alius  ab  alia  aliqua  re  Varro 
L.  L.  8,  9,  21,  adsumpta  alia  aliqua  constitutione  Cic.  Inveut.  2, 
19,  58,  cum  alia  aliqua  arte  de  orat.  2,  9,  36  sagten. 

62.  1.  Nom.  Sing.  Mascul.  aliquis  wird  gewöhnlich  sub- 
stantivisch gebraucht,  doch  kann  aliquis  auch  als  Adjektiv 
stehen:  fictus  aliquis  dolor  Cicer.  de  orat.  2,  45,  189;  aliquis 
locus  Top.  21,  79;  aliquis  metus  Divin.  in  Caecil.  7,  24;  hospes 
aliquis  6,  50;  aliquis  splendor  dignitasque  Verr.  2,  43,  106;  aut 
bonos  aliquis  aut  potestas  aut  procuratio  2,  48,  120;  non  hospes, 
non  denique  aliquis  Siculus,  sed  quaestor  populi  Romani  4,  65, 
146;  quia  sit  aliquis  in  litteris  Gavius  5,  63,  164;  ut  aliquis  patri- 
monii  naufragus,  inimicus  otii  pro  Sulla  14,  41;  scripulus  .  .  ali- 
quis (alicui  C.  F.  W.  Müller)  Harusp.  resp.  5,  1 1 ;  poeta  .  .  aliquis 
26,  57;  aliusne  est  aliquis  improbis  civibus  peculiaris  populus  pro 
Sestio  58,  125;  ahquis  fatalis  casus  Phil.  6,  7,  19;  sive  deus  ali- 
quis sive  natura  Acad.  2,  19,  61;  aliquis  dolor  Fin.  2,  21,  69; 
si  sapiens  aliquis  miser  esse  possit  3,  3,  11 ;  aliquis  dolor  Tuscul. 
1,  34,  82;  2,  20,  46;  Pacideianus  aliquis  4,  21,  48;  aliquis  amor 
4,  34,  72;  in  ipso  mundo  deus  inest  ahquis  Nat.  Deor.  1,  20,  52; 
aliquis  non  pulcherrimus  deus  1,  29,  80;  aliquis  imprudens  Off. 
3,  17,  68;  sensus  moriendi  aliquis  Cato  Mai.  20,  74;  aliquis  casus 
Lael.  22,  84;  ahquis..  deus  23,  87;  si  status  erit  ahquis  civitatis 
Ep.  Farn.  4,  14,  4;  casus  aliquis  Fam.  16,  12,  1;  nitorem  orationis, 
si  modo  is  est  ahquis  in  nobis  Ep.  Att.  13,  19,  5;  casus  ahquis 
Matius  bei  Cic.  Ep.  Fam.  11,  78,  8. 

Nom.  Sing.  Mascul.  aliqui  wird  gewöhnlich  adjektivisch 
gebraucht:  ahqui  morbus  Cato  R.  R.  157,  7;  magistratus  aliqui 
Cicer.  pro  Quint.  22,  71;  lapis  ahqui  Verr.  Acc.  1,  56,  147;  ordo 
aliqui  2,  55,  137;  aliqui  quaestus  3,  84,  195;  aliqui  fortis  et  ex- 
periens  arator  3,  11,  28;  magistratus  aliqui  4,  65,  146;  finis  ali- 
qui pro  Cluent.  3,  7;  aliqui  motus  novus  pro  Mur.  14,  30;  si  est 
aliqui  sensus  pro  Sest  62,  131;  ahqui  ludus  pro  Cael.  12,  28; 
dolor  aliqui  Ep  Fam.  7,  1,  1;  deus  aliqui  Acad.  2,  7,  19  und 
anularius  ahqui  2,  26,  86;  Myrmecides  aliqui  2,  38,  120;  deus 
aliqui  Tuec.  1,  11,  23;  aliqui  tahs  terror  4,  16,  35;  ahqui  terror 
5,  21,  62;  uon  iratus  ahqui  deus  Nat.  Deor.  3,  38,  91;  casus 
aliqui  Off.  1,  32,  115;  aliqui  casus  3,  7,  33;  deligitur  aliqui  ple- 
rumque  dux  de  rep.  1,  44,  68  und  aliqui  scrupus  3,  16,  26;  deus 


-     476     - 

aliqui  Har.  resp.  28,  62;  aliqui  si  non  famae  pudor  at  supplicii 
timor  Prov.  cons.  6,  14;  metus  aliqui  Cael.  bei  Cic.  Farn.  8,  7,  1; 
aliqui  plebeius  Liv,  4,  35,  9;  consensus  aliqui  patrum  Liv.  7,  13,  8; 
aliqui  motus  Liv.  23,  1 6,  7 ;  aliqui  paries  Vitruv.  7,  4,  1 ;  aliqui 
locus  8,  7,  7;  hiatus  aliqui  Veg.  de  re  mil.  3,  20;  repentinus  ali- 
qui casus  Gell.  1,  13,  3;  facinorosus  aliqui  et  scelestus  mortalis 
Fronto  de  nep.  amisso  2,  7  (233,  2) ;  imbecillus  aliqui  Tert.  Cult. 
fem.  2,  11;  quasi  novus  aliqui  Minuc.  F'el.  5,  2;  cibus  aliqui  Sulp. 
Sever.  Dial.  I,  11,  1;  anachoreta  aliqui  1,  17,  3;  aliqui  palatii 
decurio  Amm.  Marcel  1.  20,  4,  20;  potest  in  asino  meo  latere  ali- 
qui vel  vultus  hominis  vel  facies  deorum  Apul.  6,  29  S.  440,  vergl. 
Hildebrand  z.  d.  St. 

Aber  aliqui  steht  zuweilen  auch  substantivisch.  Sit 
237  aliqui  dissolutior  Cic.  Verr.  3,  62,  143;  quod  aliqui  fecerit  3,  88, 
205;  aliqui  Oppianicum  gratis  condemnavit  pro  Cluent.  41,  113; 
num  purgetur  aliqui  pro  Sulla  13,  39;  aliqui  ex  vobis  pro  Cael. 
3,  7;  emissus  aliqui  e  carcere  pro  Plane.  12,  31;  cum  qua  sit 
ahqui  deprehensus  Cael.  bei  Cic.  Farn.  8,  7,  2;  ahqui  ex  nostris 
Caes.bell.  Gall.  5,  26,  4;  quomodo  prodesse  aliqui  possit  Senec. 
Epist.  109,  1;  breviores  vias  rerura  aliqui  excogitare  possit  109,  5; 
aliqui  vestrum  Gell.  11,  13,  5;  ut  aliqui  eum  sorte  ductus  acci- 
peret  Vopisc.  Prob.  8,  5 ;  edatur  hie  aliqui  ibidem  Tert.  Apol.  23, 
vergl.  Firm.  Mat.   12,  5;  28,  4. 

2.  Nom.  Sing.  Femin.  aliquß  ist  als  Adjektiv  häufig, 
aber  als  Substantiv  sehr  selten,  so:  aliqua  spiritum  viri 
redemit  suo,  aliqua  se  super  ardentis  regura  misit  Senec.  Contr. 
10,  3  (32),  2  und  porrigit  aliqua  mendico  rogata  stipem  10,  4 
(33),  20. 

Aliquae  als  Nom.  Sing.  Femin.  findet  sich  sehr  selten.  Sin 
aliquae  res  eum  vel  impediet  vel  morabitur  Cic.  Ep.  Fam.  6,  20,  2 
im  Med.,  aber  Baiter  und  Wesenberg  schreiben  aliqua  res;  tam- 
quam  aliquae  res  verberet  Lucr.  4,  264.  Lachmann  zu  Lucr.  4, 
638  führt  aus  Fest.  S.  254  an:  Quispiam  quin  significet  aliquis,  et 
quaepiam  aliquae.  Verderbt  ist  Val.  Flacc.  5,  670  im  Vatic.  fas 
aUquae  nequeat  sie  femina,  Baehrens  hat  mit  Madvig  geschrieben 
mas  aliquae  nequeat,  si  femina,  worin  aliquae  Neutr.  Plur.  sein 
würde.     Schenkl  setzt  hinter  nequeat  einen  Punkt. 

3.  Nom.  Sing.  Neutr.  aliquid  wird  in  der  Regel  substan- 
tivisch gebraucht.  ylZ/^MzV  findet  sich  Inschr.Henz.  6197:  Plaut. 
Stich.  5,  4,  31  im  vet.  (aus  aliquid  von  derselben  Hand);  Terent. 
Eun.  2,  3,  17;  5,  5,  29;   5,  5,  31;   Adelph.  1,  1,  13;    5,  4,  3  im 


—     477     — 

Bemb.;  Cic.  Verr.  3,  67,  156  ipi  Vat.  Palimps.;  5,  52,  136  in  dem- 
selben und  im  Reg.;  4,  9,  19;  4,  16,  36;  4,  57,  126;  5,  45,  119; 
5,  58,  149  im  Reg.;  5,  53,  139  in  demselben  m.  pr. 

Aliquid  kann  allein  stehen,  z.  B.  Cic.  Fin.  5,  20,  55;  5,  20, 
57 ;  5,  22,  62 ;  5,  24,  72  u.  a.  m.  oder  es  kann  der  Genetiv  eines 
Substantiv,  gewöhnlich  im  Sing.,  davon  abhängig  sein,  so:  acer- 
bitatis  Cic.  pro  Scaur.  3,  4;  aetatis  Verr.  5,  25,  64;  artificii  5,. 
25,  64;  atrocitatis  Phil.  6,  3,  7;  auctoritatis  pro  Süll.  3,  10;  cala- 
mitatis  pro  Cluent.  64,  178;  captionis  pro  Quinct.  16,  53;  consilii 
de  domo  5,  11;  criminis  Verr.  2,  37,  90;  culpae  pro  Cluent.  56, 
153;  cupiditatis  Parad.  6,  3,  49;  damni  Fin.  5,  30,  91;  decoris 
pro  Milon.  32,  86;  defensionis  Verr.  1,  57,  149;  disputationis  de 
fato  10,  21;  erroris  Tuscul.  1,  36,  88;  excusationis  Cato  Mai.  18, 
65;  exempli  Verr.  3,  90,  210;  flagitii  Leg.  agr.  2,*  35,  97;  formae 
Verr.  5,  25,  64;  honoris  pro  Rose.  Am.  37,  108;  invidiae  pro  Flacc. ' 
5,  13;  iracundiae  Phil.  8,  6,  19;  laudis  Tuscul.  1,  3,  6;  Phil.  2, 
8,  20;  levationis  Tuscul.  2,  24,  57;  loci  Catil.  4,  20,  21;  lucelli 
Verr.  3,  30,  72;  lucis  Phil.  4,  1,  1;  miseriae  Tim.  13,  46;  mo- 
destiae  de  domo  18,  48;  morae  Verr.  4,  64,  142;  muneris  Verr. 
3,  69,  161;  leg.  agr.  2,  17,  46;  mutationis  de  fato  20,  47;  negotii 
pro  Caecin.  20,  57;  20,  58;  offensionis  Legg.  1,  19,  51;  Off.  3,  29, 
105;  opinionis  pro  SuU.  3,  10;  periculi  Verr.  2,  37,  90;  potestatis 
Rep.  2,  28,  50;  potionis  Tuscul.  3,  19,  46;  praesidii  Verr.  1,  28, 
72;  praeiudicii  pro  Plane.  23,  55;  rationis  pro  Cael.  20,  50;  ro- 
boris  Cato  Mai.  10,  34;  salis  Phil.  2,  8,  20;  sanitatis  pro  Marceil. 
10,  32;  sapientiae  10,  32;  sceleris  Leg.  agr.  2,  35,  97;  sermonis 
pro  Flacc.  5,  13;  speculae  pro  Cluent.  26,  72;  stabilitatis  Tuscul. 
5,  30,  85;  superstitionis  Legg.  2,  18,  45;  suspicionis  Phil.  1,  3,  7; 
temporis  pro  Cael.  18,  42;  utilitatis  Phil.  2,  8,  20;  eius  modi  Divin. 
in  Caecil.  13,  43;  Verr.  1,  15,  40;  1,  55,  143;  5,  58,  149;  Phil. 
2,  32,  80;  Fin.  4,  11,  27;  Tuscul.  3,  19,  44;  Nat.  Deor.  2,  32,  82; 
Divinat.  2,  13,  32;  Rep  1,  11,  17;  huius  modi  Academ.  2,  30,  98; 
Nat.  Deor.  1,  25,  70;  huiusce  modi  pro  Rose.  Amer.  8,  22;  37, 
105;  Leg.  agr.  2,  25,  65;  istius  modi  Verr.  4,  57,  126  u.  a.,  seltener 
ein  Genet.  Plur. ,  wie  z.  B.  insidiarum  Cic.  Leg.  agr.  2,  20,  54; 
nummorum  Verr.  5,  5,  10;  nummulorum  4,  24,  53;  Fin.  5,  2,  6 
u.  a.  —  Auch  kann  der  Genet.  eines  Neutr.  eines  Adjektivs  der 
IL  Deklination  von  aliquid  abhängen,  so:  boni  Cic.  Phil.  6,  6,  15; 
certi  Nat.  Deor.  1,  6,  14;  Divinat.  2,  3,  8;  commodi  Fin.  1,  10, 
32;  Off.  3,  5,  26;  divini  Divinat.  2,  17,  38;  falsi  pro  Caecin.  1,  3; 
pro  Cluent.  63,  177;  Fin.  1,  7,  22;  mali  Fin.  5,  30,  91;  novi  Rep. 


—     478     — 

1,  19,  31;  probi  Off.  3,  3,  15;  reliqui  Verr.  3,  52,  121;  sinceri 
Divinat.  2,  57,  118;   taetri  Nat.  Deor.  2,  56,  141;  veri  Academ. 

2,  22,  73;  2,  38,  119  u.a.:  anstatt  des  Genet.  kann  auch  das 
Neutr.  eines  Adjektivs   zu   aliquid  treten,  so:    beatum  Nat.  Deor. 

1,  31,  86;  dignum  Fin.  3,  5,  18;  Tuscul.  3,  16,  35;  Rep.  1,  8, 
13;  1,  13,  19;  3,  3,  4;  Legg.  1,  22,  59;  divinum  Divinat.  1,  38, 
81;  Legg.  1,  22,  59;  dubium  Verr.  5,  53,  139;  extremum  pro  Sest. 
65,  136;   pro  Marcell.  9,   27;   Nat.   Deor.   2,  13,   35;   Cato  Mai. 

2,  5;  19,  69;  honestum  Fin.  2,  14,  44;  Off.  2,  3,  9;  3,  4,  20; 
flagitiosum  Fin.  2,  19,  60;  improvisum  Tuscul.  4,  26,  57;  magnum 
Harusp.  resp.  10,  20;  miuimum  Fin.  1,  6,  20:  optimum  Fin.  4, 
14,  37;  perfacetum  pro  Plane.  14,  35;  perfectum  Nat.  Deor.  2, 
13,  35;  perniciosum  Legg.  2,  5,  13;  praeclarum  Verr.  3,  64,  151; 
pro  Muren.  10,  23;  pulchrum  atque  praeclarum  Cato  Mai.  13,  43; 
repentinum  Tuscul.  4,  26,  57;  rusticum  pro  Plane.  14,  35;  sacro- 
sanctum  pro  Balb,  14,  33;  summum  Fin.  4,  4,  37;  unum  Fin.  5, 
7,  18;  Tuscul.  4,  5,  10;  Divinat.  1,  55,  125;  Invent.  1,  42,  79 
u.  a.;  das  letztere  ist  immer  der  Fall,  wenn  das  Adjektiv  nach 
der  III.  Deklination  geht,  wie  z.  B.  populäre  Cic.  Verr.  3,  19,  48: 
Phil.  1,  9,  21;  probabile  Academ.  2,  10,  32;  Fin.  3,  17,  58;  salu- 
tare  Legg.  1,  11,  31;  senile  Cato  Mai.  11,  38:  simile  Verr,  1, 
17,  44;  Fin.  5,  14,  38;  Tuscul.  4,  21,  47;  tale  Academ.  2,  18, 
60;  Tuscul.  3,  23,  55;  Divinat.  2,  21,  49;  Rep.  6,  10,  10;  LaeL 
11,  39;  21,  78;  veri  simile  Nat.  Deor.  1,  25,  69  u.  a,  oder  wenn 
es  ein  Komparativ,  ist,  wie  z.  B.  acutius  pro  Sest.  64,  135;  gravius 
pro  Quinct.  16,  52;  pro  Caecin.  10,  29;  iniquius  pro  Quinct.  22,  70; 
interius  Nat.  Deor.  1,  11,  26;  melius  Academ.  2,  7,  19;  Tuscul. 
5,  17,  50;  Nat.  Deor.  1,  21,  60;  2,  6,  16;  2,  30,  76;  3,  7,  18; 
Legg.  1,  19,  52;  uberius  Legg.  1,  5,  15  u.  a. 

Spät  und  selten  kommt  auch  aliquid  neben  einem  Sub- 
stantiv vor:  onus  aliquid  in  bis  reponere  Gaius  Dig.  1,  8,  5; 
via  aut  aliquid  ius  fundi  lavol.  Dig.  8,  1,  20;  propter  ahquid 
forte  suum  vitium  Ulpian.  Dig.  27,  10,  16  §  3;  officium  ahquid 
gerit  Marcian.  34-,  9,  2  §  1 ;  aliquid  commodum  habere  Paul.  35, 
1,  37;  aliquid  modicum  fideicommissum  Ulpian.  35,  3,  1  §  6:  ali- 
quid mancipium  lavol.  38,  2,  36;  ut  ahquid  damnum  stipulator 
patiatur  Cels.  42,  1,  13  §1;  si  damnum  aliquid  passurus  sit  Paul. 
46,  3,  99;  si  vero  aliquid  fuerit  ad  decisionem  ambiguitatis  im- 
pedimentum  Imp.  lustinian.  Cod.  8,  10,  14  (8,  11,  1).  Früher 
schrieb  man  auch  Cic.  Fin.  2,  33,  109  aliud  aliquid  hominis  sum- 
mum  bonum  reperieudum   est,    aber  in   neueren   Ausgaben  steht 


—     479     — 

dafür  richtig  aliquod  und  nisi  aliquid  prol'ecto  iiesse  Liv.  2,  38, '4 
finden  wir  im  Med.,  aber  auch  hier  ist  richtig  ahquod  geschrieben. 
Nom.  Sing,  Neutr.  aliquod  wird  gewöhnlich  adjektivisch 
gebraucht:  ad  aliquod  tarnquam  admiuiculum  Cic.  Lael.  23,  88; 
animal  Fin.  5,  10,  28;  si  causa  est  in  argumentis  firmissima  quae- 
que  maxime  tueor,  sive  plura  sunt  sive  aliquod  unum  de  orat.  2, 
72,  292;  bellum  pro  Font.  15,  33;  de  domo  23,  61;  Phil.  13,  1,  2; 
Caes.  bell.  Gall.  6,  15,  1;  quanivis  magnum  aliquod  (beneficium) 
accepent  Off'.  2,  20,  (')9;  commercium  Tuscul.  5,  23,  Q)Q\  unum  ali- 
quod conimoduui  Fin.  5,  16,  45;  commodum  Legg.  1,  8,  25;  consilium 
Plaut.  Menaech.  5,  2,  94  (847);  Terent.  Phor.  1,  4,  1  (179);  Prise. 
5,  3,  16  S.  674  giebt  aliquid,  aber  7,  11,  57  S.  760  iu  den  übrigen 
Büchern  aulser  dem  St.  Gall.  und  Carlsr.  aliquod;  Cic.  pro  Sest.  14, 
32;  Tacit.  Histor.  2,  41;  corpus  Cic.  Nat.  Deor.  3,  12,  30;  crimen 
pro  SuU.  24,  67:  pro  Cael.  30,  72;  pro  Deiot.  6,  17;  decus  Verg.  Aeu 

2,  89;  dedecus  Ci€.  pro  Muren.  5,  12;  delictum  pro  Balb.  28,  64 
pro  Marcel!.  6,  18;  Val.  Maxim.  2,  6,  3;  delenimentum  Tacit.  Hiät 
1,  77;  desiderium  Cic.  pro  Sest.  56,  121;  detrimentum  Corn.  Nep 
Attic.  2,  3;  dictum  Cic.  pro  Font.  17,  40;  pro  Cluent.  65,  184 
pro  Sulla  8,  25 ;  pro  Plane.  34,  85 ;  discrimen  Leg.  agr.  2,  3,  6 
Catil.  4,  2,  4;  pro  Plane.  22,  54;  donum  Phil.  13,  32;  Tacit.  Hist 
1,  70;  emolumentum  Cic.  pro  Font.  12,  27;  exemplum  Phil.  13 
17,  34;  Lael.  7,  23:  unum  aliquod  de  nefariis  istius  factis  Verr 
1,  24,  62;  fatum  Catil.  2,  5,  11:  flagitium  pro  Muren.  5,  12;  fru- 
mentum  de  domo  6,  14;  genus  Verr.  1,  23,  60;  3,  96,  224;  Fin. 
4,  16,  43;  Rep.  1,  29,  45;  Legg.  2,  23,  59;  impedimeutum  Leg. 
agr.  2,  9,  24;  incendium  Verr.  1,  58,  153;  interdictum  Rep.  1, 
13,  20;  iudicium  pro  Plane.  39,  93;  ius  Verr.  1,  42,  108;  de  domo 
15,  41;  Rep.  2,  23,  43;  3,  8,  13;  litigium  Plaut.  Menaech.  5,  2, 
15  (765);  lumen  (in  früheren  Ausgaben  nomen)  Enn.  (Fab.  75  ed. 
L.  Müller)  bei  Cic.  Rep.  1,  18,  30;  Off.  1,  29,  103;  Lael.  8,  27; 
magnum  malum  Terent.  Adelph.  3,  4,  64  (509);  membrum  Cic. 
Phil.  8,  5,  15;  momentum  Fin.  4,  12,  30;  munusculum  Verr.  3, 
37,  85;  munus  Tim.  1,  4;  navigium  pro  Balb.  27,  61;  negotium 
Legg.  1,  8,  26;  nomen  Verg.  Aen.  2,  81;  2,  89;  numen  Cic.  Nat. 
Deor.  2,  2,  4;  3,  4,  10;  officium  Prov.  consul.  20,  47;  Lael.  7,  24; 
oppidum  Verr.  5,  11,  27;  oraculum  Diviuat.  2,  48,  100;  urnamen- 
tum  Leg.  agr.  1,  8,  25:  pabulum  Cato  Mai.  14,  49;  pondus  Fin. 

3,  6,  20;  principium  Nat.  Deor.  1,  8,  20;  promissum  Off.  1,  10,  32; 
receptaculum  Tuscul.  1,  22,  52;  regnum  pro  Sest.  30,  &Q\  scitum 
Legg.  2,  4,  8;   scriptum   Fin.  5,  1,  2;    semen  Colum.   11,  3,  57; 


-     480     — . 

Signum  Cic.  Divinat.  1,  55,  124;  Parad.  5,  2,  37;  pro  Marcell. 
1,  2;  simulacrum  pro  Sest.  13,  30;  Legg.  1,  22,  59;  solacium  Verr. 
5,  49,  128;  somnium  Divinat.  2,  53,  108;  2.,  71,  146;  specimen 
Divin.  in  Caecil.  8,  27;  telum  pro  Quinct.  2,  8;  Tacit.  Ann.  13,  26; 
tempus  Cic.  pro  Flacc.  32,  80;  de  domo  3,  7;  11,  29;  Nat.  Deor. 
1,  9,  21;  Off'.  3,  24,  93;  vas  Tuscul.  1,  25,  61;  verbum  pro  Balb. 
16,  36;  Divinat.  2,  40,  83;  Ovid.  Trist.  3,  14,  43;  Quintil.  9,  3, 
58;  vestigium  Cic.  Verr.  5,  62,  161;  pro  Font.  5,  12;  pro  Rabir. 
5,  16;  Visum  Academ.  2,  26,  83;  vitium  Off.  1,  37,  134;  vocabulum 
Varr.  L.  L.  10,  2,  35;  volnus  Cic.  Phil.  12,  1,  1  u.  a.  —  Es  kann 
aber  auch  zu  aliquod  das  Neutr.  Sing,  eines  Adjektivs  treten,  in 
diesem  Falle  ist  das  Adjektiv  als  Substantiv  anzusehen,  so  etiamsi 
sit  bonum  aliquod  praeter  virtutem  Cic.  Tuscul.  5,  8,  21;  si  possit 
eiusdem  modi  exsistere  falsum  aliquod  Academ.  2,  31,  101;  qui 
non  neglegentia  privatum  aliquod  commodum  laeserit  pro  Rose. 
Amer.  39,  113;  ad  ea  si  voluptas  accesserit,  unum  aliquod  acces- 
serit  commodum  corporis  Fin.  5,  16,  45;  quod  fissum  periculum, 
quod  commodum  aliquod  ostenderet?  Divinat.  2,  12,  28;  fieri 
tamen  permagna  accessio  potest,  si  aliquod  aeternum  et  infinitum 
impendere  malum  nobis  opinemus  Fin.  l,  17,  55;  quicumque  in- 
tueatur  in  aliquod  maius  malum  Tuscul.  3,  13,  28;  miseriae  pro- 
xumus  est  is,   qui  adpropinquans  aliquod   malum   metuit  Tuscul. 

4,  16,  35;  non  lex  improba,  non  perniciosa  largitio,  non  auditum 
aliquando  aliquod  malum  rei  publicae  quaeritur  pro  Muren.  37, 
80;  nee  fraudare  suo  vetere  nomine  potius  quam  aliquod  novum 
exquirere  Fin.  5,  30,  91;  interdum  etiam  aridum  aliquod  ex  oleo 
prius  coquitur  Cels.  5,  17,  2  (166,  21  ed.  Daremberg);  hierher 
gehört  auch  Cic.  Divin.  in  Caecil.  9,  27  si  unum  aliquod  in  te 
cognoveris,  was  Halm  richtig  durch  »irgend  eine  einzelne  Eigen- 
schaft« übersetzt  hat. 

Sehr  selten  kommt  aliquod  substantivisch  vor:  tum  aliquod 
ex  iis,  quae  supra  scripta  sunt,  infunditur  Cels.  6,  7,  4  (242,  2) 
und  si  praetendentibus  aliquod  sine  iudice  credatur  Ulpian.  Dig. 
50,  5,  1  im  Eingang. 

63.  Gen  et.  Sing,  lautet  alicuius^  wofür  auch  quin  aliquoiii 
siet  saecli  permultaque  eodem  sint  genere  von  Lucr.  2,  1079  ge- 
schrieben ist;  aliquoius  schreibt  0.  Müller  Varro  L.  L.  6,  24;  7,  10, 
an  beiden  Stellen  Spengel  alicuius.  —  Aliquae  war  nach  Charis. 
Art.  gramm.  2,  7  S.  133  (159,  8)  eine  archaische  Nebenform  des 
Genet.  und  Dat.  Femin.,   nach  den  Exe.  ex  Charis.   arte  gramm. 

5.  116  (559,  41)  war  dieselbe  nur  im  Genet.  gebräuchlich. 


—    481     — 

Dat.  Sing,  ist  alicui^  aber  Senec.  Contr.  9,  5  (28),  11  schreibt 
H.  J.  Müller  mit  Bursian  nihil  est  miserius  quam  ubi  aliquoi  ex 
miseria  sua  invidia  quaeritur.  Alicui  ist  dreisilbig  gemessen  von 
Tibull.  4,  7,  1;  Ovid.  Trist.  4,  7,  7. 

Für  den  Abi.  Sing,  aliquo  kommt  eine  alte  Form  aliqui  vor. 
Dieselbe  findet  sich  nur  bei  Plautus  und  zwar  für  das  Masculinum 
ab  aliqui  Epidic.  3,  1,  11  (322),  öfter  als  Neutrum  im  substan- 
tivischen Gebrauche,  wie  Aulul.  prol.  24;  Mil.  Glor.  4,  4,  46  (1182); 
iMostell.  1,  3,  18  (174);  Persa  2,  2,  10  (192);  Truculent.  5,  30  (922); 
5,  31  (923).  Ritschi  schrieb  Mercat.  2,  4,  24  (493)  auch  aliqui, 
aber  Götz  ahquid. 

Einen  archaischen  Nomin.  Plur.  aliques  statt  aliqui  bezeugt 
Charis.  2,  7  S.  133  (159,  8).  —  Der  Nomin.  und  Accus.  Plur. 
Neutr.  ist  überall  aliqua,  wie  Cic.  Top.  13,  54;  pro  Rose.  Amer. 
45,  131;  Verr.  3,  71,  168;  5,  56,  145;  pro  Rabir.  Post.  9,  25; 
Divinat.  2,  28,  60;  Off.  3,  13,  54;  Liv.  30,  14,  4;  34,  6,  5;  Vell. 
Paterc.  2,  114,  3;  2,  125,  3;  Colum.  5,  1,  1;  11,  1,  8;  Plin.  N.  H 
praef.  25;  2,  7,  5  (16);  2,  63,  63  (158);  2,  103,  107  (235);  3,  5, 
9  (57);  5,  9,  9  (50);  7,  1,  1  (6);  7,  2,  2  (20);  7,  48,  49  (153); 
10,  75,  98  (211);  11,  1,  1  (1);  11,  3,  2  (7);  11,  4,  3  (10);  11, 
36,  42  (119);  16,  25,  39  (94):  16,  27,  51  (118);  19,  5,  26  (80); 
21,  7,  18(39);  21,  1,3,  44(76);  21,  15,  54(91);  Tacit.  de  orator. 
25;  Lamprid.  Anton.  Heiig.  18,  4;  Mythogr.  2,  153  u.  a. 

Neben  dem  gewöhnlichen  Dat.  und  Abi.  Plur.  aliquibus^ 
der  nach  dem  archaischen  Nomin.  aliques  gebildet  ist,  kommt 
aliquis  vor:  Inschr.  Orell.  750  Z.  21;  Liv.  24,  22,  14;  26,  15,  3;  240 
26,  49,  6;  45,  32,  6;  Plin.  N.  H.  2,  12,  9  (55);  2,  48,  49  (112): 
7,  15,  13  (66);  7,  17,  17  (77);  8,  45,  70  (177);  8,  58,  83  (225); 
9,  20,  37  (73);  11,  1,  1  (1);  11,  37,  48  (132);  13,  4,  6  (27) 
13,  16,  31  (103);  14,  2,  4  (25);  17,  24,  37  (231);  19,  6,  31  (98); 
19,  7,  36  (119);  24,  19,  118  (179);  25,  3,  7  (22);  25,  13,  94 
(150);  27,  5,  19  (36);  29,  1,  8  (28);  36,  5,  4  (12);  37,  2,  11 
(30).  —  Atiquahus  gebraucht  Soran.  21,  39  (p.  10,  22). 

64.  Zusammensetzungen  mit  aliquis  sind  nur  wenige  und 
wurden  sehr  selten  angewandt : 

a)  Igitur .  .  quod  servi  nostri .  . .  vel  ex  traditione  nanciscun- 
tur,  sive  quid  stipulentur,  vel  ex  aliqualihet  causa  adquirant,  id 
nobis  adquiritur  Gaius  Instit.  2  §  87;  vel  aetatis  aut  aliqualihet 
causa  Cael.  Aur.  Chron.  1,  4,  70;  seu  conchyHoleguli  seu  ex 
aliquolibet  corpore  mercatores  Cod.  Theod.  13,  1,  9.  Zu  be- 
merken ist,  dafs  die  der  ersten  Stelle  ganz  entsprechenden  Worte 

Neue -Wagener,  Lat.  Formenlehre.    II.    3.  Aufl.  31 


—     482     — 

des  Gaius  Dig.  41,  1,  10  §  1  und  lustinian.  Instit.  2,  9,  3  lauten: 
igitur  quod  servi  nostri  ex  traditione  nanciscuntur  sive  quid 
stipulentur,  vel  ex  qualihet  alla  causa  acquirunt,  id  nobis  acqui- 
ritur  und  item  vobis  adquiritur,  quod  servi  vestri  ex  traditione 
nanciscuntur  sive  quid  stipulentur  vel  ex  qualibet  aHa  causa  ad- 
quirunt,  auch  Cael.  Aurel.  Chron.  1,  4,  122  liest:  cum  alia  qua- 
lihet percussibili  materi. 

b)  Von  aliqnispiam  oder  aliquipiam  sind  die  meisten  in  Hdschr. 
überlieferten  Formen  für  falsche  Lesarten  erklärt  (vergl.  Madvig, 
Opusc.  acad,  1  S.  464  folg.),  so  ist  bei  Cic.  pro  Sest.  29,  63  zwar 
im  Par.  und  Gembl.  aliquapiam  vi,  aber  im  Par.  ist  nach  ali 
ein  a  über  der  Zeile  hinzugefügt;  mit  der  Korruptel  aliquapiam 
wird  aliquaedam  verglichen,  welches  der  Par.  m.  pr.  in  der  näm- 
lichen Rede  Kap.  67,  140  für  alia  quaedam  hat.  Aliquodpiam 
membrum  wurde  Tusc.  3,  9,  19  ohne  handschriftliche  Autorität 
gelesen.  Geschrieben  ist  von  Engelbrecht  bei  Glaud.  Mamert,  3, 
12  (176,  6):  sed  an  aliorumpiam  qui  interimunt  animas  garrien- 
tibus  nugis  lentamur,  vergl.  Engelbrecht,  Die  Sprache  des  Claud. 
Mamert.  p.  98. 

c)  Für  alicuiquam  bei  Cic.  Nat.  Deor.  2,  65,  163  und  Liv. 
41,  6,  11  war  alii  cuiquam  oder  ali  cuiquam  zu  schreiben.  Bei 
Cic.  Divin.  2,  50,  104  hat  Gronov.  aliquidquam  für  quicquam  aus 
keinem  anderen  Grunde  geschrieben,  als  weil  im  Leid.  B.  vor  quic- 
quam eine  kleine  Rasur  ist. 

d)  Aut  iteratione  verbi  aut  repetitione  aut  aliquocumque  huius 
modi  motu  accidunt  Aquil.  Rom.  42,  Stephan,  las  alio  quocumque. 

e)  Quo  enim  se  aliquavis  nobilitas  ultra  distendit  quam  haec? 
Cassiod.  Var.  1,  4. 

f)  AHcuiusdam  ist  im  cod.  Ambros.  des  lul.  Valer.  1,  13  über- 
liefert, aber  Kühler  schreibt  (p.  23,  20)  cuiusdam. 


d)  ecquis  oder  ecqui'^,    ecqua  oder  ecquae?,    ecquid 
oder  ecquod'} 

65.  Das  Fragewort  ecquis^  sagt  Reisig  in  seinen  Vorlesungen 
§  127,  ist  der  Etymologie  nach  das  schwierigste,  und  er  hat  Recht, 
denn  auch  heute  ist  die  etymologische  Erklärung  noch  nicht  sicher. 
Prise.  1,  7,  40  S.  556  (I  31,  10)  sagt:  ecquid  pro  enquid  und  Albin. 
Orthogr.  S.  2319  (301,  12):  ecquid  per  c  in  prima  syllaba,  quo- 
niam  significat  en  quid,  n  in  c  converso;  andere  erklären  ecquis 
lür  et  quis  oder  an  quis  (vergl.  Hand  Tursell.  II  351),  andere  für 


—     483     — 

ec  (entstanden  aus  der  Partikel  ecce,  über  die  auch  die  wider- 
sprechendsten Ansichten  herrschen,  vergl.  Kühner,  Lat.  Gramm.  1 
p.  889,  9  und  besonders  A.  Köhler  in  Wölfflins  Archiv  5  p.  16) 
und  quis.  Nach  Ribbeck  (Beitr.  zur  Lehre  der  lat.  Part.  p.  42) 
ist  ec,  welches  den  Fragewörtern  ecquis,  ecquid,  ecquo,  ecquando, 
eceubi  (iJTiou  Labb.  gl.)  Lebhaftigkeit  giebt,  auf  ein  indefinites  *eque 
zurückzuführen,  das  wieder  aus  der  Interjektion  e  und  dem  enkli- 
tischen que  besteht. 

In  ecquis  ist  die  erste  Silbe  durch  Position  lang,  aber  bei 
Plautus  ist  sie  auch  kurz  gebraucht,  vergl.  Lorenz  zu  Pseud.  1122, 
der  für  die  Kürze  der  Silbe  Bacch.  583,  Stich.  352,  Captiv.  459, 
Pers.  107,  225,  Trinum.  870  (vergl.  Brix),  Rud.  413,  Trucul. 
2,  1,  43;  3,  1,  18  anführt,  vergl.  Ribbeck  Fragm.  Trag.  Rom. 
CorolL  (1)  p.  51,  C.  F.  W.  Müller  Plaut.  Prosod.  p.  296,  424. 

Für  ecquis  und  andere  Formen  ist  in  einigen  Hdschr.  des 
Cicero  equis  geschrieben,  vergl.  Ribbeck  a.  a.  0.,  auch  ist  aus  Un- 
kenntnis der  Abschreiber  an  vielen  Stellen  der  Anfang  des  Wortes 
dadurch  verderbt,  dafs  et  für  ec  gesetzt  ist.  —  Ecquit  steht  Plaut. 
Pseud.  2,  4,  58  im  vet.,  decurt.  und  Vat. 

66.  a)  Nom.  Sing.  Mascul.  ecquis  wird  gewöhnlich  sub- 
stantivisch gebraucht,  doch  kann  ecquis  auch  als  Adjektiv 
stehen:  ecquis  inventus  est  postea  praetor,  qui  Cic.  Verr.  1,  43, 
111;  ecquis  est  iudex  3,  62,  142;  ecquis  umquam  reus . .  .  sie 
accusatus  est  pro  Font.  16,  37;  ecquis  erit  modus  Verg.  Eclog. 
10,  28;  ecquis  erit  tibi  finis  amandi  Ovid.  Amor.  3,  1,  15;  pri- 
mum  ecquis  Latini  nominis  populus  defecerit  ad  nos,  deinde  ecquis 
homo  ex  quinque  et  triginta  tribubus  ad  Hannibalem  transfugerit 
Liv.  23,  12,  16;  ecquis  deus  Mamert.  Grat.  act.  22  (p.  261,  30 
ed.  Baehrens).  —  Ecquis  illaec  est  quae  lugubri  succinctast  stola 
schreibt  L.  Müller  im  Ennius  (Fab.  452)  bei  Nonius  198,  1,  doch 
ist  dieser  Gebrauch  als  Femin.  zweifelhaft,  Ribbeck  hat  set  quis. 

Nom.  Sing.  Mascul.  ecqiii  wird  gewöhnlich  adjektivisch 
gebraucht:  ecqui  pudor  Cic.  Verr.  4,  8,  18  und  an  derselben  Stelle 
ecqui  metus;  ecqui  locus  de  domo  10,  24,  aber  auch  als  Sub- 
stantiv kommt  es  vor:  ecqui  poscit  prandio  Plaut.  Stich.  1,  3,  69 
(222);  ecqui  seditiosus  cui  ille  non  familiaris  Cic.  pro  Sest.  52,  110. 

b)  Nom.  Sing.  Femin.  ecqua  steht  gewöhnlich  als  Adjek- 
tiv: ecqua  tandem  lex  est  tarn  acerba  Cato  Orig.  5,  5  (p.  24,  8 
ed.  Jordan)  bei  Gellius  7  (6),  3,  37;  ecqua  pars  inest  praemi  mihi 
Plaut.  Menaech.  1,  2,  26  (139);  ecqua  ancillast  illi  Mil.  Glor.  3, 
1,   199  (794);  ecqua  inde  periisset  soxor  Terent.  Eunuch.  3,  3,  15 

31* 


-     484     - 

(521);  ecqua  consuetudo,  ecqua  lex,  ecqua  actio  Cic.  Invent.  2, 
12,  42;  ecqua  virgo  sit  aut  mulier  digna  Verr.  1,  24,  63;  ecqua 
civitas  est  Verr.  4,  11,  25;  ecqua  tarnen  puero  est  amissae  cura 
parentis  Verg.  Aen.  3,  341 ;  ecqua  puella  Ovid.  Fast.  4,  488,  aber 
als  Substantiv:  ecqua  tot  in  caedes  animum  promittit  Stat.  Theb. 
5,  129. 

Auch  Nom.  Sing.  Feinin.  ecquae  findet  sich  oft  als  Ad- 
jektiv: ecquae  advenerit  .  . .  navis  mercatoria  Plaut.  Bacch.  2,  3, 
1  (235);  ecquae'  ea  de  re  aut  eius  rei  sit  lex,  consuetudo,  actio 
Cicer.  Invent.  1,  28,  43;  ecquae  in  ea  ipsa  lege  sit  exceptio  2,  45, 
131 ;  ecquae  facultas  suscipiendi  maleficii  fuerit  pro  Rbsc.  Amer. 
33,  92;  ecquae  res  expetitur  Verr.  2,  48,  120;  ecquae  religio  4, 
8,  18;  ecquae  vox  umquam  est  audita  consulum  pro  Sest.  30,  64; 
ecquae  turbulenta  contio  52,  110;  ecquae  seditio  52,  110;  ecquae 
poterit  esse   distinctio  Academ.  2,  26,  86;    ecquae  spes  Ep.  Att. 

2,  6,  2;  7,  8,  4;  ecquae  Caesaris  invidia  Ep.  Att.  7,  12,  6;  ecquae 
pacifica  persona  Ep.  Att.  8,  12,  4. 

c)  Nom.  Sing.  Neutr.  ecquid  wird  in  der  Regel  als  Sub- 
stantiv gebraucht,  so  z.  B.  ecquid  erit  praemi  Enn.  (Fab.  388 
ed.  L.Müller)  bei  Cicer.  Cato  Mai.  1,  1;  ecquid  novi  consilii  lul. 
Valer.  3,  19  (p.  131,  1  ed.  Kubier)  u.  a.,  dann  dient  es  auch  dazu, 
um  eine  einfache  direkte  wie  indirekte  Frage  einzuleiten,  vergl. 
Kraut,  Über  Syntax  und  Stil  des  jüngeren  Plinius  p.  26.  Martial 
gebraucht  ecquid  (2,  24,  5;  7,  6,  1;  7,  35,  7;  10,  103,  3;  11,  1,  7) 
nicht  in  rhetorischen  Fragen,  sondern  wo  eine  Bejahung  vermutet 
oder  gehofft  wird. 

Nom.  Sing.  Neutr.  ecquod  wird  adjektivisch  gebraucht: 
rus  ecquod  habeam  Suni  Terent.  Eunuch.  3,  3,  13  (519);  ecquod 
eius  rei  artificium  Cicer.  Invent.  2,  12,  42;  ecquod  iudicium  Verr. 

3,  57,  131;  ecquod  bellum  5,  32,  84;  ecquod  ahud  iudicium  pro 
Cluent.  37,  103;  ecquod  est  huius  factum  aut  commissum  pro  Sulla 
26,  72;  verbum  ecquod  umquam  excidit  26,  72;  ecquod  incendium 
in  Pison.  11,  26;  ecquod  tantum  malum  Ep.  Att.  3,  10,  2:  ecquod 
Pompei  desiderium  Ep.  Att.  7,  12,  6;  ecquod  asylum  Liv.  1,  9,  5; 
ecquod  auxilium  5,  48,  6. 

C7.    Ein  Beispiel  des  Genet.  Sing,  ist  nicht  nachweisbar. 

Dat.  Sing,  eccui  findet  sich  Cicer.  pro  Muren.  33,  68;  Phil.  5, 
3,  8;  Apul.  Met.  11,  27  S.811  nach  einer  Konjektur  von  Stewech, 
welche  auch  Eyssenhardt  in  den  Text  gesetzt  hat,  Hildebrand 
schreibt  dafür  ecqui,  vergl.  dessen  Note  z.  d.  St.;  Löwe,  Gloss. 
nom.  S.  107. 


—    485    — 

Acc.  Sing.  Bequem:  Plaut.  Poenul.  5,  2,  84  (1044);  Rud.  1, 
2,  37  (125):  Stich.  2,  2,  18  (342);  Terent.  Hecyr.  5,  3,  6  (804); 
Cicer.  Verr.  2,  4.  11:  3,  12,  29;  3,  26,  64:  5,  20,  51:  5,  26,  67; 
pro  Font.  7,  14  (11,  24):  pro  Sulla  11,  32:  Nat.  Deor.  3,  16,  41; 
Ep.  Att.  10,  18,  3:  15,  21,  1;  Cael.  bei  Cic.  Ep.  Farn.  8,  15,  1.  — 
Ecquam  Plaut.  Pseud.  1,  5,  67  (482);  Varro  R.  R.  1,  2,  3;  Cic. 
Verr.  2,  27,  67:  de  imper.  Cn.  Pomp.  23,  67;  Ep.  Att.  9,  13,  3 
(hier  schreibt  Wesenberg  et  quam). 

Abi.  Sing,  ccguo:  Cic.  Invent.  2,  13,  43;  Verr.  1,  24,  62; 
2,  65,  158:  3.  12,  31;  Ep.  Att.  3,  15,  2.  —  Wie  der  Abi.  aliqui 
adverb.  vorkommt,  so  auch  ecqui:-  coepi  observare,  ecqui  maiorem 
filius  mihi  honorem  haberet,  quam  eins  habuisset  pater  Plaut. 
Aulul.  prol.  16:  ecqui  de  me  fiat  mentio  Mil.  Clor.  4,  2,  3  (993), 
wo  von  Brix  und  Lorenz  ecquid  gelesen  wird:  ecqui  scis  quantum 
suscipiat  sceleris  Catull.  88,  4  ed.  Lachmann,  Luc.  Müller  u.  a., 
von  Baehrens,  Riese  wird  ecquid  geschrieben:  letzterer  verweist 
in  der  Anm.  auf  Cic.  Tusc.  1,  15  ecquid  intellegis  quantum  mali 
de  humana  conditione  deieceris,  wo  auch  einige  Hdschr.  ecqui 
haben;  so  auch  Plin.  Ep.  4,  6,  2,  wo  der  cod.  M(ediceu8)  ecquid, 
aber  cod.  D(resdensis)  ecqui  hat. 

Nom.  Plur.  ecqui  Cic.  Ep.  Att.  10,  3  und  Stat.  Theb.  10,  215. 

Acc.  Plur.  ecqiios  Cic.  Nat.  Deor.  1,  29,  80.  —  Ecquas  Plaut. 
Pseud.  1,  5,  69  (484). 

68.  Ein  Kompositum  von  ecquis  scheint  nur  das  Fragewort 
ecquisnam  zu  sein,  von  dem  sich  folgende  Formen  nachweisen 
lassen:  Nom.  Sing,  ecquisnam  tibi  dixerit  Cic.  in  Vatin.  16,  38.  — 
Ecquaenam  fuerit  mundi  genitalis  origo  et  simul  ecquae  sit  finis 
Lucr.  5,  1212,  1213:  illud  dubiuni  ad  id,  quod  summum  bonum 
dicitis,  ecquaenam  fieri  possit  accessio  Cic.  Fin.  4,  24,  67;  ecquae- 
nam nobis  spes  salutis  relinquatur  Ep.  ad  Quint.  fr.  1,  4,  2.  — 
Ecquidnam  adfuerunt  Plaut.  Poenul.  3,  3,  5  (619);  ecquidnam 
meminit  Mnesilochi  Bacch.  2,  2,  28  (206):  ecquidnam  in  tabulis 
patet  lucelli  expensum  Catull.  28,  6:  ecquidnam  sit  honestum, 
ecquid  aequum  Cic.  Top.  21,  82.  —  Ecquodnam  curriculum  Cic. 
Brut.  6,  22:  ecquodnam  principium  putatis  libertatis  capessendae 
Phil.  10,  9,  19.  —  Abi.  Sing,  ecquonam  Plaut.  Rud.  2,  2,  7  (313); 
Cornific.  2,  17,  26;  Catull.  10,  8;  Cicer.  Orat.  partit.  14,  48;  pro 
Deiot.  14,  40;  Ep.  Att.  9,  9,  1.  —  Nom.  Plur.  ecquinam  Mamertin. 
Genethl.  Maxim.  10  (110,  12  ed.  Baehrens).  —  Acc.  Plur.  ecquos- 
nam  Cicer.  in  Vatin.  11,  26. 


—     486     — 

e)  quidam,  quaedam^  quiddam  und  quoddam. 

69.  Quldam  ist  aus  qui  und  dam  zusammengesetzt;  letztere 
Form  ist  nach  Corssen  (Kritische  Beiträge  p.  502  und  Aussprache 
II  856)  aus  *diam  d.  h.  diem  entstanden  und  quidam  bedeutet 
»ein  gewisser  eines  Tages«. 

Das  Mascul.  quidam  und  Femin.  quaedam  kommen   als  Sub- 
stantiv   und    Adjektiv   vor,    aber    das   Neutr.    quiddam   ist  immer 
substantivisch   und    quoddam   immer    adjektivisch    gebraucht,    so: 
quiddam..   commemorandum  videtur  Cicer.   pro  Balb.  7,  18;   in 
hac  imbecillitate .  .  inest  quiddam  pro  Milon.  31,  84;   immensum 
quiddam   et  infinitum    est   post  redit.   in   senatu  1,  3;    admonent 
quiddam  Phil.  1,  11,  28;   quiddam   molitus  est  Phil.   2,  19,  48; 
quiddam  incredibile  dicere   pro   Balb.    1,  2;    ut   etiam   Cordubae 
natis  poetis,    pingue   quiddam   sonantibus    et   peregrinum,   tamen 
auris  suas  dederet  pro   Arch.   10,  26;    maius   quiddam   mihi  pro- 
posui  Verr.  act.  prim.  12,  34;  aliud  quiddam  Verr.  act.  prim.  6, 
15;  Leg.  agr.  2,  4,  10;  pro  Flacc.  14,  33;  ut  in  iis  quiddam  divi- 
num esse  diceret  Academ.   1,  9,  33;   itaque   non  placuit  Epicuro 
medium  esse  quiddam  inter  dolorem  et  voluptatem  Fin.  1,  11,  38; 
huius  modi  quiddam  Fin.  5,  18,  49;  ut  habeat  quiddam  ingenitum 
quasi  civile  atque  populäre  Fin.  5,  23,  66 ;  quiddam  mali  Legg.  3, 
10,  23.  —  In  angiportum  quoddam  desertum  Terent.  Eun.  5,  2,  6 
(845);    fuit   quoddam    (seil,  simulacrum)   Cicer.  Verr.  4,  49,   109; 
quoddam  novum  monstrum  Verr.  5,  56,  145;   in  quoddam  odium 
iniustum  pro  Cael.  12,  29;  quoddam  commune  vinculum  pro  Arch. 
1,  2,  vergl.  C.  F.W.  Müller  zu  Seyffert  LaeHus  p.  210:  aliud  quod- 
dam genus  Leg.  agr.  3,  3,  10;  aliud  quoddam  filum  Lael.  7,  25; 
quintum  genus  singulare  eorumque  quattuor,  quae  supra  dixi,  dis- 
simile  quoddam  Academ.  1,  7,  26;  simplex  quoddam  et  solum  et 
unum  bonum  Academ.  1,  10,  35;  foedus  quoddam  sapientium  Fin. 
1,  20,  70;    quoddam  tempus  Invent.  1,  2,  2;    querulum  quoddam 
et  flebile  Amm.  Marcell.  31,  1,  2  u.  a. 

In  der  Deklination  richtet  sich  quidam,  quaedam,  quiddam 
und  quoddam  genau  nach  qui,  quis,  also  cuiusdam,  cuidam,  quen- 
dam,  quandam  (über  die  Verwandlung  des  m  in  n  vor  d  vergl. 
die  unter  28  S.  391  aus  Priscian  angeführten  Stellen)  u.  s.  vv. ;  ein 
unregelmäfsiger  Nomin.  Plur.  quesdom  wird  von  Prise.  13,  3,  13 
S.  960  (9,  18)  aus  Accius  (v.  477)  citiert. 

Der  Plural  kommt  in  der  älteren  Latinität  wenig  vor,  so  hat 
z.  B.   Plautus   denselben  gar  nicht   angewandt  (vergl    A.  Prehn, 


—     487     — 

Quaest.  Plautin.  de  pronomin.  indefin.  p,  9),  aber  Terent.  Adelph. 
4,  5,  13  (647)  sagt:  habitant  hie  quaedam  mulieres  pauperculae ; 
Titin.  (v.  156)  bei  Festus  p.  360  Müller:  ut  quidam  perhibent  viri; 
Pompon.  (V.  192)  bei  Senec.  Epist.  3,  6:  quidam  adeo  in  latebras 
fugerunt,  vergl.  noch  oben  quesdam  aus  Accius. 

f)  quivis,  quaevis^  quidvis  und  guodvis. 

70.    Quivis  und  quaevis  werden  substantivisch  und  adjektivisch 
gebraucht,  quidvis  (wofür  auch  quitvis  Plaut.  Mil.  2,  4,  5  und  2, 
6,  20  im  vet.   m.  pr.   geschrieben  ist)    kommt  substantivisch  und 
quodvis   adjektivisch   vor,    so   quidvis   Plaut.   Asin.    3,  3,  81   (671); 
Mil.  Glor.  3,  1,  155  (750);  Pers.  4,  4,  56;  Terent.  Heaut.  3,  1,  60 
(470);  Cato  R.  R.  17,  1;  Cic.  Verr.  1,  27,  68:   2,  54,  134:  3,  18 
45;   3,  64,  150;    pro  Cluent.  35,  96;   pro  Ligar.  12,  34;   Phil.  2 
19,  48;   6,  7,  19;  11,  5,  12:  12,  10,  24;    de  divinat.  2,  54,  112 
Horat.  Carm.  3,  24,  43:  Serm.  2,  3,  127;  Epist.  1,  15,  17;  2,  2,  8 
dafür  quidvolt  Plaut.  Mercat.  5,  4,  31.  —  Oppidum  quodvis  Plaut 
Mil.  Glor.  4,  4,  30  (1157);  minimum  quodvis  tempus  Lucr.  3,  606 
intestinum  quodvis  Lucr.  4,   118;  quodvis  exsilium  Cic.  pro  Ligar 
11,  33;  suum  quodvis  (genus)  schrieb  Ernesti  bei  Cic.  de  opt.  gen 
erat.  1,  1  mit  dem  Oxf.  U.  (im  St.  Gall.  suum  quoius,  im  Wittenb 
suumque  ius),  andere  suus  est  cuique  sonus  oder  suus  est  cuique 
certus  sonus,    letzteres  hat  Kayser  aufgenommen;    quodvis  quam- 
libet  tenue  munusculum  Cael.  bei  Cic.  Ep.  Fam.  8,  10,  3,  im  Med. 
steht  hier  quidvis  quamvis  tenue  munusculum. 

In  quodvis  ist  vis  von  quod  getrennt  bei  Cato  R.  R  52,  2 
hoc  modo  quod  genus  vis  propagabis. 

Quivis,  quaevis,  quidvis  und  quodvis  wird  wie  qui,  quis  dekli- 
niert; unregelmäfsig  ist  quoivismodi  Plaut.  Persa  3,  1,  58  (386) 
und  Pseud.  2,  4,  51  (741),  vergl.  Lorenz  z.  d.  St.  und  Prehn  a.  a.  0. 
p.  6  und  28 ;  ferner  eine  Dativform  quovis  Apul.  Met.  7,  3  S.  450 
und  8,  8  S.  531,  vergl.  Hildebrand  S.  523  und  673.  —  Ein  Ablativ 
quivis  steht  Terent.  Adelph.  2,  3,  1  (254)  abs  quivis  homine  und 
Plaut.  Stich.  4,  2,  47  (627)  quicumvis  depugno  multo  facilius  quam 
cum  fame. 

Eine  Zusammensetzung  mit  quivis  ist  quivis cumque  ^  welche 
jedoch  selten  vorkommt:  nee  repentis  itum  cuiusviscumque  ani- 
mantum  Lucr.  3,  388  und  quoviseumque  loco  potes  hunc  finire 
libellum  Mart.  14,  2,  1. 


—     488    — 

g)  quilibet,  quaelibet,  quicllibet  und  quodtihet. 

71.  Für  quilibet  und  quaelibet,  welche  adjektivisch  und  sub- 
stantivisch gebraucht  sind,  wie  für  quid/ibet,  welches  nur  als  Sub- 
stantiv, und  für  quodlibet^  welches  nur  als  Adjektiv  vorkommt, 
wurde  von  den  älteren  Schriftstellern  quiluhet  u,  s.  w.  geschrieben, 
vergl.  über  den  Wechsel  von  u  in  i  Brambach,  Neugestaltung  der 
lat.  Orthographie  p.  107.  Über  quilibet  in  der  Bedeutung  von 
quicumque  vergl.  Paucker,  Addenda  lexicis  latinis  p.  71,  Quid- 
libet  oder  quidlubet  als  Substantiv  findet  sich  bei  Plaut.  Persa 
4,  4,  54;  Trinum.  2,  4,  118  (519);  Terent.  Heaut.  ^,  1,  55  (464); 
Afran.  (v.  409)  hei  Cicer.  Tuscul.  4,  20,  45  und  4,  25,  55;  Cic. 
Ep.  Farn.  9,  15,  2  und  Att.  10,  6,  2;  Horat.  Carm.  1,  37,  10; 
Serm.  1,  9,  12;  Epist.  1,  17,  28  und  Ars  poet.  10  u.  a.  —  Als 
Adjektiv  quodlibet  ^  so  quodhbet  periculum  Cornific.  3,  3,  5;  si 
unum  quodlibet  probare  iudici  potuerit  Cicer.  pro  TuU.  19,  45; 
nomen  quodhbet  Horat.  Serm.  1,  2,  126  u.  a.,  aber  auch  quod- 
libet als  Substantiv  kommt  vor,  so  cum  quodlibet  horum  aliquis 
conterit  Gels.  6,  8,  1  (p.  244,  22  ed.  Daremberg)  und  quodlibet 
igitur  physicis  rationibus  et  disputationibus  adserant  Augustin.  civ. 
Del  4,  11   (160,  4  ed.  Dombart). 

In  quilibet  kann  auch  qui  von  übet  getrennt  werden, 
so  sagt  Sali.  Catil.  5,  4  cuius  rei  lubet  Simulator  ac  dissimulator. 

Quilibet  u.  s.  w.  folgt  in  seiner  Deklination  dem  Pronomen  qui, 
doch  ist  zu  bemerken,  dafs  für  Nom.  Sing.  Femin.  quaelibet  auch 
qualibet  gesagt  ist:  quarum  item  pars  qualibet  partium  etc.  Claud. 
Mamert.  2,  3  (110,  13);  ein  Dativ  quoilubet  steht  bei  Plaut.  Poenul. 
1,  2,  17  (227). 

h)  quicumque^  quaecumque,  quodcumque. 

72.  Quicumque  ist  aus  qui  —  cum  —  que  zusammengesetzt; 
cum,  d.  h.  quom  ist  der  Accusativ  des  Pronominalstammes  quo 
[irgend  wann]  (so  Corssen,  Aussprache  II  838,  877,  878;  dagegen 
Kvicala,  Untersuchungen  auf  dem  Gebiete  des  Pronom.  p.  44)  und 
que,  gekürzt  aus  *qued,  der  Ablat.  Sing,  des  indefiniten  Prono- 
minalstammes qui  (irgend  wie),  vergl.  Wölfflin,  Gemination  im 
Lateinischen  p.  449. 

In  der  älteren  Zeit  wurde  für  quicumque  auch  queiquomque 
geschrieben,  so  in  Inschriften:  C.  I.  L.  I  197,  5;  200,  49;  202;  II 
19,  22;  203,  6;  205  II  53;  206,  17,  24,  51,  83,  98,  152;  quem- 


—     489     — 

quomque  I  206,  32;  quoquomque  I  205  I  16,  114  u.a.m.,  vergl. 
Corssen  a,  a.  0.,  oder  in  Hdschr. :  quaequomque  Plaut.  Mil.  Glor. 
2,  4,  36  (437):  quiquoiiique  Lucil.  (14,  27  ed.  L.  Müller)  bei 
Donat.  ad  Tereut.  Phorin.  1,  4,  7;  queicumque  Lucil.  (1,  38)  bei 
Nonius  500,  17  u.  a.  m.  —  Im  Neutr.  Sing,  steht  auch  quotcum- 
que  lex  colon.  Genet.  3,  7  Z.  23. 

M  in  quicumque  ist  bis  in  die  Kaiserzeit  immer  geschrieben, 
auch  später  ist  nicht  häufig  dafür  ein  n  gesetzt,  wie  z.  B.  Martial. 
2,  61,  6,  vergl.  Brambach,  Neugestaltung  der  lat.  Orthogr.  p.  265. 
Eine  Verwandlung  des  m  in  n  vor  q  und  c  fand  wohl  nur  bei 
den  Partikeln  num  und  quam  statt,  wie  nunquam  neben  numquam 
und  quanquam  neben  quamquam,  nicht  aber  bei  quicumque. 

In  qnicumque  kann  auch  cumqihe  von  qui  getrennt  wer- 
den: Quoi  pol  cumque  occasio  est  Plaut.  Persa  2,  2,  28  (210); 
cum  quibus  erat  quomque  una  Terent.  Andr.  1,  1,  36  (63);  quae 
meo  quomque  animo  libitum  est  facere  Andr.  1,  5,  28  (263);  quod 
quoique  quomque  inciderit  in  meutern  Heaut.  3,  1,  75  (484);  umor 
item  discedit  in  omnia  quae  loca  cumque  poscunt  umorem  Lucr. 
4,  867;  quid  faciant  et  qua  de  causa  cumque  ferantur  6,  85;  ex- 
primat  in  fontem  quae  semina  cumque  habet  ignis  6,  867 ;  inter 
qui  lapidem  ferrumque  est  cumque  locatus  6,  1002;  quam  se  cum- 
que in  partem  dedisset  Cic.  de  orat.  3,  16,  60;  quod  iudicium 
cumque  subierat  pro  Sestio  31,  68;  quod  erit  cumque  visum  Fin. 

4,  25,  69;  qua  re  cumque  possemum  de  divinat.  2,  2,  7;  quod 
ad  cumque  legis  genus  Legg.  2,  18,  46;  cuius  haec  cumque  modi 
videntur  Sallust.  Catil.  52,  10;  quae  me  cumque  vocant  terrae 
Verg.  Aen.  1,  610;  quo  te  cumque  lacus  fönte  tenet  Aen.  8,  74; 
qui  te  cumque  tenent  casus  Aen.  12,  61;  quam  rem  cumque  miles 
gesserit  Horat.  Carm.  1,  6,  3;  quem  fors  dierum  cumque  dabit 
Carm.  1,  9,  14;  quem  criminosis  cumque  voles  modum  pones  iambis 
Carm.  1,  16,  2;  quae  te  cumque  domat  Venus  Carm.  1,  27,  14; 
qui  testamentum  tradet  tibi  cumque  legendum  Serm.  2,  5,  51; 
delicias  legit  qui  tibi  cumque  meas  Ovid.  Trist.  2,  78;  nomen  quod 
tibi  cunque  datur  Mart.  2,  61,  6;  cuius  generis  cumque  erant  Gell, 
praef.  2;  in  quas  res  cumque  inciderant  praef.  11;  magni  facias 
quo  in  loco  cumque  et  quacumque  in  re  dicere  11,  7,  3;  cuius 
modi  cumque  11,  18,  3;  quem  in  locum  cumque  12,  5,  2;  quas 
res  cumque  audierint  17,  20,  8;  quod  conditum  cumque,  quod 
obsignatum,    quod   inclusum   domi   adservatur   Apul.   de  mag.   54 

5.  516. 

Die  Deklination   von   quicumque   ist  gleich   der   von   qui,    es 


—     490    — 

finden  sich  nur  wenige  Ausnahmen,  so  quescumque  Romae  regna- 
vissent  Caton.  Orig.  2,  84  (ed.  Jordan  p.  15,  3)  bei  Charis.  1,  15 
S.  70  (91,  17)  und  Prise.  13,  3,  13  S.  960  (9,  17);  quiscumque 
für  quibuscumque  hat  Manil.  2,  337;  Val.  Flacc.  3,  684;  5,  490, 
aber  quiscumque  obvertimus  oris  Lucr.  4,  164  war  willkürliche 
Änderung  von  Lambin.  für  quocumque  obvertimus  oris. 

i)  Qutsnam  und  quinam^  quaenam^  quidnam  und  quodnam: 

73.  a)  Quisnom  steht  substantivisch  Cicer.  Verr.  2,  76, 
187;  Verr.  4,  36,  80;  pro  Cluent.  52,  143;  pro  Marceil.  7,  21; 
Phil.  2,  26,  64;  Horat.  Serm.  2,  3,  158;  2,  7,  83;  Lucan.  5,  521; 
Sil.  15,  334;  Stat.  Silv.  5,  5,  58  u.  a.;  —  aber  quisnom  ist  auch 
adjektivisch  gebraucht:  quisnam  exitus  futurus  esset  Cic.  pro 
Cluent.  23,  63;  quisnam  tarn  abstrusus  usquam  nummus  videtur 
Leg.  agr.  1,  4,  11;  quisnam  ignarum  nostris  deus  appulit  oris 
Verg.  Aen.  3,  338;  quisnam  se  lumine  caeco  composuit  nobis  deus 
Sil.  17,  549;  quisnam  tarn  tristia  vulnera  casus  Stat.  Silv.  2,  2, 
58;  quisnam  hie  mortalibus  error  Stat.  Theb.  8,  622;  quisnam  is 
sermo  Tacit.  Ann.  15,  56;  quisnam  exitus  foret  Histor.  3,  12; 
quisnam  esset  finis  vitae  commodissimus  Suet.  Caes.  87. 

Quinam  steht  gewöhnlich  adjektivisch:  quinam  homo 
Plaut.  Aulul.  4,  9,  17  (727);  quinam  Tantalidarum  intern.ecioni 
modus  paretur  Acc.  (v.  657)  bei  Cicer.  Nat.  Deor.  3,  38,  90  und 
Charis.  1,  15  S.  70  (91,  8);  quinam  locus  capietur  Cicer,  Phil.  12, 
11,  26;  quinam  eventus  futurus  fuerit  Liv.  9,  17,  2;  quinam  finis 
ab  dis  daretur  Liv.  10,  47,  6;  quinam  furor  Sil.  10,  117;  quinam 
iuvenis  10,  474;  quinam  casus  13,  450;  quinam  mos  16,  410;  — 
aber  quinam  als  Substantiv:    quinam   exit  foras   Plaut.  Bacch. 

2,  2,  56  (234);  interrogetur  Flavius,  quinam  fuerit  L.  Herennius 
Cicer.  Verr.  5,  59,  155;  quinam  sit  ille,  quem  non  pigeat  longin- 
quitatis  bellorum  Liv.  10,  31,  15;  die,  ait,  hie  quinam  Sil.  13, 
781;  percontando,  quinam  esset  ingressus  Amm.  Marceil.  15,  8,  22. 
Anders  ist  tanto  periclo  discere,  quinam  esset  Fabius,  te,  Roma, 
dolebat  Sil.  7,  537,  nämlich  für  qualis  vir. 

b)  Quidnam  ist  Substantiv  bei  Plaut.  Trinum.  5,  2,  45 
(1169);  Terent.  Andr.  1,  4,  7  (234);  Eunuch.  5,  4,  1  (923);  Adelph. 

3,  2,  7  (305);  Cicer.  de  orat.  2,  3,  13;  Verr.  2,  29,  70;  2,  38,  92; 
5,  7,  16;  pro  Plane.  25,  62;  pro  Ligar.  6,  17;  Phil.  2,  9,  21; 
Tuscul.  3,  23,  56;  Horat.  Serm.  2,  2,  86. 

Quodnam  steht  adjektivisch:  quodnam  ob  factum  Terent. 


I 


—     491     — 

Heaut.  5,  2,  3  (956);  quodnam  . .  concepi  tantum  scelus  Cicer.  pro 
Milon.  37,  103. 

74.  In  quianam  kann  auch  nmn  von  quis  getrennt  und 
nachgestellt  werden,  so:  quo  id,  malura,  pacto  potest  nam 
(mecum  argumentis  puta)  fieri  Plaut.  Amphitr.  2,  1,  45  (592); 
quis  east  nam  optuma  Aulul.  2,  1,  17  (136);  quis  hier  als  Femin. 
gebraucht;  sed  in  aedibus  quid  tibi  meis  nam  erat  negotii  Aulul. 
3,  2,  13  (427);  quid  tibi  ex  filio  nam,  obsecro,  aegrest  Bacch.  5, 
1,  27  (1114):  quid  negotist  nam  quaeso  istuc  Mercat.  5,  4,  6; 
quid  ea  nam  messis  attinet  ad  meam  lavationem  Mostell.  1,  3,  4 
(160,  vergl.  Lorenz  z.  d.  St.);  quid  cerussa  opus  nam  Mostell.  1, 
3,  101  (258);  quid  tu,  malum,  nam  [nunc]  me  retrahis  Rud.  4, 
3,  8  (945) ;  quis  est  nam  ludus  in  uodis  Verg.  Eclog.  9,  39 ;  — 
nam  kann  auch  vorgestellt  werden:  nam  quid  lates?  Plaut. 
Mostell.  1,  1,  5;  pro  luppiter,  nam  quod  malum  vorsatur  meae 
domi  illud  Mostell.  1,  3,  34  (191):  nam  quid  tu,  malum,  me  rogi- 
tas?  quid  agas?  Mostell.  2,  1,  21  (368);  nam  quis  hie  nominat 
me?  Mostell.  3,  2,  97  (784);  nam  quam  ob  rem  Amphitr.  2,  1,  2 
(552);  nam  quid  id  refert  mea?  Curcul.  3,  25  (395);  nam  quod 
ego  huic  nunc  subito  exitio  remedium  inveniam  miser?  Terent. 
Phorm.  1,  4,  22  (200);  nam  quae  haec  anus  est?  Phorm.  5,  1,  5 
(732);  Donat.  bemerkt  hierzu:  anastrophe,  ut,  nam  quis  te  iu- 
venum  confidentissime  (Vergil.  Georg.  4,  445).  Sed  figura  haec 
apta  commotis  est  aliqua  re  nova.  Zu  dem  von  Donat.  aus  Virgil 
angeführten  Verse  sagt  Servius:  hodie  nam  particula  postponitur, 
ante  praeponebatur.  Aus  Virgil  kann  noch  angeführt  werden,  nam 
quae  tarn  sera  moratur  segnities?  Aen.  3,  373;  nam  quis  steht 
auch  Fronto  Ep.  ad  Caesar,  lib.  IV  (64,  25),  wo  aber  Naber  num 
quis  geschrieben  hat,  vergl.  Hand,  Tursell.  IV  18;  Holtze,  Syn- 
taxis  priscorum  script.  Latin.  II  362  und  Studemund,  Ep.  critic. 
p.  XXX. 

Vor  quisnam  wird  auch  in  der  Umgangssprache  num  gesetzt, 
so  steht  numquisnam  bei  Cicer.  pro  Rose.  Amer.  37,  107  (vergl. 
Landgraf  z.  d.  St.  und  dessen  Schrift  de  Ciceronis  elocutione  p.  36; 
Hellmuth,  Priorum  Cic.  oratiouum  sermo  in  Act.  Semin.  Erlang.  I 
p.  111);  Leg.  agr.  1,  4,  II;  Phil.  6,  5,  12;  noch  öfter  numquidnam 
bei  Plaut.  Asin.  5,  1,  3  (830);  Bacch.  5,  1,  23  (1110);  Terent. 
Heaut.  3,  1,  20  (429);  Cicer.  pro  Plane.  26,  65;  Fin.  1,  11,  39; 
de  orat.  2,  3,  13;  de  part.  orat.  7,  25;  Ep.  Fam.  11,  27,  1.- 


492 


k)  Quisque,  quaeque,  quidque  und  quodque. 

75.  a)  Quisque  bedeutet  nach  Kvicala  (Untersuchungen  auf 
dem  Gebiete  der  Pronomina  p,  31)  eigentlich  »einer  irgendwo« 
oder  »irgend  einer«.  Aus  dieser  indefiniten  Bedeutung  entwickelte 
sich  dann  die  allgemeine  Bedeutung  »jeder,  all«. 

Für  quisque  ist  qunque  in  quibus  queique  eorum  seiet  CLL. 

1,  197  Z.  14  (doch  quibus  quisque  eorum  mag.  inperiumve  inierit 
daselbst  Z.  16  und  quibus  quisque  [eorum  seiet]  daselbst  Z.  23) 
und  quique  in  quando  quique  eorum  decesserit  Inschr.  Orell.  4361. 

Quüque  ist  von  einer  weiblichen  Person  gebraucht: 
omnes  meretrices,  ubi  quisque  habitant,  invenit  Plaut.  Poenul. 
prol.  107;  quisque  vostrarum  Terent  Hecyr.  2,  1,  19  (216);  se 
quisque  absolvere  gestit,  transferat  ut  proprias  aliena  in  crimina 
culpas  Auson.  Edyll.  6  v.  63  (p.  112  ed.  Peiper),  ebenso  nunc 
adeo  hoc  factust  optumum,  ut  suo  quemque  appellem  nomine,  ne 
dictum  esse  actutum  sibi  quisquam  vostrarum  mihi  neget  Plaut. 
Pseud.  1,  2,  52  (185),  vergl.  Lorenz  z.  d.  St.  und  Fleckeis.  Epist. 
Grit,  ad  Fr.  Ritschelium  p.  XXVIL 

b)  Das  Neutr.  quidque  wird  substantivisch  gebraucht, 
so  Plaut.  Pseud.  3,  2,  93  (882);  Trinum.  4,  2,  13  (855);  Cic 
Academ.  1,   11,  39:  2,  16,  49;  2,  17,  54;   Fin.  2,  2,  5;  2,  6,  18 

2,  25,  81;    3,  20,  67;   4,  4,  10;   4,  5,  13;    5,  6,  16;    5,  29,  89 
Tuscul.    1,  44,  107;    5,  13,  37;    Nat.   Deor.   2,   29,  73;   3,  3,  7 

3,  23,  60;  Verr.  4,  13,  31;  4,  16,  35;  pro  Font.  7,  15  (11,  25); 
Cornific.  3,  29,  46;  si  semel  unum  quidque  dicetur  Invent.  1,  20, 
28;  leviter  unum  quidque  tangam  pro  Rose.  Amer.  30,  83,  vergl. 
Madvig  zu  Cicer.  Fin.  1,  6,  18;  unum  quidque  transigere  divin. 
in  Caecil.  14,  45;  contemplari  unum  quidque  coepit  Verr.  4,  15, 
33;  solent  unum  quidque  ostendere  Verr.  4,  59,  132. 

Quodque  wird  mit  einem  Substantiv  verbunden:  quod- 
que animal  Cicer.  Divin.  2,  47,  98  und  Geis.  2,  18;  antiquissimum 
quodque  tempus  Caes.  bell.  Gall.  1,  45,  3;  ad  singulum  quodque 
Lucr.  5,  635;  summum  quodque  decus  Liv.  7,  32,  14;  unum  quod- 
que vas  Cicer.  Verr.  4,  27,  63;  in  unum  quodque  caput  Horat. 
Epist.  2,  2,  188;  doch  si  momenta  nascendi  singulis  attributa  suas 
unum  quidque  leges  haberent  Gell.  14,  1,  28.  Quodque  wird 
substantivisch  sehr  selten  angewandt:  Cicer.  Orat.  11,  36 
sagt:  quid  est  quo  praescriptum  aliquod  aut  formulam  exprimas, 
cum  in  suo  quodque  genere  praestet  et  genera  plura  sint? 

Für   quidque   ist   zuweilen   in    den    Hdschr.    quicque,    welche 


—    493     — 

Schreibung  von  keinem  alten  Grammatiker  bezeugt  wird,  so  bei 
Plautus  auch  im  vet.  und  Ambros.  wie  Mercat.  1,  2,  103;  Pseud. 
2,  3,  9;   2,  4,  65;    Stich.   1,  2,  5;    im   decurt.   und  Vat.  Mercat. 

1,  1,  45,  und  bei  Cicer.  Nat.  Deor.  und  Divinat.,  besonders  im 
Wien,  m,  pr.  und  Leid.  A.,  dann  bei  Fronto  ad  amicos  lib.  VII 
(p.  192).  J^ei  Lucr.  1,  191;  1,  215;  1,  775  und  in  der  Anführung 
aus  Att.  Chrysipp.  bei  Festus  unter  rodus  vel  randus  S.  265  ist 
quicque  unbeglaubigt.  —  Noch  unzulässiger  ist  quique^  wie  Plaut. 
Pseud.  2,  3,  9;  Trinuni.  4,  2,  13  und  Cic.  Nat.  Deor.  3,  24,  63 
in  den  meisten,  Plaut.  Stich.  1,  2,  5  und  Cic.  Nat.  Deor.  3,  34, 
84  in  einigen  Büchern  gelesen  wird.  —  Quitque  ist  geschrieben 
Plaut.  Pseud.  3,  2,  93  und  Trinum.  4,  2,  13  im  Ambros. 

76.  In  der  archaischen  und  archaistischen  Sprache 
steht  öfter  quisque  für  quisquis  oder  quicumqne,  vergl.  Ritschi, 
Rhein.  Mus.  1859,  14  S.  397  (Opusc.  IV  403  Anm.).  Corssen  (Aus- 
sprache II  239)  sucht  zu  erklären,  wie  man  dazu  gekommen  sei, 
quisque  für  quisquis  zu  sprechen  und  zu  schreiben.  So  soll  nach 
seiner  Vermutung  das  nach  Verklingen  des  auslautenden  s  in  den 
Auslaut  gerückte  i  der  Nominativformen  von  männlichen  und  weib- 
lichen I-Stämmen  zu  e  abgeschwächt  sein,  wenn  dies  nicht  schon 
vor  Abfall  des  s  geschehen  war,  vergl.  aber  Wölfflin,  Gemination 
im  Latein,  p.  449,  450.     So  steht  in  Inschr.  quisque  legis  C.  I.  L. 

2,  1235;  quisque  non  posuerit  3,  1966;  quisque  vocarit  4,  1937; 
quisque  voles  5,  3635;  Alexandream  quisque  noverat  5,  6128;  quis- 
que sapis  8,  1027  Z.  8;  quisque  posuit  I.  Neap.  166;  quisque  manes 
inquetaberit  3037;  quisque  voluerit  Inscr.  de  l'Alger.  123;  quisque 
praeteriens  titulum  scribtum  legeris  782;  dafür  quique  vivis  C.  1.  L. 

2,  4137.  So  in  einer  von  Zangemeister  zu  CLL.  4,  1645  an- 
geführten Inschrift:  quisque  meam  futuet  amicam,  illum  secretis 
montibus  ursus  edat.  —  Quisque  obviam  huic  occesserit  irato, 
vapulabit  Plaut.  Asin.  2,  3,  24  (404);  ubi  quemque  hominem 
aspexero   Amphitr.  4,   3,  14  (1048);    quemque   ofi'endero  Captiv. 

4,  2,  18  (798);  sed  quemque  attigit  Mercat.  1,  1,  20;  quemque 
videritis  Mil.  Glor.  2,  2,  1  (156);  2,  2,  5  (160);  quemque  hie 
intus  videro  2,  5,  50  (460);   quique  (Abi.  Sing.)  liceant  Menaech. 

3,  3,  25  (548);  quique  sunt  optumi  Menaech.  4,  2,  2  (571);  quae- 
que  aspexerit  Mil.  Glor.  4,  9,  14  (1391),   unsicher  ist  Menaech. 

5,  1,  17  (717);  Poenul.  2,  37  (483);  Trucul.  2,  1,  17  (228),  vergl. 
Brix  zu  Menaech.  717;  quaeque  fors  fortunast,  inquit,  nobis  quae 
te  hodie  obtulit,  per  eam  te  obsecramus  ambae  Terent.  Hecyr. 
3,  3,  26  (386);  quemque  nacta  sis  Hecyr.  1,  1,  8  (65);  bei  Cicero 


—    494    — 

kommt  quisque  in  der  Bedeutung  von  quisquis  oder  quicumque 
nicht  vor  (vergl.  Madvig,  Excurs.  VI  zu  Cicer.  de  fin.  p.  832  und 
Hellmuth,  Prior.  Cicer.  orat.  serm.  §  40  in  Act.  Erlang,  sem.  I 
p.  132),  aber  später  öfter,  so:  non  quisque  legis  luliae  maiestatis 
reus  est,  in  eadem  condicione  est  Ulpian.  Dig.  48,  4,  11 ;  quisque 
vestrum  tutus  est  Minuc.  Fei.  13,  1;  quique  eorum  recte  sapiunt 
Apul.  Met.  7,  9  S.  462;  quisque  pessimus  est  Aur.  Vict.  Caes.  33, 
29;  ut  quisque  vim  se  pati  existimaret  Amm.  Marcell.  31,  1,  2 
(vergl.  Petscbenig  in  Wölffiins  Archiv  6,  268);  quisque  enim  con- 
fusus  fuerit  me  Vulg.  Marc.  8,  38,  vergl.  Rönsch,  Itala  und  Vul- 
gata  p.  336;  bei  Cyprian,  sagt  Hartel  (Zeitschr.  für  österr.  Gymn. 
1868  p.  31),  sei  er  dem  relativen  quisque  in  den  ältesten  Cyprian- 
Handschriften  auf  Schritt  und  Tritt  begegnet,  so  lesen  wir:  plus 
illic  placet,  quisque  virum  in  feminam  magis  fregerit  ad  Donat.  8 
(p.  10,  11  ed.  Hartel);  quisque  ab  ecclesia  segregatus  adulterae 
iungitur  Eccl.  unit.  6  (214,  20);  si  potuit  evadere  quisque  extra 
arcam  Noe  fuit  6  (214,  24);  non  tarnen  regnum  caeleste  conse- 
quitur  quisque  in  bis  omnibus  invenitur  15  (223,  19);  aversandus 
est  talis  adque  fugiendus  quisque  fuerit  ab  ecclesia  separatus  17 
(225,  25);  quisque  ille  confessor  est  20  (228,  6);  quisque  pro- 
fessus  intra  diem  non  est,  Christianum  se  esse  confessus  est  de 
laps.  3  (238,  25);  quisque  in  Christo  manens  interim  cedit  10 
(244,  13);  ad  quorum  convivium  congregatur,  quisque  fidelis  . . 
invenitur  de  mortal.  17  (308,  10);  ille  salvus  atque  incolumis 
reservetur,  quisque  in  hoc  signo  invenitur  ad  Demetr.  22  (367,  10); 
quisque  in  sanguine  et  signo  Christi  inventus  fuerit,  solus  evadit 
22  (367,  19);  quisque  se  inculpatum  dixerit  de  opere  et  eleem.  3 
(375,  12);  quisque  ad  spem  regni  caelestis  instruitur  4  (375,  19); 
erras  et  falleris  quisque  te  in  saeculo  divitem  credis  14  (384,  1); 
quisque  haec  faciat  15  (385,  14);  quisque  lenis  patiens  et  mitis 
est,  Dei  patris  Imitator  est  de  bono  patientiae  5  (400,  11);  quis- 
que ille  est  quem  zelo  persequeris  de  zelo  et  livore  9  (425,  4); 
quisque  zelaverit  11  (426,  9);  quisque  magnanimus  fuerit  13  (427, 
26);  quando  quisque  inferior  fuerit  Epist.  13,  4  (507,  17);  lectoris 
fidem  quisque  audierit  imitetur  39,  4  (584,  6);  quisque  se  con- 
spirationi  adiunxerit  sciat  41,  2  (589,  10);  quisque  alibi  collegerit 
spargit  43,  5  (594,  8);  quisque  iam  episcopus  fieri  voluerit  55,  8 
(630,  4);  quisque  ille  fuerit  55,  8  (630,  6);  quisque  post  unum 
qui  solus  esse  debeat  factus  est  55,  8  (630,  8);  quisque  ille  est 
55,  24  (642,  6);  quisque  adulterio  templum  Dei  violat  Deum  violat 
55,  27  (645,  9);  quisque  Deo  credit.,  iustus  invenitur  63,  4  (703, 


—     495     — 

17);  quisque  autem  de  collectis  foras  exierit  69,  4  (753,  6);  sciat 
quisque  hoc  opponendum  putat  69,  7  (756,  11);  quisque  se  a 
Gore.,  non  separasset,  poenas  persolveret  69,  9  (758,  9):  chri- 
stianus  iudicetur  legitimus  quisque  fuerit  in  ecclesia  69,  13  (762, 
19);  a  qua  quisque  discesserit,  cum  liaereticis  necesse  est  in- 
veniatur  74,  11  (808,  20):  possidere  se  credat,  quisque  .  converti 
non  trepidat  ad  Novatianum  2  (53,  25);  quisque  Dei  servus  am- 
plectitur  de  aleator.  7  (100,  2),  vergl.  Wölfflin  im  Archiv  5,  495; 
quisque  ergo  dives  cupidus  si  vult  aeternas  habere  divitias  de 
duodecim  abusivis  4  (158,  2);  ne  a  Dei  dilectione  aUenus  saeculi 
dilector  quisque  efficiatur  7  (163,  18);  tu  quoque,  quisque  tibi 
Dens  est,  die  vota  precesque  Carm.  3,  61  (p.  300);  ostendens 
omnes  omnino  ad  peccatum  constringi  quique  fuerint  profani  Epist. 
67,  3  (737,  11);  cuius  rei  quique  digni  esse  meruerunt,  caruerunt 
de  laude  martyrii  6  (30,  15);  huic  ergo  avi  id  est  immundo 
spiritui  quique  fuerint  similes  inventi  ad  ecclesiam  amplius  reverti 
non  potuerunt  ad  Novatianum  2  (55,  10);  ergo  quique  sacros 
possunt  accedere  fontes  Carm.  5,  61  (p.  307);  vires  ad  implenda 
quaeque  cognoscimus  tribuat  de  bono  pudicitiae  1  (14,  7);  et  quae- 
que  necessaria  sunt  Augustin.  Civ.  Dei  19,  13  (II  379,  1);  ad 
conspicienda  quaeque  in  occulto  fiunt  Tertull.  Virg.  vel.  13;  super- 
struimus  quaeque  post  Christum  fictura  praecinebantur  adv.  Marc. 
3,  20;  currere  quisque  volet,  languescunt  membra  Coripp.  loh.  2, 
478;  hominem,  pecus,  obvia  quaeque  impediunt,  mactate  truces 
loh.  5,  417;  vos  quaeque  latent  arcana  monetis  Laus  lustin.  1,  11; 
quem  cuncta  pavent  elementa,  tremescunt  quaeque  vident  homines 
et  non  quae  iussa  videri  ante  oculos  sunt  clara  tuos  lust.  2,  33; 
cuncta  quis  expediet,  dominis  quae  parturit  orbis,  Romano  quae- 
que est  provincia  subdita  reguo  lust.  3,  104;  pareto  legi,  quisque 
legem  sanxeris  Auson.  VII  sapient.  sent.  Pittac.  12  (p.  407  ed. 
Peiper)  und  parcit  quisque  malis,  perdere  vult  bonos  sent.  Cleob. 
19  (p.  407);  non  habet  perpetuae  castimoniae  puritatem,  quisque 
non  iugem  temperantiae  aequalitatem  tenere  contentus  est  Cassian. 
Inst.  5,  9;  nunquam  igitur  poterit  ardentis  concupisceutiae  stimu- 
los  inhibere,  quisque  desideria  gulae  refrenare  non  quiverit  Inst. 
5,  11,  1;  itaque  nullam  perfecte  possidere  probabitur,  quisque  eli- 
sus  in  earum  parte  dinoscitur  Inst.  5,  11,  1;  quisque..  maluerit 
Inst.  10,  21,  2;  in  cassum  igitur  haec  exercitia  mohetur,  quisque  . . 
defixerit  Conl.  1,  7,  4;  nullatenus  enim  decipi  potest,  quisque.. 
valebit  Conl.  2,  10,  2;  quod  . .  praevalebit,  quisque  . .  fuerit  conten- 
tus Conl.  2,  21,  2;  quod  esse  verissimum,  quisque  fuerit  commoratus 


—     496     — 

Conl.  5,  9;  nullatenus  potent  refrenare,  quisque  maluerit  castigare 
CodI.  5,  11,  3;  recte  siquidem  inveteratus  dicitur  in  terra  aliena, 
quisque  a  terrenis  vitiis  non  novatur  Conl.  5,  12,  5;  quibus  armis 
quisque  fuerit  communitus,  semper  abducetur  Conl.  7,  5,  8;  haec 
dicere  nullus  audebit,  quisque  volet  Conl.  9,  19;  veniam  postulabit, 
quisque  extiterit  Conl.  9,  22,  2;  inrogabit  iniuriam,  quisque  maluerit 
postulare  Coul.  9,  24;  quisque  pervenerit,  delectabitur  Conl.  11,  9,  2; 
ceterum  contendet,  quisque  fuerit  sectatus  Conl.  12,  8,  3;  quomodo 
non  virtutem  domini  contremescat,  quisque  ad  tantum  viderit  trans- 
isse  lenitatem  Conl.  12,  12,  3;  evacuare  conabitur,  quisque  credi- 
derit  Conl.  13,  17,  3;  pronuntiabitur  progredi,  quisque  intellegere 
non  quiverit  Conl.  14,  3,  2:  quisque  vero  discesserit,  habebit  Conl. 
14,  11,  3;  quisque  concupiscit,  exoptat  Conl.  18,  2,  1;  deprehendet, 
quisque  studuerit  Conl.  19,   12,  4;  quis(flie  perpenderit,   despiciet 
Conl.  19,  14,  7;  quisque  contenderit,  adsequetur  Conl.  20,  8,  10; 
quisque  transit  Conl.  24,  26,  9;  ditabitur  quisque  possidebit  Conl. 
24,  26,  9;    parentemque  cum  Sodoma  habeat  et  Gomora  quisque 
odibilia  deo  sacrilegia  aut  instituit  aut  sequitur  Priscillian.  Tract.  I 
p.  7,  25;   levatur  pondere  quidque  oneratur  Claud.  Mamert.  2,  3 
(158,  15);  te  nunc  quisque  ille  es  3,  18  (189,  4);   at  tu,  quisque 
doles,   amice  lector  Sidon.  Epist.  4,  11  v.  22;   ita  fiebat,   ut  eos- 
dem  post  longam  taciturnitatem  locutos  quisque  audire   coeperat, 
non  taceret  Contio  ad  Epist.  7,  9,  7;  nam  quisque  praesumpserit 
interdicta  ..rimari,   vereor  Epist.   8,  11,  13;   quisque  contempti 
mediatoris  consequitur  regnum,  sequitur  exemplum  Epist.  9,  4,  3; 
quin  potius  experiretur,   quisque  conflixerit  Epist.  9,  9,   15;    con- 
territus  haesit  quisque  sedet  sub  rege  satraps  Carm.  2,  78;  primi 
cadit   hostia   belli,    quisque   rebellis   erat  Carm.  5,  503;    quisque 
tarnen  tantos  non  laudans   ore  penates  inspicis,  inspiceris  Carm 
22,  9;  quaeque  locis  habitant,  quo  moderante  vigent  Ven.  Fortun 
3,  9,  54;  quisque  viator  adest  7,  20,  3:  quisque  potest  8,  1,  65 
sie  tibi  quaeque  petis  tribuat  praesentia  regis  Vit.  Mart.  2,  490 
erat,  quisque  animas  nostrorum  fine  oculorum  aestimat  Prudent 
Haraart.  867;    quisque  sibi   restiterit  lul.  Valer.  2,  13   (76,  7   ed 
Kubier);  quisque  autem  Macedonum  Thessalorumve  provectior  sit 
3,  59   (166,  27);    quisque  id   sacerdotium    nanciscitur  3,  59  (167, 
18);   quisque  noverit  vincere   Itin.  Alex.  18  (44);    omnes   quisque 
faverant  20(49);  quisque  evaserat  48  (107);  quisque  mediocritatis 
est  agnitior  49  (111);  nihil  nocebit  quisque  curret  ceteris  Terent. 
Maur.  2338;  at  si  post  primam  Maro  seponatur  Homerum,  longa 
erit  a  primo,  quisque  secundus  erit  Antbol.  Lat.  ed.  Burmann  2, 


—     497     — 

178  (Meyer  256;  Riese  740;  Baehrens  4,  192)  v.  4.  Leo  will 
Ven.  Fortun.  7,  18,  22  quidque  legi  poterit  für  quod  relegi  po- 
tent schreiben,  ebenso  Baehrens  in  dem  Gedichte  precatio  terrae 
(P,  L.  M.  I  140)  V.  29  quidque  ex  his  fecero,  habeat  eventura 
bonum,  Riese  Anthol.  Lat.  1  p.  19  hat  das  überlieferte  quidquid 
in  den  Text  gesetzt;  umgekehrt  hat  C.  F.  W.  Müller  im  Amm. 
Marceil.  31,  1,  2  ut  quisque  vim  se  pati  existiniaret  in  quisquis 
verwandelt,  was  auch  Gardthausen  aufgenommen  hat.  —  Vergl. 
ferner  cuiusque  populi  cives  vicissent  Liv.  1,  24,  3,  wo  von  den 
neuesten  Herausgebern  que  eingeklammert  oder  ganz  weggelassen 
ist;  cuiusque  sors  exciderat  21,  42,  3,  wo  es  für  et  cuius  d.  i.  is, 
cuius  steht. 

77.  Quisque  wird  wie  qui^  quis  dekliniert  und  dann  que 
angehängt,  so  Gen.  Sing,  cuiusque;  Dat.  cuique\  letztere  Form 
kann  auch  dreisilbig  sein,  so:  adsignare  deos  proprios;  sua  cui- 
que  iura  Prudent.  Hamart.  105;  quibus  ante  pedes  posita  est  sua 
cuique  sordens  arula  Prudent.  in  Symm.  1,  236;  vincendi  quaeris 
dominam?  sua  cuique  dextra  est  2,  35;  imus  ad  occultum.  Suus 
est  mos  cuique  genti  2,  89. 

Für  den  Abi.  Sing,  quoque  ist  auch  vereinzelt  quique  gesagt: 
ut,  quantum  possint,  quique  liceant,  veneant  Plaut.  Menaech.  3,  3, 
25  (548),  hierzu  bemerkt  Brix  »quique  s.  v.  a.  quicumque  (Abi.) 
d.  i.  quacumque  ratione  =  quanticumque  um  welchen  Preis  nur 
immer«.;  tanta  ibi  copia  venustatum  aderat  in  suo  quique  loco 
sita  munde  Poenul.  5,  4,  5  (1178),  einige  Hdschr.  haben  quoque; 
verrite  (mi)  aedis,  spargite,  munde  facite  in  suo  quique  loco  Titin. 
(v.  130)  bei  Charis.  2  S.  183  (204),  quique  von  Ribbeck  hergestellt, 
vergl.  Lachmann  zu  Lucr.  2,  371  p.  94;  tanto  quique  magis  cum 
corpore  fusa  peribit  Lucr.  3,  698  und  tanto  quique  magis  victus 
fateare  necessest  5,  343,  in  Bezug  auf  diese  Verse  sagt  Lachmann 
zu  Lucr.  6,  459  p.  372:  »vicina  cacumina  caelo  quam  sint  quoque 
magis.  Ut  hie  quam  quoque  magis,  ita  tanto  quique  magis  in  III 
698  (700)  et  in  V  343;  um  je  wie  viel  mehr,  um  je  so  viel  mehr.« 
Der  Plural  ist  regelmäfsig  gebildet,  kommt  freilich  in  der 
älteren  und  in  der  klassischen  Zeit  nicht  häufig  vor,  wird  aber 
in  der  späteren  Zeit  oft  mit  Superlativen  im  Plural  verbunden, 
vergl.  Wölfflin,  Lat.  und  roman.  Komparation  p.  74;  P.  Mohr,  Zu 
Apollin.  Sidonius,  Progr.  von  Bremerhaven  1886  p.  15. 

Quique:  atque  ut  quique  sunt  optumi  maxumi  Plaut.  Menaech. 
4,  2,  2  (571),  aber  optumi  quique  expetebant  a  me  doctrinam 
Mostell.  1,  2,  76  (155)  wird  von  Ritschi,   dem  auch  Pennigsdorf, 

Neue -Wagener,  Lat.  Formenlehre.     II.     3.  Aufl.  32 


—    498     - 

De  quisque  et  quisquis  pronominum  usu  p.  9  zustimmt,  gestrichen ; 
wenn  dies  richtig  wäre,  so  käme  der  Plural  von  quisque  mit 
einem  Superlativ  im  archaischen  Latein  gar  nicht  vor,  aber  es 
ist  zu  beachten,  dafs  Lorenz  den  angeführten  Vers  für  echt  hält. 
Quique  Liv.  24,  43,  9;  42,  44,  1  (Weifsenborn  quoque);  Suet. 
Aug.  89;  Curt.  4,  1,  30;  (maxime  proximi)  quique  Liv,  1,  9,  8, 
vergl.  die  Anra.  von  J.  H.  Müller  z.  d.  St. ;  (praecipui)  quique 
Tacit.  Ann.  14,  31;  (potentissimi)  quique  lustin.  9,  4,  9;  (pessimi) 
quique  Capitol.  Gord.  tres  24,  3;  (prudentes)  quique  Lactant. 
Instit.  1,  22,  12;  (proximi)  quique  2,  13,  8;  (boni)  quique  6,  12, 
21;  (impii)  quique  Tertull.  Apol.  11;  (probi)  quique  Apol.  11; 
(simplices)  quique  ad  lud.  9:  adv.  Prax.  3;  (nobiles)  quique  adv. 
Mart.  4;  (iusti)  quique  Cyprian.  de  habitu  virg.  21;    Epist.  6,  2; 

59,  13;  (singuli)  quique  Epist.  69,  10  (über  diese  Verbindung 
vergl.  Sittl,  Jahresbericht  über  die  Eortschritte  der  klassischen 
Altertumsw.  1877 — 1883  p.  350):  (honestiores)  quique  Veget.  de  re 
miht.  1,  7  (12,  2);  (lectissimi)  quique  3,  11  (94,  17);  (fortissimi) 
quique  3,  25  (119,  16);  (singuli)  quique  Cassian.  Conl.  7  capitul.  17; 
(electi)  quique  Conl.  18,  15,  4;  (imperfecti)  quique  Conl.  20,  1,  2; 
(perfecti)  quique  Conl.  23,  16,  1;  (simpliciores)  quique  Conl.  8, 
4,  6;  (tepidiores)  quique  Conl.  21,  3;  (sapientissimi)  quique  Conl, 
24,  15,  3;  (potentissimi)  quique  Salvian.  de  gubern.  8,  14:  (optimi) 
quique  Symm.  Epist.  10,  12,  2;  (ceteri)  quique  Sidon.  Epist.  1,  1,  2; 
(boni)  quique  Epist.  2,  6,  2;  5,  20,  3;  7,  2,  5;  (incipientes)  qui- 
que Epist.  7,  9,  8;  (optimi)  quique  Epist.  9,  1,  3:  (paucissimi) 
quique  Epist.  2,  10,  1 ;  (optimi)  quique  Sulpic.  Sev.  Chron.  2,  28,  3; 
(pessimi)  quique  1,  26,  1;  (externi)  quique  Alcim.  Avit.  Epist.  46 
(76,  13  ed    Peiper). 

Quaegue  (Femin.):  tot  leges,  et  proximae  quaeque  duriores 
Cic.  Off.  2,  21,  75;    quaeque   Cic.   Divinat.  2,  42,  89;    Sali.  lug.' 

60,  4;  cohortes  quaeque  Liv.  3,  69,  8;  quaeque  (legiones)  39,  31, 
12;  (nobilissimae)  quaeque  Salvian.  de  gubern.  7,   106. 

Quaeque  (Neutr.):  quaeque  Cic.  Off.  2,  5,  18:  (libentissima) 
quaeque  Cic.  Invent.  2,  2,  4;  (prima)  quaeque  Ein.  2,  32,  105; 
(recentissima)  quaeque  Academ.  1,  4,  13;  (veterrima)  quaeque  Lael. 
19,  67;  quaeque  Sallust.  Catil.  4,  2;  Verg.  Eclog.  7,  54:  Georg.  1, 
199;  riorat.  Serm.  1,  4,  106;  2,  3,  2;  Epist.  2,  1,  28;.  Ars  poet. 
92;  (fortissima)  quaeque  Liv.  25,  38,  18:  (optima)  quaeque  Plin. 
Epist.  1,  5,  13:  (altissima)  quaeque  flumina  Curt.  7,  4,  13:  (summa) 
quaeque  amicula  5,  1,  38;  (proxima)  quaeque  suffugia  8,  4,  9; 
(prima)  quaeque  congesta  4,  2,  8;  (prima)  quaeque  6,  6,  27;  10, 


—     499     - 

10,  8;  (gravissiuia)  quaeque  lustin.  11,  3,  7;  (periculosissima)  quae- 
que  11,  4,  5;  (scabiosa)  quaeque  TertuU.  Apol.  14;  (per  aspera) 
quaeque  de  pudic.  9;  (graviora  delicta)  quaeque  Idolat.  11;  (pau- 
periora)  quaeque  ad  uxor.  2,  4;  (bona)  quaeque  Cyprian.  Epist. 
67,  7 ;  (certa)  quaeque  Cassian.  Conl.  7,  32,  1 ;  (devia)  quaeque 
Conl.  24,  24,  5;  (verissima)  quaeque  Conl.  2,  8,  2;  (maiora)  quaeque 
Salv.  de  gubern.  3,  27 ;  (inibelliora  et  timidiora)  quaeque  Lactant. 
Opif.  4,  9;  (placidiora)  quaeque  Opif.  14,  6;  (certa)  quaeque  Ennod, 
Vit.  Epiphani  117  (ed.  Harte!  p.  361,  10;  ed.  Vogel  p.  99,  5); 
(singula)  quaeque  Ennod.  Dict.  2,  10  (p.  433,  6;  122,  18);  (pretiosa) 
quaeque  Sidon.  Epist.  1,  7;  (bona)  quaeque  Epist.  2,  6;  (sinistra) 
quaeque  Epist.  8,  6;  (faceta)  quaeque  Epist.  9,  15;  (fortia)  quae- 
que Carm.  5,  421;  (extrema)  quaeque  Epist.  1,  7;  (proxinia)  quae- 
que Carm.  7,  248;  (divina)  quaeque  Symm.  Epist.  10,  19,  10; 
(vicina)  quaeque  Sulpic.  Sever.  Cbr.  2,  26,  5;  (maiora)  quaeque 
Mart.  Capell.  5,  507;  (tempora)  quaeque  Drac.  Satisf.  222;  (me- 
liora)  quaeque  Boethius  2,  4,  12;  (lenia)  quaeque  Claud.  Mamert. 
1,  18  (68,  4);  quaeque  (corporea)  3,  1  (173,  1);  (doctiora)  quae-* 
que  Epist.  posterior  p.  205,  13;  (maxima)  quaeque  Apul.  de  mag. 
18  S.  433;  (electa)  quaeque  Ale.  Avit.  contra  Eutych.  haer.  I  (20, 
12);  (lectisäima)  quaeque  Epist.  VII  (39,  15);  (maxima)  quaeque 
Carm.  4,  201;  (optima)  quaeque  Carm.  5,  335;  (inferiora)  quae- 
que Cael.  Aurel.  Chron.  1,  36;  quaeque  (sicciora)  Chron.  4,  69; 
(omnia)  quaeque  Cass.  Fei.  33  (69,  4);  (mira)  quaeque  Itin.  Alex. 
21  (50). 

Quorumqne:  (raaximorum)  quorumque  Nazar.  Pauegyr.  3  (215, 
25  ed.  Baehrens);  (magnorum)  quorunoque  Apul.  Dial.  Herrn.  Trim. 
18  S.  301  ed.  Hildebr.  II  p.  298;  (spiritalium)  quorumque  Cassian. 
Conl.  9,  7,  1;  (perfectissimorum)  quorumque  Conl.  18,  2,  1;  quo- 
rumque Eugipp.  Exe.  Aug.  75  S.  331,  10. 

Quihusque:  (in  optimis)  quibusque  Cic.  Lael.  10,  34;  (fortissi- 
mis)  quibusque  Senec.  de  provid.  2,  3;  (pessimis)  quibusque  de 
tranquill.  2,  9;  (humillimis)  quibusque  Epist.  87,  15;  quibusque 
Plin.  N.  H.  2,  47,  46  (120);  quibusque  (proximis)  N.  H.  2,  70,  71 
(179);  (vetustissimis)  quibusque  N.  H.  9,  59,  85  (181);  (optimis) 
quibusque  N.  H.  33,  1,  3  (6);  quibusque  33,  3,  15  (52);  (proximis) 
quibusque  Flor.  1,  9,  8;  (fortissimis)  quibusque  lustin.  5,  6,  2; 
(facillimis)  quibusque  7,  6,  9;  (doctissimis)  quibusque  Spart.  Ant. 
Carac.  7,  3;  (fortissimis)  quibusque  Capitol.  Max.  duo  2,  6;  (devo- 
tissimis)  quibusque  Treb.  Poll.  Claud.  14,  2;  (levissimis)  quibus- 
que Treb.  Poll.  XXX   tyr.  22   (Aemilian.)  1;    (singulis)  quibusque 

32* 


—     500     - 

(devotissimis)  Vopisc.  Aurel.  9,  2:  (optimis)  quibusque  Aurel.  14,  5; 
(arduis)  quibusque  lul.  Valer.  1,  20;  quibusque  (incautioribus)  3, 
21;  (uvidioribus)  quibusque  Tertull.  leiun.  1:  (optimis)  quibusque 
Apol.  5;  (honestissimis)  quibusque  de  cultu  2,  12;  (receptissimis) 
quibusque  de  test.  an.  1;  (imperitis)  quibusque  Cassian.  Conl.  1, 
20,  6;  (singulis)  quibusque  Conl.  1,  15,  2;  10,  11,  2;  (studiosis) 
quibusque  Conl.  19,  1,  2;  (vilibus)  quibusque  Conl.  19,  14,  3; 
(levissimis)  quibusque  Conl.  7,  25,  2;  (singulis)  quibusque  Sidon. 
Epist.  2,  9;  3,  1;  7,  14:  quibusque  (optimis)  Epist.  3,  3;  quibus- 
q\ie  (lectissimis)  Epist.  9,  13:  (bonis)  quibusque  Symm.  2,  67; 
7,  53;  9,  16:  suis  quibusque  temporibus  10,  30,  3;  in  suis  qui- 
busque motibus  Claud.  Mamert.  1,  18  (67,  5);  (terrenis)  quibusque 

1,  12  (55,  23):    (aliis)  quibusque  (maioribus)   Cael.  Aurel.  Chron. 

3,  139;  (certis)  quibusque  Ale.  Avit.  Epist.  57  (86,  3). 

Quosque:  (primos)  quosque  Cornific.  3,  22,  37:  quosque  Sali, 
lug.  97,  4;    Liv.  5,  8,  13;   (pessimos)    quosque   Senec.   de   ira  3, 

4,  5;  (stultissimos)  quosque  de  vita  beata  10,  2;    (optimos)  quos- 
'que  Epist.  108,  25;   (proximos)  quosque  Tacit.  Agr.  36;    quosque 

Suet.  Tib.  8;  (primos)  quosque  Plin.  N.  H.  10,  63,  83  (178); 
(firmissimos)  quosque  Frontin.  1,  4,  7;  (lectissimos)  quosque  1, 
6,  3;  (finitimos)  quosque  lustin.  20,  1,  4;  (locupletissimos)  quos- 
que 21,  2,  10;  (potentissimos)  quosque  22,  2,  9,  von  ßübl  ein- 
geklammert: (gravissimos)  quosque  Gell,  3,  10,  9;  (honestissimos) 
quosque  Lamprid.  Comm.  Anton.  3,  3;  (fortissimos)  quosque  Treb. 
Poll.  Claud.  13,  6;  XXX  tyr.  8  (Marius),  5;  (lectissimos)  quosque 
lul.  Val.  1,  29:  (maximos)  quosque  Lactant.  Instit.  3,  1,  5;  (pro- 
bos)  quosque  Tertull.  de  patient.  4;  (iustos)  quosque  Cyprian.  de 
bono  patient.  19;  (dignos)  quosque  Epist.  41,  1;  (deceptos)  quos- 
que Cassian.  Conl.  4,  20,  4;  (perfectos)  quosque  Conl.  5,  6,  6; 
(electos)   quosque   Conl.   15,  1,  2;    (immundos)    quosque   Conl.  17, 

2,  2;  (exsecrabiles)  quosque  Conl.  18,  16,  5;  (infirmos)  quosque 
Conl.  19,  12;  (incautos)  quosque  Conl.  24,  19,  2;  quosque  Ennod. 
Vit.  Epipbani  17  (ed.  Hartel  p.  335,  10;  ed.  Vogel  p.  86,  29); 
(certos)  quosque  121  (p.  362,  13;  99,  26);  (propiores)  quosque 
Apul.  de  mundo  25  S.  343;  (abiectissimos)  quosque  Salv.  de  gubern. 

3,  50;  (infidelissimos)  quosque  5,  1:  (potentissimos)  quosque  8,  15; 
(bonos)  quosque  Symm.  Epist.  7,  57;  (summates)  quosque  Epist. 
10,  23,  12;  (optimos)  quosque  Epist.  2,  39;  3,  2 ;  7,  48;  (vere- 
cundos)  quosque  Sidon.  Epist.  2,  2,  4;  (spectatissimos)  quosque 
Epist.  6,  5;  (musicos)  quosque  Carm.  22;  (certos)  quosque  Ale. 
Avit.  ex  homil.  libr.  III  (p.  106,  23). 


-     501     - 

Quasque:  (primas)  quasque  Cornific.  3,  24,  40;  (litteras  lon- 
gissimas)  quasque  Cic.  Epist.  Fam.  7,  33,  2;  (opiraas)  quasque  Apul. 
Met.  10,  14  S.  703;  (locales)  quasque  Tertull.  Apol.  20;  (strenuas) 
quasque  equites  lul.  Valer.  3,  46;  (nobiliores)  quasque  Aur.  Vict. 
Caes.  4;  (spiritales)  quasque  Cassian,  Conl,  10,  12;  (singulas)  quas- 
que Sidon.  Epist,  2,  7;  (res)  quasque  Carm.  15,  84;  (singulas)  quas- 
que Sulp.  Dial.  2  (3),  5,  2;  (severiores)  quasque  Cassiod.  ed.  Momms. 
p.  639. 

1)  quispiam^  quacjiiam^  quijqnam  (quidpiam)  und  quodpiam. 

78.  Quispiam  ist  nach  Corssen  (Aussprache  II  846)  aus 
quis  —  p  —  iam  gebildet,  wobei  p  aus  der  enklitischen  Partikel 
— pe  »selbst,  eben,  gerade«  verkürzt  ist  und  iam  (a.  a.  0.  II 
850)  d.  i.  *diam  »den  Tag«,  dann  »nun,  jetzt«  bedeutet.  Festus 
(p.  254  ed.  Müller)  sagt:  Quispiam  quin  significet  aliquis,  et 
quaepiani  aliquae,  similiterque  alia  eiusdem  generis,  ut  dubium 
non  est,  ita  unde  sequens  pars  eius  coeperit,  inveniri  non  po- 
test.  Über  die  Bedeutung  von  quispiam  vergl.  C.  F.  W.  Müller 
zu  Seyfferts  Lael.  p.  279. 

79.  a)  Q-uispiam  ist  öfter  in  der  occupatio  als  Substantiv 
angewandt,  so  dixerit  quispiam  Cic.  Phil.  14,  5,  13;  dixerit  enim 
fortasse  quispiam  Leg.  agr.  2,  13,  32;  forsitan  quispiam  dixerit 
Off.  3,  6,  29;  fortasse  dixerit  quispiam  Cato  Mai.  3,  8;  dicet 
quispiam  Verr.  3,  46,  111;  dicet  fortasse  quispiam  pro  Sulla  30, 
84;  hie  quaerat  quispiam  Nat.  Deor.  2,  53,  133;  quaeret  quis- 
piam Leg.  agr.  2,  8,  20;  pro  Arch.  7,  15;  quaeret  fortassis  quis- 
piam pro  Cluent.  52,  144;  aber  auch  sonst  Plaut.  Casin.  2,  2,  3; 
Mil.  Glor.  2,  5,  21  (431);  Mostell.  3,  2,  161  (847);  Rud.  2,  5,  15 
(472);  4,  3,  11  (948);  Stich.  2,  1,  17  (170);  Cic.  pro  Rose.  Amer. 
20,  55;  pro  Caec.  20,  56;  pro  Sulla  14,  41;  30,  84;  pro  Plane. 
20,  49;  Caes.  bell.  Gall.  6,  17,  5;  Pseud.  Sallust.  Inv.  7,  19  (ed. 
Jordan  p.  155,  1);  Gell.  2,  21,  6;  Vopisc,  Prob.  6,  4  und  Saturn. 
10,  3;  Salv.  de  gubern.  3,  15;  Mamert.  Grat.  act.  19;  Sidon.  Ep. 
7,  2,  2  u.  a. 

Quispiam  als  Adjektiv  scheint  im  Nomin.  weniger  im  Ge- 
brauch gewesen  zu  sein,  so  steht  nisi  si  quispiamst  Amphitruo 
alius  Plaut.  Amphitr.  2,  2,  195  (825);  quid  si  hoc  voluit  quispiam 
deus  Tereut.  Eun.  5,  2,  36  (875);  fortasse  quispiam  improbus  dixerit 
Cicer.  Phil.  10,  5,  12;  agricola  quispiam  de  orat.  9,  38;  gramma- 
ticus  quispiam  Gell.  5,  4,  2;   homo  quispiam  Vopisc.  Flor.   17,  5. 


—     502    — 

b)  Quaepiam  im  Nominat.  vermag  ich  als  Substantiv 
nicht  zu  belegen,  als  Adjektiv  findet  es  sich:  cum  quaepiam 
cohors  ex  orbe  excesserat  Caes.  bell.  Gall.  5,  35,  1 ;  res  quaepiam 
Gell.  1,  23,  5;  mulier  quaepiam  Apul.  Met.  4,  3  S.  241;  im  obli- 
quen Kasus  z,  B.  an  aliam  quampiam  actionem  habebis  Cicer.  pro 
Caecin.  13,  37;  ut  ea  vis  ad  aliam  rem  quampiam  Fin.  5,  11,  30; 
alia  quapiam  vi  pro  Sestio  29,  63  u.  a. 

c)  Das  Neutrum  lautet  quippiam  und  quidpiam,  beide  Formen 
werden  substantivisch  gebraucht.  Quippünn  schreiben  Naev.  bei 
Charis.  2,  13  S.  192  (215,  26);  Plaut.  Aulul.  2,  5,  18  (344);  Captiv. 

1,  2,  18  (127),  vergl.  Brix,  der  in  der  dritten  Auflage  quippiam 
gegen  quipiam  verteidigt,  während  er  in  den  ersten  Auflagen  qui- 
piam  schrieb;  Casin.  3,  5,  38;  3,  5,  65;  Curcul.  1,  1,  52,  Fleckeisen 
quipiam;  Mostell.  1,  4,  31  (345);  3,  1,  11  (542);  Persa  4,  8,  5; 
Pseud.  1,  3,  22  (253);  1,  3,  134  (368);  4,  6,  34  (1096);  Lorenz 
immer  quippiam,  Fleckeisen  quipiam;  Trucul.  prol.  6;  2,  4,  73 
(427);  2,  4,  78  (432);  2,  8,  9  (639);  Cicer.  de  orat.  2,  39,  163; 
Verr.  2,  32,  78;  3,  31,  74;  4,  21,  47;  pro  Caecin.  24,  69;  pro 
Muren.  30,  62;  pro  Rab.  Post.  9,  25;  II,  29;  Phil.  1,  II,  27; 
Fin.  1,  16,  50;  5,  6,  15;  Tuscul.  5,  27,  78;  Nat.  Deor.  3,  36,  87; 
de  divinat.  1,  29,  61;  2,  24,  52;  2,  72,  149;  de  fato  9,  18;  16, 
36;  Lael.  11,  39;  Legg.  1,  12;  34;  2,  20,  49;  Scaevolabei  Pompon. 
Dig.  34,  2,  10;  Spartian.  Hadr.  11,  1;  Vulcac.  Gall.  Avid.  Cass. 
5,  3  u.  a. ,  noch  ist  zu  bemerken,  dafs  es  ein  Lieblingsausdruck 
des  Theodorus  Priscianus  ist,  vergl.  Helmreich  in  Wöllflins  Archiv 

2,  198.  _  Qaidjrlam  Plaut.  Rud.  3,  3,  39  (701);  4,  1,  5  (896); 
Terent.  Andr.  2,  6,  7  (438);  Hecyr.  3,  2,  14  (349);  Cornific.  1, 
11,  20;  Cic.  pro  Quint.  4,  15;  5,  19;  Ep.  Att.  14,  22,  2. 

Quodpiain  wird  als  Adjektiv  gebraucht,  dafür  wird  auch 
quoppiam  geschrieben,  so  in  oppidum  quoppiam  Cic.  Verr.  4,  21, 
47,  aber  Studium  quodpiam  Cornific.  2,  27,  44;  verderbt  ist  uum 
aliquod  quippiam  membrum  Cic.  Tuscul.  3,  9,  19  im  Gud.,  Reg., 
Gembl.  und  Bern.,  von  den  Herausgebern  ist  mit  Recht  num  aliud 
quodpiam  membrum  geschrieben. 

80.  Quispimn  wird  wie  qui,  quis  dekliniert  und  dann  piam 
angehängt,  so  Gen.  Sing,  cuiuspiam;  Dat.  cuipiam;  Acc.  quem- 
piam,  quampiam,  quippiam  (quidpiam)  und  quodpiam.  Die  Form 
quempiam  ist  von  Plaut.  Rud.  3,  5,  33  (813)  als  Feniin.  gebraucht, 
vergl.  Fleckeisen  Epist.  crit.  ad  Fr.  Ritschelium  p.  XXVU. 

Der  Plural  ist  sehr  selten,  mit  Recht  sagt  Prehn  a.  a.  0.  p.  8: 
plurativo    Iniius   pronominis    numero    abstiimisse   poetas   comicos; 


—     503     — 

er  findet  sich  bei  Cicer.  Ep.  Farn.  9,  8,  2  aliae  quaepiam  rationes; 
Apul.  Flor.  4,  18  (S.  90)  cum  proferre  ad  quospiam  coeperis;  Sidon. 
Epist.  7,  9,  5  quorumpiam  ingenia. 

ni)   quisquam^  quicquam. 

81.  a)  Quisquani  besteht  aus  quis  und  quam;  die  letztere 
Form  soll  nach  Corssen  (Aussprache  II  838)  Accusativ  Fem.  des 
unbestimmten  Pronomens  quis  sein  und  »irgendwie,  in  irgend  einer 
Weise«  bedeuten,  nach  Kvicala  (Pronomina  p.  28)  soll  quam  ur- 
sprünglich lokal  sein  und  quisquam  ursprünglich  »einer  an  einem 
Orte«  heifsen.  Es  steht  vorzugsweise  in  negativen  Sätzen  und  in 
Fragen  mit  negativem  Charakter,  dann  in  hypothetischen  Vorder- 
sätzen (Kvicala  a.  a.  0.  p.  27;  Prehn  p.  13),  selten  in  positiven 
Sätzen  (Rauschning,  De  latinitate  Seuecae  p.  72),  wird  aber  in 
der  Regel  als  Substantiv  gebraucht:  in  späterer  Zeit  ist  quis- 
quam fast  verschollen  und  es  steht  dafür  regelmäfsig  aliquis  nach 
nee  und  sine,  vergl.  Dressel,  Lexik.  Bemerkungen  zu  Firmicus 
Mäternus  p.  9. 

Als  Adjektiva  wird  quisquam  gewöhnlich  mit  Sub- 
stantiven verbunden,  wenn  diese  Personen  sind:  non  pol 
homo  quisquam  faciet  impune  animatus  hoc  Enn.  (Ann.  100  ed. 
L.  Müller)  bei  Macrob,  6,  I,  15;  tantum  commeatum  non  opinatum 
esse  quemquam  homiuem  comparari  posse  Cato  Orat.  reliqu.  6 
(ed.  Jordan  p.  33,  10)  bei  Charis.  2  S.  184  (205,  19);  quisquam 
deus  Turpil,  (115)  bei  Cic.  Tuscul.  4,  34,  72;  quemquam  hostem 
Titin.  (10)  bei  Nonius  S.  552,  25;  talos  ne  quoiquam  admoveat 
homini  nisi  tibi  Plaut  Asin.  4,  1,  34  (779);  magistron  quemquam 
discipulum  miuitarier  Bacch.  1,  2,  44  (151);  numquam  edepol 
hominem  quemquam  luditicarier  Mil.  Glor.  2,  6,  57  (538);  quod 
homo  quisquam  irrideat  Poenul.  5,  4,  32  (1202);  non  est  ussu 
quisquam  amator  nisi  qui  perpetuat  data  Pseud.  1,  3,  72  (306); 
peiorem  ego  hominem  magisque  vorsute  malum  numquam  edepol 
quemquam  vidi  Pseud.  4,  2,  61  (1018);  nee  mi  obviam  homo  quis- 
(juam  venit  Rud.  1,  3,  23  (206);  neque  quem  rogitem  responsorem 
quemquam  iuterea  [hie  hominem]  invenio  1,  4,  7  (226);  nam  ecastor 
numquam  satis  dedit  suae  quisquam  amicae  amator  Trucul.  2,  1, 
28 :  nunquam  edepol  mihi  quisquam  homo  posthac  duarum  rerum 
creduit  Trucul.  2,  2,  52  —  für  quisquam  finden  wir  bei  Plautus 
auch  ullus  bei  einem  Personennamen:  neque  illaec  uUi  pede  pedem 
homini  premat  Asinar.  4,  1,  30  (775);  neque  illa  uUi  homini  nutet 


—     504     — 

4,  1,  39  (784);  magis  quam  ullus  cinaedus  Aulul.  3,  2,  8  (422); 
hunc  si  ullus  deus  amaret  Bacch.  4,  7,  20  (818);   nee  fallaciam 
astutiorem  ullus  fecit  poetae  Casin.  5,  1,  7;  neque . .  ullus  servos 
istoc  nominest   Capit.  3.,  4,  58  (590);    nee  mihi   quidem   libertus 
ullus  est  Curcul.  4,  3,  15  (547);  nunquam  ullus  deus  tarn  benignus 
fuit  Persa  4,  4,  34  (583);  nee.  bominem  umquam  ullum  teneri 
vidi  Menaech.  4,  2,  29  (594);   neque  ego  amatorem   mi  invenire 
ullum  queo  Pseud.   3,  1,  7  (774)    —    adeon  hominem   esse  inve- 
nustum  aut  infelicem  quemquam  ut  ego  sum  Terent.  Audr.  1,  5, 
10  (245);  quemquamne  bominem  in  animum  instituere  Adelpb.  1, 
1,  13  (38);   arator  quisquam   Cic.  Verr.  3,  93,  216;   bomo   quis- 
quam  Verr.  2,  52,  128;  3,  50,  118;  pro  Sestio  36,  78;  quisquam 
privatus  Verr.  4,  57,   126;  5,  30,  76;  servus  quisquam  pro  Rose. 
Amer.  23,  64;  quisquam  subscriptor  Divin.  in  Caecil.  16,  51;  quis- 
quam tyrannus  in  Pison,  8,  17;    quisquam  vir  Har.  resp.  8,   17; 
in  Vatin.  3,  7;   cuiusquam  bominis  pro  Rabir.  4,  13;   cuiusquam 
oratoris  Verr.  1,  10,  29;   cuiusquam  viri  pro  Cael..  18,  43:   cui- 
quam  civi  Verr.  5,  54,  141;  pro  Caec.  35,  101;  cuiquam  inimico 
pro  Muren.  27,  56;  perfugae  cuiquam  Verr.  1,  38,  98;  adulescentem  . 
quemquam  de  domo  45,  118;  quemquam  amicum  Verr.  4,  11,  26; 
pro   Flacc.  1,  2;    aratorem  quemquam   Verr.   3,  63,  147;    quein- 
quam  civem  Verr.  3,  31,  74;   pro  Cluent.  46,  129;   de  domo  13, 
33;  Pbil.  8,  5,  15;  quemquam  iudicem  pro  Caec.  21,  61;  latorem 
quemquam  de  domo  18,  48;  quemquam  patronum  Pbil.  6,  5,  13; 
quemquam  sicarium  pro  Rose.  Amer.  33,  94;  tribulem  quemquam 
in  Vatin.  15,  36;  virum  quemquam  Catil.  1,  10,  26;  cum  bomine 
quoquam  pro  Rose.  Amer.  27,  74  und  so  in  allen  Zeitaltern,  z.  B. 
quemquam  civem  Vell.  Pat.  2,  6,  2;   quisquam   arator  Lucan.  7, 
861  u.  a.,  selten  aber  stebt  quisquam  adjektivisch  bei  Sach- 
namen  (vergl.  Landgraf  zu  Cic.  Rose.  Amer.  p.  254):   numquam 
quicquam  facinus  feci  Plaut.  Menaech.  3,  1,  2  (447);  egou'  ausim 
tibi  usquam  quicquam  facinus  falsum  proloqui?     Merc.  1,  2,  43; 
neque  ego  taetriorem  beluam  vidisse  me  umquam  quemquam  quam 
te  censeo  Mostell.  3,  1,  78  (608);  quemquam  porcellam  Mü.  Glor. 
4,  2,  68  (1060),   im  vet.,  decurt.  und  Vat.  des  Plautus  proculem, 
in  den  Hdschr.  des  Prise.  5,  3,  13  S.  645  proculenam  und  porcu- 
laenam,  porcellam  ist  eine  Verbesserung  von  Reiz;   nee  quisquam 
locus  est  Lucr.  1,  1077;  saporem  quemquam  Lucr.  2,  857;   band 
quisquam  oder  Lucr.  4,  689;    si  cuiquam  generi  bominum  und  si 
cuiquam  ordini  Cic.  Verr.  2,  6,  17;   si  cuiquam   legationi  fui  im- 
pedimento  Ep.  Fam.  3,   10,  6;  rumor  quisquam  Ep.  Alt.  5,  10,  4 


—     505     - 

ist  nicht  sicher,  vergl.  Wesenberg  z.  d.  St.;  cardine  quoquam  Manil. 
2,  841 ;  cuiquam  dono  Val.  Maxim.  4,  3,  14;  quisquam  ager  Colum. 
2,  6,  4;  quisquam  modus  Val.  Fiacc.  8,  272;  cuiusquam  rei  Quintil. 
10,  2,  6;  a  quoquam  incepto  Suet.  Caes.  59;  quemquam  consu- 
latum  Domit.  13;  cuiquam  ministerio  Tacit.  Dialog.  29,  3;  loci 
cuiusquam  Liv.  Kpitom.  123;  historiae  cuiquam  Treb.  Poll.  XXX 
tyr.  2,  4;  in  quoquam  temj^lo  Augustin.  Civ.  Dei  1,  6  (I  11,  23);  quis- 
quam fructus  7,  25  (I  306,  30);  cuiusquam  facti  15,  25  (II  114,  2). 
Nicht  so  in  den  Worten  des  C.  Gracchus  bei  Gell.  15,  12,  3  uti 
nemo  posset  vere  dicere,  assem  aut  eo  plus  in  muneribus  me 
accepisse,  aut  mea  opera  quemquam  sumptum  fecisse  und  des 
Cicer.  Ep.  Ätt.  11,  25,  1  neque  consilii  tui  neque  consolationis 
cuiusquam  spes,  hier  bezeichnen  quemquam  und  cuiusquam  die 
Person.  —  Gewöhnlich  steht  bei  Sachnamen  uUus^  bei 
Cicero  auch  bei  Personennamen  der  Abi.  Sing,  ullo:  sine 
duce  ullo  Verr.  1,  41,  105;  in  ullo  civi  de  domo  22,  58;  cum 
homine  ullo  pro  Rose.  Amer.  34,  96;  Phil.  13,  19,  43;  in  homine 
ullo  pro  Cluent.  55,  152;  pro  Ligar.  9,  26;  in  ullo  [homine]  schreibt 
C.  F.W.  Müller  Catil.  2,  4,  8;  ullo  iudice  pro  Caec.  21,  59;  sine 
ullo  milite  in  Pison.  20,  47 ;  quam  ab  ullo  histrione  Tuscul.  4,  25, 
55,  diesen  Beispielen  steht  aus  den  Reden  nur  cum  homine  quo- 
quam pro  Rose.  Amer.  27,  74  gegenüber. 

b)  Bei  Personenbenennungen  findet  sich  quisquam  auch  als 
Femininum:  nuraquam  quisquam  amica  Naev.  (com.  90)  bei 
Charis..  2,  13  S.  186  (208,  8);  neque  quisquam  alia  mulier  Plaut, 
eist.  1,  1,  68;  neque  digniorem  censeo  vidisse  anum  me  quem- 
quam Rud.  2,  3,  75  (406);  illarum  quisquam  Terent.  Eun.  2,  3,  83 
(374);  uostrarum  quisquam  Eun.  4,  4,  11  (678);  neque  vir  neque 
muher  quisquam  CLL.  1,  196  Z.  10,  dagegen  quisquam  quae- 
quamve  Impp.  Theodos.  et  Valentin.  Cod.  10,  12,  2.  Nicht  allein 
auf  weibliche  Personen  wird  quisquam  angewandt,  sondern  auch 
neque  ego  taetriorem  beluam  vidisse  me  umquam  quemquam  te 
censeo  Plaut.  Mostell.  3,  1,  78  (608),  vergl.  Lorenz  z.  d.  St.;  dies 
quisquam  belua  hat  nur  noch  eine  Analogie :  quemquam  porcellam 
Mil.  Glor.  4,  2,  68  (1060),  über  die  verschiedenen  Lesarten  vergl. 
S.  504.  Bei  Senec.  Epist.  108,  24  ist  zwar  im  Bamb.,  Rehd.  1, 
Cöln.  und  in  den  Pal,  2,  3,  4  multum  ad  rem  pertinet,  quo  pro- 
posito  ad  quamquam  rem  accedas,  aber  in  mehreren  Büchern 
steht  das  richtige  ad  quamque  rem. 

c)  Das  Neutrum  lautet  quicquam  und  quidquam,  die 
Grammatik  erstellen  sind  folgende:  D  transit  in  c,  ut  accidit, 


—     506    — 

quicquam  Prise.  1,  8,  45  S.  559  (I  35,  1);  In  c  quoque  nulla 
syllaba  superior  desinit,  nisi  sequens  quoque  a  c  vel  a  q  incipiat, 
ut  bacca,  soccus,  ecquis,  quicquuia  Prise.  2,  1,6  S.  568  (I  47,  5); 
Quicquam  et  quicquid  et  quocquod,  prima  syllaba,  quotiens  ha- 
buerit  d,  idem  vos  perducite  et  superponite  c.  Nam  cum  sint 
haec  composita  et  confusa,  si  utramque  vocem  suis  litteris  scrip- 
tam  relinquatis,  duas  partes  orationis  separatas  relinquetis :  quic- 
quam enim  ductum  est  a  quidquam  Marius  Victorin.  S.  2460  (13, 
24);  Quicquam  in  medio  per  c,  uou  per  d  scribi  debet.  In  com- 
positione  enim  plerumque  d  in  c  commutatur,  ut  in  praepositioni- 
bus,  accedo,  aecumulo  Papirian  bei  Cassiodor  S.  2291  (160,  10); 
Quicquam  in  prima  syllaba  per  c  scribendum,  quod  d  littera  in 
c  litteram  commutatur  Cassiodor  S.  2319  (208,  25),  vergl.  Albin 
de  orthogr.  S.  2343  (308,  11).  —  In  Handschriften  ist  quic- 
quam beinahe  ausschliel'slich  bei  Plautus  und  Terenz  (quidquam 
Plaut.  Poenul.  5,  5,  5);  bei  Cicero  gewöhnlich  im  Reg.  der  Verr., 
immer  im  Erf.,  immer  im  Vat.  und  in  den  übrigen  vorzüglicheren 
Hdschr,  der  Philipp,  und  in  dem  Palimps.  der  Bücher  de  rep. ; 
bei  Caesar  im  Bell.  Gall.  meistens  im  Par.  1,  im  8.  Buch  des 
Bell.  Gall.  und  im  B.  C.  im  Par.  2;  überall  bei  Virgil  und  Horaz; 
bei  Livius  in  der  ersten  Dekade  im  Par.  und  Med.,  in  der  dritten 
im  Put.  und  Colb.  —  Quiquam  steht  CLL.  1,  196  Z.  12;  Plaut. 
Mil.  Glor.  2,  5,  55  im  vet.  m.  pr.,  decurt.  und  Vat.  (qui  quan- 
quam ,  dafür  im  vet.  m.  sec.  richtig  quicquam  quam) ;  Cic.  Phil. 
10,  7,  15  im  Vat.;  Liv.  5,  33,  1  im  Par.  m.  pr. :  5,  43i,  1  im 
Med.;  6,  6,  7  im  Med.  und  Leid.  1  ist  Versehen.  —  Quitquam  ist 
I.  Neap.  6058  Z.  16  geschrieben.  —  Quodquam  führt  Diomed.  1 
S.  321  (332,  22)  auf. 

82.  In  der  Deklination  richtet  sich  quisquam  genau  nach 
qui,  quis;  auch  kommt  für  den  Gen.  cuiusquam  und  für  den  Dat. 
cuiquam  die  ältere  Schreibweise  quoiusquam  und  quoiquam  vor. 
Für  den  Abi.  quoquam  ist  auch  quiquam  gestattet:  cum  quiquam 
amante  Plaut.  Asinar.  1,  3,  23  (175);  cum  quiquam  alio  Asinar. 
1,  3,  77  (230);  4,  1,  9  (754);  cum  quiquam  viro  Cistell.  1,  1, 
88;  a  quiquam  homine  Persa  4,  3,  8  im  vet.;  a  queiquam  alio 
Baceh,  bei  Nonius  S.  334,  4  (queiquam  schreibt  L.  Müller,  quo- 
quam Ritschi);  cum  quiquam  Apul.  de  mag.  7  S.  394. 

Für  einzelne  Kasus  von  quisquam  finden  wir  öfter  die  von 
uUus  angewandt  (vergl.  C.  F.  W.  Müller  zu  Seyfferts  Laelius  p.  356; 
Klotz,  Handbuch  der  lat.  Stilistik  p.  210  und  211),  so  ullius  für  das 
bei  Cicero  gewöhnlichere  cuiusquam :   non  vereor,  ue  quis  audeat 


-     507     — 

dicere,  ullius  in  Sicilia  quaesturam  aut  clariorem  aut  gratiorem 
fuisse  Cicer.  pro  Plane.  26,  64 ;  quis  eoim  ullum  ullius  boni  spera 
haberet  in  eo  post  red.  in  senat.  5,  li;  neque  ullius  borum  in 
ulciscendo  acerbitas  progressa  ultra  mortem  est  Phil.  11,  ],  1; 
numquam  ullius  oratione  victi  sententia  desistemus  Fin.  1,  19,  63; 
ullius  umquam  oratio  aut  docti  aut  indocti  movebit  Nat.  Deor.  3, 
2,  5,  während  bei  Livius  nach  Kühnast  (Livian.  Syntax  p.  202) 
ullius  häufiger  ist  als  cuiusquani,  vergl.  auch  0.  Riemann,  Etudes 
sur  la  langue  et  la  grammaire  de  Tite-Live  p.  84  —  ulli  für  cuiquam 
(nicht  bei  Cicero):  negat  se  raove  et  exemplo  populi  Piomani  posse 
iter  ulli  per  proviuciam  dare  Caes.  bell.  Gall.  1,  8,  3;  quam  de  in- 
sequenti  officio  quidquam  ulli  pollicendum  Plane,  bei  Cicer.  Ep. 
Farn.  10,  8,  1 ;  ne  quid  ulli  sanctum  relinqueretur  Vell.  Paterc.  2, 
67,  3 ;  priusquam  de  ea  re  ulli  proconsulis  redderentur  epistulae 
2,  42,  3;  ne  cedentium  quidem  ulli  parcendo  Amm.  Marcell.  14, 
2,  2  u.  a.  —  idhim  für  quemquam:  num  vos  existiniatis  Gracchos 
aut  Saturninum  aut  quemquam  illorum  veterura,  qui  populäres 
babebantur,  ullura  umquam  in  contiuue  habuisse  conductum  Cic. 
pro  Sestio  4!:),  105  —  ullo  für  quoquam  (das  auch  vorkommt  bei 
Cic.  Verr.  2,  56,  139;  5,  69,  178;  Leg.  agr.  3,  4,  15;  pro  Cluent. 
17,  48;  Part.  orat.  38,  134;  Ep.  Att.  9,  15,  5  u.a.):  si  te  aut 
a  Plancio  aut  ab  ullo  dignitate  potuisse  superari  dixero  Cic.  pro 
Plane.  3,  6;  non  est  eredibilis  tantus  in  ullo  furor  pro  Marcell. 
7,  21;  an  ille  quemquam  plus  dilexit?  cum  ullo  aut  sermoues  aut 
consilia  eontulit  saepius  Phil.  2,  15,  38;  si  neque  virtus  in  ullo 
nisi  in  sapiente  nee  felieitas  vere  dici  potest  Fin.  4,  9,  22;  cum 
neque  a  te  ipso  neque  ab  ullo  alio  scriberetur  Ep.  Farn.  2,  19,  1; 
neque  ab  ullo  provinciam  accipere  Ep.  Farn.  3,  2,  1 ;  facultas  in 
te  summa  est,  si  umquam  in  ullo  fuit  Ep.  Fam.  4,  13,  4;  quam 
pro  ullo  alio  valere  potuisset  Ep.  Fam.  6,  12,  2;  ita  eo  sie  utor, 
ut  nee  familiarius  ullo  nee  libeutius  Ep.  Fam.  13,  26,  1 ;  an  me 
existimas  ab  ullo  malle  mea  legi  probarique  quam  a  te  Ep.  Att. 
4,  5,  1 ;  seito,  verbum  in  senatu  factum  esse  numquam  de  ullo 
nostrum  Ep.  Att.  7,  3,  1;  nihil  enim  «de  maerore  minuendo« 
scriptum  ab  ullo  est  Ep.  Att.  12,  14,  3;  vides  .  .  nullam  in  ullo 
dignitatem  Ep.  ad  Q.  fratr.  3,  4,  1;  auch  bei  anderen  Schrift- 
stellern wird  ullo  rieben  quoquam  gesetzt:  nee  prohibente  ullo 
Liv.  5,  40,  4  (vergl.  haud  quoquam  improbante  Liv.  3,  56,  6); 
nee  ullo  resistere  auso  Tacit,  Hist.  4,  36  (vergl.  uec  quoquam 
reperto  Suet.  Caes.  20);  nee  meliora  moneöte  ullo  nee  retentante 
Amm.  Marcell.  29,  3,  2  u.  a. 


—     508    — 

Bei  Prob.  Instit.  art.  S.  350,  351  (134,  5)  und  Diomed.  1 
S.  321  (332,  18)  werden  zwar  von  quisquam  auch  die  Formen  des 
Plural  angeführt,  aber  augewandt  sind  dieselben  nicht.  Daher 
ist  auch  nicht  mit  Lambiu  und  anderen  nee  quibusquam  amoenis 
locis  bei  Cicer.  Ep.  Att.  12,  23,  3  zu  lesen,  sondern  wie  der  Med. 
hat  quibusdam,  was  auch  Boot,  Baiter  und  Wesenberg  (vergl. 
Hellmuth,  Act.  sem.  phil.  Erlang.  1  p.  131)  in  den  Text  gesetzt 
haben.  Charis.  2,  7  S.  134  (160,  21)  sagt:  In  bis  illud  quoque 
observandum  est,  quod  ista  omnia,  quae  quasi  adiectamenta  dixi- 
mus,  tarn  singulari  numero  quam  plurali  accedunt.  Unum  autem 
adest  quam  semper  singulare.  Non  enim  ut  quisquam  quem- 
quam,  sie  utique  quiquam  quosquam  dicimus.  Die  ungebräuch- 
lichen Formen  des  Plural  von  quisquam  werden  durch  den  Plural 
von  ullus  ersetzt,  so  sagt  z.  B.  Cic.  Tuscul.  1,  1,  2  quae  tarn  ex- 
cellens  in  omni  genere  virtus  in  ullis  fuit,  ut  sit  cum  maioribus 
nostris  comparanda. 

n)  quisquis^  quidquid. 

83.  a)  Quisquis  ist  nicht,  wie  man  anzunehmen  pflegt,  aus 
dem  unbestimmten  Pronomen  quis,  sondern  aus  dem  Relativ- 
pronomen qui,  das  im  Altlateinischen  quis  lautete,  hervorgegangen 
(vergl.  Kühner,  Lat.  Gramm.  1  p.  406)  und  heilst  »wer  auch  nur« 
und  ist  gewöhnlich  substantivisch  gebraucht.  In  den  älteren  Aus- 
gaben des  Plautus  las  man  auch  eine  Nebenform  quiqui^  so  Aulul. 
4,  10,  45  (775)  neque  partem  tibi  ab  eo,  quiqui  est,  inde  posces, 
aber  in  den  neuesten  Ausgaben  steht  dafür  neque  partem  tibi  ab 
eo  quoiumst  indipisces,  vergl.  auch  Nonius  S.  129,  2  und  293,  28 
ed.  L.  Müller.  Dieselbe  Form  ist  auch  Varro  R.  R.  2,  7,  8  in 
den  meisten  Hdschr.  überliefert,  aber  Keil  schreibt:  sie  appella- 
tur  qui[qui]  admittit.  —  Falsch  geschrieben  ist  quicquis  für  quis- 
quis C.  I.  L.  4,  3074  und  cuscus  4,  3199,  ferner  war  quicquis 
für  quisquis  Inschr.  Heoz.  7297  falsch  gelesen,  vergl.  C.  I.  L.  4, 
1824.  —  In  einer  alten  Formel  der  Auguren  bei  Varro  L.  L.  7, 
2,  8  steht  uUaber  arbor  quirquir  est  und  oUarier  arbor  quirquir 
est;  über  diese  Form  hat  H.  Jordan,  Beiträge  zur  lat.  Sprache 
p.  89  und  147  eingehend  gesprochen,  vergl.  auch  Wölfflin,  Gemi- 
nation p.  446,  447. 

b)  Quisquis  hat  keine  eigene  Form  für  das  Femininum. 
Quamquam  rem  a  quoquo  cognoverit  ist  zwar  Cicer.  de  orat.  1, 
15,  67  in  den   Lag.   13   und  32   und   mehreren   anderen,   aber  in 


—     509     — 

mehreren  Büchern  quanique,  statt  dessen  in  den  Ausgaben  quam- 
cumque,  vergl.  vergl.  EUendt  1  p.  47;  Cic.  Nat.  Deor.  2,  22,  58 
ist  ceterae  naturae  suis  seminibus  quaequae  gignuntur  nach  dem 
Leid.  A  und  Erl.  in  quaeque  berichtigt;  im  Coripp.  lustin.  3,  104 
hat  Partsch  nach  Momnisen  geschrieben :  Romano  quaequae  est 
provincia  subdita  regno,  in  den  Hdschr.  steht  quaeque  und  so 
schreibt  äUch  Petschenig.  Partsch  vermutet  auch,  dafs  quaequae 
vielleicht  Job.  4,  1061  zu  schreiben  sei,  wo  jetzt  hominem,  pecus 
obvia  quaeque  impediunt,  mactate  gelesen  wird.  Die  Dramatiker 
gebrauchen  quisquis  mit  Beziehung  auf  eine  weibhche  Person. 
Muher  quisquis  es  Plaut.  Cistell.  2,  3,  66;  liberalist  quisquis  est 
von  der  Vorher  erwähnten  furtiva  virgo  Persa  4,  3,  76  (546) ;  quis- 
quis es,  quae  parentis  in  tam  angustum  tuos  locum  compegeris 
Rud.  4,  4,  102  (1146);  quisquis  es,  sine  me.  So.  Ego  sum  Sostrata 
Terent.  Adelph.  2,  3,  23  (321).  Einige  Stellen  führt  Nonius  S.  197, 
32  an:  cuis  est  generi  feminino  adtribui  posse  veterum  auctoritas 
voluit.  Livius  (36):  mulier,  quisquis  es,  te  volumus;  Caecilius  (267): 
quaeso  igitur,  quisquis  (quis  L.  Müller)  es,  mea  mulier, 

c)  Die  Formen  für  das  Neutrum  sind  quiJquid  und  quicquid. 
Quintil.  1,  7,  6  sagt:  Frigidiora  alia,  ut  quicquid  c  quartam  haberet, 
ne  interrogare  bis  videremur,  et  quotidie,  non  cotidie,  ut  sit  quot 
diebus;  verum  haec  iam  etiam  inter  ipsas  ineptias  evanuerunt, 
aber  die  späteren  Grammatiker  entscheiden  sich  für  quicquid, 
vergl.  Mar.  Victor.  S.  2460  (13,  24):  quicquam  et  quicquid  et 
quocquod,  prima  syllaba  quotiens  habuerit  d,  idem  vos  perducite 
et  superponite  c;  Caper  de  orthogr.  S.  2241  (95,20):  quicquid  in 
priore  syllaba  per  e  litteram  scribendum,  quoniam  d  dividit  in 
duas  voces;  Beda  de  orthogr.  S.  2797  (287,  5);  quicquid  in  priore 
syllaba  per  c  scribendum  und  Albin  de  orthogr.  S.  2343  (308,  II): 
quicquam  et  quicquid  in  medio  per  c,  non  per  d  scribi  debent: 
in  compositione  enim  plerumque  d  in  c  commutatur,  ut  in  prae- 
positionibus,  accedo  accumulo.  Inschriften  und  Handschriften  haben 
bald  die  eine,  bald  die  andere  Form.  Quicquid  ist  CLL.  1,  200 
Z.  32  und  1,  205  Col.  1  Z.  26;  Inschr.  Orell.  3115  Z.  25  und  3348; 
quidquid  CLL.  2,  2959  und  5,  875;  quid.quid  L  Neap.  6685. 
Bei  Plautus  ist  öfter  quicquid ,  öfter  quidquid  ohne  Variante ,  an 
mehreren  Stellen  ist  allein  im  vet.  quidquid  erhalten.  Bei  Terenz 
hat  der  Bemb.  mit  einziger  Ausnahme  von  Adelph.  4,  2,  51  quid- 
quid, in  anderen  Hdschr.  ist  einigemale  quicquid  sogar  für  quid? 
quid  geschrieben.  Quicquid  haben  Afranius  (30)  bei  Prise.  5,  8, 
45  S.  659  (I  171,  10);  Novius  (62)  bei  Nonius  p.  224,  35;  Publil. 


—     510    — 

(22)  bei  Seriec.  Epist.  8,  7;  Ennius  (Fab.  429  ed.  L.  Müller)  bei 
Cic.  Nat.  Deor.  2,  25,  65 ;  quidquid  Ennius  (Sat.  .3  ed.  L.  Müller) 
bei  Noniüs  p.  510,  10;  Pacuvius  (90)  bei  Cicer.  de  divinat.  1,  57, 
131:  Caelius  (148)  bei  Gell.  2,  23,  10;  Fall.  ine.  (89)  bei  Suet. 
August.  25;  Pomponius  (193)  bei  Senec.  Epist.  3,  6;  Novius  (31) 
bei  Nonius  p.  81,  24.  Bei  Cicer.  de  oratore  ist  zwar  in  der  Mehr- 
zahl der  Hdschr.  überall  quicquid,  aber  doch  haben  mehrere  der 
von  EUendt  zu  1,  8,  30  für  quicquam  und  quicquid  gesammelten 
Belege  in  einer  oder  der  anderen  der  vorzüglichsten  Handschriften 
quidquid,  1,  12,  51;  1,  25,  116;  1,  34,  158  im  Lag.  32;  1,  39, 
178  in  den  Lag.  4  und  32;  2,  7,  29  in  den  Lag.  13  und  32; 
2,  55,  226  und  2,  81,  330  im  Guelf.  3;  quicquid  ist  in  den  Hdschr. 
Brut.  77,  268  und  92,  318;  in  einzelnen  Stellen  der  Verr.  im  Lag. 
20  oder  Lag.  42  oder  Reg. ;  pro  Caec.  im  Erf.  oder  Teg. ;  de 
imper.  Cn.  Pomp,  im  Teg.;  im  zweiten  Buch  der  Acad.  meistens 
in  den  Leid.  AB;  im  Laelius  constant  im  Gud.  und  Wien.  V,  aber 
überwiegend  ist  quidquid,  und  in  einigen  Büchern,  namentlich  de 
Finib.  und  den  Tuscul.  giebt  der  eine  Herausgeber  quidquid,  der 
andere  quicquid,  ohne  dafs  etwas  über  die  Schreibung  der  Hdschr. 
gesagt  wird.  Bei  Virgil  ist  quicquid  im  Gud.  und  in  den  Bern, 
bc,  einmal  auch  in  den  sched.  Vat.,  aber  niemals  im  Med.,  Pal. 
und  Rom.  Bei  Horaz  gewöhnlich  quicquid,  aber  quidquid  einige- 
male  im  Par.  A,  öfter  in  den  Par.  (p(l>X  und  im  Leid.,  auch  bei 
Porph.  Bei  Livius  ist  quidquid  in  der  ersten  Dekade  im  Par. 
oder  im  Med  ,  und  noch  häufiger  in  beiden,  in  der  dritten  überall 
im  Put.  und  öfter  im  Colb.  Vergl.  noch  Wagner,  Orthogr.  Verg. 
p.  459  und  467;  Lachmann  zu  Lucr.  3,  135;  5,  264;  5,  1252.  — 
Quitquit  ist  geschrieben  lex  Colon.  Genet.  3,  7  Z.  18;  L  Neap. 
6916  Z.  9;  Inschr.  Henzen  7420  avv\  Plaut.  Mil.  Glor.  4,  8,  62 
im  decurt.  und  Vat.  —  Quiquid  Cic.  Phil.  10,  8,  16  im  Vat.  und 
Verg.  Aen.  1,  601  im  Med.  sind  Versehen. 

P^ine  Nebenform  quocrjuod  finden  wir  in  der  oben  S.  509  aus 
Mar.  Victor.  S.  2460  (13,  24)  angeführten  Stelle,  aber  wenn  Putsch 
in  Ter.  Scaurus  de  orthogr.  S.  2262  quodquod  dici  oportet  giebt, 
so  scheint  diese  Lesart  auf  Irrtum  zu  beruhen,  da  Keil  dieselbe 
Stelle  (Vn  30,  7)  ohne  Angabe  von  Varianten  schreibt:  quod  potius 
dici  oportet.  C.  L  L.  10  S.  249  Z.  3  steht  quodqu(o)d  agat,  was 
wohl  ein  Schreibfehler  ist;  bei  Cic.  pro  Caec.  18,  52  ist  zwar  im 
Teg.  exemplum  quodquod  testimonio  sit,  die  richtige  Lesart  aber 
ist  quod;  Senec.  Contr.  2,  9,  25  schreibt  Bursian  (p.  127,  10) 
C[uodquod  simulabat,   ad  verum  redegit,  aber  diese  Konjektur  ist 


-     511     — 

von  Kiefsling  und  ,1.11.  Müller  beseitigt  (vergl.  Wölfflin,  Gemination 
p.  447);  ersterer  schreibt  quod  toties,  letzterer  quod  cotidie;  auch 
bei  Ulpian.  Dig.  15,  1,  19  §  1  wird  gewöhnlich  gelesen  quodquod 
debetur  mihi,  aber  im  Flor.  m.  pr.  ist  das  richtige  quod  über- 
liefert. 

84.  Quisqnis  wird  meistens  substantivisch  gebraucht, 
seltener  adjektivisch:  quisquis  homo  huc  profecto  venerit, 
pugnos  edet  Plaut.  Amphitr.  1,  1,  158  (309);  quemquem  hominem 
attigerit  Trucul.  2,  1,  17  (228);  [quisquis]  deus  est,  veneror  ut 
nos  ex  hac  aerumna  exiraat  Rudens  1,4,  36  (256);  quisquis  color 
Verg.  Georg.  2,  256  im  Pal.,  im  Med.  und  Bern,  b  c  m.  sec.  und 
bei  Serv.,  die  Ausgaben  haben  et  quis  cui  color  (vergl.  Ladewig 
z.  d.  St.);  quisquis  erit  vitae  scribam  color  Horat.  Sat.  2,  1,  60; 
quisquis  bonos  Verg.  Aen.  10,  493;  quisquis  erit  ventus  Plin.  N.  H. 
18,  34,  77  (339);  quisquis  fuerit  modus  aquae  N.  H.  27,  7,  28 
(46);  quisquis  dolor  Gels.  2,  8  (46,  28);  quisquis  inest  terris 
Spiritus  Lucan.  4,  643;  et  quisquis  amnis  Peneo  donavit  aquas 
6,  371;  quisquis  te  flere  coegit  impetus  9,  1055.  Suum  quidquid 
genus  talearum  Cato  R.  R.  48,  1 ;  quidquid  solamen  humandi  est 
Verg.  Aen.  10,  493. 

Quisquis  und  quidquid  ist  anstatt  quisgue  und  quidque 
gebraucht.  Quod  quemquem  h.  1.  profiterei  oportebit  CLL.  1, 
206  Z.  13,  aber  quam  viam  h.  1.  quemque  tueri  oportebit  Z.  22; 
ut  quisquis  in  hoc  collegium  intrare  voluerit,  ut  quisquis  mensi- 
bus  continuis  non  pariaverit,  ut  quisquis  servus  liber  factus  fuerit 
Henz.  6086  Col.  1  Z.  20,  21  und  Col.  2  Z.  7;  quocumque  in  loco 
quisquis  est  Cic.  Fam.  6,  1 ,  1  im  Med.  und  in  suo  quisquis  gradu 
Liv.  8,  38,  11  im  Par.,  Med.,  Leid.  1  und  in  anderen  Büchern; 
panis  fermentatus  et  quisquis  alius  quam  qui  ex  tritico  est  Geis. 
2,  28;  utei  quicquid  quoieique  licuit  G.  L  L.  1,  200  Z.  32;  quem- 
admodum  quitquit  de  iis  rebus  .  .  .  decuriones  statuerint  decreve- 
rint  Lex  colon.  Genet.  (Ephem.  epigr.  Vol.  2  fasc.  2)  3,  7  Z.  18; 
is  qui  quicquid  emisset  Grell.  3115  Z.  25 ;  uti  quidquid  earum 
rerum  factum  est  Henz.  6428  Z.  12;  ut  quidquid  (oder  quicquid) 
magis  contemplo  Plaut.  Mosteil.  3,  2,  146  (831);  in  eodem  fundo 
suum  quidquid  conseri  oportet  Gato  R.  R.  7,  1 ;  suum  quidquid 
genus  talearum  serito  R.  R.  48,  1 ;  in  suos  quicquid  rursus  reno- 
vare  meatus  Lucr.  2,  957;  semper  euim  summura  quicquid  de 
rebus  abundat  4,  143;  certum  ac  dispositumst  ubi  quicquid  crescat 
et  insit  5,  131;  primum  quicquid  aquai  tollitur  5,  264;  nam  primum 
quicquid  fulgoris  disperit  5,  284;  et  primum  quicquid  flammarum 


-     512     - 

perdere  semper  5,  304;  qua  fieri  quicquid  posset  ratione  resolvi 
5,  770:  unum  quidquid  Plaut.  Asin.  2,  2,  60  (326,  hier  ist  unura 
quidque  derogita  in  unum  quidquid  rogita  korrigiert);  Trinum.  4, 
2,  39  (881);  Terent.  Adelph.  4,  2,  51  (590)  und  Lucr.  5,  1454. 
Ut  quidquid  erit  dictum  Cornific.  2,  30,  47;  ut  quidquid  ego  appre- 
henderam  Cic.  pro  Cluent.  19,  52;  ubi  quicquid  esset  quod  disci 
posset  Tuscul.  4,  19,  44;  ut  quicquid  obiectum  est  Tuscul.  5,  34, 
98;  qua  quidquid  cupitum  foret  Liv.  3,  37,  7;  generosius  in  sua 
quidquid  sede  gignitur  38,  17,  13.  In  einigen  Stellen  ist  jedoch 
das  früher  gelesene  quidquid  nach  guten  Hdschr.  in  quidque  ver- 
wandelt. So  lesen  wir  jetzt  pervestigabant,  ut  ubi  quidque  esset, 
aliqua  ratione  invenirent  Cic.  Verr,  4,  13,  31  nach  dem  Reg.  und 
Guelf.  1,  aus  welchen  quicque  bemerkt  wird;  cur  quidque  fiat 
und  quem  ad  modum  quidque  fiat  Fin.  4,  5,  13  nach  dem  Pal.  A; 
quatenus  quidque  se  attingat  liest  jetzt  C.  F.  W.  Müller  (quicquid 
Madvig)  und  bemerkt  dazu:  codicum  nulla  est  in  hac  re  fides, 
ebenso  schreiben  die  neuesten  Herausgeber  primum  igitur  quid- 
que considera  quäle  sit  Nat.  Deor.  1,  27,  77. 

85.  Von  quisquis  werden  beide  Bestandteile  dekli- 
niert. Pompei.  Comment.  S.  252  (207,  24)  sagt:  utraque  parte 
declinatur  pronomen  quisquis :  quisquis,  cuiuscuius,  cuicui,  quem- 
quem,  quisquis,  a  quoquo;  quiqui,  quorumquorum,  quibusquibus, 
quosquos,  quiqui,  a  quibusquibus.  Noli  putare  hoc  causa  declina- 
tionis  esse :  et  apud  Ciceroneni  remansit  cuicui  et  apud  Terentium. 
Nam  Terentius  (Hecyr.  1,  1,  8)  dixit:  quia  spolies,  mutiles,  lateres, 
quemquem  nancta  sis.  Quemquem,  unde  erit  ista  declinatio  tracta 
nisi  a  nominativo  singulari  quisquis?  quisquis,  cuiuscuius,  cuicui, 
quemquem.  Item  in  Verrinis  habetis  in  illa  frumentaria  Ciceronis 
(vielmehr  Verr.  5,  41,  107):  »cuicuimodi  est«.  Cuicui,  unde  erit 
ista  declinatio  nisi  a  nominativo  quisquis?  quisquis,  cuiuscuius, 
cuicui.  Ergo  ecce  habes  pronomen,  quod  utraque  parte  decli- 
natur, quisquis.  Prob.  Instit.  art.  S.  351  (134,  14)  dekliniert  quis- 
quis, quaequae,  quodquod  durch  alle  Genera  des  Singular  und 
Plural;  Cledon.  S.  1908  (52,  8)  das  MascuHnum  quisquis,  fügt 
auch  die  nämlichen  Citate  wie  bei  Pompeius  hinzu,  Terent.  Hecyr. 
1,  1,  8  und  apud  Tullium  in  frumentaria:  cuicuimodi  est.  Doch 
ist  zu  bemerken,  dafs  die  wenigsten  Kasusformen  gebildet  wurden 
und  dafs  wohl  nur  quisquis,  quicquid  oder  quidquid,  quoquo  öfter 
im  Gebrauch  waren. 

Genet.  Sing,  cuiuscuius,  obwohl  er  von  den  Grammatikern 
Probus,  Pompeius  und  Cledonius  genannt  wird,   kommt  doch  bei 


—    513    — 

keinem  alten  Schriftsteller  vor;  es  ist  falsch,  wenn  cuiuscuius  bre- 
vitate  von  Lambin.  bei  Lucr.  2,  483  für  cuiusvis  in  brevitate  und 
cuiuscuiusmodi  von  demselbien  bei  Cic.  pro  Cael.  10,  24  und  Fin. 

3,  9,  30  sowie  cuiuscuius  rei  nomen  von  Gruter  bei  Caes.  bell, 
civ.  3,  32,  2  geschrieben  ist. 

Unverkennbar  aber  als  Gen  et.  ist  cuicui  neben  modi^  wie 
cui  in  gleicher  Verbindung.  Prise.  13,  3,  11  S.  959  (II  7,  18): 
cuicuimodi  pro  cuiuscuiusmodi.  Cicero  pro  Sexto  Roscio  (34,  95): 
vereor  enim,  cuicuimodi  es,  T.  Rosci,  ne  ita  hunc  videar  servare, 
ut  tibi  omnino  nou  pepercerim.  Bei  Plautus  (vergl.  Prehn  a.  a.  0. 
p.  6)  Bacch.  3,  2,  16  (400)  ist  im  vet.,  decurt.  und  Vat.  qua  cuius- 
modi,  worin  mit  Recht  quoiquoimodi  erkannt  ist,  und  eben  dieses 
ist  Pseud.  2,  4,  51  (741)  hergestellt  statt  des  in  den  Hdschr,  über- 
lieferten quoiusmodi  oder  quovismodi,  vergl.  Luchs,  Genetivbildung 
der  lat.  Pronom.  p.  348;  bei  Cicero  finden  wir  öfter  cuicuimodi^ 
aber  nur  mit  Formen  von  esse:  cuicuimodi  es  pro  Sex.  Rose.  34, 
95;  cuicuimodi  est  Verr.  5,  41,  107;  Tuscul.  3,  34,  83;  5,  41,  121; 
Ep.  Att.  12,  8,  1:  cuicuimodi  sunt  pro  Flacc.  17,  40;  Fin.  3,  9, 
30;  Ep.  Att.  3,  22,  4;  cuicuimodi  sit  Invent.  2,  45,  134  (Konjektur 
von   Lambin):    pro  Cael.  10,  24;    cuicuimodi   res  esset   Ep.  Fam. 

4,  7,  4:  cuicuimodi  essent  de  orat.  3,  24,  94;  cuicuimodi  /weri^ 
Legg.  2,  5,  13.  Dann  kommt  es  erst  wieder  bei  Gellius  vor  (vergl. 
0.  Gorges,  De  sermonis  Gelliani  proprietatibus  p.  11):  cuicuimodi 
est  9,  2,  6;  quoiquoimodi  sunt  L.  Verus  an  Fronto  2,  3  (Epist. 
9,  13). 

Dat.  Sing,  cuicui  ist  nirgends  nachweisbar  (vergl.  Weifsenborn 
zu  Liv.  27,  28,  2),  und  gewifs  ist  diese  Form  auch  nie  im  Gebrauch 
gewesen,  weil  der  Genet.  cuiuscuius  durch  Kürzung  diese  Form  an- 
nahm, allerdings  nur  in  der  festen,  eben  mit  Beispielen  belegten 
Verbindung  mit  modi,  vergl.  Wölfflin,  Gemination  p.  449. 

Accus.  Sing,  quemquem  bei  Terent.  Hecyr.  1,  1,  8  (65)  wird 
durch  die  oben  p.  512  aus  Pompeius  und  Cledonius  angeführten 
Stellen  bestätigt,  Umpfenbachs  Änderung  in  quemque  ist  nicht 
gut;   aufserdem  findet  sich  noch  quemquem  bei  Plaut.  Menaech. 

5,  1,  17  (717);  Poenul.  2,  37  (483);  Trucul.  2,  1,  17;  CLL.  1, 
206,  13,  —  Quamquam  ist  offenbar  wegen  der  KolUsion  mit  der 
konzessiven  Partikel  nicht  gebildet,  so  ist  auch  Cic.  de  orat.  1, 
15,  67  ut  quamquam  rem  a  quoquo  cognovit,  was  Orelli  in  der 
ersten  Ausgabe  noch  las,  eine  schlechte  Lesart  für  quamcumque 
(vergl.  Ellendt  1  p.  47),  wie  jetzt  allgemein  geschrieben  wird. 

Ablat.   Sing,    quoquo  kommt  als   Substant.    selten   vor,   so 

Neue -Wagener,  Lat.  Formenlehre.     II.     3.  Aufl.  33 


—  •  514    — 

a  quoquo  Cic.  de  orat.  1,  15,  67,  desto  häufiger  aber  als  Adjektiv: 
in  quoquo  oratore  de  orat.  1,  27,  123;  quoquo  antmo  de  domo  10, 
25;  Phil.  2,  13,  33;  quoquo  consüio  pro  Rabir.  Post,  8,  21;  quo- 
quo nomine^  quoquo  ritu  Apul.  Met.  11,  2  S.  755;  quoquo  i)acto 
Terent.  Eun.  5,  8,  53  (1083);  Adelph.  3,  2,  44  (342):  Oros.  7, 
41,  9;  7,  41,  10;  quoquo  pretio  Cic.  Legg.  agr.  2,  26,  70;  quo- 
quo tempore  pro  Sestio  59,  126;  Ep.  Att.  9,  2%  2;  9,  10,  9;  am 
meisten  quoquo  modo  (vergl.  Wölfflin,  Gemination  p.  447)  Plaut. 
Menaech.  5,  2,  75  (827);  Corni^c.  4,  16,  23;  Cic.  Invent.  1,  41, 
75;  Brut.  53,  197;  67,  237;  Verr.  2,  29,  70;  5,  15,  38;  5,  34,  89; 
pro  Cluent.  5,  12;  14,  42;  in  Vatin.  15,  37;  pro  Cael.  5,  11;  pro 
Rabir.  Post.  9,  24;  pro  Milon.  3,  9;  34,  93;  pro  Ligar.  7,  23 
Phil.  2,  44,  113;  6,  7,  19;  Fin.  1,  8,  26;  de  divinat.  2,  8,  21 
Off.  3,  22,  87;  3,  33,  118;  Ep.  Farn.  1,  5%  2;  9,  16,   1;  Ep.  Att 

2,  4,  1;  8,  12,  1;  Ep.  ad  Q.  fr.  1,  2,  4,  14;  Sallust.  lug.  60,  7 
Tacit.  Ann.  2,  50;  3,  5;  3,  17;  3,  19;  3,  73;  6,  38  (44);  12,  46 
14,  16;  15,  53;  Hist.  1,  7;  5,  5;  Mamert.  Geneth.  Maxim.  \Q  (113, 
30);  Dictys  3,  21;  Veget.  de  re  milit.  3,  24;  Apul.  Met.  4,  16 
S.  275;  6,  11  S.  402;  7,  19  S.  483;  9,  15  S.  622;  de  mundo  24 
S.  341;  Claud.  Mamert.  2,  4  (111,  19);  Oros.  6,  11,  23;  Plin.  See. 
Med.  3,  10. 

Neben  quoquo  wurde  auch  quiqui  verwandt,  so  sagt  Cledon. 
S.  1908  (52,  9)  a  quoquo  vel  a  quiqui.  So  auch  sed  tamen  quom 
60  quom  quiqui,  quamquam  sumus  perculi  Plaut.  Poenul.  3,  1, 
33  (536),  vergl.  Prehn  a.  a.  0.  p.  2  und  besonders  Bücheier  im 
Archiv  I  279,  280;  quom  eo  quom  quiqui  Poenul.  3,  2,  11  (588); 
cum  eibo  cum  quiqui  facito  ut  veniant,  quasi  eant  Sutrium  Casin. 

3,  1,  10   nach  einer  Verbesserung   Studemunds;    omnia   venibunt, 
quiqui  licebunt,  praesenti  pecunia  Menaech.  5,  9,  97  (1159). 

Quaqua  als  Pronomen  zuerst  bei  Tacit.  Ann.  6,  7  quaqua  de 
re;  quaqua  facAe  Apul.  Met.  11,  2  S.  755;  quaqua  rafione  CLL. 
3,  781  Z.  19  und  wahrscheinlich  Z.  2;  Scaev.  Dig.  32,  41  §9; 
Ulpian.  Dig.  37,  14,  16;  40,  12,  7;  45,  3,  5;  49,  5,  5;  Paul.  17, 
2,  3  §  1;  Marcian.  34,  4,  13;  Pompei.  Comment.  S.  74  (130,  13); 
ex  quaqua  causa  Gaius  Dig.  29,  1,  17  §1;  quaqua  exceiitione 
Ulpian.  44,  4,  2  §5;  quaqua  ex  parte  Tertull.  de  patient.  11;  qua- 
qua aetate  Tertull.  de  anima  56 ;  quaqua  parte  Pompei.  Comment. 
S.  387  (269,  19)  und  S.  400  (275,  15). 

Quiqui  als  Nom.  Plur.  Mascul.  finden  wir  nirgends,  entweder 
wird  quiqui  anders  erklärt,  vergl.  Abi.  Sing,  quiqui,  oder  es  wird 
qui  dafür  geschrieben,  so  steht  bei  Cic.  Ep.  Att.  IG,  8,  1  im  Med. 


-     515     — 

veteranos  quiqui  Casilini  et  Calatiae,  aber  Wesenberg  schreibt  qui; 
Nat.  Deor.  3,  24,  62  im  Leid.  A  und  Wien.  m.  pr.  und  im  Erlang, 
quiqui,  aber  C.  F.  W.  Müller  qui :  pro  Sestio  45,  97  ist  quiqui  in- 
tegri  sunt  in  einigen  Ausgaben  und  danach  sogar  in  den  neuesten 
Lexicis,  aber  in  keiner  Handschrift;  Liv.  29,  19,  9  steht  im  Put. 
m.  pr.  quiqui  Locris  essent,  danach  auch  die  früheren  Ausgaben, 
wie  z.  B.  Hertz,  aber  Weifsenborn  zu  Liv.  27,  28,  2  hält  quiqui 
für  eine  Verschreibung  und  setzt  qui  ein,  ebenso  auch  der  neueste 
Herausgeber  Zingerle. 

Quaequae  als  Nom.  Plur.  Femin.  kommt  auch  nicht  vor,  denn 
Cic.  Nat.  Deor.  2,  22,  58  ist  quaequae  schlecht,  im  Leid.  A  und 
Erlang,  richtig  quaeque. 

Quaequae  als  Neutr.  Plur.  bei  Scaev.  Dig.  34,  3,  28  §  1  aus 
einem  Testament:  Quibusque  legata  in  eo  testamento  quod  inci- 
deram  dedi,  omnia  rata  esse  et  quaequae  scripta  sunt  volo  und 
vielleicht  Senec.  Benef.  2,  4,  1  ubi,  quaequae  impetrasti,  rogan- 
dum  est  nach  dem  Meil.  5,  in  welchem  queque  ist,  in  mehreren 
Büchern  quoque,  in  einzelnen  quod  und  quid.  Falsch  aber  ist 
non  ea  quaequae  egisse  Caesarem  dixisset  Antonius  Cic.  Phil.  2, 
39,  100  im  Vat.  und  Bamb.;  habent  suum  modum  quaequae  oppor- 
tuna  dicuntur  Fin.  3,  14,  45,  in  allen  besseren  Büchern  quae,  in 
einigen  geringeren  quaeque  oder  queque;  omnino  quaequae  cres- 
centia  perniciosa  sunt,  eadem  sunt  vitiosa  nascentia  Tuscul.  4, 
18,  41  im  Gembl.,  quaeque  im  Gud.  und  Reg.,  in  anderen  aber 
richtig  omninoque  quae;  quid  prodesse,  si  incolumi  urbe,  quae- 
quae capta  ultima  timeantur,  liberis  suis  sint  patienda  Liv.  3, 
47,  2  im  Klock.,  in  den  übrigen  richtig  quae;  Samnitibus  omnia 
quaequae  deinde  venerunt,  non  in  animis  solum  sed  prope  in 
ocuhs  esse  Liv.  9,  12,  1  nach  dem  Par.,  Med.  und  Leid.  1,  in 
denen  quequae  ist,  in  Voss.  2  aber  und  in  anderen  quaeque;  et 
quaequae  iis  impeditiora  erant  Liv.  21,  57,  5  im  Colb.  statt  des 
ersten  quae  ein  q  mit  übergeschriebenem  e,  im  Put.,  Med.  und 
Cambr.  et  quaeque;  asperrima  quaeque  Liv.  25,  6,  23  nach  dem 
Put.,  in  welchem  quequae  steht,  sonst  richtig  quaeque.  Eine  ge- 
wagte Konjektur  ist  Plaut.  Casin.  2,  2,  13  quaequae  ego  velim 
wie  Geppert  vorschlägt,  sowie  quaequae  a  me  desiderabant  Apul. 
de  deo  Socrat.  Prol.  S.  108,  in  den  Hdschr.  quae  a  me  desidera- 
bantur. 

Quorumquorum  kennen  wir  gar  nicht. 

Quihusquibus  findet  sich  nur  Liv.  41,  8,  10. 

Quosquos  ist  bei  Ulpian.  Dig.  23,  4,  4  ut  in  dote  essent  quos- 

33* 


-     516    — 

quos  percepisset,  aber  unrichtig  quosquos  proxumos  nanctus  est 
montes,  in  iis  castra  posuit  Liv.  27,  28,  2  im  Put.,  Med.,  Colb., 
Bamb.  und  in  den  Pal.,  vergl.  Weifsenborn  z.  d.  St.  Über  die 
ganze  Deklination  von  quisquis  vergl.  Madvig  zu  Cic.  Fin.  3,  14,  45. 


Pronominalia. 

86.  An  die  Pronomina  schliefsen  sieb  zunächst  in  Hinsicht 
auf  die  Bildung  des  Genet.  Sing,  auf  ius  und  des  Dativ  auf  i 
noch  unus^  ullus,  nuUus^  solus,  totus,  alius^  alter^  uter^  neuter  an, 
welche  mit  Ausnahme  von  solus  von  verschiedenen  Grammatikern 
selbst  unter  die  Pronomina  gezählt  werden,  namentlich  von  Charis. 

2,  7  S.  132  (158);  133  (159);  137  (163):  Diom.  1  S.  322  (333); 
Augustin.  Reg.  S.  1993  (507):  1994  (508).  In  dem  Fragm.  Bob. 
de  pronom.  S.  141  (566)  werden  sie  als  nomina  similia  pronomi- 
nibus  bezeichnet.  Prise,  in  der  unter  87  angeführten  Stelle  6, 
1,  3  S.  678  (I  196,  21)  erklärt  die  Ansicht,  dafs  es  Pronomina 
seien,  für  irrig  und  rechnet  selbst  alius  zu  den  Adjectiva,  bei 
welchem  schon  die  Endung  des  Neutrums  auf  d  und  die  dieser 
entsprechende  des  Griechischen  u/Jj)  für  das  Pronomen  entscheidet. 
Pompei.  Comment.  S.  260  (211)  meint,  es  wären  zum  Teil  Nomina, 
zum  Teil  Pronomina;  weil  sie  aber  sämtlich  in  der  Aufzählung 
der  Pronomina  bei  Prob.  Inst.  art.  S.  345  folg.  (131  folg.)  fehlen, 
so  glaubt  er,  und  aus  gleichem  Grunde  (Serg.)  Comm.  in  Donat. 
S.T848  (436),  sie  als  Nomina  ansehen  zu  müssen.  Die  sogenannten 
Pronominalia  sind  aber  Pronomina  und  nicht  Adjectiva,  weil 
sie  nicht  eine  Eigentümlichkeit  des  Individuums,  sondern  das  In- 
dividuum selbst  bezeichnen. 

87.  Über  den  Genet.  Sing,  der  unter  86  angeführten  Pro- 
nominalia (vergl.  A.  Luchs,  Zur  Lehre  von  der  Genetivbildung  der 
latein.  Pronomina  p.  319 — 336)  spricht  ausführlicher  Prise.  6,   1, 

3,  4,  5  S.  677  und  678  (I  196,  18):  Illud  etiam  observandum, 
quod  octo  sunt  nomina  in  a  desinentia  feminina,  quorum  mascu- 
lina  in  ius  plerumque  terminant  genetivum  et  in  i  dativum  more 
quorundam  pronominum.  Itaque  feminina  quoque  nee  non  etiam 
neutra  eosdem  habent  genetivos  et  dativos,  unde  quidam  decepti 
pronomina  posuerunt  ea.  Sunt  autem  haec:  unus,  una,  unum, 
unius,  uni;  ullus^  ulla,  uUum,  uUius,  uUi;  malus,  nulla,  nuUum, 
nullius,  nulli;  solus,  sola,  solum,  solius,  soli;  iotus,  tota,  totum, 
totius,  toti;  alius,  alia,  aliud,  alius,  alii;  uter,  utra,  utrum,  utrius, 


—     517     — 

utri;  alter,  altera,  alterum,  alterius,  alteri.  Similiter  ab  eis  com- 
posita :  uterque,  utraque,  utrumque,  utriusque,  utrique ;  alteruter, 
alterutra  vel  altera  utra,  alterutrum  vel  alterum  utrum,  alter- 
utrius  vel  alterius  utrius,  alterutri  vel  alteri  utri;  utraque  enim 
declinatio  in  usu  veterum  est;  neuter,  neutra,  neutrum,  neutrius, 
neutri.  Sed  in  hoc  nomine  (seil,  neuter)  ex  contrario  aliis,  quae 
simili  forma  declinantur,  frequentior  est  usus  genetivi  in  i  et  da- 
tivi  in  0  terminantis  in  masculino  et  neutro,  in  feminino  vero  in 
ae  diphthongum.:  hic  neuter  et  hoc  neutrum,  huius  neutri,  huic 
neutro,  haec  neutra,  huius  et  huic  neutrae.  Et  sciendum,  quod, 
quotiens  superiora  masculina  in  i  desinunt  in  genetivo  et  in  o  in 
dativo,  hoc  enim  quoque  rarior  habet  usus  et  vetustior,  necessario 
feminina  in  ae  diphthongum  supra  dictos  terminant  casus.  Itaque 
non  solum  ima,  unius,  uni,  sed  etiani  huius  et  huic  unae^  et  simi- 
liter ullae,  nullae,  solae,  fotae,  aliae,  alter  ae  in  usu  antiquiore 
invenimus.  Cicero  pro  M.  Tullio  (§  36):  Hoc  iudicium  sie  ex- 
spectatur,  ut  non  unae  rei  statui,  sed  omnibus  constitui  putetur. 
Idem  ad  Herennium  VI  (4,  48,  61):  Non  res  tota  totae  rei"  necesse 
est  similis  sit.  Terentius  in  Heautontimorumeno  (2,  3,  30):  Haec 
ipsa  in  itinere  alterae  dum  narrat,  forte  audivi.  Idem  in  Eunucho 
(5,  6,  1):  Numquam  edepol  quicquam  iamdiu,  quod  magis  vellem 
evenire,  mihi  evenit,  quam  quod  modo  senex  intro  ad  nos  venit 
errans;  mihi  solae  ridiculo  fuit,  quae  quid  timeret  sciebam.  Caelius: 
Nullae  7iationi  tot.,  tantas,  tam  continuas  victorias  tam  brevi  spatio 
datas  arbitror  quam  vobis.  Derselbe  6,  7,  36  S.  694  (I  227,  4): 
Uni  pro  unius  Titinius  in  Barbato:  Quod  quidem  pol  muHer  dicet, 
namque  uni  collegi  sumus.  Ipsi  pro  ipsius  Afranius  in  Homine: 
Ipsi  me  velle  vestimenta  dicito.  Toti  pro  totius  idem  in  Suspecta: 
Adeo  ut  te  satias  caperet  toti  familiae.  Soli  pro  solius  Cato  in 
I  üriginum:  Nam  de  omni  Tusculana  civitate  soU  Lucii  Mamilii 
beneficium  gratum  fuit.  Idem  nulU  pro  nullius :  Qui  tantisper 
nulli  rei  sies,  dum  nihil  agas.  Potest  tarnen  hic  dativus  accipi, 
nulli  rei  pro  nulli  utilitati.  Terentius  in  Andria  (3,  5,  2):  Quan- 
doquidem  tam  iners,  tam  mdli  consili.  Ulli  pro  ullius  Plautus  in 
Truculento  (2,2,  37) :  Quasi  vero  corpori  reliqueris  potestatem 
coloris  idli  capiendi,  mala.  Derselbe  6,  16,  82  S.  717  (I  265,  23): 
Praeterea  unus,  ullus,  nullus,  solus,  totus,  alius,  quamvis  veris- 
sima  ratione  nomina  esse  ostendantur,  ut  in  pronomine  docebi- 
mus,  tamen  pronominum  sequuntur  declinationem  illorum,  quae 
in  ius  terminant  genetivum,  quamquam  inveniantur  apud  veteres 
et  nominum  modo  declinata,  id  est  genetivum  in  i  et  dativum  in  o 


-     518     - 

desinentia,  nee  solum  haec,  sed  omnin,  quae  simili  deelinatione 
proferuntur,  sieut  iam  in  superioribus  ostendimus.  Es  folgen 
die  eben  angeführten  Beispiele  aus  Titinius,  Afranius,  Cato  und 
Plautus.  Derselbe  7,  5,  20  S.  740  (I  303,  14):  Oranis  enim  gene- 
tivus  in  ins  desinens  una  vult  syllaba  superare  suum  dativum : 
nie,  illius,  illi;  ipse,  ipsius,  ipsi;  w?m.s,  unius,  uni;  alter,  alterius, 
alteri.  Aufserdem  sagt  Charis.  2,  7  S.  132  und  133  (158,  25): 
Älius  alius,  alia  alius,  aliud  alius ;  sed  veteres  alia  aliae  aliae; 
alter  alterius,  altera  alterius,  alterum  alterius;  neuter  neutrius, 
neutra  neutrius,  neutrum  neutrius;  sed  veteres  neutra  neutrae 
neutrae;  uter  utrius  zorspog,  utra  utrius,  utrum  utrius;  sed  ve- 
teres utraque  utraeque  utraeque:  que  per  omnem  declinationem 
postremum  aeque  manet;  alteruter  alterutrius,  alterutra  alter- 
utrius,  alterutrum  alterutrius;  sed  veteres  alterutra  alterutrae 
alterutrae;  unus  unius,  una  unius,  unum  unius;  sed  veteres  una 
unae  unae;  unusquisque  uniuscuiusque,  unaquaeque  uniuscuiusque, 
unumquodque  uniuscuiusque;  sed  veteres  unaquaeque  unaecuius- 
que  unaecuique. 

In  der  Genetivendung  ins  ist  das  i  in  eins,  huius,  cuius  wegen 
des  vorhergehenden  Vokals  zum  Halbvokal  geworden.  Nach  einem 
Konsonanten  ist  das  i  regelmäfsig  lang,  wie  in  ipsius,  illius,  istius, 
so  in  unius,  ullius,  nullius,  solius,  totius,  alterius,  utrius,  neutrius. 
Quintil.  1,  5,  18  macht  bemerklich,  dafs  eine  Verkürzung  wie 
unius  bei  Verg.  Aen.  1,  41  extra  Carmen  nicht  gefunden  werde. 
Da  nun  Cic.  de  orat.  3,  47,  183  in  dem  Eingange  einer  Rede  des 
Fannius  »si  Quirites  minas  illius«  kretisches  Mafs  erkennt,  so  hat 
Lachmann  Rhein.  Mus.  1842,  2  S.  320  sich  zu  der  Folgerung  be- 
rechtigt geglaubt,  dafs  sich  die  Aussprache  solcher  Formen  im 
gemeinen  Leben  zwischen  den  Zeiten  Ciceros  und  Quintilians  ver- 
ändert habe. 

a)  unus,  a,  um. 

88.  Der  Gen  et.  Sing,  umus  kommt  auch  mit  gekürzter 
Paenultima  umu,s  vor  bei  Lucr.  2,  379;  3,  1073;  Catull.  5,  3; 
Verg.  Aen.  1,  41;  2,  131;  Horat.  Serm.  1,  6,  13;  Prop.  3  (2), 
13,  36;  Ovid.  Amor.  1,  13,  30  und  Met.  13,  425;  Manil.  3,  549; 
4,  552;  Val.  Flacc.  2,  353;  6,  719;  Stat.  Silv.  2,  5,  30  und 
Theb.  11,  407;  Venant.  Fortun.  5,  5,  55;  6,  V,  12;  7,  19,  7; 
8,  2,  12;  Anthol.  Lat.  ed.  Burmann  1,  170  (Meyer  1607;  Riese 
11;  Baehrens  4,  201)  v.  99;  Hosidius  Geta  v.  220  (Anth.  Lat. 
ed.  Burmann   1,   178;  Meyer  235;    Riese   17;  Baehrens  4,  207); 


—     519    — 

Maximian.  Eclog.  5,  116;  Alcim.  Avit.  Carm.  4,  188;  Anthol.  Lat. 
ed.  Riese  931,  43. 

Der  Gen  et.  Sing,  uni  findet  sich  bei  Titin.  (v.  7)  bei  Prise. 
6,  7,  36  S.  694  (I  227,  4)  und  6,  16,  82  S.  717  (I  266,  7);  Plaut. 
Capt.  3,  1,  11  (471)  und  Stich.  3,  2,  33  (489),  an  letzter  Stelle 
hat  Ritschi  nach  Pius  imi  geschrieben,  die  Hdschr.  ABCD  geben 
uni,  vergl.  Luchs  a.  a.  0.  p.  324  Anna.;  für  uni  animi  sumus  Stich. 
5,  4,  47  (728)  ist  aus  dem  Leipz.  und  den  codd.  Lamb.  unanimi 
sumus  hergestellt.  Uni  ist  sicher  überliefert  bei  Catull.  17,  17, 
auch  führt  die  Form  Paucker  Vorarbeiten  III  61  aus  einem  Kom- 
mentar des  Orosius  an. 

Den  Gen  et.  Sing,  unae  führen  die  Grammatiker  ohne  Be- 
leg an. 

89.  Der  Dat.  Sing,  uno  für  das  regelmäfsige  xini  ist  selten 
und  unsicher.  Bei  Lucr.  3,  421  las  man  früher  fac  utrumque  uno 
subiungas  nomen  eorum  (vergl.  Staedler,  De  sermone  Lucretiano 
p.  13);  Lachmann  z.  d.  St.  sagt:  neque  Lambinus  dubitare  debuit 
quin  uni,  subiungas  legendum  sit,  quomodo  dandi  casu  scriptum 
est  in  libro  IV  477,  uni  schreibt  auch  Bernays;  huic  uno  domino 
Catull.  45,  14  ist  von  ganz  geringer  Autorität,  uni  wird  jetzt 
überall  geschrieben,  vergl.  Luchs  a.a.O.  p.  333;  letzterer  (p.  331) 
hält  auch  den  Wortlaut  des  Varro  R.  R.  1,  18,  6,  wo  uno  operario 
überliefert  ist,  für  falsch,  aber  Keil  ändert  in  beiden  Ausgaben 
nichts;  sicher  ist  uno  als  Dativ  bei  lul.  Valer.  3,  28  (136,  9 
ed.  Kühler)  und  Commodian.  Instruct.  1,  19  und  1,  33  (vergl. 
Rönsch,  Itala  und  Vulgata  p.  277);  Vulg.  Exod.  27,  14;  Numer. 
29,  14. 

Dat.  Sing,  unae  findet  sich  in  der  von  Prise.  6,  1,  5  S.  678 
(I  197,  16)  aus  Cic.  pro  Tüll.  36  angeführten  Stelle;  unae  fibulae 
locum  facito  Cato  R.  R.  19,  1. 

Abi.  Sing,  unu  locu  ist  bei  Grut.  Inscr.  840,  1. 

Über  die  anderen  Formen  des  Sing,  und  Plur.  vergl.  Numeral.  1 
S.  275. 

b)  ullus^  a,  um. 

90.  Genet.  Sing.  ulHus  Catull.  4,  3;  Verg.  Catal.  8,  3;  Ovid. 
Trist.  5,  6,  34;  Stat.  Theb.  10,  751. 

Genet.  Sing,  ulli  nur  an  der  von  Prise.  6,  7,  36  S.  694 
(I  228,  2)  und  6,  16,  82  S.  717  (I  266,  15)  aus  Plaut.  Trucul. 
2,  2,  38  (286)  angeführten  Stelle.  Aetna  208  wurde  in  älteren 
Ausgaben  corporis  ulli  gelesen,  Baehrens  aber  schreibt  corporis 


-     520    — 

ullis  und  Wagler  im  Index  Aetnaeus  p.  106  führt  auch  ullis 
hier  an. 

Gen  et.  Sing,  tdlae  von  den  Grammatikern  ohne  Beleg  an- 
geführt. 

Dat.  Sing,  ullo  wohl  nur  numquam  ullo  liceat  I.  Neapol.  207. 

Dat.  Sing.:  ullae  non  ille  puellae  servire  dignior  Tibull.  4, 
6,  9;  neque  ullae  praeterea  rei  las  noch  Forbiger  im  Lucr.  1, 
687,  aber  seit  Lachmann  (zu  Lucr.  p.  169)  wird  ulli  hier  ge- 
schrieben. 

Über  die  einzelnen  Kasus  von  ullus,  die  für  quisquam  gesetzt 
werden,  vergl.  unter  81  und  82  S.  503  und  506. 

c)  nullus^  «,  um. 

91.  Nullus  ist  in  der  Regel  adjektivisch  und  wird  ge- 
wöhnlich mit  einem  Sachuamen  verbunden,  sehr  selten  tritt 
dafür  nemo  ein,  wie  neminem  excipil;  diem  Prudent.  Perist.  10, 
744  und  altera  pars  restiterat,  quam  inter  omnes  litteram  medi- 
tullio  conlocarem,  quae  sie  reciperet  omnem,  ut  offenderet  nemi- 
nem Ven.  Fortun.  5,  6,  9  (ed.  Leo  p.  114,  11). 

Weniger  oft  wird  nullus  mit  einem  Personennamen 
verbunden:  hospes  nullus  Plaut.  Mil.  Glor.  3,  1,  146  (741), 
vergl.  Lorenz  z.  d.  St.;  nullus  usquam  amator  Mercat.  1,  1,35; 
aleator  nullus  Rud.  2,  3,  29  (359);  senex  nequior  nullus  Casin. 
5,  1,  10:  nullus  rex  est  qui  Gic.  Catil.  2,  5,  11:  nullus  est  portis 
eustos,  nullus  insidiator  viae  Catil.  2,  12,  27;  cum  interrex  nullus 
sit  de  domo  14,  38;  nullus  est  reliquus  rex  pro  Rabir,  12,  33; 
pistor  dorai  nullus  in  Pison.  27,  67;  hostis  nullus  Sali.  lug.  14, 
10;  nulluni  senem  Plaut.  Casin.  2,  4,  28;  procuratorem  nullum 
Cic.  pro  Quinct.  23,  75;  servum  habeo  nullum  pro  Rose.  Amer.  50, 
145;  deum  . .  .  nullum  Siculis  reliquit  Verr.  a.  pr.  5,  14;  nullum 
umquam  iudicem  nee  recuperatorem  dedit  Verr.  3,  11,  28;  vica- 
riuiu  nullum  habet  Verr.  3,  38,  86 ;  aratorem  in  Sicilia  nullum 
Verr.  3,  44,  104;  recuperatorem  nullum  posse  reperiri  Verr.  3, 
60,  138;  militem  nullum  umquam  poposcisti  Verr.  4,  9,  21;  deum 
..  nullum  violavit  Verr.  4,  54,  121;  ei  nullum  (laudatorem)  dare 
Verr.  5,  22,  57:  nullum  propugnatorem  afuisse  Verr.  5,  51,  135; 
hostem  nullum  interrogasti  Verr.  5,  59,  155:  nullum  festem  time- 
mus  pro  Sulla  28,  79;  praedonem  nullum  pro  Flacc.  13,  31:  ge- 
wöhnlich wird  bei  Personennamen  nemo  gesetzt,  welches 
dann  von  dem  Substantiv  durch  ein  oder  mehrere  Wörter  getrennt 


—     521     — 

zu  werden  pflegt:  nemo  civi'  neque  hostis  Enn.  (Sat.  69  ed. 
L.  Müller)  bei  Cic.  Legg.  2,  22,  57;  nemo  hoc  rex  ausus  est 
facere  Cato  bei  Gell.  10,  3,  17:  nemo  homo  Cat.  (reliqu.  ed. 
Jordan  p.  85,  8)  bei  Festus  p.  47  0.  Müller:  si  nemo  esset  homo 
Cat.  Orig.  5,  2  (ed.  Jordan  p.  23,  9):  nemo  umquam  homo  Plaut. 
Amphitr.  2,  1,  15  (566);  homo  nemo  Mil.  Glor.  2,  3,  61  (332); 
nemo  homo  Pers.  2,  2,  29:  Terent.  Eun.  3,  5,  1  (549):  hospes 
nemo  Adelph.  4,  1,  13  (529):  nemo  tarn  rusticanus  homo  Cic. 
Verr.  5,  13,  34;  ut .  .  vir  accuberet  nemo  Verr.  5,  31,  81;  si  civis 
Romanus  dignus  isto  negotio  nemo  fuit  Verr.  5,  32,  83;  nemo  est 
civis  Romanus,  qui  pro  Font.  20,  46:  servus  est  nemo  qui  Catil. 
4,  8,  16;  nemo  in  mari  praedo  pro  Flacc.  13,  31;  cuius  auctor 
est  inventus  nemo  pro  Flacc.  22,  53;  nemo  umquam  tyrannus  post 
red.  in  sen.  5,  12:  nemo  erat  emptus  intercessor  post  red.  in  sen. 
11,  29:  patricius  nemo  de  domo  14,  37:  ut  nemo  civis  Romanus., 
possit  amittere  de  domo  29,  77;  civis  est  nemo,  qui  de  domo  41, 
108:  nemo  umquam  praedo  de  domo  55,  140;  nemo  vir  Har.  resp. 
17,  37:  nemo  testis,  nemo  conscius  nominatur  pro  Cael.  22,  55; 
civis  Romanus  ante  te  nemo  pro  Ligar.  4,  1 1 ;  nemo  umquam  te 
placavit  inimicus,  qui  pro  Deiot.  3,  9:  nemo  L.  Pisoni  consularis 
Phil.  1,  6,  14;  nemo  umquam  puer  Phil.  2,  18,  45;  nemo  uUius 
rei  fuit  emptor  Phil.  2,  38,  97;  nemo  erat  civis,  qui  Phil.  8,  6, 
18:  nemo  est  praeter  veteranos  milites  vir,  qui  Phil.  10,  9,  18; 
emptor..  inventus  est  nemo  Phil.  11,  6,  13;  nemo  ab  eo  civis 
violatus  est  Phil.  13,  4,  8;  ut  per  biduum  nemo  hominem  homo 
agnosceret  Nat.  Deor.  2,  38,  96;  nemo  ullius  ordinis  homo  Ep. 
Att.  4,  1,  5;  nemo  aut  miles  aut  eques  Caes.  bell.  civ.  3,  61,  2; 
nemo  sanus  hostis  Bell.  Alex.  74,  4;  nemo  civis  Liv.  23,  15,  11; 
30,  1,  4;  nemo  ante  me  novus  imperator  26,  41,  3;  nemo  prae- 
cesserat  nuntius  27,  50,  2;  nemo  fere  sit  miles  28,  32,  6;  defensor 
nemo  36,  24,  5:  nemo  miles  37,  53,  18;  nemo  artifex  42,  3,  11; 
nemo  auctor  44,  22,  6:  nemo  adhuc  civis  Nep.  Att.  19,  3;  alienum 
hominem  intro  mittat  neminem  Plaut.  Asin.  4,  1,  11  (756);  vocet 
convivam  neminem  illa  Asin.  4,  1,  23  (768);  hominem  callidiorem 
vidi  neminem  quam  Phormionem  Terent.  Phorm.  4,  2,  1  (591); 
neminem  neque  servum  neque  libertum  improbum  Cic.  pro  Rose. 
Amer.  8,  22:  hominem  prae  se  neminem  pro  Rose.  Amer.  46,  135; 
neminem  praeponendum  mihi  esse  actorem  Div.  in  Caecil.  1,  1: 
hominem..  neminem  posse  damnari  Verr.  a.  pr.  1,  1:  hominem 
arbitror  esse  neminem,  qui  Verr.  a.  pr.  5,15;  patrouum  . .  habere 
neminem  Verr.  2,  14,  36;  servum  habere  neminem  Verr.  5,  7,  17; 


—    522    — 

hominem  in  tanto  conventu  Syracusis  vidi  neminem,  qui  Verr.  5, 
26,  65;  inimicum  habes  neminem  Verr.  5,  29,  74;  virum  . . .  nemi- 
nem fuisse  Verr.  5,  31,  81;  cum  hominem  invenire  nequam  nemi- 
nem posses  pro  Font.  17,  39;  hominem  invenire  neminem  potuit, 
qui  de  domo  41,  107;  reum  neminem  pro  Cael.  12,  29;  fuisse 
iudicem  .  .  .  neminem  qui  pro  Balb.  5,11;  neminem  umquam  homi- 
nem pro  Milon.  25,  68;  socium  habes  neminem  pro  Marcell.  2,  7; 
neminem  patricium  Phil.  1,  13,  32;  neminem  deo  nee  deum  nee 
hominem  carum  Nat.  Deor.  1,  43,  121;  hominem  quidem  scire 
arbitror  neminem  Tuscul.  1,  41,  99;  ut  hominem  neminem  pluris 
faciam  Ep.  Fam.  13,  55,  1;  apud  neminem  auctorem  Liv.  6,  20,  4; 
civem  neminem  9,  9,  16;  neminem  hodie  ex  iis,  qui..,  civem 
haberet  22,  60,  18;  neminem  stantem  iam  vulnerari  hostem  24, 
15,  5;  militem  in  castris  neminem  24,  49,  8;  neminem  ducem  27, 
12,  7;  28,  44,  13;  hostem  in  provincia  neminem  36,  40,  6;  nemi- 
nem iam  eis  Alpes  hostem  (esse)  41,  16,  9. 

Nullus  als  Substantiv  ist  in  der  älteren  Sprache 
selten,  später  kommt  es  häufiger  vor:  Pist.  Qui  scire 
possum?  Chrys.  Nullus  plus!  Plaut.  Bacch.  2,  2,  12  (190);  bei 
Cicero  soll  nach  Stürenburg  zu  Cic.  Ofif.  comm.  II  nullus  nie 
substantivisch  gebraucht  sein,  auch  bei  Caesar,  Livius,  Sallust 
scheint  es  nicht  vorzukommen:  hoc  nullus  nisi  arte  assequi  potest 
Quint.  8  prooem.  16;  nullus  denique  tam  abiectae  condicionis  fuit 
Suet.  Calig.  35;  ferner  bei  Eutr.  2,  25,  2;  Veget.  1,  4;  1,  16; 
3,  10  (zweimal);  3,  18;  Amm.  Marcell.  14,  7,  5;  16,  12,  16;  17, 
1,  11;  26,  1,  5;  30,  8,  9;  31,  13,  12  (vergl.  Hassenstein,  De  synt. 
Amm.  Marcell.  p.  31);  Cassian.  Inst.  8,  4,  5  und  c.  Nestor.  5, 
10,  3  u.  a.;  Ennod.  Lib.  pro  synodo  103  (ed.  Hartel  p.  319,  7; 
ed.  Vogel  p.  63,  4),  zu  beachten  sind  bei  Ennodius  die  beiden 
Stellen:  sicut  nemo  credidit,  ita  nullus  optavit  Epist.  1,  1,  4 
(ed.  Hartel  p.  2,  15;  ed.  Vogel  p.  8,  23)  und  nemo  indonatus 
abscedit  et  nullus  incommoda  proscriptionis  ingemiscit  Panegyr. 
dict.  Theodorisc.  58  (ed.  Hartel  p.  277,  4;  ed.  Vogel  p.  210,  15), 
ferner  Venant.  Fortun.  1,  21,  34  (p.  24);  2,  8,  23  (p.  37);  2,  11, 
21  (p.  41);  10,  17,  4  (p.  249);  Vit.  Mart.  2,  368;  3,  225;  Lucifer 
De  sancto  Äthan.  2,  8  (p.  162,  26),  und  Accusativ:  dies,  dei 
quattuor,  scelestiorem  nullum  inluxere  Plaut.  Bacch.  2,  3,  22 
(256);  nullum  istac  facie  venisse  huc  scimus  Rud.  2,  2,  11  (316), 
ferner  Ennod.  Epist.  2,  12,  3  (ed.  Hartel  p.  52,  9;  ed.  Vogel 
p.  47,  15);  Venant.  Fortun.  2,  1,  13  (p.  27). 

92.    Genet.  Sing,  nullius  steht  adjektivisch  bei  Sach- 


i 


—     523     — 

und  Personennamen  wie  substantivisch  für  nemim\s^  letztere 
Form  ist  selten  gebraucht.  Charis.  Art.  gramm.  2,  7  S.  133  (159, 
27)  und  Exe.  Art.  gramm.  S.  118  (561,  11)  und  Diomed.  1  S.  322 
(333,  27)  lehren:  Nemo  pronomeu  non  habet  genetivum,  ut  dica- 
mus  neminis,  ut  quibusdam  videtur.  Dieselben  weisen  jedoch 
neminis  bei  Plaut.  Capt.  3,  5,  106  (764)  nach,  welche  Stelle  auch 
von  Charis.  1,  17  S.  111  (138,  8)  angeführt  wird.  Festus  unter 
neminis  S.  162,  30  (vergl.  Paul  S.  163)  sagt:  neminis  genitivo 
casu  Cato  usus  est...  »et  quis  diceret  cum  sit  neminis«.  Idem 
(ed.  Jordan  p.  67,  7)  de  aedilibus  vitio  creatis:  )'neminisque  . . . 
Eunius  (Fab.  353  ed.  L.  Müller)  Erechtheo:  lapideo  sunt  corde 
multi,  quos  non  miseret  neminis«.  Nonius  S.  143,  17  und  Prise. 
6,  3,  15  S.  683  (I  207,  6)  geben  die  angeführte  Stelle  aus  Plautus 
und  aufserdem  noch  Lucilius  (30,  19  ed.  L.  Müller;  886  ed.  Lach- 
mann). Bei  Cic.  Ep.  Att.  14,  1,  1  wurde  gewöhnhch  gelesen:  in 
sermonem  se  post  idus  Mart.  praeterquam  Lepidi  venisse  neminis; 
im  Med.  ist  nemiui,  Manutius  wollte  praeterquam  Lepido  venisse 
nemini,  und  dies  ist  im  cod.  Faerni  gefunden  und  wird  jetzt  ge- 
schrieben, ebenso  wird  pro  Cael.  23,  56  jetzt  nullius  oder  nemini 
gelesen,  wo  in  einigen  Hdschr.  neminis  geschrieben  ist. 

Nullius  für  neminis  haben  Lucr.  1,  926;  Verr.  2,  73,  179 

5,  15,  39;  pro  Font.  2,  3;  pro  Cluent.  38,  107;  Catil.  3,  12,  28 
pro  Muren.  40,  87;  pro  Sulla  17,  49;  30,  85  (viermal);  pro  Arch 

6,  12;  pro  Cael.  12,  28;  23,  56;  pro  Balb.  3,  7;  pro  Marceil.  2,  4 
pro  Deiot.  14,  40;  Phil.  2,  38,  98;  2,  40,  104;  13,  4,  7;  de  orat 
2,  2,  9;  Ep.  Fam.  5,  21,  2;  Caes.  bell.  civ.  3,  45,  6;  Sali.  Cat 
29,  3;  lug.  110,  2;  Liv.  3,  54,  8;  4,  24,  9;  6,  16,  3;  7,  35,  4 
22,  14,  4;  24,  8,  17;  26,  41,  8;  27,  38,  5;  30,  15,  2;  .30,  23,  4 
31,  30,  5;  31,  49,  9;  33,  32,  10;  38,  47,  5;  38,  48,  14;  39,  9,  7 
45,  44,  11;  Vell.  Paterc.  2,  47,  1;  Curt.  5,  9,  14;  8,  6,  5;  8,  8 
22  und  Vulg.  Lev.  25,  19;  Prov.  30,  30;  1  Cor.  6,  12;  1  Thess 
4,  11. 

93.  Dat.  Sing,  nulli  wird  gewöhnlich  adjektivisch  mit 
einem  Sachnamen  verbunden,  selten  mit  einem  Personen- 
namen wie  nulli  improbo  civi  Cic.  Ep.  Fam,  1,  9,  14  und  nulli 
duci  Liv.  29,  26,  6,  öfter  wird  dafür  nemini  gesetzt,  wie  homini 
nato  nemini  Plaut.  Casin.  2,  4,  15;  homini  de  hac  re  nemini  Mil. 
Glor.  4,  10,  18  (1411):  homini  nemini  Terent.  Adelph.  2,  3,  6  (259); 
nemini  ego  plura  ex  amore  acerba  credo  (esse)  homini  Hecyr.  3, 
1,  1  (281);  homini  nemini  Cic.  pro  Sulla  8,  25;  nemini  civi  in 
Pison.  15,  36. 


—    524    — 

Dat.  nulli  als  Substantiv  ist  in  älterer  Zeit  selten, 
so  gebraucht  z.  B.  Cicero  in  den  uns  erhaltenen  Reden  niemals 
nulli,  aber  ungefähr  sechsundfünfzigmal  nemini;  Ep.  Att.  9,  14,  2 
ist  die  einzige  Stelle  bei  Cicero,  wo  nulli  als  Substantiv  steht, 
aber  auch  hier  ist  die  Form  durch  Konjektur  (C.  F.  Hermann 
im  Philolog.  3  p.  105)  hergestellt.  Von  nun  an  wird  nulli  immer 
häufiger  und  nemini  tritt  jetzt  zurück,  so  steht  nulli  als  Sub- 
stantiv bei  Asin.  Poll.  bei  Cic.  Ep.  Farn.  10,  31,  5  (vergl. 
J.  H.  Schmalz,  Asin.  Pollio  p.  94);  Caes.  bell.  Gall.  2,  6,  3;  2, 
25,4;  7,  20,  5;  bell.  civ.  1,  79,  5;  1,  85,  1;  Hirt.  bell.  Gall.  8, 
55,  2;  Liv.  6,  18,  7;  22,  35,  7;  37,  15,  1;  Nepos  Cimon.  4,  3 
(dreimal);  Vell.  Paterc.  2,  11,  1;  2,  61,  1;  2,  69,  3;  2,  76,  1; 
Senec.  Epist.  3,  4;  4,  4;  Suas.  6,  24  (ed.  H.  J.  Müller  p.  572,  8); 
Plin.  N.  H.  11,  37,  54  (145);  11,  37,  55  (149);  21,  1,  1  (1);  36, 
13,  19  (93);  37,  13,  77  (202),  an  letzter  Stelle  schreibt  Detlefsen 
nuUis;  Curt.  3,  6,  2 ;  7,  1,  9;  7,  4,  34;  10,  6,  12;  Suet.  Titus  7; 
Eumen.  Orat.  pro  restaur.  schol.  19;  Mamert.  Grat.  act.  13;  Aur. 
Vict.  Epitom.  16,  10;  17,  3;  Veget.  de  re  milit.  3,  10  (p.  90,  18 
ed.  Lang);  Cyprian.  Epist.  64,  2;  De  spectac.  6;  Ennod.  Epist.  7, 
27  (ed.  Hartel  p.  193,  19;  ed.  Vogel  p.  258,  26);  Lucifer  de  non 
parcendo  26  (p.  266,  32)  und  Moriendum  esse  pro  dei  filio  11 
(p.  306,  18);  Vulg.  Esther  9,  27;  Rom.  12,  17;  2  Cor.  11,  9. 

94.  Abi.  Sing.. nwZZo  steht  adjektivisch  bei  Sach-  und 
Personennamen  wie  substantivisch  für  nemine,  so  7iullo  Cic. 
Lael.  9,  30;  a  (ab)  nullo  Cic.  pro  Quinct.  59,  161;  pro  Rose.  Amer. 
10,  28;  Verr.  5,  30,  78;  Ofif.  1,  4,- 14;  3,  9,  38;  Bell.  Hispan.  40,  4; 
Plin.  N.H.  18,  28,  69  (279);  Vulg.  Deut.  15,  6;  28,  12;  lob  11,  3; 
in  nullo  Cic.  Verr.  3,  84,  194;   de  imper.  Cn.  Pomp.  8,  21;  Phil. 

1,  15,  37;  9,  1,  2;  Brut.  88,  301;  88,  302  u.  a.,  besonders  in  der 
Konstruktion  des  Abi.  absolut,  part.  praesentis  activi: 
nullo  recusante  Cic.   pro  Quinct.  14,  46;   nullo  impediente  Catil. 

2,  1,  1;  nullo  incitante  de  domo  5,  12;  nullo  impellente  pro  Flacc. 
9,  20;  nullo  intercedente  post  red.  ad  Quir.  6,  15;  dissentiente 
nullo  pro  Sestio  31,  68;  nullo  rogante  in  Pison.  15,  36;  nullo 
deprecante  pro  Marcell.  5,  13;  nullo  postulante  pro  Ligar.  4,  12; 
nullo  docente  Legg.  1,  7,  27;  nullo  refellente  Off.  3,  19,  77;  nullo 
referente  Brut.  88,  301;  nullo  recusante  Ep.  Farn.  2,  15,  1;  defen- 
dente  nullo  Caes.  bell.  civ.  3,  68,  3;  Hirt.  bell.  Gall.  8,  33,  1; 
Bell.  Alex.  41,  2  (3);  nullo  repugnante  Bell.  Afric.  62,  5;  nullo 
recusante  90,  3  (5);  nullo  subveniente  Sali.  lug.  99,  3;  nullo  aut 
quam  paucissimis  praesentibus  109,  1;    nullo  adnitente  Histor.  4, 


—    525    — 

6,  14  D.  (Kr.  19;  G.  p.  155);  uullo  resistente  Nep.  Hann.  5,  3; 
nullo  poscente  Verg.  Georg.  1,  128;  nuUo  cogente  Aen.  12,  423; 
Ovid.  Met.  1,  103:  nullo  concutiente  Ovid.  Amor,  1,  2,  12;  nullo 
exercente  Amor.  1,  8,  53;  nullo  prohibente  Amor.  2,  11,  21;  Ars 
am.  1,  139;  Remed.  537;  nullo  ambigente  Liv,  35,  16,  10;  nullo 
arcente  5,  32,  4;  nullo  audente  33,  2,  6;  nullo  custodiente  31, 
23,  4;    nullo   defendente   28,  42,  5;   nullo  detrectante   5,  19,  5; 

7,  11,  5;  nullo  excedente  34,  28,  12;  nullo  excurrente  37,  20,  3; 
nullo  exspectante  42,  6ß^  7;  nullo  impediente  6,  32,  4;  nullo 
lacessente  33,  28,  8;  39,  56,  2;  nullo  morante  3,  56,  5;  nullo 
obsistente  22,  3,  7;  25,  39,  2;  nullo  postulante  6,  16,  6;  nullo 
prohibente  25,  11,  6;  26,  37,  6;  37,  33,  4;  nullo  prorogante  30, 
39,  3;  nullo  repugnante  21,  49,  3;  nullo  resistente  22,  47,  6;  30, 
34,  3;  nullo  retractante  3,  52,  3;  nullo  accedente  Val.  Maxim. 
4,  1,  10;  nullo  audente  3,  7,  1;  3,  8,  5;  nullo  volente  4,  1,  8; 
nullo  adiuvante  Curt.  4,  8,  8;  nullo  audente  6,  6,  16;  nullo  detrec- 
tante 8,  11,  8;  nullo  regente  5,  13,  23;  nullo  excipiente  Frontin. 
Strateg.  1,  8,  5;  nullo  obsistente  1,  4,  3;  1,  5,  28;  nullo  obstante 
1,  4,  14;  nullo  prohibente  1,  4,  13;  resistente  nullo  1,  4,  10; 
nullo  sentiente  Plin.  N.  H.  18,  28,  69  (279);  nullo  desperante 
Plin.  Ep.  7,  27,  3 ;  nullo  praeeünte  Panegyr.  64 ;  nullo  adigente 
Suet.  Tib.  19;  nullo  coercente  Vespas.  11;  nullo  contradicente 
Caes.  20;  nullo  quaerente  Caes.  48;  nullo  recipiente  Vitell.  11; 
nullo  respondente  Nero  47;  nullo  accusante  Quintil.  5,  11,  3;  nullo 
colente  2,  19,  2;  nullo  instante  1,  12,  9;  nullo  adhortante  Tacit. 
Histor.  1,  38;  nullo  adversante  Ann.  1,  2;  nullo  credente  Agric. 
43;  Ann.  14,  1;  nullo  exposcente  Histor.  1,  37;  nullo  inlacrimante 
3,  84;  nullo  iuvante  5,  6;  nullo  mirante  Ann.  14,  66;  nullo  nitente 
Histor.  1,  55;  nullo  noscente  Ann.  1,  48;  1,  62;  nullo  prohibente 
Histor.  5,  22;  nullo  respondente  Ann.  3,  17;  nullo  sustinente 
Germ.  43;  nullo  interrogante  Sulp.  Sever.  Dial.  3,  6,  4;  nullo 
retractante  Aur.  Vict.  Caes.  3,  17;  Fest.  brev.  24,  2;  28,  2;  nullo 
impediente  Amm.  Marceil.  14,  2;  nullo  sciente  Veget.  de  re  milit. 
3,  10  (91,  8);  3,  20  (142,  1);  nullo  addente  Lactant.  2,  10,  6; 
nullo  ferente  Vulg.  lud.  18,  28;  nullo  introeunte  Is.  24,  10;  nullo 
resistente  lud.  18,  7  u.  a. 

Nullo  in  der  Konstruktion  des  Abi.  absol.  part.  perf. 
passivi  kommt  viel  seltener  vor:  nullo  adhibito  Cic.  pro 
Cluent.  65,  182;  nullo  inposito  Sali.  lug.  100,  3;  nullo  praemisso 
Prop.  3,  12,  25;   nullo  adhibito  Val.  Maxim.  2,  9,  2;  nullo  auso 


—     526     — 

Curt.  3,  13,  7;  4,  5,  21;  nuUo  admisso  Sulp.  Sev.  Dial.  1,  1,  4; 
nuUo  invento  Amm.  Marcell.  17,  1,  5  u.  a. 

Nemine  findet  sich  bei  Cicero  nicht,  denn  die  einzige  Stelle, 
wo  früher  nemine  in  dem  Fragment  der  orat.  tog.  cand.  bei 
Ascon.  p.  73  gelesen  ist,  hat  C.  F.  W.  Müller  in  seiner  Ausgabe 
IV  3,  25  p.  267  ne  quem  alium  nomiuem  geschrieben.  Sonst 
findet  sich  nemine  bei  Suet.  Tit.  7:  nemine  obvio  Suet.  Vitell.  17; 
ab  {a)  nemine  Plaut.  Mil.  Glor,  4,  2,  70  (1062);  Cassian.  Inst.  1, 

2,  4:  Vulg.  1  Cor.  2,  15;   cum  nemine  Plaut.  Cistell.  1,  1,  89;  de 
nemine  Tacit,  Histor.  2,  47:   nemine  in  der  Konstruktion  des 
Abi.  absol.  part.  praes.  activi:  nemine  aliter  coiectante  Suet. 
Aug.  95;   nemine  dubitante  Tib.  17;    nemine  gnaro  aut  opinante 
Calig.  46;  nemine  respondente  Tib.  73;  nemine  tendente  Tib.  1-2 
nemine  arbitrante   lustin.  1,  9,   10;    nemine  excedente   13,  2,  3 
nemine  iuvante   9,  1,  4:    nemine  prohibente  12,  11,  8:   24,  6,  3 
nemine  sentiente  37,  3,  4;  nemine  persequente  Vulg.  Lev.  26,  17 
Prov.  28,  1. 

Nemine  in  der  Konstruktion  des  Abi.  absol.  part.  perf. 
passivi  ist  selten:  nemine  compellato  Tacit.  Ann.  16,  27:  nemine 
excluso  Suet.  Aug.  45:  nemine  reperto  Nero  47. 

Die  Erklärung,  die  Haase  in  seinen  Vorlesungen  über  latein. 
Sprachwissenschaft,  herausgeg.  von  Eckstein,  I  p.  83  giebt,  ist  ge- 
sucht und  entbehrt  der  Begründung:  ja  wenn  er  behauptet:  »man 
sagt  aber  beim  Participium  praesentis  nullo  z.  B.  nullo  prohi- 
bente, nicht  nemine;  dagegen  wohl  nemine  prohibito  oder  mit 
einem  Adjektivum  nemine  obvio«,  so  geht  aus  den  oben  für  nullo 
und  nemine  angeführten  Beispielen  hervor,  dafs  diese  Behauptung 
in  einigen  Punkten  geradezu  falsch  ist. 

95.  Femin.  nulla  steht  adjektivisch  bei  Sach-  und 
Personennamen,  so  z.  B.  matrona  nulla  Cic.  Har.  resp.  12,  24; 
Liv.  10,  23,  9;  nulla  (seil,  mulier)  34,  4,  6;  nulla  vidua  Cornel. 
Nepos  praef.  4;  auch  substantivisch  ist  nulla  gebraucht: 
tum  praeterea  talem  nisi  tu  nulla  pareret  filium  Terent.  Heaut.  5, 

3,  20  (1022),  von  Dziatzko  eingeklammert;  nam  vostrarum  nullast, 
quin  gnatum  velit  ducere  uxorem  Hecyr.  2,  1,  43  (240).  Noch 
andere  Kasus:  nulli  neque  virgini  neque  mulieri  Cic.  Verr.  1,  42, 
107;  mulierem  nullam  pro  Cael.  20,  48,  aber  vicinam  neminem 
Plaut.  Gas.  2,  2,  12;  nullä  rerum  suarum  non  relictä  Liv.  8,  26,  5. 

96.  Neutrum  nulluni  wird  als  Substantiv  für  nihil 
höchst  selten  gebraucht,  z.  B.  nulluni  magnum  quod  extremum 
est  Senec.  Ep.  4,  3;  nullum  pulchrius  Front,  p.  180,  4  ed.  Naber, 


—     527     - 

vergl.  Ebert,  De  Corn.  Front,  syntaxi  p.  20:  ut  iani  nuUum  certius 
sit  Virg.  Maron.  f^pitom.  de  nomiue  ed.  Huemer  p.  36,  8.  Als  Gen. 
neutr. :  praeter  laudem  nullius  avaris  Horat.  Ars  poet.  324;  als  Dat. 
nuUi  sua  forma  manebat  Ovid.  Met.  1,17;  als  Abi.  nullo  mihi  felicior 
videor,  quam  quod  Miltiadis  pretium  fui  Senec.  Contr.  9,  1  (24),  4 
(p.  375,  I  ed.  H.  J.  Müller);  nullo  magis  Caesarem  Augustum 
demeruit  Senec.  Benef.  2,  25,  1 ;  quae  nullo  alio  inter  se  quam 
magnitudine  distant  Senec.  Quaest.  7,  4,  3:  nullo  magis  exterritus 
est  quam  quod  Tacit.  Ann.  3,  15;  quatenus  nullo  magis  studia 
quam  spe  gaudent  Quint.  2,  4,  13;  nullo  magis  hominem  sepa- 
ravit  a  ceteris  animalibus  quam  dicendi  facultate  2,  16,  12;  epi- 
chirema  nullo  difiert  a  syllogismis,  nisi  quod  5,  14,  14;  nullo 
magis  quam  silentia  sollemnia  lustin.  5,  1,  1;  nullo  magis  ex- 
primi  potest  Flor.  3,  10,  13;  in  nullo  Cassian.  Instit.  2,  3,  2; 
4,  9;  4,  12;  4,  14;  12,  27,  4;  12,  32,  1;  Conl.  4,  6,  1;  5,  15,  4; 
13,  6,  1;  Cyprian.  Ep.  1,  1;  69,  12;  lordan.  Getica  36,  185.  —  Und 
in  späterer  Zeit  wurde  auch  Neutr.  Plur.  nulla  für  nihil  ge- 
braucht, so  Venant.  Fortun.  4,  12,  6;  4,  26,  73;  4,  26,  79;  Vit. 
Mart.  3,  67;  4,  516;  Coripp.  praef.  ad  loh.  v.  30;  Cassian.  c. 
Nestor.  7,  17,  2. 

97.  Der  Genet.  Sing,  imllms  kommt  auch  mit  gekürzter 
Paenultima  nullius  vor  bei  Lucr.  1,  224;  1,  926:  4,  1;  Horat. 
Epod.  16,  61;  Epist.  1,  1,  14;  Venant.  Fortun.  3,  8,  72  und  App. 
2,  10:  Anth.  Lat.  ed.  Riese  481,  17. 

Der  Genet.  Sing,  nulli  (vergl.  Ritschi  Opusc.  2,  692)  steht 
bei  Plaut.  Pseud.  4,  7,  99  (1196)  hominem  nulli  coloris;  Terent. 
Andr.  3,  5,  2  (608)  tam  nulli  consili  sum ;  ferner  nulli  rei  Cato 
(ed.  Jord.  p.  85,  7)  bei  Prise.  6,  7,  36  S.  694  (I  227,  14);  nulli 
consilii  Cic.  Rose.  Com.  16,  48;  hominem  nulli  rei  Gell.  9,  2,  6; 
15,  9,  11;  nulli  rei  esse  13,  31,  3;  nulli  pretii  17,  6,  2;  nulli 
lordan.  Roman.  359;  nulli  est  pecudis  Anth.  Lat.  ed.  Baehrens  4, 
519,  V.  2  (Riese  365  schreibt  nulli  pecudi);  nulli  aestimare  Apul. 
Flor.  9  S.  36  (ed.  Krüger  p.  11,  18).  Bei  Sallust.  Cat.  29,  3  wurde 
früher  aliter  sine  populi  iussu  nulli  earum  rerum  consuli  ius  est 
gelesen  und  von  einigen  Herausgebern  nulli  für  den  Genetiv  ge- 
halten. Luchs  a.  a.  0.  p.  326  will  wie  Kritz  nulli  mit  consuli 
verbinden,  aber  die  Gründe,  die  Kritz  in  der  gröfseren  Aus- 
gabe (1828)  I  p.  135  anführt,  sowie  die  Behauptung  von  Luchs, 
sdafs  die  Genetivformen  auf  i  sonst  nur  bei  konsonantischem, 
nicht  vokalischem  Anlaut  des  darauffolgenden  Wortes  vorkommen«, 
sind  nicht  überzeugend,    vergl.   die  aus  der    Anthologie  wie   aus 


—     528     — 

Apuleius  angeführten  Beispiele,  wo  nulli  vor  einem  Vokal  steht 
und  die  Beispiele  aus  Gellius,  wo  nulli  als  Feminin,  gebraucht 
ist.  Die  neueren  Herausgeber,  auch  Kritz  in  der  Ausgabe  vom 
Jahre  1856,  schreiben  jetzt  nach  den  besten  Hdschr.  nullius 
für  nulli. 

Den  Gen  et.  Sing.  nuUae  führen  die  Grammatiker  ohne 
Beleg  an. 

98.  Dat.  Sing,  nullo  finden  wir  nullo  adhibetur  consilio  Caes. 
bell.  Gall.  6,  13,  1  (Hdschr./?  nulli):  naves  nullo  usui  fuerunt  bell. 
civ.  2,  7,  1 :  nullo  (so  alle  Herausgeber  aufser  Dübner)  loco  aequo 
se  committere  Bell.  Hispan.  25,  1 ;  alterius  nullo  creditur  hospitio 
Pallad.  14,  100;  ut  nulli  aetati,  nullo  parceretur  sexui  Vict.  Vit. 
3,  21  (p,  45,  12  ed.  Halm);  nullo  Grut.  940,  7.  Nullo  usui  Cic. 
pro  Muren.  12,  26  hat  sehr  geringe  Autorität,  so  der  Monacensis 
und  Parisinus  9,  die  anderen  Hdschr.  in  illo  suis  oder  in  illis  suis 
oder  nullo  suis,  die  Herausgeber  lesen  in  illo:  Suis.  Bei  folgenden 
Stellen  ist  die  Erklärung  unsicher:  quod  si  tu  iudex  nullo  prae- 
sidio  fuisse  videbere  Cic.  pro  Quint.  1,  5;  nos  vero  arbitramur 
non  modo  nullo  adiumento  esse,  sed  potius  maximo  iiupedimento 
Cornific.  2,  11,  \Q  und  rati  noctem  et  victis  sibi  munimento  fore 
et  si  vicissent,  nullo  impedimento  Sali.  lug.  97,  3:  Hellmuth, 
Priorum  Cic.  orat.  sermo  p.  1 1 1  und  Brünuert,  De  Sallustio  imi- 
tatore  Catonis  p.  31  (vergl.  Luchs  a.  a.  0.  p.  332 — 334)  halten 
nullo  für  den  Dativ,  Thielmanu,  De  sermonis  proprietatibus  apud 
Cornificium  p.  49  und  ISieländer,  Der  faktitive  Dativ  p.  31  für 
den  Ablativ,  vergl.  noch  J.  H.  Schmalz,  Antibarbarus  von  Krebs 
II  158. 

Dat.  Sing,  nullae  findet  sich  bei  Cael.  Antip.  2,  26  (ed. 
Peter  p.  154,  10)  bei  Prise.  6,  1,  6  S.  678  (I  198,  4);  nullae  de- 
bita  curae  poma  Prop.  1,  20,  35;  ubi  nullae  bonae  rei  inpenditur 
Senec.  de  brev.  vitae  1,  3;  nee  ideo  fontem  alterum  nullae  rei 
numerant  Solin.  7,  19;  iter  illud  nullae  ante  aetati  notissimum 
divinctus  sibi  ostensum  rati  lordan.  Getica  24,  125  (p.  90,  7  ed. 
Mommsen);  hae(c  nul)lae  feminae  rehquit  (lo)cum  I.  Neap.  2628. 

d)  solus,  a,  um. 

99.  Gen.  Sing,  sollus  kommt  sehr  selten  mit  gekürzter 
Paenultima  solius  vor,  so  bei  Terent.  Heaut.  1,  1,  77  (129),  wenn 
nicht  das  Wort  zweisilbig  zu  sprechen  ist. 

Gen.  Sing,  soli  (vergl.  Ritschi  Opusc.  2,  692)   steht  in   der 


-     529     - 

Inschrift  bei  Henzen  6432  Z.  27  cuius  proprietas  soli  Vacci  Vituli 
esset  und  bei  Cato  Orig.  1  fr.  24  (ed.  Jordan  p.  9,  1)  bei  Prise. 
6,  7,  36  S.  694  (I  227,  12). 

Gen,  Sing,  solae  finden  wir  aufser  an  den  unter  91  S.  516 
ohne  Beleg  angeführten  Grammatikerstellen  noch  bei  Auson.  Cento 
nuptial.  (Idyll.  13  praef.  ed.  Peiper  p.  206,  5)  solae  memoriae 
negotium. 

100.  Dat.  Sing,  solo  findet  sich  Orell.  2627  hieronicae  solo  in 
urbe  coronato,  dann  solo  sibi  notatus  Commodian.  Carm.  apolog.  93 
und  solo  deo  ebendaselbst  106,  ferner  solo  pecori  Amm.  Marceil. 
23,  6,  60;  solo  nomini  Cyprian.  De  rebapt.  12  (p.  84,  32);  solo 
deo  Alcim.  Avit.  de  subitanea  paenit.  ed.  Peiper  p.  31,  23  und  solo 
sapienti  .  . .  solo  vivo  deo  Serm.  Arian.  fragm.  in  Script,  veter.  nova 
collect,  ed.  Ang.  Mai.  2,  3,  211. 

Dat.  Sing,  solae  steht  Plaut.  Mil.  Glor.  2,  4,  3  (357);  4,  2, 
28  (1019)  und  Terent.  Eun.  5,  6,  3  (1004). 

Vok.  Sing,  sole  führt  Prise.  5,  14,  77  S.  673  (I  189,  2)  an 
und  belegt  diese  Form  mit  einer  Stelle  aus  Ticidas:  felix  lectule 
talibus  sole  amoribus,  vergl.  Baehrens,  Fragm.  poet.  Roman,  p.  325 
VI,  1. 

Über  den  Superlativ  solissimus  vergl.  p.  262. 

e)  totus^  a,  um. 

101.  Gen.  Sing,  totlus  wird  öfter  mit  gekürzter  Paenultima 
gelesen,  so  Lucr.  1,  984;  2,  90;  3,  97;  3,  275;  3,  280;  3,  989; 
4,  1028;  5,  477;  5,  597;  5,  691;  5,  828;  5,  834;  6,  650;  6,  652; 
6,  679;  6,  713;  6,  1156,  Catull.  17,  10;  37,  9;  Ovid.  Trist.  5, 
2,  22;  Sil.  Ital.  6,  691;  Venant.  Fortun.  3,  11,  2  und  spur.  1,  120; 
C.  I.  L.  5,  6134  V.  4. 

Gen.  Sing,  toti  (vergl.  Ritschi  Opusc.  2,  692)  ist  sehr  selten, 
so  adeo  ut  te  satias  caperet  toti  familiae  Afran.  (325)  bei  Prise. 
6,  7,  36  S.  694  (I  227,  9)  und  6,  16,  82  S.  719  (I  266,  9). 

Gen.  Sing,  totae  findet  sich  in  der  Verbindung  mit  noctis 
bei  Sedul.  Pasch.  Oper.  4,  11  (p.  262,  7  ed.  Huemer)  und  5,  34 
(p.  300,  5). 

102.  Dat.  Sing,  toto  kommt  öfter  vor,  so  ex  reliquis  eap- 
tivis  toto  exercitui  capita  singula  distribuit  Caes.  bell.  Gall.  7 
89,  5;  Caninius  toto  oppido  munitiones  circumdare  moratur  Hirt, 
bell.  Gall.  8,  34,  4;  urbs  toto  quae  praesidet  orbi  Prop.  4  (3), 
11,  57  (im  Groning.  toti);  et  toto  facio  convicia  caelo  Ovid.  Amor. 

Neue -Wagener,  Lat.  Formenlehre.    II.    3.  Aufl.  34 


—     530    — 

3,  3,  41 ;  vestis  non  toto  Amazonum  corpori  obducitur  Curt.  6, 
5,  27;  toto  generi  Hygin.  fab.  5;  toto  orbi  Minuc.  Fei.  11,  1  (ed. 
Baehrens  p.  15,  2);  inhians  toto  filiae  patrimonio  imminebat  Apul. 
Met.  10,  28  S.  730;  principi  magno  senatuique  et  equiti  totoque 
Romano  populo  11,  17  S.  789;  toto  Orient!  Oros.  3,  1,  6;  3,  20, 
11;  6,  5,  11;  toto  mundo  Claud.  Mamert.  2,  7  (125,  5);  toto  orbi 
Lucifer,  De  non  parcendo  in  deum  delinqu.  26  (265,  10);  bene- 
ficia  toto  intulit  mundo  In  Lucae  evang.  reliqu.  tractat.  anti- 
quissimus  in  Script,  veter.  nov.  collectio  ed.  Ang.  Mai.  2,  3,  199, 
zweifelhaft  ist  toto  Latio  imperasse  bei  Suet.  Vitell.  1,  wo  toto 
der  Dativ  und  Ablativ  sein  kann. 

Dat.  Sing,  totae  steht  omni  totae  familiae  Plaut,  fr.  bei 
Varro  L.  L.  7,  5,  103;  non  enim  res  tota  totae  rei  necesse  est 
similis  sit  Cornific.  4,  48,  61;  otium  totae  insulae  conciliavit  Corn. 
Nepos  Timol.  3,  2;  totae  civitati  Apul.  Met.  11,  16  S.  784;  totae 
regioni  Sicul.  Flacc.  Condic.  agr.  142,  15.  Falsche  Lesarten  sind 
totae  urbi  Cic.  Catil.  3,  1,  2  im  Benedictb.,  Indersd.  und  Salzb., 
sowie  totae  Italiae  pro  Sulla  15,  42  im  Vat. 

f)  altus,  alia^  aliud. 

103.  Alius^  alia^  aliud^  Griech.  aUog^  Osk.  allo  (auf  der  Tafel 
von  Bantia  Z.  22  allo  famelo),  Sanskr.  anjas,  vergl.  Corssen,  Krit. 
Beitr.  S.  295,  Mommsen,  Unterital.  Dialekte  S.  247  und  Kvicala, 
Untersuchungen  auf  dem  Gebiete  der  Pronomina  S.  14 — 16. 

Für  das  Neutr.  aliud  findet  sich  in  Inschriften  und  Hand- 
schriften almt  (vergl.  Wagner,  Orthogr.  Verg.  p.  428)  wie  C.  I.  L. 

2,  1964  Col.  2  Z.  68  und  Col.  4  Z.  6 ;  5,  532,  1  Z.  23;  5,  1102; 
lex  Colon.  Genet.    (Ephem.   epigr.   vol.  2  fasc.  2)    1,  1   Z.  23   und 

3,  8  Z.  29;  I.  Neap.  4601  Z.  11;  Orell.  4362;  Henz.  7226;  7398; 
Plaut.  Mil.  Glor.  2,  2,  104  (259)  im  decurt.  und  Vat.;  2,  6,  92 
(575)  im  Vat.  m.  pr.;  Pseud.  1,  5,  135  (548)  im  Vat. ;  Trinum. 
2,  3,  4  (395)  im  Ambr.,  an  allen  diesen  Stellen  hat  Fleckeisen 
aliut;   Terent.  Andr.  5,  4,  39  (942);    5,  4,  51    (954);   Eunuch.  1, 

2,  82  (162);    1,  2,  111   (191);   2,  2,  41    (272);    2,  3,  72   (363); 

3,  2,  51  (504);  5,  2,  7  (846);  5,  5,  17  (987);  5,  5,  25  (995); 
5,  8,  11  (104);  Heaut.  2,  3,  90  (331);  3,  1,  50  (459);  3,  3,  37 
(598);  5,  2,  38  (991);  Phorm.  1,  2,  35  (85);  1,  2,  101  (151); 
2,  1,  5  (235);  5,  2,  5  (770);  5,  3,  21  (804);  5,  3,  22  (805);  Hec. 
2,  2,  28  (270);  5,  3,  13  (811);  5,  4,  4  (844),  überall,  wie  es 
scheint,  im  Bemb.,  aber  Dziatzko  schreibt  an  allen  diesen  Stellen 


—     531     — 

aliud;  Cic.  Verr.  3,  24,  59;  5,  45,  118  im  Vat.  Palimps.;  Phil.  2, 

4,  7;  2,  22,  53;  2,  28,  70;.  3,  3,  6;  3,  5,  13;  3,  8,  21;  5,  8,  21; 

5,  11,  29;  6,  6,  15;  8,  1,  3  im  Vat.;  Caes.  bell.  Gall.  7,  77,  5 
im  Parisin.  1;  bell,  civ,  3,  79,  3  im  Parisin.  2;  Gaius  Instit.  2, 
220;  3,  14;  3,  141;  3,  151;  3,  168;  4,  165,  die  neueren  Heraus- 
geber überall  aliud.   —  Vulgär  ist  alium   bellum  Commod.  Instr. 

2,  10,  10;  alium  corpus  CLL.  3,  2098;  5,  121;  5,  6244;   alium 
nomen  CLL.  6,  1137,  vergl.  Rönsch,   Itala  und  Vulgata  S.  275 
der  Job.  11,  55  und  2.  Cor.  11,  4  anführt,  aufserdem  noch  EccL 

6,  1  und  Esther  14,  14  im  Amiat. 

Eine  Nebenform  ist  alis  für  alius  und  alid  für  aliud.  Ob 
alis  und  alid  die  ursprünglichen  Formen  sind  und  alius,  aliud  die 
späteren  oder  ob  alis  und  alid  aus  alius  und  aliud  verkürzt  sind, 
läfst  sich  schwer  beweisen,  vergl.  Corssen,  Krit.  Beitr.  S.  295 — 298, 
565;  Kvicala  a.  a.  0.  16  Anm.  2.  Die  alten  Grammatiker  sahen 
alis  und  alid  als  archaische  Nebenformen  von  alius  und  aliud  an, 
Prise.  13,  3,  12  S.  959  (II  8,  1):  Alis  quoque  antiquissimi  pro 
alius  protulerunt.  Und  15,  4,  22  S.  1014  (II  77,  12):  Aliter 
quoque  ab  eo  quod  est  hie  alis  huius  alis  huic  ali  pro  alius  alius 
alii,  secundum  supra  dictam  analogiam  profertur.  Charis.  Art. 
gramm.  2,  7  S.  133  (159,  30)  und  Exe.  Art.  gramm.  S.  118  (561,  15), 
und  Diom.  1  S.  323  (330,  30):  Nominativum  veteres  non  tantum 
alius  dixerunt,  sed  etiam  alis,  sicut  et  Sallustius :  Alis  alibi  stantes 
ceciderunt,  omnes  tarnen  advorsis  vulneribus  conciderunt  (in  den 
exe.  Charis.  fehlt  conciderunt).  In  der  ohne  Zweifel  gemeinten 
Stelle  des  Sallust.  Cat.  61,  3  haben  die  Hdschr. :  Pauci  autem, 
quos  medios  cohors  praetoria  disiecerat,  paulo  diversius,  sed  om- 
nes tamen  adversis  volneribus  conciderant.  Die  von  den  Gram-  214 
matikern  dem  Sallust.  zugeschriebenen  Worte  alis  alibi  stantes 
scheinen  daher  eine  alte  Erklärung  zu  sein,  welche  sich  in  den 
Text  einer  Hdschr.  eingedrängt  hatte.  Indessen  ist  über  diese 
Stelle  Ritschi  de  declinat.  quadam  Latina  reconditiore  S.  9  und 
18  (Opusc.  4  S.  452  und  461)  zu  vergleichen.  Wir  lesen  noch 
alis  ne  potesto  C  I.  L.  1,  603  Z.  10,  ei  omnes  alis  alium  in  fidem 
clientelamque  .  .  .  receperunt  C  I.  L.  2,  2633  Z,  7,  quod  alis  vidit 

3,  2970,  coniugium  quo  non  fortius  ausit  alis  CatuU.  66,  28;  in 
der  Vulg.  öfter  ad  alis  alium  {Trrtoc,  ciUi^Xoog)  =  ad  invicem  Job. 
13,  22;  13,  25;  cum  ahs  alio  (/-«er'  äUr^Äwu)  Job.  14,  19,  vergl. 
Rönsch  a.  a.  0.  p.  275.  —  Alid  oder  alit  hat  Lucr.  1,  263  und 
3,  970  im  oblong,  und  quadr. ;  1,  407  und  5,  1456  im  quadr.; 
in  calit  korrumpiert  5,  1305  in  demselben,  vergl.  Lachmann   zu 

34* 


—    532    — 

5,  257;  aufserdem  Lucr.  1,  1115;  5,  257  und  Catull.  29,  15. 
Dasselbe  ist  in  dem  zweiten  der  Verse  des  Lucil.  (ed.  Lachmann 
1134;  ed.  L.  Müller  9,  58)  bei  Charis.  1,  15  S.  86  (111,  19)  für 
aliud  hergestellt,  während  in  dem  ersten  aliud  beibehalten  werden 
mufste:  nam  vel  ut  intro  aliud  longe  esse  atque  intu'  videmus, 
sie  item  apud  se  longe  alid  est  neque  idem  valet  ad  se.  Alid  hatte 
Bentley  auch  bei  Terent.  Heaut.  2,  3,  90  (331)  und  Hec.  5,  1,  24 
(750)  vermutet,  aber  Fleckeisen  und  Dziatzko  haben  hier  richtig 
aliud  beibehalten.  Bei  Liv.  2,  43,  8  ist  alid  im  Med.  Schreib- 
fehler.    Aled  ist  geschrieben  C.  I.  L.  4,  1837,  Z.  10. 

104.  Der  Genet.  war  alius^  derselbe  ist  jedoch  sehr 
selten.  Charis.  Art.  gramm.  2,  7  S.  133  (159,  27)  und  Exe.  Art. 
gramm.  S.  118  (561,  12)  und  Diom.  1  S.  322  (333,  28):  Sicut  et 
alius  pronomen  genetivum  non  habet,  ut  dicamus  alius,  tametsi 
antiqui  genetivum  alius  producta  i  ante  us  dixerunt,  quorum  aucto- 
ritatem  secuti  et  nos  adiecimus  (adiecerimus  in  den  Excerpt.). 
Prise.  7,  5,  20  S.  740  (I  303,  14):  Omnis  genetivus  in  ins  desi- 
nens  una  vult  syllaba  superare  suum  dativum:  ille,  ilUus,  illi; 
ipse,  ipsius,  ipsi;  unus,  unius,  uni;  alter,  alterius,  alteri.  Aliius 
quoque  per  duas  i  debuit  esse  genetivus  dativi,  qui  est  alii,  sed 
vel  hiatus  causa,  vel  quia  inter  duas  vocales  i  vocalis  esse  non 
poterat,  dativus  autem  loco  consonantis  eam  accipi  prohibebat, 
quam  ipse  duplicat  vocalem  (et  credo  differentiae  causa,  ne  ali 
verbum  infiuitum  esse  putaretur),  ideo  plerique  recusaverunt  eum 
frequenti  usu  proferre.  Vetustissimi  tamen  similem  genetivum 
nominativo  posuisse  inveniuntur,  sed  accentu  differt,  quippe  cir- 
cumflectitur  in  genetivo  paenultima.  Caesar  in  Anticatone  priore 
(ed.  Nipperdey  p.  764):  Uno  euim  excepto,  quem  a^ms  7?jot/«' atque 
omnis  natura  finxit,  suos  quisque  habet  caros.  Caelius  in  V  (ed. 
215  Peter  p.  158):  Nullius  alius  rei  nisi  amicitiae  eorum  causa.  Der- 
selbe 6,  7,  35  und  36  S.  694  (I  226,  16):  Quamvis  vetustissimi 
soleant  omnium  in  ius  terminantium  genetivum  et  in  i  dativum 
etiam  in  i  genetivum  et  in  o  dativum  in  genere  masculino  et 
neutro,  in  feminino  vero  secundum  primam  declinationem  in  ae 
diphthongum  proferre.  M.  Cato  in  censura  de  vestitu  et  de  vehi- 
culis  (ed.  Jordan  p.  50) :  Nam  periniurium  siet,  cum  mihi  ob  eos 
mores,  quos  prius  habui,  bonos  detur,  ubi  datus  est,  tum  uti 
eos  mutem  atque  al/i  modi  sim;  pro  aUus  modi.  Caelius  in  V 
(ed.  Peter  p.  158):  Nullius  alius  rei  nisi  amicitiae  eorum  causa. 
G.  Licinius  in  II  (ed.  Peter  p.  308):  Perversum  esse  alii  modi 
postulare.     Caesar  in  Anticatone  priore  (ed.  Nipperdey  p.  764): 


—     533     — 

Uno  enim  excepto,  quem  alius  modi  atque  omnis  natura  finxit, 
suos  quisque  habet  caros.  Und  6,  16,  82  S.  717  (I  266,  16): 
Alius  quoque  tarn  huius  alius  paenultima  circumflexa  quam  alii 
genetivus  invenitur  apud  veteres.  Caelius  (in  beinahe  allen  Hdschr. 
Caecilius)  in  V  (ed.  Peter  p.  158):  Nulhus  alii  rei  nisi  amicitiae 
eorum  causa;  alii  pro  alius  dixit.  Hierauf  folgen  die  Stellen  des 
Caesar,  M.  Cato  und  G.  Licinius  in  der  gleichen  Fassung,  wie 
§  36  S.  694.  Endlich  13,  3,  12  S.  959  und  960  (II  8,  2):  Gene- 
tivus rarus  est  in  usu,  et  cum  debuit  una  syllaba  vincere  suum 
nominativum  et  dativum,  tarnen  par  est  syllabis,  sed  producit  i 
paeuultiraara  semper.  Nee  non  etiani  secundum  nominum  secun- 
dae  declinationis  regulam  in  i  quoque  invenitur.  Marcus  Cato  de 
vestitu  et  vehiculis  (ed.  Jordan  p.  50):  Nam  periniurium  siet,  cum 
mihi  ob  eos  mores,  quos  prius  habui,  bonos  detur,  ubi  datus  sit, 
tum  uti  eos  mutem  atque  alii  modi  sim.  G.  Licinius  in  II  (ed. 
Peter  p.  308):  Perversum  esse,  alii  modi  postulare  Pyrrhum  in 
te  atque  in  ceteris  fuisse.  Caelius  in  I  (ed.  Peter  p.  147):  Neque 
ipsi  eos  alii  modi  esse,  atque  Amilcar  dixit,  ostendere  possunt 
aliter.  Idem  in  quinto  (ed.  Peter  p.  158):  Nullius  alius  rei 
nisi  amicitiae  eorum  causa.  G.  Caesar  in  Anticatone  priore  (ed. 
Nipperdey  p.  764):  Uno  enim  excepto,  quem  alius  modi  atque 
omnis  natura  finxit,  suos  quisque  habet  caros.  G.  Fannius  in 
I  Annalium  (ed.  Peter  p.  138):  Cum  in  vita  agenda  didicimus, 
multa  quae  inpraeseutiarum  bona  videntur,  post  (pessima)  in- 
venta,  et  multa  amplius  alius  (alius  modi  ex  ali**  corr.  Bamb.) 
modi^  atque  ante  visa  essent.  Sed  quod  est  mirum,  feminini 
etiam  generis  genetivum  quidam  in  i  protulerunt.  Caelius  in  I 
(ed.  Peter  p.  148):  Antequam  Barcha  perierat,  alii  rei  causa  in 
Africam  missus.  Aus  den  von  Priscian  angeführten  Stellen  ergiebt 
sich,  dafs  alii  modi  oder  alimodi  Cato,  G.  Licinius  und  Caelius 
geschrieben  haben,  dafs  sich  alius  modi  bei  Caesar  (vergl.  Mensel, 
Lexic.  Caes.  I  232)  findet,  dafs  aber  bei  Fannius  die  Lesart  alius 
modi  nicht  ganz  sicher  ist;  dagegen  ist  alii  rei  causa  bei  Caelius 
und  bei  demselben  nullius  alius  rei  von  Priscian  an  drei  Stellen, 
nullius  alii  rei  aber  an  einer  Stelle  überliefert.  Luchs  a.  a.  0. 
p.  326  u.  s.  w.  sucht  nachzuweisen,  dafs  bei  Caesar,  Fannius  und 
Caelius  an  den  Stellen,  wo  der  Genet.  alius  von  Priscian  über- 
liefert ist,  ali  zu  schreiben  sei,  ebendasselbe  verlangt  auch  Bücheier 
(Grundrifs  §  191);  so  sagt  bestimmt  Paul.  Festi  S.  28,  2  alimodi 
pro  alius  modi. 

Auch  sonst  sind  die  Genetive  alii  und  alius  sehr  selten;  so: 


—     534     — 

alii  generis  Varro  L.  L.   9,  40,  67;  Vitruv.  2,  9,  5;    8,  3,  9;   ut 
ad  alii  dei  aram  hostia  adduceretur,   ad   alii  non   sacrificaretur 
Varro  R.  R.  1,  2,  19  —  alius  usus  Plin.  N.  H.  18,  13,  34  (126); 
alius  modi  Gell.  17,  5,  14;  alius  ordinis  Amm.  Marceil.  30,  5,  10; 
promissoris   nomine   vel   eius    pro  quo   promissum   est,   aut   alius 
qui  prohiberi  potuerit  Ulpian.  Dig.  39,  2,  24  §  6;    alius   coloris 
Nonius  S.  450,  19;  artificis  aliusve  retundere  non  putantis  Frontin. 
Controv.   agr.  2   S.  40,  27    (im  Arcer.  artificis  alia  verentur  non 
putant).     Durch  Konjektur  ist  alius  bei  Spartian.  Peso.  Nig.  11,  5 
von  H.  Jordan  für  cuius  oder  alicuius  hergestellt  und  von  H.  Peter 
beibehalten,  dagegen  hat  das  von  Madvig  bei  Liv.  1,  56,  7  longe 
alius  ingenii  für  longe  alius  ingenio  vorgeschlagene  von  den  neueren 
Herausgebern  keine  Zustimmung  gefunden  (vergl.  M.  Müller  z.  d. 
St.).     Falsch   aber  ist  alius  modi  bei  Cic.  Invent.  2,  6,  21,   wo 
jetzt  Kayser   wie   Friederich   alio   modo   lesen:   alius  generis   bei 
Cic.  Nat.  Deor.   2,  48,  123,  wo  jetzt  C.  F.  W.  Müller  nach  den 
besten  Hdschr.  aliis   (generis)  bestiis  schreibt,   vergl.  adnot.  crit. 
p.  X;  alius  amantis  ist  falsche  Lesart  für  alius  animans  bei  Cic. 
Tim.  4,  12. 
216  Charis.  2,  7  S.  132  (163,  18)  sagt,  die  Alten  deklinierten  alia, 

aliae^  aliae,  auch  Diomed.  1  S.  321  (333,  2)  erwähnt:  feminini 
alia,  aliae^  aliae.  Aber  auch  dieses  ist  nicht  häufig:  aliae  cuius 
rei  Lucr.  3,  916;  aliae  pecudis  iecur  nitidum  atque  plenum,  aliae 
horridum  et  exile  Cic.  Divin.  2,  13,  30;  aliae  partis  hominibus 
Liv.  24,  27,  8,  Luchs  schreibt  suae  partis;  an  cuius  aliae  rei 
causa  Gell.  2,  28,  1;  nullius  aliae  controversiae  Agenn.  Urb. 
controv.  agr.  S.  72,  1;  aliae  vocis  aut  aliae  linguae  Lucifer  de 
non  parcendo  in  deum  dehnquentibus  9  (228,  17);  Vulg.  Ezech. 
3,  6  (vergl.  Rönsch  a.  a.  0.  p.  275);  nicht  ganz  sicher  ist  Ulp.  Dig. 
11,  7,  12  §  1:    ne  sepulcrum  aliae  conversationis  usum  accipiat. 

Gewöhnlich  dient  alterius  als  Genet.  zu  alius ^  so  in 
Prosa  bei  Cic.  Ep.  Fam.  15,  1,  1;  Att.  1,  5,  1;  1,  20,  2;  Caes. 
bell.  Gall.  1,  36,  1;  Sallust.  Cat.  52,  8:  Leichenrede  aus  der  Zeit 
des  Augustus  im  CLL.  6,  1527  e  Z.  33  und  d  Z.  50;  Liv.  21, 
13,  3;  22,  14,  4;  26,  8,  2;  28,  37,  6;  30,  4,  11;  39,  5,  3;  43, 
18,  9;  Colum.  8,  17,  2;  11,  2,  87;  12,  22,  2;  Sen.  Epist.  72,  10; 
102,  3;  117,  7;  Benef.  4,  3,  1;  6,  13,  4;  de  otio  4  (31),  1;  Brev. 
Vit.  16,  2;  Nat.  quaest.  2,  34,  1;  4,  2,  23;  6,  6,  1;  Plin.  N.  H. 
29,  4,  21  (69);  32,  5,  20  (58);  Quintil.  7,  9,  8;  8,  3,  73;  9,  2, 
34;  12,  11,  21;  Tac.  Ann.  15,  25  und  Hist.  2,  90;  Agr.  5:  17; 
Plin.  Epist.  10,  114  (115),  2;   Suet.  Caes.  61;  Tib.  58  und  Nero 


—     5.S5     — 

24;  Gell.  2,  28,  1;  5,  16,  4;  Gaius  Instit.  1,  114;  1,  131;  1,  189; 

I,  194;  1,  195;  2,  122;  2,  261;  3,  82;  3,  141;  4,  77;  Capit. Maxim, 
duo  8,  4 ;  Treb.  Poll.  trig.  tyr.  6  (Victorinus),  1 ;  Mamert.  Grat, 
act.  22;  lul.  Valer.  3,  12;  Hieronym.  Did.  spir.  sanct.  8;  Diomed.  3 
S.  503  (503,  25);  auch  in  der  Poesie  kommt  alterius  als  Genet. 
von  alius  vor,  wie  Ovid.  Amor.  2,  7,  10;  Avian.  Fab.  3,  12;  5,  2; 
8,  2:  9,  23;  35,  4:  Enuod.  Carm.  1,  9;  Anthol.  Lat.  ed.  Burmann 
3,  164  (Meyer  944:  Riese  296;  Baehrens  4,  450)  v.  4.  Dieses 
alterius  kann  auch  einem  anderen  Kasus  von  alius  entsprechen, 
wie  alius  inter  cenandum  solutus  est,  alterius  continuata  mors 
somno  est  Sen.  E]3ist.  Q6,  39;  cum  inventum  sit  ex  veris  [(gemmis) 
generis  alterius  in  aliud  falsas  traducere  Plin.  N.  H.  37,  12,  75 
(197):  quanto  paulo  ante  concentu  formosum  alium,  hunc  fortis- 
simum personat,  quibusque  aliquando  clamoribus  gestum  alterius 
et  vocem,  huius  pietatem  abstinentiam  mansuetudinem  laudat  Plin. 
Paneg.  2,  6. 

105.  Der  Dativ  ist  öZm.  So  Naev.  (Tarent.  v.  76)  bei  Paul.  217 
Festi  unter  adnictat  S.  29,  dieselben  Verse  schreibt  Isid.  Orig.  1, 
25,  2  dem  Ennius  zu;  Plaut.  Mil.  Glor.  4,  2,  84  (1076);  4,  8,  47 
(1357)  und  Truc.  4,  2,  31  (744),  von  Fr.  Scholl  eingeklammert; 
Terent.  Hec.  3,  5,  59  (509)  im  Bemb.;  Cic.  Invent.  1,  9,  12;  1, 
22,  32;  2,  1,  3;  2,  7,  24;  de  orat.  3,  29,  117;  Orat.  40,  138; 
Verr.  Acc.  2,  67,   162;   pro  Caec.  18,  52;  Cluent.  47,  131;  Balb. 

II,  28;  Ep.  Fam.  15,  21,  2;  Att.  6,  1,  2;  6,  1,  3;  15,  20,  4; 
Fin.  3,  9,  31;  5,  8,  23  und  Tusc.  5,  13,  38;  Cornificius  2,  13,  19; 
2,  24,  37;  4,  20,  27;  Caes.  bell.  Gall,  2,  26,  2  und  bell.  civ.  2, 
29,  2;  Sallust.  Cat.  2,  10;  22,  2;  52,  1;  54,  1  und  lug.  82,  3; 
Horat.  Carm.  3,  29,  52  und  Serm.  2,  2,  135;  2,  7,  81;  Ovid.  Her. 
5,  59;  Liv.  1,  56,  6;  8,  10,  13;  25,  36,  5;  40,  34,  11;  42,  40,  3; 
Lucan.  8,  642;  9,  1053;  Quintil.  8,  3,  16;  9,  3,  21;  11,  1,  2; 
Tac.  Ann.  1,  55;  15,  53  und  Hist.  1,  53;  Suet.  Vitell.  13  und 
Domit.  18;  22;  Vitruv.  2,  1,  3. 

Ein  Dativ  ali,  der  vielleicht  von  der  Nebenform  alis  gebildet 
ist,  steht  CLL.  5,  532  Col.  1  Z.  30;  9,  405  (=  I.  Neap.  689); 
Varro  Sat.  Men.  235;  Lucr.  6,  1227;  Senec.  Contr.  9,  2  (25),  23; 
Fronto  ad  amic.  1,  1  (1,  4,  1);  unsicher  überliefert  oder  durch 
Konjektur  ist  ali  hergestellt  an  folgenden  Stellen:  Lucil.  bei  Nonius 
S.  117,  25  best  Lachmann  559  ali  parcat  (L.  Müller  26,  76  li  par- 
cat;  Baehrens  437  det  alii  parta);  Cic.  Nat.  Deor.  2,  65,  163  ali- 
cuiquam  d.  i.  ali  cuiquam,  wofür  die  neuesten  Herausgeber  ali 
cuiquam  schreiben;    Lucr.  4,  637  nach  Lachmann,   vergl.   dessen 


—     586    — 

Note;  Liv.  30,  4,  9  im  Put.  und  Bamb. ;  Quintil.  5,  7,  38  im 
Ambr.  und  11,  1,  37  im  Bern,  und  Bamb.;  Gaius  Instit.  2,  30; 
2,  35;  2,  36;  2,  217;  2,  271  (aber  2,  273  alii);  3,  85  und  3,  160, 
wo  Huschke  überall  alii  geschrieben  hat. 

Ein  Dativ  alei  findet  sich  Tabul.  Heracl.  38;  C.  I.  L.  1,  206 
Z.  98  und  1,  1277. 

Einen  Dativ  altet  schreibt  Spengel  im  Varro  L.  L.  10,  2,  15 
cum  unus  quivis  a  nomine  aliei  imposuit  nomen  ut  Romulus  Ro- 
mae,  O.  Müller  hatte  alio  gesetzt. 

Der  Dativ  alio  (vergl.  Charis.  2  S.  138  [163,  19]):  quod  tibi 
fieri  non  vis,  alio  ne  feceris  C.  I.  L.  5,  8738;  alio  nemini  I.  Neapol. 
4694;  ut  aliud  alio  (in  einigen  Hdschr.  alii)  iudici  aut  praetori 
aut  consuli  aut  tribuno  plebis  placitum  sit  Cornific.  2,  13,  19; 
at  ego  scio  alio  me  istud  dare  alio  olim  debitum  solvere  Senec. 
Benef.  4,  32,  3,  vergl.  Gertz  p.  82,  36;  aho  autem  nostro  episcopo 
Habetdeum  similiter  relegato  Tamallumensis  civitatis,  in  qua  An- 
tonius fuerat,  quantum  potuerit  infestari  res  ipsa  demonstrat  Vict. 
Vitens.  3,  45 ;  esto  Eurystheus  alio  fortiori  Fulgent.  Verg.  Contin. 
ed.  Muncker  p.  139  (ed.  Stav.  p.  739,  vergl.  Zink,  Der  Mytholog 
Fulgentius  p.  42) ;  si  alio  bono  comparatum  adumbretur  Tertull. 
Monogr.  3;  alio  homini  Cyprian.  de  rebaptism.  4  (p.  74,  17  ed. 
Hartel);  cum  alio  ipsi  tulissemus  iniuste  Lucifer  De  sancto  Atha- 
nasio  1,  37  (132,  26  ed.  Hartel);  Rönsch  a.  a.  0.  p.  275  führt  aus 
der  Vulg.  Tob.  4,  16;  Matth.  8,  9;  Marc.  10,  12;  Luc.  7,  8;  16,  7 
an.  Bei  Quintil.  9,  4,  23  haben  die  Hdschr.  aliud  enim  maius 
alio  superaverit,  Christ  schlägt  alii  vor,  was  auch  Halm  auf- 
genommen hat.  Einige  halten  alio  bei  nubere  Plaut.  Stich.  1,  2, 
13  (80)  und  alio  bei  ad  cenam  promisi  foras  Stich.  4,  2,  16  (596) 
für  den  Dativ,  aber  es  sind  nach  Luchs  a.  a.  0.  p.  331  Anm. 
Ortsadverbien  (=  aliorsum),  wie  quo  bei  nubent  Plaut.  Aulul.  3, 
5,  15  (489)  und  bei  nubant  3,  5,  17  (491),  aliquo  bei  ad  cenam 
condicam  foras  Plaut.  Menaech.  1,  2,  15  (128). 

Der  Dativ  aliae  (vergl.  Charis.  2,  7  S.  132  [163,  18],  Diomed.  1 
S.  321  [333,  2]):  aliae  rei  (in  den  Hdschr.  ali  rei),  sagt  Paul.  Festi 
S.  27,  dixit  Plautus  pro  eo  quod  est  alii  rei  (so  im  Leipz.,  sonst 
aliae  rei) ;  diese  Bemerkung  scheint  sich  zu  beziehen  auf  nisi  ad- 
ulterio  studiosus  rei  nulli  aliae  est  Plaut.  Mil.  Glor.  3,  1,  207  (802); 
qui  vellet  aliae  rei  et  quoad  vellet  Capito  Ateius  bei  Gell.  4,  10,  8; 
letzterer  gebraucht  zweimal  diese  Form :  nulli  aliae  causae  ob- 
noxia  9,  4,  8  und  ut  in  scripto  quidem  alia  aliae  locum  et  nomen 
teneret   17,   9,    3;    ductore    eorum   aliae   turmae    adposito   Amm. 


—     537     — 

Mareen.  25,  1,  8;  bei  Soran.  Lat.  findet  es  sich  c.  66  (p.  23,  20 
und  25,  2);  87  (p.  40,  3);  114  (p.  94,  15);  aliae  consonanti  Cassiod. 
de  orthogr.  bei  Adamant.  Martyr.  S.  2297,  aber  Keil  (VII  p.  171, 
10)  schreibt  alia  consouante. 

1(M).  Als  Nomin.  Plur.  ist  n/Ze*  geschrieben  bei  Plaut.  Mercat. 
2,  2,  47  (318)  fecere  tale  ante  aliei  spectatei  virei  und  Fers.  2,  4, 
24  im  Ambros. 

AH  findet  sich  Cenot.  Pis.  Taf.  2  Z.  56;  C.  I.  L.  6,  10247  Z.  7; 
Cass.  Hemin.  Ann.  4  fragm.  37  (ed.  Peter  p.  107,  6)  bei  Plin.  N.  H. 
13,  13,  27  (86);  Sisenn.  3  fragm.  30  (ed.  Peter  p.  282,  6)  bei 
Nonius  S.  502,  19:  Plin.  N.  H.  25,  10,  76  (123)  und  25,  10,  77 
(124)  Detlef sen,  aber  Sillig  und  Jan  an  beiden  Stellen  alii;  Plaut. 
Mostell.  5,  1,  11  (1052),  Ritschi  und  Lorenz  alii;  Cic.  Verr.  2,  42, 
102  im  Vat.  Palimps.;  pro  Cael.  17,  41  im  Par.;  de  rep.  1,  8,  13 
zweimal:  1,  10,  15:  1,  31,  47,  die  neuesten  Herausgeber  alii; 
Liv.  22,  59,  2  im  Put.  und  Colb.  und  30,  8,  9  im  Put.,  die  Heraus- 
geber alii,  aber  Hertz  41,  26,  4  ali,  wo  H.  J.  Müller  auch  alii 
liest;  Valer.  Maxim.  6,  8,  3  im  Bern.  m.  pr.  und  Tacit.  Hist.  4, 
52  im  Medic,  an  beiden  Stellen  Halm  ahi;  Gaius  Institut.  1,  10; 
1,  188;  3,  38;  3,  104:  3,  115,  Huschke  überall  alii.  Von  Lachmann 
zu  Lucr.  4,  680  wird  die  Bildung  ali  verworfen,  in  der  aus  Plautus 
angeführten  Stelle  verlangt  das  Versmafs  ahi. 

Alis  als  Nom.  Plur.  schreibt  L.  Müller  im  Naev.  Bell.  Poen. 
70  simul  alis  aliunde  rumitant  inter  se. 

107.  Als  Dat.  und  Ablat.  Plur.  ist  alis  CLL.  1,  603, 
10:  2,  1964  Col.  2  Z.  46.  In  den  Texten  der  Schriftsteller  findet 
sich  alis  Cic.  de  rep.  1,  34,  52  zweimal,  Liv,  30,  16,  1  im  Put.; 
Gaius  Instit.  2,  218;  3,  112;  3,  170,  die  Herausgeber  haben  aliis; 
bei  Lucr.  4,  637  ut  quod  alis  cibus  est,  aliis  fuat  acre  vene- 
num  ist  nach  den  Hdschr.  alis  einmal  zweisilbig,  darauf  aliis  drei- 
silbig, Lachmann  giebt  an  der  ersteren  Stelle  ali  als  Dat.  Sing., 
so  schreibt  jetzt  auch  Bernays. 

Alieis  doneis  als  Abi.  Plur.  findet  sich  CIL.  1,  542. 

g)  alter,  a,  um. 

108.  Wie  in  den  Adverbien  altrinsecus,  altroversus  das  e 
des  Stammes  ausgefallen  ist,  so  kann  dasselbe  auch  in  den  Kasus 
von  alter  fehlen.  Hierfür  werden  folgende  Stellen  augeführt:  ultra 
(Nom.  Femin.)  Plaut.  Persa  2,  2,  44  (226);  altrius  Captiv.  2,  2, 
56  (306),   vergl.  Ritschi  üpusc.  4  p.  175;   altri  Trucul.  1,  1,  27; 


—     538     — 

altrum  Bacch.  5,  2,  65  (1184);  Captiv.  prolog.  8;  altris  Naev. 
com.  23,  vergl.  Brix  zu  Plaut.  Capt.  prol.  8;  C.  F.W.  Müller, 
Nachtrag  zu  Plaut.  Pros.  p.  69;  Luchs  in  Studemunds  Stud.  1,  1 
p.  58;  Lorenz  zu  Plaut.  Pseud.  345;  0.  Ribbeck  Corollar.  II  p.  X, 
XI.  Zu  beachten  ist  noch  der  Hexameter  atque  dii  cursu  peragit 
Sol  aureus  altero  bei  Auson.  Eclog.  4  rat.  dier.  v.  7  (p.  101  ed. 
Peiper),  wo  entweder  altro  zu  lesen  ist  oder  wo  man  den  Hexameter 
als  einen  versus  hypermeter  ansehen  mufs,  worin  die  überzählige 
Silbe  durch  Elision  mit  dem  folgenden  Verse  zu  verbinden  ist,  der 
mit  dem  Worte  autumni  beginnt. 

109.  Über  den  Genetiv  alterius  bemerkt  Prise.  6,  7,  37 
S.  694  und  695  (I  228,  6):  Sciendum,  quod  in  ius  terminantium 
genetivus  producit  paenultimam,  nisi  poetica  auctoritas  eam  cor- 
ripiat,  excepto  alter  alterius,  quod  ideo  magis  correptam  habuit 
paenultimam,  quod  duabus  syllabis  vincit  genetivus.  Quod  igitur 
crevit  syllabis,  hoc  minuit  tempore.  Terentianus  tarnen  invenitur 
huius  etiam  paenultimam  produxisse  in  trochaico  metro,  quod  est 
ex  Septem  pedibus  et  syllaba  (v.  1352):  Sescuplo  vel  una  vincet 
alterius  singulum.  Sextus  enim  pes  vult  a  longa  incipere.  Alte- 
rius hat  Terent.  Maur.  auch  in  zwei  iambischen  Trimetern:  sub 
alterius  consonat  vocabulo  v.  1611  und  nee  alterius  indigens  opis 
veni  V.  2184.  Ein  iambischer  Vers  des  Ennius  (Sat.  28  ed.  L.  Müller) 
bei  Donatus  zu  Terent.  Phorm.  2,  2,  25  lautet:  Mox  dum  alterius 
abligurias  bona  und  ein  kretischer  des  Terent.  Andr.  4,  1,  4  (628): 
Alterius  sua  ut  comparent  commoda  (vergl.  Brix  zu  Plaut.  Capt. 
306 ,  krit.  Anhang  p.  98).  Aufser  diesem  Beispiel  hat  Terenz 
alterius  nicht.  Wenn  bei  Verg.  Aen.  2,  667;  3,  31;  3,  33;  bei 
Horat.  Epist.  1,  2,  57;  1,  14,  11;  2,  2,  88;  2,  2,  176;  Ars  poet. 
410;  beiTibull.  .3,  4,  58;  3,  6,  44;  3,  7  (4,  1),  168;  bei  Manilius 
1,  253;  1,  304;  1,  648;  1,  693;  1,  886;  2,  368;  4,  81;  4,  328; 
4,  345;  5,  214;  5,  536;  bei  Avian.  Fab.  3,  12;  5,  2;  8,  2;  9,  23; 
34,  4;  35,  4;  bei  Avien.  Arat.  148;  1275;  1666;  1834;  Ennod. 
Carm.  1,  9,  69;  in  der  Anthol.  Lat.  ed.  Burmann  3,  164  (Meyer 
944;  Riese  296;  Baehrens  4,  450)  v.  4;  ed.  Burmanu  3,  110  (Meyer 
938;  Riese  716;  Baehrens  3,  236)  v.  48  und  63;  ed.  Burmann  3,  98 
(Meyer  919;  Riese  926)  v.  4  und  in  anderen  daktyHschen  Versen 
alterius  die  Paenultima  verkürzt,  so  ist  dies  eine  im  daktylischen 
Versmafs  unvermeidliche  Licenz,  und  auch  in  dem  Asclepiadeus 
bei  Horat.  Carm.  3,  24,  22  virtus  et  metuens  alterius  viri  war  die 
Verkürzung  nicht  wohl  zu  umgehen.  Indessen  begegnet  alterius 
zuweilen  auch  iu  iambischen  Versen,    wie  Senec.  Herc.   für.  212; 


-     539     - 

Phoen.  Fragm.  20  (382)  und  Tro.  240;  Phaedr.  3,  10,  55;  4,  9,  2; 
Syr.  sent.  50;  297;  372;  543  Wöllflin  (60;  152;  547;  625;  642; 
704  Ribbeck).     Vergl.  Ritschi  Opusc.  2  p.  662  folg. 

Gen  et.  Sing,  alter  ae  ist  selten,  so  oblitum  tuae  gnatae 
alterae  im  zweiten  Ausgang  von  Terent.  Andr.  v.  2. 

110.  Dat.  Sing.  Masc.  alteri^  arch.  auch  alterei  geschrieben 
CLL.  1,  198,  76  —  altero  bei  Grut.  Inscr.  928,  9;  aber  von 
Baiter  und  C.  F.  W.  Müller  im  Cic.  Nat.  Deor.  2,  26,  QQ  wird 
jetzt  für  altero  lovis  fratri,  was  im  Pal.  und  Wien,  geschrieben 
steht,  alteri-  gelesen. 

Dat.  Sing.  Femin.  alterae  findet  sich  öfter:  huic  alterae 
Plaut.  Rud.  3,  4,  45  (750):  hoc  ipsa  in  itinere  alterae  dum  narrat 
Terent.  Heaut.  2,  3,  30  (271);  cum  repudium  alterae  remiserim 
Phorm.  5,  8,  35  (928);  alterae  legioni  Caes.  belL  Gall.  5,  27,  5; 
praefuit  alterae  alae  Nep.  Eum.  1,  6;  alterae  delibratae  parti 
Colum.  5,  11,  10;  alterae  post  mortem  amplissimi  honores  habiti 
Gell.  6  (7),  7,  1;  generationi  alterae  Vulg.  loel  1,  3. 

h)  uter^  a,   um. 

111.  Uter  ist  bald  interrogativ,  bald  relativ,  bald 
indefinitiv. 

Als  relativ  steht  es  öfter  für  utercumqne ^  doch  so, 
dafs  ihm  ein  entweder  ausgesprochenes  oder  hinzu- 
gedachtes is  entspricht:  utrum  hercle  magis  in  ventris  rem 
videbitur  Plaut.  Persa  3,  1,  14;  non  uter  peccat,  toUit  analogias, 
sed  uter  recte  dicit,  confirmat  Varro  L.  L.  9,  64,  112;  de  bis 
generibus  duobus  utrum  sumpseris,  cum  reHquo  nou  conferendum 
10,  2,  18;  complexio  est,  in  qua,  utrum  concesseris,  reprehenditur 
Cic.  Invent.  1,  29,  45;  complexio,  quae,  utrum  concesseris,  debet 
tollere  1,  45,  83;  utrum  negare  ausus  sit,  se  dicere  desiturum 
2,  43,  125;  aut  dicat  aut  scribat  utra  voles  lingua  Orat.  70,  235; 
uter  definiendo  describendoque  verbo  magis  ad  sensum  iudicis 
opinionemque  penetrant,  et  uter  ad  communem  verbi  vim  et  ad 
eam  praeceptionem,  quam  inchoatam  habebunt  in  animis  ii  qui 
andient,  magis  et  propius  accesserit,  is  vincat  necesse  est  Orat. 
partit.  36,  123;  ut  eligas  utrum  velis,  und  utrum  dixeris,  id 
contra  te  futurum  Divin.  in  Caec.  14,  45,  nou  pugnabo,  quominus 
utrum  velis  ehgas  18,  58;  utrum  tibi  commodum  est,  elige  Verr. 
Acc.  2,  61,  150;  utrum  horum  dixeris,  in  eo  culpa  et  crimen  hae- 
rebit  3,  45,  106;    cum  tibi  utrum  velles  liceret  in  Vatin.  14,  34; 


—     540    — 

cui  utrum  vellet  liceret  pro  Cael.  1,  2;  utrum  voles  faciam  Nat. 
Deor.  3,  1,  4;  uter  eorum  vita  superarit,  ad  eum  pars  utriusque 
pervenit  Caes.  bell.  Gall.  6,  19,  2;  utri  similest  magis  id  quod- 
cumque  creatur,  eius  habet  plus  parte  aequa  Lucr.  4,  1230;  vivet 
uter  locuples  sine  gnatis,  illius  esto  defensor  Horat.  Serm.  2,  5, 
28 :  utrius  dux  copias  hostium  superque  eas  sese  ipsum  devo- 
visset,  victricem  abituram  Val.  Max.  1,  7,  3;  ut  ex  malis  duobus, 
quos  apud  eos  vidisset,  uter  maior  esset,  eum  mittendum  curaret 
Gell.  1,  13,  11:  quod  utrum  ergo  videbitur  cuique  verius,  eo  utatur 
17,  6,  11;  uter  ex  fratribus  meis  consobrinam  nostram  duxerit 
uxorem,  ex  dodrante,  qui  non  duxerit,  ex  quadrante  heres  esto 
Marcell.  Dig.  28,  7,  23.  In  anderen  Stellen  wird  zwar  eben- 
falls durch  das  für  utercumque  gebrauchte  uter  ein  Vorder- 
satz eingeführt,  aber  der  Nachsatz  hat  kein  Korrela- 
tiv um.  So  utrum  ostendere  potest,  sive  eam  ipsam  familiam 
sibi  damnum  dedisse  sive  consilio  et  opera  eius  familiae  factum 
esse,  vincat  necesse  est  Cic.  pro  Tüll.  11,  28;  horum  utro  uti 
nolumus,  altero  est  utendum  pro  Sest.  42,  92;  uter  eorum  perisset, 
tamquam  lanista,  in  eiusmodi  pari  lucrum  fieri  putabat,  immor- 
talem  vero  quaestum,  si  uterque  cecidisset  in  Pison.  12,  27;  id 
quaeris,  in  quo,  utrum  respondero,  verses  te  huc  atque  illuc  ne- 
cesse est  Fiu.  5,  28,  86;  utrum  eorum  accidisset,  verum  oraclum 
fuisset  Divin.  2,  56,  116:  quibus,  utri  nostrum  ceciderint,  lucro 
futurum  est  M.  Anton,  bei  Cic.  Phil.  13,  19,  40;  utrum  eorum 
fecisset,  acturum  paenitentium  Val.  Maxim.  7,  2  ext.  1 ;  nihil  per- 
des,  utrum  dixeris  Gell.  13,  20  (21),  8;  quorum  utrum  verum  est, 
quam  primum  exterminanda  est  (Psyche)  Apul.  Met.  5,  16  S.  351 
et  neque  utrum  superavit  eorum  nee  superatumst  Lucr.  4,  1217; 
cum  accusator  et  reus  duae  res  quasi  cognatae  coniunctaeque 
sint,  neque  utra  sine  altera  constare  possit  Gell.  2,  4,  6:  quem 
ad  uter  eorum  iusserit,  proferes  aut  profitebare  Eidesformel  bei 
Gell.  16,  4,  2;  dirimitur  matrimonium  divortio  morte  captivitate 
vel  alia  contingeute  Servitute  utrius  eorum  Paul.  Dig.  24,  2,  1 ; 
qui  libertus  eius  mariti  uxorisve,  patris  matris,  filii  tiliae  utrius 
eorum  fuerit  Macer  Dig.  48,  5,  25  (24). 

Als  reines  indefinit.  Pronomen  wird  uter  nur  nach  si 
und  in  necuter  (Orell.  inscr.  4859  =  CLL.  6,  1527;  Martial. 
5,  20,  11)  gebraucht,  vergl.  C.  F.W.  Müller,  Zeitschrift  für 
Gymnasialwesen  1875  p.  217,  so  illa  vero  praeclara  est  clausula 
edicti,  quod  omnium  controversiarum,  quae  essent  inter  aratorem 
et  decumauum,  si  uter  velit,  edicit  se  recuperatores  daturum  und 


—    541     — 

darauf  si  uter  volet,  recuperatores  dabo  Cic.  Verr.  3,  14,  35;  si 
utrum  vellet,  liceret  4,  7,  16,  vergl.  auch  Hildebrand  zu  Apul. 
de  deo  Socrat.  c.  2  p.  114.  Als  indefin.  pflegt  auch  sibine  uter 
rapiat  an  alter  cedat  alteri  Off.  3,  23,  90  angeführt  zu  werden, 
aber  C.  F.  W.  Müller  weist  in  seiner  Ausgabe  p.  181  die  falsche 
Lesart  dieser  Stelle  nach  und  schreibt  uterque. 

112.  Genet.  Sing,  utrlus  kommt  auch  mit  gekürzter  Paen- 
ultima  utrhis  vor  bei  Horat.  Epist.  1,  17,  15  und  Anthol.  Lat. 
ed.  Burmann  2,  131  (Meyer  820;  Riese  462;  Baehrens  4,  72) 
V.  32. 

Genet.  und  Dat.  Sing,  utrae  werden  nur  bei  Charisius  2,  7 
S.  133  (158,  29),  aber  ohne  Beleg  angeführt. 

113.  Die  mit  uter  zusammengesetzten  Pronomina  sind 
deuter  (vergl.  W.  Schmitz  in  Wölfflins  Archiv  I  p.  286),  utervis, 
uterlihet.,  utercarnque^  uterque^  alterute.r  und  alteruterque^  welche 
der  Dekhnation  von  uter  folgen.     Zu  bemerken  ist  folgendes: 

a)  Von  uterque  hat  der  Genet.  Sing,  utriusque  (Ritschi, 
Opusc.  2,  675,  693)  immer  ein  kurzes  z,  wie  Plaut.  Trucul.  4, 
3,  20;  Lucr.  4,  503;  4,  1212;  Catull.  68,  39;  Horat.  Carm.  3,  8,  5; 
Ovid.  Met.  6,  506;  Fast.  3,  571;  Manil.  2,  621;  Senec.  Thyest. 
709;  1092  und  Troad.  903;  Phaedr.  3,  10,  2;  Mart.  3,  27,  3;  de 
spect.  13,  5;  29,  2;  Terent.  Maur.  409;  Auson.  Prof.  Burdig.  6, 
48  (ed.  Peiper  p.  55);  Prudent.  in  Symmach.  2,  794;  Sidon.  in 
dem  Gedichte  der  Epist.  9,  16  v.  27;  Avien.  Arat.  1425  (II  100); 
Ora  mar.  342;  Anthol.  Lat.  ed.  Burmann  3,  177  (Meyer  1538; 
Riese  786;  Baehrens  4,  127)  v.  12. 

Genet.  Sing,  utrique  findet  sich  in  den  Wendungen  istuc  in 
rem  utriquest  maxume  Plaut.  Capt.  2,  3,  38  (398)  und  quod  in 
rem  esse  utrique  arbitremur  Aulul.  2,  1,  10  (129),  wie  auch  in 
ventris  rem  videbitur  Plaut.  Persa  3,  1,  11  (342)  und  in  rem  est 
Bacchidis  Terent.  Hecyr.  1,  2,  27  (102)  gesagt  ist,  vergl.  Brix  zu 
Plaut.  Capt.  398. 

Genet.  Sing,  utraeque  schreiben  nach  Charis.  2,  3  S.  132 
(158,  30)  die  veteres,  aber  auch  Venant.  Fortun.  5,  7,  23  sagt: 
lis  est  regionis  utraeque. 

Neben  dem  Dat.  Sing.  Masc.  utrique  findet  sich  sehr  selten 
utroque^  so  Apul.  de  dogm-  Plat.  2,  13  S.  238;  Tert.  Testim. 
anim.  4;  unsicher  ist  Auson.  Prof.  Burdig.  4,  6,  wo  Tollius  (p.  151) 
und  Schenkl  (p.  58)  nach  dem  cod.  Leid,  linquentem  natos  sexui 
utroque  duos  schreiben,  Peiper  (p.  51)  aber  mit  Pulmann  sexu  in 
utroque  liest. 


-     542     - 

Dat.  Sing,  utraeque  führt  Charis.  a.  a.  0,  ohne  Beleg  an,  er 
findet  sich  bei  Venant.  Fortun.  Vit.  Mart.  2,  37  morti  subduxit 
utraeque  und  Apul.  Asclep.  8  S.  292  (ed.  Hildebrand  II  288) 
utraeque  origini  suae. 

Genet.  Plur.  lautet  utrorumque,  daneben  gebraucht  auch  Cic. 
Verr.  5,  49,  129  utrumque  und  C.  I.  L,  8,  9366  steht  utriumque 
Mauretaniarum. 

b)  In  alteruter  werden  beide  Teile  des  Wortes  dekli- 
niert und  getrennt  geschrieben  oder  nur  uter  dekliniert 
und  alter  unverändert  vorgesetzt.  Letzteres  scheint  immer 
im  Plural  der  Fall  zu  sein.  Prise.  6,  7,  35  S.  693  (I  225,  22) 
sagt:  Alteruter  quamvis  in  masculino  ex  duobus  sit  nominativis, 
tamen,  quia  in  feminino  alterutra  et  in  neutro  alterutrum  ex 
corrupto  et  integro  est,  ex  altera  parte  plerumque  declinatur,  id 
est  exteriore,  alteruter  alterutrius,  ut  sit  genetivus  et  dativus 
trium  generum  similis,  quod  proprium  est  omnium  in  ius  termi- 
nantium  genetivum.  Cicero  pro  M.  Marcello  (Cap.  7,  21):  Quodsi 
in  alterutro  peccandum  sit.  Lucanus  in  VI  (v.  7):  Placet  alea  fati 
alterutrum  mersura  caput.  Inveniuntur  tamen  et  altera  utra  et 
alterum  utrum  protulisse  veteres  et  ex  utraque  parte  declinasse. 
Cicero  in  Protagora:  Quae  igitur  potest  esse  indignitas  voluptatis 
ad  molestiam,  nisi  in  magnitudine  aut  longitudine  alterius  utrius 
posita?  Cato  de  ambitu:  Sed  sunt  partim,  qui  duarum  rerum 
alterius  utrius  causa  magistratum  petunt.  Und  6,  1,  4  S.  678 
(I  197,  2):  Alteruter,  alterutra  vel  altera  utra,  alterutrum  vel 
alterum  utrum,  alterutrius  vel  alterius  utrius,  alterutri  vel  alteri 
utri;  utraque  enim  declinatio  in  usu  veterum  est.  Derselbe  for- 
dert 5,  12,  62  S.  667  (I  181,  3)  den  Genet.  alterutrius  und  sagt 
§63  (I  181,  9):  Cum  femininum  et  neutrum  supra  dicti  nominis 
ex  corrupto  et  integro  sint  composita  hiatus  causa  et  euphoniae, 
alterutra  pro  altera  utra  et  alterutrum  pro  alterum  utrum,  et 
necessario  extrinsecus  habuerint  decliuationem,  id  est  alterutrius. 
Unde  Cicero  pro  M.  Marcello:  Quodsi  in  alterutro  peccandum  sit, 
malim  timidus  quam  parum  prudens  videri.  §  64  (I  182,  1)  aber 
gesteht  er  den  vetustissimi  den  Gebrauch  von  altera  utra,  alte- 
rum utrum  und  alterius  utrius  zu,  indem  er  die  nämlichen  Stellen 
des  Cicero  im  Protagoras  und  des  Cato  de  ambitu,  wie  6,  7,  35 
S.  693,  anführt.  Das  Fragm.  Bob.  de  nom.  et  pronom.  S.  141 
(566,  6)  kennt  nur  alterutra,  alterutrum,  alterutrius,  alterutri. 
Charis.  2,  7  S.  132  (158,  31)  giebt  ebenfalls  alterutra,  alterutrum, 
alterutrius  und  als  alte  Form   des  Genet.  und  Dat.   Fem.  alter- 


—     543     — 

utrae.  In  den  Exe.  ex  Charis.  arte  gramm.  S.  115  (559,  15) 
wird  aulser  alterutra ,  alterutrum ,  alteriitrius ,  alterutri ,  alter- 
utram,  alterutro,  alterutra  auch  alterutri,  alterutrae,  alterutra 
als  Nomin.  und  Voc.  Plur.,  alterutrorum,  alterutrarum,  alterutris, 
alterutros,  alterutras,  alterutra  aufgestellt. 

Alteruter  Pompeius  bei  Cic.  Ep.  Att.  8,  12%  3;  Liv.  8,  6, 
11;  Cassiod.  Hist.  eccl.  1,  13;  Auson.  Epigr.  132,  2  (ed.  Peiper 
p.  422)  u.  a. 

Altera  xiträ  Liv.  28,  41,  10,  bei  Cicero  steht  de  rep.  3,  3,  6 
sin  alterast  utra  prudeutiae  diligenda,  aber  alterutra  Valer.  Maxim. 

9,  3  ext.  3;  Plin.  N.  H.  17,  8,  11  (48);  Solin.  1,  62  (ed.  Mommsen 
p.  19,  15);  Tertull.  Pudic.  2. 

Alterum  utrurn  (Nom.  Neutr.  und  Acc.  Masc.  und  Neutr.)  Cic. 
de  fato  10,  21;  Ep.  Farn.  4,  4,  5;  6,  1,  5  und  Varr.  L.  L.  9,  61, 
107;  Cic.  Nat.  Deor.  2,  25,  70;  Ep.  Fam.  6,  3,  2;  Cael.  bei  Cic. 
Ep.  Fam.  8,  6,  3,  aber  alterutrum  Cic.  de  fato  12,  29;  Boeth. 
cons.  phil.  4  pros.  2  p.  91,  13  und  Cornific.  1,  15,  25;  Cic.  Nat. 
Deor.  1,  25,  70  (einige  Zeilen  davon  alterum  utrum);  Invent.  2, 
5,  18;  div.  in  Caecil.  18,  58;  Phil.  3,  8,  21;  Baibus  und  Oppius 
bei  Cic.  Att.  9,  7-%  2;  Sallustius  bei  Cic.  Ep.  ad  Qu.  fratr.  3,  4,  3; 
Horat.  Ep.  1,  18,  64;  Columell.  12  praef.  2;  Senec.  ad  Polyb.  9,  2; 
Lucan.  Phars.   6,   8;    Cels.  1,  2   (15,  HD.);    7,  27   (p.  314,  17); 

8,  17  (p.  358,  6  und  358,  12);  Censorin.  17,  12  und  fragm.  3,  8; 
Plin.  N.  H.  18,  29,  69  (290);  Plin.  Epist.  1,  7,  3;  6,  8,  2;  Panegyr. 
23,  3;  Flor,  fragm.  ed.  Halm  p.  106,  18;  Augustin.  Ep.  ad  Galat. 
c.  7;  Irin.  7,  4,  7;  Auson.  Epigr.  129,  6  (ed.  Peiper  p.  429); 
Tertull.  Apol.  39;  Cels.  Dig.  31,  19;  46,  2,  26;  Oros.  1,  1,  12; 
4,  16,  21;  Cassiod.  Hist.  eccl.  1,  11;  Boeth.  cons.  phil.  5  pros.  3 
p.  129,  87;  Mart.  Capell.  1,  22;  Venant.  Fortun.  6,  1,  137;  Cassian. 
Conl.  9,  2,  1. 

Alterius  utrius  Cato  orat.  26  (ed.  Jordan  p.  52,  12)  und  Cic. 
fragm.  Protag.  (ed.  Kayser  XI  p.  55,  3)  von  Priscian  (vergl.  S.  542) 
citiert;  Cic.  Ep.  Fam.  9,  6,  3  und  Ep.  Att.  10,  1,  2,  aber  alter- 
utrius  Plin.  N.  H.  22,  8,  9  (20);  Gaius  Instit.  3  §  160;  Gaius  Digest. 

10,  1,  3  und  45,  1,  141  §  1;  Papinian.  Digest.  17,  1,  53;  Ulpian. 
Digest.  12,  1,  26;  24,  3,  7  §  15;  43,  30,  3  §  4;  49,  4,  1  §  10; 
50,  5,  13  §  3;  Paul.  Digest.  4,  8,  8;  18,  5,  4;  Terent.  Clem.  40, 

9,  24;  Scrib.  Larg.  107;  Gromat.  fin.  reg.  S.  276,  15.  Die  Genetiv- 
form  alterutrae  ist  bei  Cassiod.  Hist.  eccl,  1,  11. 

Alteri  utri  ist  nicht  nachweisbar,  aber  alterutri  Cic.  Verr.  2, 
29,  71;   de  orat.  2,  7,  30;  Vell.  Paterc.  2,  43,  2;   Senec.  Benef. 


—     544    — 

6,  41,  2;  Geis,  prooem.  (p.  8,  15  D.);  Plin.  N.  H.  13,  1,  2  (14); 
Plin.  Ep.  7,  20,  6;  Suet.  Aug.  13;  Mamert.  Genethl.  Maxim.  7 
(107,  17  ed.  Baehrens);  Boeth.  cons.  philos,  3  pros.  10  p.  74,  68. 
Die  Dativform  alterutro  ist  bei  Venant.  Fort.  8,  2,  11;  8,  2,  12 
und  die  Dativform  alterxitrae  bei  Gell.  2,  12,  1,  vergl.  Hertz 
z.  d.  St. 

Alteram  utram  Lucr.  5,  588;  Cic.  Divinat.  2,  29,  62;  Caelius 
bei  Cic.  Ep.  Fara.  8,  8,  9,  aber  alterutram  Cic.  pro  Rose.  Comoed. 

6,  17;  Nep.  Att.  2,  2;  Gels.  8,  9,  1  (p.  343,  7);  Frontin.  Aquaed. 
87;  Plin.  N.  H.  11,  37,  49  (133);  Plin.  Ep.  1,  5,  10;  1,  8,  4;  5,  9 
(21),  7;  9,  26,  6;  Augustin.  Giv.  Dei  9,  13  (I  384,  24);  Ulpian.  Dig. 
8,  6,  5  §  1 ;  Apul.  de  Plat.  3  S.  268  (ed.  Hildebrand  H  p.  266,  6) 
und  S.  278  (p.  275,  24). 

Altero  utro  Cic.  Brut.  38,  143,  aber  alterutro  Cic.  pro  Marcell. 

7,  21;  Caes.  bell.  civ.  3,  90,  3;  Valer.  Maxim.  2,  9,  6;  Gels.  2,  6 
(p.  37,  20);  2,  12,  2  (p.  57,  31);  2,  20  (p.  67,  24);  3,8  (p.  90, 
14);  3,  9  (p.  91,  11);  4,  20  (p.  146,  10);  Frontin.  Aquaed.  25; 
Plin.  N.  H.  2,  17,  14  (73);  Auson.  Epigr.  132,  2  (ed.  Peiper 
p.  422);  129,  6  (ed.  Peiper  429);  Augustin.  Nuptt.  et  concup.  1, 
10;  Tertull.  Apol.  39;  Gros.  1,  21,  1;  3,  1,  9;  7,  43,  15;  lordan. 
Getica  5,  32;  Boetb.  cons.  phil.  2  pros.  1  p.  26,  45;  4  pros.  2 
p.  91,  10. 

Altera  uträ  Varro  L.  L.  8,  21,  41;  Antonius  bei  Cic.  Ep.  Att. 
10,  10,  2;  Liv.  8,  5,  6;  aber  alteruträ  Gels.  2,  7  (p.  40,  12);  Plin. 
Ep.  3,  4,  9;  Apul.  de  Plat.  3  S.  278  (ed.  Hildebrand  II  p.  275, 
15  und  21). 

Alterutrae  (Nom.  Plur.  Femin.)  Apul.  de  Plat.  3  S.  268  (ed. 
Hildebrand  II  p.  266,  6);  Polycarp.  Ep.  ad  Philem.  10. 

Alteruträ  Gros.  3  praef.  3. 

Alterutrorum  Augustin.  Civ.  Dei  9,  13  (I  386,  9);  Cassiod. 
Hist.  eccl.  2,  2. 

Alterutris  (Dat.  und  Plur.)  Plin.  N.  H.  11,  16,  16  (49);  Paul. 
Dig.  8,  2,  30;  Pomp.  Dig.  8,  4,  8;  Augustin.  c.  Faust.  13,  18; 
Cassiod.  Histor.  eccl.  1,  13;  3,  10;  5,  16;  9,  24;  Apul.  de  Plat.  3 
S.  269  (ed.  Hildebrand  II  p.  266,   13). 

Alterutros  Pastor  Hermae  1,  3,  9;  Cassiod.  Histor.  eccl.  1,  19; 
2,  4;  2,  7;  5,  10;  6,  11. 

Alterutras  Ulpian.  Dig.  49,  15,  12,  1;  Cassiod.  Histor.  eccl. 
1,  19;  2,  2  (vergl.  C.  Paucker,  Spicileg.  p.  7  und  Supplem.  lex. 
Lat.  I  23,  24);  Sicul.  Flacc.  condic.  agr.  S.  145,  1. 

c)  Von  alteruterque  lassen  sich  nur  wenige  Formen  nachweisen; 


—     545     — 

Gen.  Sing.  alteriUriusque  Quint.  Declam.  321,  Ritter  schreibt  in 
seiner  Ausgabe  (p.  258,  12)  ohne  Grund  mit  Schulting  alterutrius- 
[que];  Abi.  Sing,  in  causa  alterutraque  Plin.  N.  H.  20,  7,  26  (64). 

i)  neuter,  a,  um. 

114.  Über  neuter  sagt  Consent,  de  barbar.  et  metapl.  S.  9 
(389,  26):  Si  aliquis  dicat  neutruvi  disyllabura,  quod  trisyllahum 
enuntiamus^  barbarismum  faciet.  Vergl.  Bergk,  Philolog.  (14) 
1859  p.  184;  Hand,  Tursell.  4  p.  181;  Birt,  Rhein.  Mus.  34  p.  1; 
Schmitz,  Wöll'flins  Archiv  1  p.  286  und  Havet.  ebendas.  p.  446. 
Bei  Plaut.  Menaech.  5,  2,  35  (785):  ut  caveres,  neuter  ad  me 
iretis  cum  querimonia?,  Mil.  Glor.  2,  5,  18  (429):  et  tu  et  hie. 
PA.  Non  nos  novisti?  PH.  Neutrum..,  Stich.  1,  2,  84  (141): 
certumnest  neutram  vostrarum  persequi  inperium  patris?.  Stich. 
5,  4,  51  (731):  tecum  ubi  autemst,  mecum  ea  itidemst:  neuter 
alter  invidet,  Terent.  Andr.  5,  1,  20  (839):  vero  voltu  quom  ibi 
me  adesse  neuter  tum  praesenserat,  Hecyr.  4,  4,  45  (666) :  neutra 
in  re  vobis  difficultas  a  me  erit,  Terent.  Maur.  399:  neutra  porro 
de  duabus  ante  tres  istas  data  sind  die  Formen  von  neuter,  wie 
Consentius  verlangt,  unbedenklich  dreisilbig  zu  lesen ;  ebenso  auch 
Phoebus  ait  »puer  est«,  Mars  »femina«,  Inno  r>neütrmna  in  der 
Anthol.  Lat.  ed.  Burmann  3,  177  (Meyer  1538;  Riese  786;  Baehrens 
4,  127)  V.  3.  In  demselben  Gedichte  heilst  es  v.  10  vix  mulier 
neutrum  flumina  tela  crucem,  wo  sicher  neutrum  wie  v.  3  auch 
dreisilbig  zu  lesen  ist.  Dasselbe  ist  der  Fall  in  folgenden  Versen: 
in  neutram  partem  cultus  miser  Horat.  Serm.  2,  2,  QQ\  nee  puer 
ut  possit,  neutrum(\\iQ  et  utrumque  videntur  Ovid.  Met.  4,  379; 
expertem  frustra  belli  et  neutra  arma  secutum  5,  91 ;  sed  quamvis 
neuter  mixtus  uterque  color  Amor.  1,  14,  10;  unde  sit  in  neutrum 
conspiciendus  eques  Trist.  2,  114,  als  unecht  eingeklammert;  im- 
perat  ac  saevo  neutrum  renuente  senatu  Sil.  Ital.  2,  386 ;  ad  ora 
referunt  neuter  auxilio  sibi  Petron.  89  v.  45 ;  teque  inter  species 
geminas  neutrumquQ  et  utrumque  Auson.  Mosell.  128.  Unsicher 
ist  der  Vers  bei  Lactant.  de  ave  Phoenice  163  (Anthol.  Lat.  ed. 
Riese  731;  Baehrens  P.  L.  M.  3,  261),  wo  neutrum  von  Heinsius, 
Riese  und  Baehrens  so  gestellt  ist,  dafs  es  zweisilbig  gelesen 
werden  mufs,  von  Birt  a.  a.  0.  p.  8  dagegen  so,  dafs  neutrum 
dreisilbig  ist.  Zweisilbig  ist  neuter  an  folgenden  Stellen  (es  ist 
aber  schwer  zu  bestimmen,  ob  eu  als  Diphthong  oder  wie  u  ge- 
sprochen wurde,  vergl.  Birt  a.  a.  0.  p.  4):   sive  est  neutra  parens 

Neue -Wagener,  Lat.  Formenlehre.     II.     3.  Aufl.  35 


—     546     — 

Ciris68;  neuter  enim  quaestor,  pauper  uterque  fuit  Claudian.  Epigr. 
24,  16;  evadere  neutri  am  Schlüsse  eines  Hexameters  Claudian. 
IV  cons.  Honor.  81  und  ambo  volunt  quod  neitter  habet  Arator. 
Act.  apostol.  2,  498,  vergl.  L.  Müller  de  re  metr.  p.  267,  268. 

115.  Wie  Priscian  in  der  unter  87  S.  516  mitgeteilten  Stelle 
6,  1,  4  S.  678  (I  197,  6)  den  Genetiv  von  neuter  auf  i,  ae,  i  und 
den  Dativ  auf  o,  ae,  o  für  üblicher  erklärt,  so  sagt  er  6,  7,  35 
S.  694  (I  226,  13):  Neuter  tarnen  plerique  neutri  declinaverunt 
und  13,  3,  11  S.  959  (II  7,  20):  Cum  iuniores  frequentius  supra 
dicta  nomina  secundum  in  ius  terminantium  pronominum  for- 
mam  deelinaverint,  in  uno  ex  eis  magis  nominum  declinationem 
sequuntur,  »neuter,  neutri,  neutro«  dicentes,  cum  apud  veteres 
etiam  in  ius  secundum  simplicis  sui  declinationem  inveniatur  de- 
sinens  genetivo  et  in  i  dativo.  Der  Genetiv  lautet  regelrecht 
gebildet  neutrius,  aber  neutri  ist  besonders  im  grammatischen 
Gebrauch  herrschend.  So  Varro  L.  L.  9,  38,  62  (neutri  Spengel, 
neutra  falsch  Müller);  Prob.  Cathol.  1,  1  S.  1439  (3,  10);  1,  1 
S.  1440  (3,  13);  1,  4  S.  1441  (3,  24);  1,  6  S.  1442  (4,  19);  1,  7 
S.  1442  (4,  21);  1,  8  S.  1442  (5,  3);  Instit.  art.  S.  243  (59); 
244  (60);  246  (61);  248  (62);  251  (63);  252  (65);  253  (66); 
255  (67);  256  (69);  Charis.  1,  10  S.  15  (26,  23);  1,  17  S.  109 
(135,  4);  1,  17  S.  113  (140,  12);  1,  17  S.  119  (146,  12);  Vel. 
Long.  S.  2230  (69,  28);  Prise.  5,  2,  11  S.  644  (I  147,  9;  I  148,  1); 
5,  3,  15  S.  646  (I  151,  1;  I  151,  8);  Phoc.  ars.  S.  1690—1693 
(411  —  414)  zehnmal;  Rhemn.  Palaem.  S.  1370  (536  und  537) 
dreimal;  S.  1372  (538,  11);  S.  1373  (538,  35);  Augustin.  Regul. 
S.  1978—1982  (499  —  501)  vierzehnmal.  Derselbe  sagt  S.  1994 
(508,  39):  ubde  usus  iam  arripuit,  ut  dicamus  »generis  utrius«. 
Demgeraäfs  scherzt  Auson.  Epigr.  50  (ed.  Peiper  p.  334,  61): 
Rufus  vocatus  rhetor  olim  ad  nuptias,  Celebri  ut  fit  in  convivio, 
Grammaticae  ut  artis  se  peritum  ostenderet,  Haec  vota  dixit 
Duptiis:  »Et  mascuHni  et  feminini  gignite  Generisque  neutri  filios«. 


ADTEEBIA. 

1.  Fast  alle  Adverbien  sind  Kasusformen  von  Nominal-  oder 
Pronominalstämmen;  es  hält  aber  oft  sehr  schwer,  sicher  zu  be- 
stimmen, aus  welchem  Kasus  das  betreffende  Wort  hervorgegangen 
ist,  ja  bei  einer  ganzen  Reihe  von  Adverbien  ist  es  bis  jetzt  noch 
nicht  gelungen,  eine  passende  Erklärung  zu  geben.  Da  der  Zweck 
dieses  Buches  nicht  der  ist,  auf  dem  Wege  der  Sprachvergleichung 
eine  Form  zu  erklären,  so  lassen  wir  uns  hier  auf  eine  Kontroverse 
nicht  weiter  ein. 

Besonders  sind  Accusativ,  Ablativ  und  Lokativ  die  Kasus, 
aus  welchen  die  Adverbien  hervorgegangen  sind. 

A.    Accusativ. 

2.  I.  Substantivische  Accusative  sind  z.  B.  vicem 
(vergl.  M.  Müller  zu  Liv.  1,  9,  15),  rits^  tenus  (die  Strecke,  be- 
sonders in  den  Zusammensetzungen  protinus,  hactinus  u.  a.,  vergl. 
Wölfflin  im  Archiv  1  p.  414 — 426),  donium,  venum  und  auch  ;;rm- 
ciyium^  welches  für  in  principio  gebraucht  ist,  wie  Rönsch  in  den 
Semasiolog.  Beiträgen  II  p.  79  gezeigt  hat,  so  Cato  R.  R.  157,  1 
und  Vulg.  loh.  8,  25;  im  Plur. /oras;  auch  sind  die  Adverbien 
auf  — /m,  welche  den  Begriff  der  Art  und  Weise  bezeichnen,  alte 
Accusative  von  Verbalsubstantiven,  die  mit  dem  Suffix  — ti,  — si 
von  Verbalstämmen  gebildet  sind  (vergl.  Corssen,  Kritische  Bei- 
träge p.  280;  Paucker,  Vorarbeiten  zur  lat.  Sprachgeschichte  I 
p.  129;  A.  Schmidt,  Beiträge  zur  Livian.  Lexikographie  II  p.  27). 
Dieselben  haben  fast  ohne  Ausnahme  das  i  vor  auslautendem  m 
bewahrt,  nur  für  saltivi  ist  gewöhnlich  saltern  gebraucht  (vergl. 
Corssen,  Aussprache  II  224).  Sehr  oft  aber  lassen  uns  die  Hdschr. 
im  Stich,  so  dafs  sich  oft  beide  Formen  bei  ein  und  demselben 
Schriftsteller  finden,  so  bei  Terenz  neben  saltem  auch  saltim  Phorm. 
2,  1,  3  (233)  im  Vict.  m.  sec.  und  decurt.;  Adelph.  2,  2,  41  (249) 
im  Rice,  und  decurt,  an  beiden  Stellen  haben  die  Herausgeber 
nach  dem  Bemb.  saltem  gesetzt.     Bei  Cicero  steht  saltem,   aber 

35* 


—     548     — 

Phil.  12,  8,  19  im  Bamb.  und  Bern,  saltivi,   ebenso  Verg.  Eclog. 

2,  71  im  Pal.  m.  sec,  Rom.,  Gud.  und  Bern,  a  b;  Georg.  1,  500 
im  Rom.;  Aen.  6,  371  im  Rom.  und  Bern,  c  und  im  Bern,  b  m. 
pr. ;  Senec.  Epist.  91,  10  ed.  Haase  (aber  Epist.  8,  4  saltem); 
Mart.  1,  86,  8;  4,  12,  2;  7,  21,  4  (aber  saltem  1,  34,  7;  7,  18, 
13;  10,  77,  3;  11,  22,  3;  11,  105,  2);  Ilias  Lat.  1036;  lustin.  11, 
15,  6;  Mamertin.  Panegyr.  Maxim.  5  (93,  22);  Nazar.  Panegyr. 
15  (225,  1);  Mamert.  Grat.  act.  16  (257,  17);  Pacat.  Panegyr.  5 
(247,  31);  33  (301,  5);  45  (312,  31),  aber  saltem  43  (310,  30); 
Treb.  Poll.  XXX  tyr.  31  (Victoria),  6;  Gall.  21,  2  (Eyssenhardt 
saltem);  Claud.  13,  1;  saltem  scbeinen  Capitolin.  und  Vopiscus 
angewandt  zu  haben,  vergl,  Cotta,  Quaest.  de  vitis  et  scriptor. 
Histor.  Aug.  p.  9;  Spart.  Hei.  4,  3  wird  Verg.  Aen.  4,  885  citiert, 
in  der  Ausgabe  des  Spartian  steht  saltim,  in  denen  des  Virgil 
saltem;  Paucker  (Rhein.  Mus.  1882  p.  565)  citiert  aus  Hieronymus 
in  Is.  VI  ad  16,  11  und  XII  ad  41,  17  saltim;  Apul.  de  mag.  102 

5.  601  steht  im  Flor.  3  saltim,  aber  Hildebrand  hat  saltem  ge- 
schrieben; in  den  früheren  Ausgaben  des  Seren.  Sammonicus  v.  770 
wurde  saltim  gelesen,  Baehrens  hat  hier  saltem  gesetzt;  saltim 
bei  Dictys  2,  22  (vergl.  Dederich  adn.  critic);  3,  21;  3,  22  aber 
saltem  5,  2  (ed.  Meister  p.  87,  16;  87,  33;  88,  15);  Auson.  Epist. 

7,  22  (ed.  Peiper  p,  251)  saltim,   kurz  vorher  (p.  250,  3)  saltem; 
saltim  TertuU.  Apol.  21;  23;  34;  48  und  Patient.  3;  Cyprian.  De 
bon.  patient.  7 ;  ad  Vigilium  Episcopum  de  ludaica  increduUtate  1 
saltim  Sidon.  Epist.  1,  11,  5;  2,  2,  10;  2,  13,  6;  4,  8,  1;  5,  12,  2 

6,  7,  1;  7,  10,  1;  7,  17,  2;  8,  2,  3;  8,  3,  1;  8,  6,  18;  8,  11,  4 

8,  11,  14;  8,  14,  8;  9,  5,  1,  saltem  Epist.  7,  7,  6  und  Carm.  5, 
347;  Claud.  Mamert.  2,  10  (141,  13);  3,  12  (177,  21),  saltem 
ders.  Epilog.  (143,  14);  saltim  Lucifer,  De  non  parcendo  in  deum 
delinquentibus  31  (275,  24);  Amm.  Marcell.  16,  12,  40  (saltem 
14,  1,  5);  Sedul.  Carm.  3,  237;   Pasch.  Oper.  1,  2;  2,  7;    3,  10; 

3,  20;  5,  1;  5,  8;  Dracont.  Carm.  prof.  5,  86;  10,  588;  Gros.  5, 
22,  15;  7,  43,  6  (saltem  1,  6,  6;  4,  13,  9;  5,  24,  10);  Epitom. 
lul.  Valer.  3,  22;   3,  23;    Anthol.   Lat.   ed.   Riese  686   (Baehrens 

4,  548)  V.  22. 

Über  die  Adverbia  auf  im  sagt  Prise.  15,  4,  19  S.  1013 
(II  75,  3) :  in  im  denominata  inveniuntur  et  verbalia  sive  prin- 
cipalia,  ut  a  parte  partim^  a  viro  viritim,  a  vice  vicissim,  ab 
ostio  ostiatim,  a  statu  statin,  a  raptu  raptim^  a  saltu  saltuatim, 
a  cursu  cursim,  a  stricto  stricti»^  a  furto  furtim,  a  sensu  sensim, 
a  singulis  singülatim,  a  fatu  affatim  (vel  magis  a  Graeco  difdxcoQ 


—    549     — 

id  est  abunde,  unde  et  corripitur  fa),  a  privato  privatim,  a  paulo 
paulatim,  a  singultu  singuHim  —  Horatius  in  I  sermonum  (I  6,  56): 
üt  veni  coram  singultim  pauca  locutus  —  [praesertim,  confestimj, 
a  tractu  tractim,  a  carptu  carptim,  a  ductu  ductim.  Plautus  in 
Curculione  (1,  2,  13  =  109):  Sine  ductim,  sed  haec  abiit,  hac  per- 
sequar.     Eine  Sammlung  von  Adverbia  auf  im  geben  Diomed.  1 

5.  402  (407,  3);  Charis.  1  S.  168  (187,  16). 

Im  Folgenden  sollen  die  Adverbia  auf  ^7n  nach  den  Endungen 
zusammengestellt  werden : 

a)   Adverbia   auf  — tim. 
a)  Adverbia  auf  — atim: 

Accumuhtim  Thes.  nov.  Lat.  p.  49  ed.  Angel.  Mai. 

Acciirativi  Gloss.  bei  Mai,  Class.  Auct.  VI  502,  gewöhnlich 
accurate. 

Acervatim  bei  Varro,  Lucrez,  Cicero,  Vitruv,  Apuleius,  Oro- 
sius  u.  a. 

Admembratim  xazä  fiü.oQ  Gloss.  Labb. 

Adumhratim  Lucr.  4,  361. 

Adunatim  Soran.  5. 

Äff  atim  (adfatim)  leitet  Paul.  Festi  S.  11  a  copia  fatendi, 
sive  abundanter  (so  im  Berl.  und  Münchn.  und  im  Guelf.  2  m. 
pr.,  sonst  a  copia  fandi);  er  fügt  hinzu:  Terentius  dixit  pro  eo 
quod  est  ad  lassitudinem.  Man  dachte  also  an  ein  mit  fatiscere 
oder  fatisci  verwandtes  Nomen.  Nach  Agroet.  S.  2272  (122,  3) 
stammt  das  Wort  de  affectu,  nach  der  oben  (p.  548)  aus  Priscian 
angeführten  Stelle  a  fatu,  nach  Charis.  1,  15  S.  73  (93,  26)  ist 
es  ein  defektives  Nomen  und  nach  Serv.  zu  Verg.  Aen.  1,  123 
bedeutet  fatim  abundanter,  unde  et  affatim,  vergl  fatim  und  Brix 
zu  Plaut.  Menaech.  prol.  91;  Corssen,  Aussprache  II  870;  Hand, 
Tursellin.  I  p.  199;  Schmidt  a.  a.  0.  p.  27. 

Aggeratim  Apul.  Met.  4,  8  S.  253. 

Aggregatim  Thes,  nov.  Latin,  p.  254;  555  ed.  Mai. 

Agminatim  Apul.  4,  8  S.  253;  4,  20  S.  282;  Amm.  Marc.  18, 

6,  23;  22,  8,  47;  31,  4,  5;  Solin.  25,  4. 

Ahercatim  Löwe,  Prodr.  Gloss.  p.  181. 

Alteryiatim  Claud.  Quadrig.  (fr.  50  ed.  Peter  p.  223,  2)  bei 
Nonius  p.  76,  12;  Amm.  Marc.  29,  2,  28;  Augustin.  Epist.  29,  11; 
Boeth.  Instit.  arithm.  1,  20;  Mart.  Capell.  1,  18;  Mythogr.  Vatic, 
2,  132,  vergl.  Charis.  1  S.  168  (187,  16). 


-     550     - 

Amatim  Thes.  nov.  Latin,  p.  42. 

Angulatim  Apul.  Met.  3,  2  S.  175;  9,  41  S.  674;  Sidon.  7,  9,  3 
vergl.  Diomed.  1  S.  402  (407,  8). 

Annuatim  Valerian.  Homil.  19;  Schol.  ad  Lucan,  1,  179. 

Anseratim  Charis.  2,  13  S.  162  (182,  22). 

Anxiatim  Thes.  nov.  Latin,  p.  46. 

Arcuatim  Pün.  N.  H.  29,  6,  39  (136);  Fest,  und  Paul,  unter 
Tullios  p.  352 ;  353, 

Articulatim  Plautus,  Varro,  Lucrez,  Cicero  u.  a.,  selten  arti- 
culate  Gell.  5,  9,  2. 

Artualim  Firm.  Math.  7,  1;  Firm,  de  err.  prof.  rel.  2  §  2; 
Gloss.  Isid.  n.  139,  vergl.  Paucker  Supplem.  lex,  Lat.  1,  39. 

Asciatim  Thes,  nov,  Latin,  p.  13. 

Assulatim  (vergl.  Ritschi,  Opusc.  II  p.  252)  Plaut.  Captiv.  4, 
2,  52  (832);  Menaech.  5,  2,  106  (859)  und  ein  Dichter  unter  dem 
korrumpierten  Namen  Vaeius,  höchst  wahrscheinlich  Sueius  (Pulli 
fr.  3  ed.  L.  Müller  p.  313)  hei  Nonius  p.  72,  23. 

Aumentatim  oder  besser  augmentatim  Thes.  nov.  Latin,  p.  49. 

Bacchatim  Apul,  Met.  1,  13  S.  47. 

Bigatim  Bonifac.  gramm.  p.  531  ed.  Mai. 

Binatim  Paucker  Suppl.  lex.  Latin.  I  p.  51  führt  Facund. 
defens.  9,  1  binatim  ac  singillatim  an,  aufserdem  steht  es  auch 
noch  Mart.  Capell.  3,  325 :  cur  singulatim  dicimus,  binatim  tema- 
fiwzque  non  dicimus? 

Bovatim  Nigidius  bei  Nonius  p.  40,  26. 

Breviatim  Prudentius  Trecens.  in  prol.  ad  flor.  psalm.  apud 
Mai.,  Script.  Vet.  p.  369 ;  Isid.  de  off.  eccl.  2,  23,  5 ;  Gloss.  nov. 
Lat.  p,  7. 

Caelatim  Thes.  nov.  Latin,  p.  441. 

Caesariatim  (n>i>TÖ/j.(üQ,  Gloss, 

Caesuratim  Sidon.  Epist.  4,  3,  3  (auch  Claud.  Mamert,  ed. 
Engelbrecht  p.  200,  25), 

Cahulatim  Thes,  nov,  Latin,  p.  139. 

Cameratim  Thes.  nov.  Latin,  p.  43. 

Canaliculatim   Plin.  N.  H,  9,  33,  52   (103)   in   den   Ausgaben 
von  Detlefsen  und  Mayhoff,   Sillig  schreibt  hier   cuniculatim;   in 
den  Hdschr.  Vatic,  Leid,,  Riccard,  steht  caniculatim. 
Canatim  Nigidius  bei  Nonius  p,  40,  26, 

Cancellatim  Plin,  N.  H.  7,  20,  19  (81);  9,  33,  52  (103);  11, 
37,  79  (201);  Sidon.  Epist.  5,  17,  4. 

Capitatim  Servius  zu  Verg.  Georg.  2,  177. 


—     551     — 

Capitulatim  Com.  Nep.  Cato  3,  4;  Plin.  N.  H.  2,  12,  9  (55). 

Capreolatim  Apul.  Met.   11,  22  S.  801. 

Cassatim  Augustiu,  contra  Secuudin.   16  irruat. 

Castellatim  Liv.  7,  36,   10;  Plin.  N.  H.  19,  6,  34  (112). 

Castigatim  Serg.  in  Donat.  ed.  Keil  p.  560,  10;  gewöhnlich 
castigate. 

Catenatim  Augustin.  de  spiritu  et  litt.  30,  52. 

Catervatirn  Lucrez,  Auct.  bell.  Afric. ,  Sallust.,  Amm.  Mar- 
cellinus, Orosius. 

Cavernatim  Sidon.  Epist  5,   14,  1. 

Celatim  Sisenna  (fr.  126  ed.  Peter  p.  294,  6;  fr.  137  ed.  Peter 
p.  296,  17)  bei  Gellius  12,  15,  2;  bei  Nonius  p.  87,  31  wird  in  der 
nämlichen  Stelle  celeratim  gelesen,  auch  im  Lemma.  Auch  Apul. 
Met.  4,  20  S.  282  hat  Flor.  1  celatim,  aber  Hildebrand  (vergl. 
dessen  Anmerk.)  und  Eyssenhardt  schreiben  nach  den  besseren 
Hdschr.  celatum;  celate  Amm.  Marceil.  14,   7,  21. 

Celeratim  vergl.  celatim. 

Centuriatim  Cicero,  Caesar,  Livius,  Pomponius,  Pacatius  u.  a. 

Certatim  häufig. 

Circulatim  Suet.  Caes.  84;  Petron.  67,  8  nach  Jac.  Gronovs 
Vermutung  (in  der  Hdschr.  circulatum) ;  Cael.  Aurel.  Acut.  2,  29, 
153;  Chron.  1,  4,  91;  1,  5,  156;  2,  3,  67;  2,  3,  69;  5,  1,  15; 
5,  4,  79;  Cass.  Felix  20  p.  30,  22. 

Citatim  Auct.  bell.  Afr.  80,  4;  bei  Cic.  Ep.  Att.  14,  20,  5  ist 
das  Wort  von  Bosius  aus  dem  cod.  Crusell.  eingeschaltet,  Wesen- 
berg  schreibt  statim,  vergl.  dessen  Anmerk. 

Coacervatim  Apul.  Flor.  1,  9  S.  38  (p.  12,  6  Krüger);  Cael. 
Aurel.  Acut.  2,  9,  50;  Chron.  1,  4,  9;  3,  2,  24;  4,  3,  20;  4,  3,  55; 
5,  3,  55;  5,  10,  114:  5,  10,  122;  Augustin.  c.  lulian.  4,  15,  75. 

Coactim  Sidon.  Epist.  9,  16,  coacte  Hieronym.  Epist.  69,  4; 
Tertull.  Bapt.  12. 

Coadunatim  Oros.  7,  27,  6. 

Cocleatim  Sidon.  Epist.  4,  15,  3. 

Cogitatim  Paul,  ex  Fest.  p.  61,  9;  cogitate  Plaut.  Mil.  Glor. 
3,  3,  69  (944);  Poenul.  5,  4,  51  (1221);  Trinum.  2,  2,  46  (327); 
Cic.  pro  Arch.  8,  18. 

Cognominatim  Prise,  de  nom.  et  pronom.  1,  7  S.  1302  (II 
444,  30). 

Coloratim  Thes.  nov.  Latin,  p.  441. 

Columhatim  Anthol.  Lat.  ed.  ßurmann  3,  219  (Meyer  98,  9, 
Riese  II  p.  XLI)  v.  14. 


—    552    — 

Columhulatim  Matius  (Mimiambi  12  ed.  Baehrens  p.  282)  bei 
Gell.  20,  9,  2  im  Lugd.  mai.,  im  Reg.  columbalatim,  sonst  colum- 
batim. 

Compactim  Thes.  nov.  Latin,  p.  448. 
Concatenatim  Thes.  nov.  Latin,  p.  570. 
Concinnatim  Thes.  nov.  Latin,  p.  86. 

Conßatim  Gloss.  Paris,  p.  67  n.  257 ;  Gloss.  Isid.  465 ;  Gloss. 
Vat.  8,  149. 

Conglohatim  Augustin.  Confess.  7,  7. 

Congregatim  Prudent.  Cathem.  7,  143;  Augustin.  adv.  quinq. 
haer.  2,  3. 

Consociatim  Amm.  Marc.  15,  11,  3. 
Consummatim  Interpr.  ep.  S.  Barnabae  n.  10. 
Contemplatim  Not.  Tir.  p.  133. 

Coniinuatim  Augustin.  Gen.  ad  litt.  5,  10,  15;  Doctr.  Chr.  4, 
7,  20;  Epist.  112,  20;  Imp.  Leo  Cod.  12,  19,  9;  Gros.  4,  5,  10; 
lul.  Rufinian.  schem.  lexeos  8;  Boeth.  in  Arist.  Categ.  2  p.  207 
ed.  Migne;  Boeth.  Instit.  Arithm.  2,  43;  Ven.  Fortun.  Vit.  Germ. 
38;  Gloss.  Lab.;  Charis.  II  S.  187  (209,  5);  Serg.  in  Donat.  ed. 
Keil  p.  560,  10;  continuate  Schol.  luven.  14,  27;  Paul,  ex  Fest. 
p.  315,  5. 

Copulatim  Diomed.  1  S.  402  (407,  4);  copulate  Gell.  10,  24,  1; 
Macrob.  Sat.  1,  4,  20. 

Corneliatim  vergl.  Tornatim. 
Craticulatim  Veget.  5,  2,  5. 

Cuiatim  a  cuio,  meatim  a  meo  sagt  Virg.  Maro  in  der  Epi- 
tome  de  pronomine  ed.  Huemer  p.  44,  19;  Excerpta  Virg.  Gramm, 
ed.  Hagen  p.  199,  1. 

Cumulatim  Varro  R.  R.  3,  15,  2;  Prudent,  Apoth.717  und  739. 
Cunctatim  Thes.  nov.  Latin,  p.  135. 

Cuneatim  Caes,  bell.  Gall.  7,  28,  1;  Apul.  Met.  8,  15  S.  550; 
Amm.  Mareen.  24,  2,  14;  27,  1,  1;  30,  1,  5;  31,  2,  8. 
Cuni cuiatim  vergl.  canaliculatim. 
Curiatim  Cic.  de  rep.  2,  17,  31. 
Curvatim  Thes.  nov.  Latin,  p.  43. 
Cuspidatim  Phn.  N.  H.  17,  14,  24  (102). 
Datatim  Naev.  (com.  75)  bei  Paul.  Fest,  unter  adnictat  S.  29 
(Isid.  Orig.  1,  25,  2  nennt  Ennius  als  den  Verfasser  dieses  Verses); 
Plaut,  Curcul.  2,  3,  17  (296);  Afran.  (com.  222),  Pompon.  (com.  1) 
und  Nov.  (com.  23)  bei  Nonius  p.  96. 

Dexuriatim  Charis.  2,  13  S.  165  (185,  27). 


—     553     — 

Decussatim  (oder  decusatim)  Colum.  12,  54  (56),  1;  Vitruv. 
1,  6,  7;  1,  6,  12;  1,  6,  13:  Veget.  Art.  veter.  2,  61,  1;  3,  24,  9; 
Apic.  7,  4,  265;  Mart.  Capell.  1,  85;  Eugipp.  Excerpt.  Augustin. 
259  S.  835,  20. 

Diatim  Thes.  nov.  Latin,  p.  159;  Isid.  Gloss.  n.  544. 

Didatim  Gloss.  Isid.  p.  676;  677. 

Densatim  Poetae  aevi  Carol.  II  p.  47,  233. 

Dilaceratim  Thes.  nov.  Latin,  p.  565. 

Dilaniatim  Thes.  nov.  Latin,  p.  565;  589. 

Dirivatim  Thes.  nov.  Latin,  p.  499. 

Discriminatim  Varro  R.  R.   1,  7,  7. 

Dissinmlaiim  insidiatus  bei  Quint.  10,  1,  21  ist  berichtigt  in 
dissimulat  insidiatur. 

Dissipatim  Thes.  nov.  Latin,  p.  551. 

Ditatim  GIoss.  Lat.  p.  104  cf.  Hildebrand  ad  h.  1. 

Dolatim  Thes.  nov.  Latin,  p.  13. 

Domesticatim  Suet.  Caes.  26. 

Dubitatim  Cael  Antipater  (fr.  30  ed.  Peter  p.  155,  11)  und 
Sisenna  (fr.  75  ed.  Peter  p.  288,  11)  bei  Nonius  p.  98,  29. 

Elimatim  Thes.  nov.  Latin,  p.  318. 

Elixatim  wurde  bei  Apic.  4,  3,  175  und  5,  8,  211  unrichtig 
für  elixatum  und  elixati  geschrieben. 

Emicatim  Sidon.  Epist.  2,  13,  8. 

Enudeatim  Prise.  12,  3,  13  S.  941  (I  584,  23);  Gloss.  Paris.; 
Thom.  thes.  prol.  p.  42. 

Exaggeratim  Thes.  nov.  Latin,  p.  194;  252. 

Fasciatim  Quint.  1,  4,  20;  Charis,  2,  13  S.  165  (185,  27)  und 
S.  166  (185,  32). 

Fatim  erklärt  Servius  zu  Verg.  Aen.  1,  123  durch  abundanter 
und  Gloss.  Labb.  wird  es  durch  dcpdövwQ  übersetzt,  auch  wurde  fatim 
in  einigen  Hdschr.  bei  Fulgent.  Mytholog.  2,  8  (vergl.  Muncker  p.  78) 
gelesen,  doch  ist  hier  die  richtige  Lesart  factum.  Brix  führt  in 
der  Anm.  zu  Plaut.  Menaech.  prol.  91  aus,  dafs  ad  fatim  in  der 
Bedeutung  »bis  zur  Übersättigung«  getrennt  zu  schreiben  sei,  so 
an  dieser  Stelle  und  Poenul.  3,  1,  31  (534),  was  aber  Götz  an 
letzter  Stelle  nicht  thut,  vergl.  affatim. 

Favillatim  Verecund.  in  cant.  Habacuc.  27. 

Festinatim  Pompon.  (com.  13)  und  Sisenna  (fr.  65  ed.  Peter 
p.  287,  11)  bei  Nonius  p.  514,  4,  aher  festinate  Placid.  Gloss.  47,  13. 

Figmentatim  Thes.  nov.  Latin,  p.  240. 

Figur atim  Intergr.  Iren.  4,  10,  1, 


—     554     — 

Filatim  Lucr.  2,  831. 

Fistulatim  Apul.  Met.  4,  3  S.  242. 

Fluctuatim  Afran.  (com.  237)  bei  Nonius  p.  111,  36. 

Fornicotim  Plin.  16,  42,  81  (223). 

Fortunatim  Enn.  (Ann.  107  ed.  L.  Müller)  bei  Nonius  p.  111, 
39,  vergl-  Reichardt,  De  Q.  Ennii  annalibus  in  Fleckeis.  Jahrb. 
1889  p.  119. 

Frustatim  Pompon.  (com.  177)  bei  Nonius  p.  112,  3:  Plin.  N.  H. 
20,  9,  39  (99);  Apul.  Met.  2,  7  S.  103:  9,  37  S.  663;  9,  40  S.  671; 
Prudent.  Psych.  720;  Apic.  4,  167,  wo  Schuch  p.  89  frustratim  (?) 
schreibt;  Augustin.  Confess.  2,  1. 

Frustillatim  Plaut.  Curcul.  4,  4,  20  (576)  und  frustilatim 
Pompon.  (com.  166)  bei  Nonius  p.  112,  8. 

Fumatim  Nennius  historia  Britonum  c.  1  (Wölfflins  Archiv 
3,  135). 

Furatim  vergl.  futatim. 

Furiatim  ist  von  Stowasser,  Wiener  Studien  5  p.  267  für 
Nonius  p.  455,  18  vorgeschlagen,  aber  von  L.  Müller  nicht  weiter 
erwähnt. 

Futatim  Plaut.  Trucul.  4,  4,  29  (882  Scholl),  dafür  ist  von 
Spengel  furtim  und  von  Göller  furatim  vermutet  und  geschrieben. 

Geminatim  Diomed.  1  S.  402  (407,  8). 

Generatim  Lucrez,  Cicero,  Caesar,  Livius,  Quintilian,  Vitruv, 
Manilius,  Anonymus  de  ponderibus  u.  a. 

Geniculatim  Plin.  N.  H.  21,  11,  39  (68);  Schol.  luven,  ed. 
Hoehler  I  p.  15,  18. 

Glehatim  Lact,  de  mort.  persec.  23,  2. 

Globatim  Amm.  Marcell.  27,  9,  6. 

Glomeratim  Aetna  199  ed.  Baehrens;  Cyprian.  Epist.  5,  2; 
Macrob.  Sat.  6,  4,  3;  Diomed.  1  S.  402  (407,  4);  Schol.  Horat. 
Carm.  4,  11,  11,  vergl.  Kukula,  De  tribus  Pseudacronianorum 
scholiorum  recensionibus  p.  28. 

Glutinatim  Thes.  nov.  Latin,  p.  264. 

Gradatim  Varro,  Cicero,  Plinius,  Vitruv,  Gellius,  Orosius, 
Amm.  Marcellinus  u.  a, 

Graecatim  Tertull.  de  pall.  4. 

Granatim  Apul.  Met.  6,  10  S.  400. 

Granulatim  Commodian.  Instr.  2,  18  (19),  11. 

Gravatim  Lucr.  3,  387;  Liv.  1,  2,  3,  vergl.  Schmidt  a.  a.  0. 
p.  28;  Solin.  1,  76  (bei  Petron.  101,  9  war  es  Vermutung  von 
Lipsius  für  curvatis). 


—     555     — 

Gregatim  Cicero,  Plinius,  lustin,  Cyprian,  Obsequenz,  Ennodius, 
Amm.  Marcellinus,  Anonymus  Itin.  Alexandr.  u.  a. 

Gustatim  Thes.  nov.  Latin,  p.  173. 

Guttatim  Enn.  (Fab.  200  ed.  L.  Müller)  bei  Nonius  p.  115, 
33;  Plaut.  Mercat.  1,  2,  92  (205);  Apul.  Met.  3,  3  S.  177;  11,  9 
S.  771;  Arnob.  2,  59;  Prudent.  Cathem.  5,  22;  Oros.  4,  5,  1; 
Alcim.  Avit.  Carm.  3,  52. 

Iloneratim  Thes.  nov.  Latin,  p.  269;  276. 

IJumatim  Thes.  nov.  Latin,  p.  266;  275. 

Uumectatim  Thes.  nov.  Latin,  p.  266;  275. 

Imiricatim  Plin.  N.  H.  9,  33,  52  (103). 

Immensuratim  Salvian.  de  gubern.  dei  6,  6,  30. 

Inculpatim  Cod.  Theod.  6,  30,  20. 

Indiscriminatim  Varro  bei  Nonius  p.  127,  21. 

Induhitatim  Gloss.  Vat,  6,  528  und  7,  564. 

Infucatim  vermutet  Thiel  im  13.  Brief  des  Papstes  Felix  (c.  4). 

Inordinatim  Amm.  Marceil.  19,  7,  3. 

Interatim  sagten  nach  Paul.  Festi  S.  111,  1  die  antiqui  für 
Interim. 

Interduatim  Paul.  Festi  S.  111,  1. 

Interrogatim  Gloss.  bei  Mai  Class.  auct.  VI  543. 

lugeratim  Colum.  3,  3,  3. 

Laceratim  Thes.  nov.  Latin,  p.  589. 

Lacwiatim  Apul.  Met.  8,  15  S.  550. 

Lassatim  Maxim.  Taur.  Migne  37,  394^  vergl.  Sittl,  Wölfflins 
Archiv  3,  257. 

Latiatim  Thes.  nov.  Latin,  p.  329. 

Lineatim  Boeth.  Comment.  min.  in  Aristot.  de  interpr.  p.  299. 

Liratim  Colum.  11,  3,  20. 

Locatim  Hygin.  condic.  agr.  S.  117,  6;  lordan.  Getica  7,  55. 

Maculatim  Augustin.  Gen.  ad  litt.  5,  10,  15. 

Magnatim  Aethic.  Cosmogr.  1. 

Manifestatim  Virg.  Maron.  Epitom.  de  verbo  ed.  Huemer 
p.  141,  14. 

Manipulatim  Plaut.  Pseudul.  1,  2,  48  (181);  Sisenna  (fr.  31 
ed.  Peter  p.  282,  8)  bei  Nonius  p.  141,  20;  Liv.  2,  53,  1;  8,  8,  3; 
23,  42,  10;  Tacit.  Histor.  1,  82;  Plin.  N.  H.  12,  13,  28  (48);  Pacat. 
Panegyr.  Theod.  35;  Vopisc.  Prob.  10,  4;  Oros.  5,  17,  7;  Amm. 
Mareen.  28,  4,  8. 

MauricaU'm  Laber.  (com.  16)  bei  Charis.  2,  13  S.  184  (206,  7). 

Meatim  id  est  meo  more,  wie  die  Grammatiker  erklären,  es 


—     556     — 

steht  bei  Charis.  2,  13  S.  166  (186,  2);  Prise.  8,  8,  100  S.  841 
(I  448,  2);  12,  6,  27  S.  949  (I  594,  2);  de  accent.  7,  47  S.  1299 
(II  528,  25);  Donat.  Ars  gramm.  2,  13,  1  S.  1759  (385,  15); 
Serv.  (Serg.)  Comm.  in  Donat.  S.  1850  (438,  16);  Prob.  Inst. 
Art.  S.  379  (152,  34);  Asper.  S.  1732  (552,  15);  Pompei  Comm. 
S.  331  (243,  7);  Cledon.  Ars  S.  1919  (62,  24);  Augustin.  Regul. 
S.  2010  (518,  32);  Virg.  Maron.  Epitom.  de  pronom.  ed.  Huemer 
p.  44,  19. 

Memhranatim  xazä  fiikoQ  Gloss.  Lat.  Gr.  apud  Ducange. 

Memhratim  Varro,  Lucrez,  Cicero,  Quintilian,  Plinius,  Vopiscus, 
lulius  Valerius,  Amm.  Marcellinus,  lordanes  u.  a. 

Mensatim  luvenc.  3,  214. 

'  Mensuratim  Schol.   Horat.    Epist.    1,    14,   40   (vergl.    Kukula 
a.  a.  0.  p.  41)  und  Thes.  nov.  Latin,  p.  364. 

Micatim  Thes.  nov.  Latin,  p.  359. 

Minuatim  xarä  hnzdv  Gloss.  Labb. ;  Boeth.  in  Aristot.  de 
interpr.  p.  374. 

Minutatim  Pompon.  (com.  166)  bei  Nonius  p.  112,  8;  Varro 
L.  L.  5,  21,  104  und  R.  R.  1,  20,  2;  2,  7,  14;  2,  9,  12;  3,  10,  6; 
Cic.  Academ.  2,  16,  49;  2,  29,  92;  Q.  Cic.  Petit,  cons.  9,  35;  Auct. 
bell.  Afric.  31,  1;  78,  7;  Lucr.  2,  1131;  5,  710;  5,  725;  5,  1293; 
5,  1384;  5,  1434;  6,  1191;  Verg.  Georg.  3,  485;  Colum.  8,  14,  10; 
12,  57,  3;  Senec.  Epist.  24,  18;  30,  10;  38,  1;  66,  40;  91,  12 
und  Consol.  Marc.  8,  1;  Alfen.  Varus  Dig.  41,  1,  38  und  Ulpian. 
daselbst  2,  15,  8  §9;  32,  55  §2;  34,  1,  3;  Samon.  650;  Apic. 
2,  5,  59;  4,  2,  132;  4,  2,  138;  4,  3,  171;  Gros.  5,  21,  7;  Cass. 
Felix  15  p.  22,  8;  32  p.  65,  13;  76  p.  185,  7;  Anthol.  Lat.  ed. 
Burmann  3,  81  (Meyer  1613;  Riese  8;  Baehrens  4,  198)  v.  7. 

Moderatim  Lucr.  1,  323. 

Moratim  Solin.  3,  1. 

Morsicatim  Sueius  (Pulli  fr.  1  ed.  L.  Müller  p.  312)  bei  Nonius 
p.  139,  27. 

Mucronatim  Charis.  II  S.  162  (182,  5). 

Municipatim  Monum.  Ancyr.  2,  18  edidit  Mommsen;  Suet. 
Caes.  14. 

Muricatim  Plin.  N.  H.  9,  33,  52  (102). 

Mutuatim  Thes.  nov.  Latin,  p.  362. 

Nodatim  Thes.  nov.  Latin,  p.  380. 

Nominatim  häufig 

Nostratim  Sisenna  bei  Charis.  2  S.  196  (221,  6),  vergl.  meatim. 

Notatim  Thes.  nov.  Latin,  p.  373. 


—     557     — 

Numeratim  Thes.  nov.  Latin,  p.  139. 

Nuncupatiin  Sidon.  Epist.  7,  9,  13;  9,  16  v.  81;  Claud.  Mamert. 
de  stat.  anim.  2,  9  (137,  14). 

Nutatim  Thes.  nov.  Latin,  p.  376 ;  384. 

Occultatvn  Thes.  nov.  Latin,  p.  389;  399. 

Oculatim  Cassian.  Institut.  12,  29,  1. 

Offatim  XsTtzonepüQ  Gloss.  Labb. ;  Plaut.  Trucul.  2,  7,  52  (590) ; 
Isid.  Örig.  20,  2,  26. 

Omniniodatim  Virg.  Maren.  Epitom.  de  sapieutia  ed.  Huemer 
p.  4,  12. 

Opitulatim  Thes.  nov.  Latin,  p.  390. 

Oppidatim  Suet.  Aug.  59  und  Galba  18;  Fronton.  Princip. 
bist.  p.  203,  8  ed.  Naber;  Cyprian.  Epist.  44,  3;  Itin.  Alexandri  16. 

Optatim  Thes.  nov.  Latin,  p.  400. 

Optimatim  Thes.  nov.  Latin,  p.  403. 

Orhiculatim  Plin.  N.  H.  11,  37,  67  (177);  Macrob.  Sat.  7,  9,  3. 

Ordinatim  Serv.  Sulpic.  bei  Cic.  Ep.  Farn.  4,  5,  3  (vergl. 
J.  H.  Schmalz,  Zeitschr.  für  Gymnasialw.  1881  p.  112);  D.  Brutus 
daselbst  11,  13%  2;  Caes.  bell.  civ.  2,  10,  5;  Auct.  bell.  Afric. 
12,  2;  Amm.  Marcell.  24,  1,  4;  Claud.  Mamert.  de  stat.  anim. 
1,  20  (71,  5). 

Ossatim  Thes,  nov.  Latin,  p.  387. 

Ossiculatim  Caecil.  (com.  50)  bei  Nonius  p.  147,  24  und 
p.  332,  14. 

Ostiatim  Cic.  Verr.  4,  22,  48 ;  4,  24,  53 ;  Senec.  Consol.  Marc. 
16,  2;  Quintil.  5,  10,  122;  Apul.  Met.  2,  2  S.  84;  3,  3  S.  178; 
Lactant.  Instit.  2,  14,  12;  Hieronym.  Epist.  60  (35);  Mamert.  Grat, 
act.  21  (261,  19);  Cyprian.  Epist.  44,  3;  Vopisc.  Carin.  17,  7; 
Eutrop.  10,  1,  2;  Oros.  5,  1,  6. 

Ovatim  Thes.  nov.  Latin,  p.  396. 

Pagatim  Liv.  31,  26,  10;  31,  30,  6. 

Palliolatim  Caecil.  (com.  133)  bei  Nonius  150,  1  vermutet 
Ribbeck;  L.  Müller  schreibt  in  der  Ausgabe  des  Nonius  pallio 
datur,  vergl.  dessen  Note;  Plaut.  Pseud.  5,  1,  29  (1275);  Fronto 
de  orat.  S.  157  ed.  Naber,  der  palleolatim  schreibt. 

Partiatim  Cael.  Aurel.  Auct.  1,  11,  79. 

Particulatim  Varro  R.  R.  2  praef.  2;  derselbe  bei  Serv.  ad 
Verg.  Georg.  2,  267;  Cornific.  1,  9,  14;  Lucr.  3,  540;  Senec.  Epist. 
24,  14;  Colum.  7,  5,  4;  7,  6,  5;  Fronton.  Epist.  ad  Caes.  ed. 
Naber  p.  62,  21;  ed.  M.  Antonin.  p.  153,  5;  Lactant.  Instit.  2, 
10,  23;  7,  7,  7;  Paul.  Dig.  8,  3,  23;  Modest,  daselbst  22,  1,  41,  1; 


—    558     — 

Scaevol.  daselbst  46,  3,  90;  Amm.  Marceil.  23,  6,  80;  29,  5,  35; 
31,  15,  7;  31,  7,  2;  Veget.  de  re  milit.  3,  11;  3,  22;  Oros.  1, 
8,  7;  Claud.  Mamert.  1,  21  (72,  13);  Vulg.  Macch.  2,  15,  33. 

Passer adm  Charis.  2,  13  S.  162  (182,  22). 

Patim  Gloss.  bei  Mai.,  Class.  auct.  VI,  539. 

Paulatim  Cicero,  Caesar  u.  a. 

Paululatim  Apul.  Met.  2,  16  S.  127;  5,  20  S.  357. 

Pauxillatim  Plaut.  Epidic.  2,  2,  63  (im  Ambr.  pausillatim, 
Thes.  nov.  Latin,  p.  465  paxillatim) ;  Rudens  4,  2,  24  (929); 
pauxillatim  führt  Diomed.  1  S.  403  (407,  7)  an,  pausillatim  Prise, 
ed.  Keil  II  p.  58,  6. 

Pectinatim  Vitr.  1,  5,  7;  Plin.  N.  H.  8,  21,  30  (75);  8,  25, 
37  (89);  9,  33,  52  (103);  11,  37,  48  (132);  11,  37,  61  (160);  13, 
4,  7  (29);  28,  6,  17  (59);  32,  11,  54  (154);  Solin.  .32,  22. 

Pedatim  Plin.  N.  H.  11,  45,  105  (253). 

Peratim  Plaut.  Epid.  3,  2,  15  (351)  nach  Camerar.  Verbesserung, 
in  den  Hdschr.  peratum  und  paratum. 

Permutatim  Boeth.  Instit.  arithm.  2,  42  p.  138,  16  Fr.;  Prior. 
Analyt.  Interpr.  20. 

Perstatim  führt  Sittl,  Wölfflins  Archiv  3,  497  aus  Erchem- 
pertus  Script.  Langobard.  p.  241,  2  an. 

Pilatim  Vitr.  6,  8,  4;  Asellio  und  Scaurus  bei  Verg.  Aen. 
12,  121. 

Pluricatim  Thes.  nov.  Latin,  p.  173. 

Ponderatim  Cassiod.  Var.  2,  40. 

Populatim  Caecil.  (com.  125)  bei  Nonius  p.  154,  10;  Pompon. 
(com.  181)  daselbst  p.  150,  26;  Arnob.  3,  25  schrieb  Oehler  nach 
Rigaltius,  Reifferscheid  (p.  114,  22)  populärem. 

Postulatim  Thes.  nov.  Latin,  p.  480. 

Praecipitatim  schlug  Kettner  (Kritische  Bemerkungen  zu  Varro 
p.  3)  Varr.  Sat.  Men.  75  vor,  was  auch  Riese  Philologus  27  p.  316 
billigt;  die  Hdschr.  haben  praecipitatur,  Riese  (113,  6)  schreibt 
praecipitate ;  Röper  und  Bücheier  (Rhein.  Mus.  1865  p.  434)  wollen 
praecipitaus  lesen,  Bücheier  aber  schreibt  praecipitatu. 

Praefestinatim  Sisenna  (fr.  117  ed.  Peter  p.  293,  3)  bei  Nonius 
p.  161,  20. 

Privatim  häufig. 

Prolatatim  Diomed.  1  S.  402  (407,  6). 

Properatim  Caecil.  (com.  167)  bei  Nonius  p.  153,  13;  Pompon. 
(com.  26)  daselbst  p.  155,  3;  Sisenna  (fr.  137  ed.  Peter  p.  296,  17) 
bei  Gell.  12,  15,  1;  Murat.  luscript.  2262,  5. 


—    559     — 

Propriatim  Arnob.  3,  43. 

Provinciatim  Suet.  Aug.  49;  Amm.  Marcell.  31,  4,  4. 

Punctatim  Claud.  Mamert.  de  stat.  anim.  3,  16  (185,  6). 

Quadratim  zerpaycovcüQ  Gloss.  Labb. ;  Aethic.  Cosmogr.  93; 
101;  Charis.  S.  168  las  I^utsch  quadratim,  Keil  hat  dafür  (p.  187, 
16)  gradatim  eingesetzt. 

Quadrupedatim  Charis.  2,  13  S.  163  (183,  11). 

Regionatim  Liv.  40,  51,  9;  45,  30,  2;  Suet.  Caes.  39. 

Recjnlatim  Dioraed.  1  S.  402  (407,  3);  Veget.  Ars  veter.  3, 
41,  3,  wo  jedoch  Schneider  nach  Hdschr.  reticulatim  schreibt. 

Reiteratim  Thes,  nov.  Latin,  p.  188. 

Reticulatim  Veget.  Ars  vet.  3,  41,  3,  vergl.  regulatim. 

Bimafim  Mart.  Capell.  2,   112. 

Ripativi  Gloss.  Placid.  ed.  Deuerling  p.  31. 

Rivatim  Macrob.  Sat.  7,  12,  36;  Cassian.  Conl.  6,  17,  1. 

Rixatim  Thes.  nov.  Latin,  p.  504;  508. 

Rogatim  Gloss.  bei  Mai.,  Glass.  auct.  VI  543. 

Rotatim  Diomed.  1  S.  402  (407,  3) ;  Apul.  Met.  10,  29  S.  735 
im  Pal.  und  Fulv.,  sonst  rotarum  und  rotatum,  letzteres  von  den 
Herausgebern  geschrieben. 

Rusticatim  Pompon.  (com.  7)  bei  Nonius  p.  166,  27  und  p.  409,  1. 

Sacratim  Hieronym.  in  Ez.  homil.   1,  2. 

Salebratim  Sidon.  2,  2,  17. 

Saltuatim  Sisenna  (fr.  127  ed.  Peter  294,  9)  bei  Gell.  12,  15,  2, 
Nonius  p.  168,  9  und  188,  1;  Gell.  9,  4,  9  (Hertz  las  in  der  Aus- 
gabe vom  Jahre  1871  hier  saltatim,  das  vielleicht  nur  Thes.  nov. 
Latin,  ed.  Mai  p.  526  geschrieben  ist,  in  der  Ausgabe  vom  Jahre 
1883  aber  saltuatim,  vergl.  dessen  Note  z.  d.  St.);  Amm.  Marcell, 
26,  5,  15;  29,  1,  31;  Sidon.  Epist.  4,  3  (auch  Claud.  Mamert. 
ed.  Engelbrecht  p.  202,  1.3);  7,  2;  8,  3;  Prise.  15,  4,  19  S.  1013 
(H  75,  3). 

Scalatim  Virg.  Maron.  Epitom.  de  sapientia  ed.  Huemer  p.  4,  1. 

Scripulatim  Plin.  22,  24,  56  (118). 

Segregatim.  xeywpiofihiüQ  Gloss.  Labb. ;  Prudent.  Hamart.  praef. 
39;  Serv.  (Serg.)  in  Donat.  ed.  Keil  560,  10. 

Semitatim  Titin.  (14)  bei  Charis,  2,  13  S.  194,  25. 

Separatim  häufig. 

Sequestratim  Cassiod.  Var.  11,  1;  Paulin.  Benedict.  7  n.  2; 
Cassian.  Conl.  19,  4,  2  stand  in  früheren  Ausgaben  sequestratim, 
Petschenig  (H  p.  537,  26)  aber  hat  sequestrata  hergestellt. 

Seriatim    bildet    der   Verfasser    (Caelius    Rhodiginus,    vergl. 


-     560     — 

0.  Crusius  Philologus  N.  F.  1    p.  434 — 448)   von  Ps.-Apuleius   de 
orthograph.  (ed.  Osann  p.  122,  4). 

Serratim  Vitruv.  8,  11  (8),  7;  Apul,  de  herb.  2. 

Signatim  Gromat.  vet.  307,  5. 

SingiUatim  Plaut.  Trinum.  4,  2,  39  (881);  Lucil.  (ed.  L.  Müller 
19,  7;  ed.  Lachmann  494)  bei  Nonius  p.  176,  11;  Lucr.  2,  153; 
4,  87;  4,  105.  Cic.  Invent.  1,  30,  49;  1,  52,  98;  1,  52,  99;  1,  55, 
107;  Div.  in  Caec.  15,  50;  22,  72;  Verr.  3,  20,  53;  3,  42,  100; 
4,  34,  76;  5,  39,  102;  5,  55,  143;  pro  Tullo  14,  34;  pro  Balbo 
8,  19;  Phil.  2,  36,  92;  Tuscul.  5,  33,  94;  Ep.  Att.  1,  14,  5;  Caes. 
bell.  Gall.  3,  2,  3;  5,  4,  3;  5,  52,  4;  Sallust.  Catil.  49,  4;  lug. 
42,  5;  Vitruv.  2,  8,  12  (50,  19);  Plin.  N.  H.  18,  30,  72  (297); 
Suet.  Aug.  9;  57;  Tiber.  42;  61;  Claud.  29;  Nero  15;  Gell.  1,  3, 
22;  Nazar.  Panegyr.  18  (227,  11);  27  (234,  5);  33,  (239,  24); 
Apul.  Met.  7,  28  S.  501  ed.  Eyssenhardt;  Hildebrand  schreibt 
hier,  obwohl  die  besten  Codices  singillatim  haben,  singulatim,  weil 
er  diese  Form  für  die  bessere  hält,  daher  ist  auch  Flor.  1,9  S.  37 
und  de  deo  Socratis  4  S.  126,  wo  Hildebrand  singulatim  schreibt, 
nach  den  besseren  Hdschr.  singillatin  aufzunehmen,  wie  es  auch  an 
erster  Stelle  Krüger  gethan  hat;  Symmach.  Epist.  10,  28  (ed.  Seeck 
p.  302,  24);  Vulg.  Marc.  4,  10  im  Amiat;  Dictys  1,  14;  lul.  Valer. 

1,  9  (ed.  Kühler  p.  17,  2);  Lamprid.  Alex.  Sever.  37,  9;  Vopisc.  Firm. 
6,  2;  Ennod.  Libell.  pro  synodo  31  (ed.  Hartel  p.  297,  9;  ed.  Vogel 
p.  53,  15);  Gros.  3,  23,  41;  6,  7,  9;  6,  22,  7;  6,  22,  11;  7,  4,  10; 
Alcim.  Avit.  prol.  ad  Apollinarem  Episcop.  ed.  Peiper  p.  201,  10; 
Marc.  Capell.  1,  27;  Cass.  Felix  1  (9,  16  ed.  Rose);  2  (11,  5);  34 
(74,  20);  44  (111,  17);  48  (127,  4);  Prise.  15,  4,  19  S.  1013  (H 
75,  6).  An  allen  diesen  Stellen  finden  sich  in  weniger  guten  Hdschr. 
Nebenformen,  wie  sigillatin  (vergl.  Corte  zu  Sallust.  Catil.  49,  4, 
Oudendorp  zu  Caes.  bell.  Gall.  3,  2,  3;  Zumpt  zu  Cicer.  Divin.  in 
Caecil.  15,  20),  singilatim  (so  z.  B.  Ennod.  a.  a.  St.  und  auch  C.  I.  L.  1 
p.  198  Z.  52)  und  singulatim  (so  z.  B.  Cic.  Divin.  in  Caecil.  15,  20 
m  Guelf.  1;  Verr.  4,  34,  76  im  cod.  Lamb.;  Phil.  2,  36,  92  im 
Bern.;  Caes  bell.  Gall.  3,  2,  3  im  Voss.  1;  Sallust.  Catil.  49,  4 
im  Guelf.  5,  Rem.  2,  Weim.  1,  Senat.  1,  Fabric.  1,  Basil.  1  und  2; 
Apul.  Met.  7,  28  S.  501  im  Pith.  und  Voss.  1  u.  a.).  Von  diesen 
Formen  sind  sigillatim  und  singilatim  wohl  als  Schreibfehler  an 
zusehen,  singulatim  aber  wird  von  Nonius  bestätigt  und  Marc. 
Capell.  3,  325  sagt:  cur  singulatim  dicimus,  binatim  ternatimque 
non  dicimus,  weshalb  diese  Form  auch  nicht,  wie  Fleckeisen, 
Fünfzig  Artikel  p.  29  wünscht,  gänzlich  zu  verwerfen  ist.     Singu- 


—     561     — 

latim  findet  sich  in  besseren  Hdschr.  und  ist  auch  geschrieben 
Varro  L.  L.  8,  23,  46;  Terent.  Phorm.  5,  9,  43  (1032)  im  cod. 
Bembin.;  Caecil.  (com.. 88)  bei  Nonius  p.  176,  8;  Cael.  Antipater 
(fr.  23  ed.  Peter  p.  154,  2)  daselbst  p.  176,  9;  Capitolin.  Maxim, 
et  Balb.  1,  5;  Vulg.  IV  Esdr.  11,  19;  Sidon.  Epist.  8,  6,  6;  Cass. 
Felix  76  p.  183,  8. 

Solitatim  Fronto  ad  Ver.  Imper.  2,  1  (ed.  Naber  p.  127,  7). 

Sparatim  Gloss.  bei  Mai,  Class.  auct.  VII  p.  580. 

Speciatim  Capitolin.  Clod.  Albin.  12,  1;  Lainprid.  Heliog.  17,  7 
und  Alex.  Sever.  35,  5;  Spartian.  Hadrian.  13,  9;  24,  6;  Vopisc. 
Tacit.  2,  3;  Vulcac.  Avid.  Cass.  6,  6;  Cael.  Aurel.  Chron.  4,  2,  16; 
Symmach.  Epist.  5,  22;  8,  27;  10,  44  (zweimal)  und  10,  53;  Oros. 
5,  19,  2;  Lib.  Apolog.  20,  5;  Mart.  Capell.  9,  939;  Ennod.  Epist. 

4,  7,  5  (ed.  Hartel  p.  103,  10;  ed.  Vogel  p.  134,  7);  Panegyr. 
dictus  regi  Theoderico  II  5  (p.  262,  20;  p.  203,  26);  Dictio  I  6 
(p.  426,  11;  p.  2,  29);  Claud.  Mamert.  1,  7  (44,  22).  Cic.  Orat.  post 
redit.  in  sen.  8,  21  im  Gembl.  und  Salzb.  und  in  anderen  Büchern; 
im  Par.  speratim;  im  Erlang,  separatam,  in  den  neuesten  Aus- 
gaben separatim, 

Squamatim  Plin.  N.  H.  16,  10,  19  (49). 

Statim  nach  Nonius  p.  393,  5  und  Donat.  zu  Terent.  Phorm. 

5,  3,  7  mit  langem  a  und  bei  dieser  Quantität  von  Donat.  durch 
perpetuo,  aequaliter  et  quasi  uno  statu  erklärt,  von  Nonius  durch 
perseveranter  et  aequaliter,  a  stando.  Donat.  citiert  dafür  Plaut. 
Amphitr.  1,  1,  120  (276),  Nonius  aber  Amphitr.  1,  1,  84  (239); 
1,  1,  120  (276),  eine  Stelle  des  Ennius  (Fab.  150),  eine  des  Afranius 
(com.  11)  und  Terent.  Phorm.  5,  3,  7  (790),  doch  ist  keine  dieser 
Stellen  für  die  Länge  des  a  beweisend  und  in  der  des  Afranius 
die  Kürze  einleuchtend.  Kurz  ist  das  a  auch  Senec.  Thyest.  740; 
1032  und  Troad.  596;  Martial.  6,  30,  1;  lang  erst  Avien.  Arat.  398 
und  Alcim.  Avit.  2,  180.  Von  Charis.  2,  13  S.  195  (220,  9)  wird 
statim  in  einer  Stelle  des  Accius  durch  Statute  et  Ordinate  erklärt. 

StiUatim  Varro  L.  L.  5,  5,  27 ;  Diomed.  1  S.  402  (407,  3). 

Stillicatim  Thes.  nov.  Latin,  p.  567. 

Stipatim  Thes.  nov.  Latin,  p.  511;  555. 

Suatim  (suus)  Gramm.  Vatic.  de  adverb.  6  (Class.  auct.  ed. 
Mai  5,  279*),  vergl.  meatim. 

Suatim  (sus)  Nigid.  bei  Nonius  p.  40,  26;  vergl.  Löwe,  Prodr. 
Gloss.  424. 

Subalternatim  Boeth.  Aristot,  Topic.  13  p.  670;  Introd.  ad 
syllog.  p.  556;  In  Porphyr.  Comment.  I  p.  79. 

Neue-Wagener,  Lat.  Formenlehre.     II.     3.  Aufl.  36 


—     562     — 

Summati'm  häufig. 

Susurratim  Mart.  Capell.  6,  705. 

Syllahatim  Cic.  Acad.  2,  38,  119;  Ep.  Att.  13,  25,  3;  August. 
Civit.  Dei  10,  15  (I  425,  15);  Genes,  ad  litt.  1,  10,  20;  Sidon. 
Epist  9,  14,  6. 

Tabulatim  Pallad.  3,  9,  11. 

Templatim  TertuU.  Apol.  42. 

Temporatim  (temperatim)  TertuU.  de  pall.  2 ;  de  anim.  28. 

Tenuatim  Apic.  2,  4,  56,  im  cod.  Flor,  tenuatum,  wie  auch 
Schuch  p.  50,  5  schreibt. 

Ternatim,  vergl.  Mart.  Capell.  3,  325:  cur  singulatim  dicimus, 
binatim  ternatimqyae,  non  dicimus? 

Tesselatim  Apic.  4,  3,  134  (zweimal);   4,  3,  175:    4,  3,  176; 

4,  3,  177.  Humelberg  vermutet  auch  7,  9,  293  tessalatim,  in 
den  Hdschr,  steht  tesselam,  teselam,  tessellam,  letztere  Form  hat 
Schuch  geschrieben. 

Testatim  luvent.  (fr.  7)  bei  Charis.  2,  3  S.  196  (221,  16); 
Pompon.  (com.  178)  bei  Nonius  p.  178,  23. 

Tongillatim  (togillatim)  Gloss.  bei  Mai,  Class.  auct.  VI  p.  548; 
VII  p.  583;  Gloss.  Isid.  p.  696;  Löwe,  Prodr.  Gloss.  p.  42  und  334. 

Tornatim  schreibt  Putsch  im  Asper.  1732,  dafür  setzt  Keil 
(p.  552,  15)  corneliatim  und  bemerkt  in  der  Anmerkung:  fortasse 
contemptim  vel  centuriatim. 

Triviatim  Mart.  Capell.  1,  3;  Thom.  thes.  prol.  p.  3. 

Trochleatim  Sidon.  Epist.  5,  17,  8. 

Truncatim  ßoeth.  Arist.  Elench.  sophist.  25,  2  p.  747. 

Tuatim  vergl.  meatim.  Charis.  2,  13  S.  196  (221,  6)  und 
Nonius  p.  179,  29  führen  Plaut.  Amphitr.  2,  1,  4  (554)  an, 
wobei  Charisius  bemerkt,  dafs  Sisenna  nostratim  damit  verglichen 
habe. 

Tumultuatim  Sidon.  Epist.  1,  5,  4;  4,  11,  2;  8,  6,  6. 

Turbatim  Thes.  nov.  Latin,  p.  577. 

Turmatim  Caes.  bell.  civ.  3,  93,  3;  Hirt.  bell.  Gall.  8,  18,  2; 
Lucr.  2,  119;  Salbst.  lug.  101,  4;  Liv.  5,  39,  5;  28,  13,  9;  29, 
33,  6;  31,  42,  2;  45,  40,  4;   Amm.  Marcell.  31,  4,  7;   Diomed.  1 

5.  402  (407,  7). 

Umbratim  Beda  de  ration.  temp.  2  p.  60. 

Unciatim  giebt  Charis.  2,  13  S.  197  (223,  16)  aus  Terent. 
Phorm.  1,  1,  9  (43);  dasselbe  haben  PHn.  N.  H.  28,  9,  37  (139) 
und  Diomed.  1  S.  402  (407,  3). 

Undatim  Plin.  N.  H.  13,  15,  30  (96);  36,  7,  11  (55);   Amm. 


—    563     - 

Marcell.  26,  3,  2;  Claudian.  Epithal.  Pallad.  et  Cerer.  5;  Prudent. 
Perist.  10,  857;  Oros.  6,  21,  13. 

Universatim  Sidon.  Epist.  8,  2, 

Urbanatim  PompoD.  (com.  7}  bei  Nonius  p.  166,  27  und  p.  409, 1. 

Urceatim  Petron.  44,   18. 

Usitatim  Cod.  Theod.  1,  16,  12. 

Variatim  Oros.  4,  12,  12;  Apic.  4,  120.  Früher  schrieb  man 
gewöhnlich  variatim  Gell.  5,  12,  9,  Hertz  hat  dafür  mit  H.  Stephanus 
varia  tum  aufgenommen. 

Vellicatim  Sisenna  (fr.  127  ed.  Peter  p.  294,  8)  bei  Gell.  12, 
15,  2;  Nonius  p.  168,  9  und  188,  1. 

Verbatim  Bonifat.  ed.  Migne  89,  872  <=. 

Vermiculatim.  Zeno  Veron.  p.  180. 

Vernaculatim  Virgil.  Maron.  Epist.  de  nomine  ed.  Huemer 
p.  117,  24. 

Vestratim  Gramm.  Vatic.  de  adverb.  (Class.  auct.  ed,  Mai  V 
p.  279). 

Vicatim  (vicus)  Cic.  de  domo  50,  129;  pro  Sestio  14,  34;  Auct. 
bell.  Alex.  5,  3  (4);  Horat.  Epod.  5,  97;  Liv.  9,  13,  7;  10,  4,  2; 
10,  17,  2;  30,  26,  6;  Plin.  N.  H.  6,  26,  30  (117);  33,  9,  46  (132); 
Suet.  Caes.  41:  August  40;  43;  57;  Calig.  35;  Tacit.  Hist.  2,  95; 
Cyprian.  Vita  9  (p.  XCIX,  12);  CLL.  6,  456;  Diomed.  1  S.  402 
(407,  7). 

Vicatim  (=  vicissim)  Adelh.  de  re  gramm.  in  Class.  auct.  ed. 
Mai  V  p.  522,  8;  Gloss.  Mai.  VI  p.  551;  VIT  p.  586;  Gloss.  Hilde- 
brand p.  292  n.  128;  Placid.  ed.  Deuerling  p.  35. 

Vicissatim  Naevius  (bell.  Punic.  4  fr.  2  ed.  Vahlen;  47  ed. 
L.  Müller)  bei  Nonius  183,  16:  Plaut.  PoenuL  prol.  46  und  Stich.  4, 
1,  27  (532),  an  letzter  Stelle  schreibt  Fleckeisen  in  den  kritischen 
Miscellen  p.  38  vicisatim,  aber  die  Herausgeber  alle  vicissatim, 
vergl.  Ritschi,  Glossar.  Plautin.  48  (=  Opusc.  2  p.  254). 

Viriatim  Gloss.  bei  Mai,  Class.  auct.  VI  p.  551  {viratim  VII 
p.  586). 

Visceratim  Enn.  (Fab.  328  ed.  L.  Müller)  bei  Nonius  p.  183,  19. 

Vitiatim  Virgil.  Maron.  Epist.  IV  de  adverbio  ed.  Huemer 
p.  159,  12. 

Vocatim  Thes.  nov.  Latin,  p,  616. 

Voluntatim  Virgil.  Maron.  Epist.  IV  de  adverbio  ed.  Huemer 
p.  160,  9;  volutatim  ist  falsche  Lesart  des  Leipz.  und  der  ed.  pr. 
bei  Plaut.  Mil.  Glor.  2,  5,  40  (450)  für  voluntate. 

Zonatim  LuciL  (6,  28  ed.  L.  Müller;  215  ed.  Lachmann)  bei 

36* 


—     564    — 

Nonius  p.  189,  33  (in  den  Hdschr.  per  zonatim),  über  die  Fassung 
des  Verses  vergl.  0.  Ribbeck,  Wölfflins  Archiv  2,  121  und  122. 

Zopyriativi  schreibt  L.  Müller  im  Lucil.  9,  74,  vergl.  dessen 
Bemerkung  p.  229;  Lachmann  und  Vahlen  289  haben  Zopyrioni, 
Baehrens  283  referienti,  vergl.  dessen  Note  z.  d.  St. 

Paucker  a.  a.  0.  führt  noch  folgende  Adv.  auf  — atim  ohne 
Beleg  an:  conglomeratim^  iteratirn,  laniatwi,  memoratim^  oneratim, 
sigillatim,  soct'atim,  ebenso  de  Vit  im  Glossarium  zu  Forcellinis 
Lexikon:  adstatim,  carinatim,  cribratim,  dentatim^  denticulatim^ 
irregulatim,  lateratim,  maximatim,  praesentatim^  quaternatim^  sul- 
calim,  tumulattm,  umhilicatim. 

ß)  Adverbia  auf  — etim: 

Concretim  Thes.  nov.  Latin,  p.  101. 

Consuetim  Thes.  nov.  Latin,  p.  536. 

Discretim  Apul.  Met.  6,  1  S.  384  und  Flor.  9  S.  37;  Avien. 
Arat.  591;  Tertull.  (oder  Cyprian.)  Carm.  in  Genes.  63;  Amm. 
Mareen.  28,  1,  36;  29,  6,  13;  Ps.-Iuvenc.  Carm.  in  Genes.  21. 

Indiscretim  Solin.  30,   10. 

Perpetim  Isid.  Orig.  13,  13,  11;  Greg.  Tur.  de  curs,  stell. 
§  63  (Haase  perpetem)  und,  wie  Paucker  Spicileg.  117  angiebt, 
Bened.  ep.  ad  Maurum ;  früher  las  man  perpetim  Plin.  N.  H.  20, 
6,  21  (44);  Arnob.  1,  50;  Apul.  Met.  2,  5  S.  99  und  de  mag.  73 
S.  549. 

Secretim  Amm.  Marceil.  29,  1,  6. 

Forcellini  im  Glossar:  dietim. 

y)  Adverbia  auf  — itim: 

Blanditim  war  eine  Vermutung  vom  Lambin.  bei  Lucr.  2, 
173,  welche  von  dem  Brit.  1  und  Wien,  bestätigt  ist,  in  anderen 
Büchern  aber  ist  das  richtige  blanditur. 

Deditim  2,  13  S.  168  (187,  17)  [in  früheren  Ausgaben  deductim] 
und  Diomed.  1  S.  402  (407,  6). 

Diditim  Gloss.  Isid.  n.  546. 

Exquisitim  Varro  bei  Nonius  p.  513,  26. 

Follitim  Plaut.  Epid.  3,  2,  15  (351)  nach  Camerar.  Verbesserung 
(in  den  Hdschr.  follitum). 

Partitim  Solin.  7,  18  (ed.  Mommsen  p.  64,  16);  Claudian. 
cons.  Stilich.  1,  30  in  einer  Hdschr.  bei  C.  Barth,  im  Vat.  partitu, 
im  Laur.  und  Voss,  partitum,  Jeep  hat  sortitur  vermutet. 


—    565    — 

Perditim  Afran.  (com.  354)  bei  Charis.  2,  13  S.  191  (215,  1). 
Propritivi  bemerkt  Nonius  p.  511,  16  aus  Lucr.  2,  975. 
Viritiru  bäufig. 

d)  Adverb,  auf  — otim: 

Semotim   Tb.   Prise.   4,   1;    Schol.   ad   Lucan.  4,  402;   Virgil. 
Maron.  Epist.  de  pronom.  ed.  Huemer  p.  128,  21. 
Paucker  a.  a.  0. :  remotim. 

s)  Adverbia  auf  — utim.: 

Acutim  Gloss.  loh.  de  lanua  und  Thes.  nov.  Latin,  p.  45. 

Argutim  Thes.  nov.  Latin,  p.  46. 

Cautim  Terent.  Heaut.  4,  8,  29  (870);  Accius  (77  und  541) 
bei  Nonius  p.  512,  10  und  12. 

Distributim  Oros.  6,  7,  12;  Boeth.  in  Cicer.  top.  3  p.  318, 
13  B.;  ders.  in  Porphyr.  4  p.  87. 

Minutim  Cato  R.  R.  123;  Lucil.  (ed.  L.  Müller  5,  39;  ed. 
Lachmann  188)  bei  Nonius  p.  515,  3;  Colum.  4,  14,  1;  Plin.  N.  H. 
29,  6,  34  (108);  34,  18,  51  (171);  Gell.  17,  8,  2;  Veget.  Ars 
veterin.  1,  56,  39;  2,  53,  3;  Apic.  2,  15,  97;  2,  15,  98;  2,  15, 
99;  Serv.  [Serg.]  in  Donat.  ed.  Keil  p.  560,  11. 

Nutim  Thes.  nov.  Latin,  p.  376. 

Solutim  Tertull.  Pall.  5. 

Sutim  Thes.  nov.  Latin,  p.  524. 

Tolutim  belegt  Nonius  p.  4,  1  mit  Plaut.  Asin.  3,  3,  116  (706), 
Nov.  (com.  48),  Lucil.  (ed.  L.  Müller  8,  13  und  ine.  79  oder  ed. 
Lachmann  256  und  1139),  Varro  (Sat.  Menip.  9  und  559  ed. 
Bücheier)  und  Pomp.  (com.  40),  wozu  noch  eine  Stelle  des  Novius 
(com.  38)  für  tolutiloquentia  kommt  (die  Stelle  des  Pompon.  hat 
er  auch  p.  105,  12  und  182,  14,  die  zweite  des  Varro  p.  105,  30); 
aufserdem  ist  tolutim  bei  Plin.  N.  H.  8,  42,  67  (166)  und  Fronto 
ad  M.  Caes.  1,  8  (2,  1)  p.  23,  1  ed.  Naber. 

Tributim  häufig. 

Valutim,  Erklärung  von  tolutim  bei  Nonius  p.  4,  1. 

C)  Adverbia  auf  — im  mit  vorhergehendem  c: 

Afflictim  Diomed.  1  S.  402  (407,  4) ;  Mart.  Capell.  4,  327, 
Arctim  Thes.  nov.  Latin,  p.  43. 
Auctim  Thes.  nov.  Latin,  p.  27. 
Cinctim  Thes.  nov.  Latin,  p.  130. 


—     566     - 

Coactim  Sidon.  Epist.  9,  16,  2. 

Collectim  Claud.  Mamert.  3,  16  (185,  6). 

Compactim  Tbes.  nov.  Latin,  p.  448. 

Coniunctim  S.  C.  bei  Cael.  in  Cic.  Ep.  Farn.  8,  8,  5;  Caes. 
bell.  Gall.  6,  19,  2;  Liv.  6,  40,  9;  Frontin.  Aquaed.  19;  Geis.  Dig. 
31,  20;  Pompon.  daselbst  30,  16  und  Paul.  30,  33;  Anthol.  Latin, 
ed.  Riese  485  (ed.  Baehrens  3,  272)  v.  40. 

Convectim  Thes.  nov.  Latin,  p.  614. 

Cunctim  Apul.  Flor.  9  S.  37  und  de  deo  Socrat.  4  S.  126; 
Sidon.  Epist.  8,  6,  6. 

Directim  Apul.  de  deo  Socrat.  prol.  S.  107  und  dogm.  Plat.  3 
S.  272;  Macrob.  Sat.  7,  12,  35;  7,  14,  13;  Claud.  Mamert.  1,  25 
(90,  15).     Aber  Mart.  Capell.  4,  411  und  412  jetzt  directum. 

Bisiuncfim  Gaius  Inst.  2,  199;  2,  215;  Paul.  Dig.  28,  7,  5 
und  Modest.  35,  1,  51;  Imp.  lustinian.  Cod.  6,  51,  1,  10  und  11. 

Dissectim  Thes.  nov.  Latin,  p.  530. 

Distinctim  Cassian.  Instit.  2,  11,  1;  luvenc.  Carm.  in  exodum 
1153  ed.  Pitra. 

Doctim  Thes.  nov.  Latin,  p.  168;  175;  es  ist  falsche  Lesart 
zu  Plaut.  Curcul.  1,  2,  19  (109)  für  ductim. 

Buctim  Plaut.  Curcul.  1,  2,  13  (109);  Colum.  4,  25,  2. 

Efflictim  Naev.  (37)  bei  Charis.  2,  13  S.  178  (198,  12);  Plaut. 
Amphitr.  1,  3,  17  (517);  Casin.  prol.  49;  Mercat.  2,  3,  107  (444); 
Poenul.  prol.  96;  5,  2,  135  (1095)  und  Pseud.  Argum.  II  2,  vergl. 
Lorenz  z.  d.  St.;  Pompon.  (com.  42)  und  Laber.  (12)  bei  Nonius 
p.  104,  21;  Apul.  Met.  1,  8  S.38;  3,  16  S.  201;  5,  6  S.  330;  5,23 
S.  363;  de  mag.  79  S.  562;  100  S.  598  (vergl.  Hildebraud  zu  Apul. 
Met,  5,  28  S.  373,  wo  efflicte  steht,  wie  auch  Symmach.  Epist.  1, 
84  oder  1,  90);  Ennod.  Epist.  6,  1,  1  (ed.  Hartel  p.  148,  3;  ed. 
Vogel  p.  200,  2) ;  Gloss.  Placid.  ed.  Deuerling  p.  42. 

Fictim  Thes.  nov.  Latin,  p.  208. 
Fractim  Thes.  nov.  Latin,  p.  222 ;  565 ;  589. 
Humectim  Thes.  nov.  Latin,  p.  266. 
Indisiunctim  Claud.  Mamert.  1,  12  (55,  4) 
lunctim  Suet.  Tiber.  9  und  Claud.  14;  Gell.  12,  8,  2;  14,  6,  3; 
ApuL  Met.  2,  32  S.  169;  Mamert.  Genethl.  Maxün.  11  (111,  12); 
Amm.  Marcell.  20,  3,  4;   Sidon.  Carm.  23,  398;  Anthol.  Lat.  ed. 
Burmann  2,  187  (Meyer  281;  Riese  3;  Baehrens  5,  110)  v.  8.    Bei 
Cic.  Ep.  Att.  5,  10,  5  ist  iunctim  hinter  simul  eramus  zugesetzt, 
Baiter  klammert  es  ein,  Wesenberg  läfst  es  weg. 

Neglectim  hat  Scaliger  für  neglectam  vermutet  in  einem  Epi- 


—    567    — 

gramm  der  Anthol.  Latin.,  Burmann  3,  199  v.  5  und  Meyer  971 
haben  die  Konjektur  in  den  Text  aufgenommen,  Riese  458  und 
Baehrens  4,  68  aber  neglectam  wieder  hergestellt. 

Ferspectiin  Thes.  nov.  Latin,  p.  469. 

Perstrictim   Cassiod.    Instit.    divin.   praef. ;   ders.    Exposit.   in 
Psalm.  70. 

Pictim  Thes.  nov.  Latin,  p.  441. 

Praestructim  Tertull.  Pall.  3. 

Punctim   Liv.  22,  46,  5;   Pacat.  Panegyr.   Theodos.   Aug.   36 
(303,  23);  Sidon.  Epist.  3,  3,  5;  Veget.  de  re  milit.   1,  12. 

Reciim  pro  erga  Virgil.  Gramm,  p.  89  ed.  Mai. 

Restrictim  Afran.  (com.  334)  bei  Nonius  p.  516,  6. 

Ructim  Thes.  nov.  Latin,  p.  500;  507. 

Sectini  Thes.  nov.  Latin,  p.  557. 

Seiunctim  Tibull.  4,  1,  103  nach  Salmas.  Verbesserung,  in  den 
Hdschr.  seu  iunctum  oder  se  iunctum. 

Strictim  Varro  9,  28,  36;  Plaut.  Captiv.  2,  2,  18  (268);  Cic. 
pro  Rose.  Amer.  34,  95;  pro  Cael.  7,  15;  pro  Cluent.  10,  29;  de 
orator.  1,  35,  162;   Nat.  Deor.  3,  8,  19;   Ep.  Att.   2,  1;   Sallust. 
Catil.  4;  Suet.  Tiber.  73;  Quintil.  1,  10,  1;  Gell.  1,  3,  12;  11,  5,  1 
Cyprian.  de  laude  martyrii  20  (43,  13);  Lactant.  Instit.  2,  10,  15 
Veget.  de  re  milit.  2,  3;  lul.  Valer.  3,  23   (131,  14  ed.  Kühler) 
Pallad.  1,  13;  Apul.  Met.  7,  28  S.  502;  11,  10   S.  773  und  Flor. 
2,  15  S.  53;  Claud.  Mamert.  2,  7  (121,  3);  3,  11   (173,  8);  3,  16 
(185,   6);    Ennod.   Panegyr.    dictus  regi  Theodor.  71    (ed.   Hartel 
p.  280,    17;    ed.  Vogel  211,  38);    Vita  Epiphani  192  (p.  380,  20; 
p.  108,  18);   Dictio  I,   20   (p.  428,   20;   p.  3,   36);    Dictio  III,  9 
(p.  435,  18;  p.  172,  3);   Anthol.  Lat.  ed.  Burmann  6,  87   (Meyer 
1143;  Riese  742;  Baehrens  3  p.  295)  v.  5. 

Structim  Thes.  nov.  Latin,  p.  559. 

Suhiunctim  Virgil.  Gramm.  Ep.  6  p.  85  ed.  Mai. 

Succinctim  Claud.  Mamert.  de  stat.  anim.  praef.  (19,  5). 

Tactirn  Prob.  Instit.  art.  ed.  Keil  p.  153,  1. 

Tinctim  Thes.  nov.  Latin,  p.  571. 

Tractim  Plaut.  Amphitr.  1,  1,  157  (313);  Enn.  (Ann.  442  ed. 
L.  Müller)  bei  Macrob.  6,  4,  19,  vergl.  Reichardt,  Fleckeisens  Jahrb. 
1889  p.  99;  Lucr.  3,  528;  6,  118;  Verg.  Georg.  4,  260  (vergl.  Prise. 
15,  2,  5  S.  1005  [II  63,  17]);  Asell.  bei  Senec.  Epist.  40,  9;  Gell. 

4,  6,  6;  6  (7),  10,  1;   6  (7),  20,  3;   Anthol.  Lat.  ed.  Burmann  2, 
229  (Meyer  839;   Riese  668;   Baehrens  5   p.  386)  v.  4;   Charis.  2 

5.  196  (221,  9);  Gloss.  bei  Mai,  Class.  auct.  VII  p.  583. 


—    568    — 

Vinctim  Eulog.  in  Cic.  somm.  Scip.  p.  411,  21  ed.  Baiter. 
Paucker  a.  a.  0.  ohne  Beleg :  constrictim,  perunctim  und  jyra^- 
strictim. 

7J)  Adverbia  auf  — tim  mit  vorhergehendem  l: 

Adsultim  Plin.  N.  H.  8,  25,  37  (90)  im  Leid.,  Lips.,  sonst 
adultum  oder  ad  saltum;  11,  24,  28  (79). 

Exsultim  Horat.  Carm.  3,  11,  10. 

Occultim  Solin.  4,  3. 

Singultim  Horat.  Sat.  1,  6,  56;  Prise.  15,  2,  5  S.  1005  (II 
63,  14);  15,  4,  19  S.  1013  (II  75,  8);  Thes.  nov.  Latin,  p.  553; 
Isid.  Gloss.  p.  694. 

Suhsultim  Suet.  Aug.  83. 

-d)  Adverbia  auf  — tim  mit  vorhergehendem  n: 

Praesentim  Virgil.  Gramm,  p.  84  ed.  Mai. 
Repentim  steht  im  Gloss.  ed.  Götz  und  Gundermann  II  p.  253, 
30:  ä^vü)  repente,  repentim,  repentinus. 

t)  Adverbia  auf  — tim  mit  vorhergehendem  p: 

Arreptim  Thes.  nov.  Latin,  p.  59;  503. 

Carptim  scheint  bei  Cicero  nicht  vorzukommen,  öfter  bei  Liv. 
22,  16,  2  (vergl.  Heerwagen  z.  d.  St.);  28,  25,  10;  44,  41,  7; 
Sallust.  Catil.  4,  2;  Colum.  9,  15,  2;  Tacit.  Histor.  4,  46;  Plin. 
N.  H.  18,  35,  87  (362);  Plin.  Epist.  6,  22,  2;  8,  4,  7;  8,  14, 
16;  Panegyr.  25,  1;  Suet.  Domit.  9;  Vopisc.  Aurel.  18,  6;  Amm. 
Marceil.  14,  4,  2;  16,  7,  4;  23,  6,  10;  28,  1,  2;  30,  2,  8;  Sulpic. 
Hist.  sacr.  1,  1;  Thes.  nov.  Latin,  p.  13. 

Conceptim  Timaeus  Commentatore  Chalcidio  c.  339  (p.  363,  12); 
Schol.  Cic.  or.  ad  popul.  1,  4  (Class.  auct.  II  p.  43). 

Contemptim  Naev.  (55  ed.  L.  Müller)  bei  Nonius  p.  515,  10; 
Plaut.  Poenul.  3,  1,  34  (537);  Lucr.  5,  1126;  Liv.  2,  30,  11;  2, 
35,  3;  2,  56,  12;  6,  38,  8;  7,  7,  2;  9,  41,  9;  25,  36,  10;  25, 
37,  15;  37,  10,  2;  Tacit.  Histor.  3,  9;  3,  47;  3,  58;  Curt.  8, 
13,  5;  9,  7,  18;  Gros.  6,  15,  14. 

Direptim  Thes.  nov.  Latin,  p.  179;  503. 

Disceptim  acKpCoQ^  (pavepihc,  Gloss,  Labb. 

Discerptim  Boeth.  in  Aristot.  de  Interpret,  ed.  prim.  p.  260; 
Gloss.  bei  Mai,  Class.  Auetor.  VIII  p.  172. 


—    569     — 

Excerptim  Ennod.  Vita  Epiphan.  195   (ed.  Hartel   p.  382,  3; 
ed.  Vogel  p.  108,  38). 

Pedetemptim  Plaut.  Mil.  Glor.  4,  2,  32  (1023);  Pacuv.  (trag. 
256)  bei  Cicer.  Tuscul.  2,  21,  48;  Cato  (orat.  fr.  23  ed.  Jordan 
p.  36,  7)  bei  Charis.  2  S.  190  (214,  8);  Terent.  Phorm.  3,  3,  19 
(552);  Cornific.  1,  6,  9;  Cicer.  Invent.  1,  17,  24;  pro  Quinct.  16, 
51;  Verr.  a.  pr.  7,  18;  pro  Cluent.  42,  118;  Tuscul.  3,  22,  54; 
Off.  1,  33,  120;  Ep.  Farn.  9,  14,  7  ed.  Baiter;  Ep.  Att.  16,  14,  2 
(Wesenberg  schreibt  an  beiden  Stellen,  obwohl  der  cod.  Med.  pede- 
temptim hat,  pedetentim);  Liv.  21,  28,  12;  Orosius  Lib.  apolog. 
29,  3  —  pedetemtim  Lucil.  (ed.  L.  Müller  27,  35;  ed.  Lachmann 
624)  beiNonius  p.  29,  3  und  (ed.  L.  Müller  ine.  125;  ed.  Lachmann 
1136)  bei  Charis.  2  S.  190  (214,  8,  wo  Keil  pedetemptim  hat) 
Cael.  Antipat.  (fr.  57  ed.  Peter  p.  163,  16)  bei  Nonius  p.  29,  8 
Claud.  Quadrig.  (fr.  92  ed.  Peter  p.  236,  12)  bei  Nonius  p.  29,  6 
Lucr.  5,  533  und  5,  1451.  Lachmann  sagt  zu  Lucr.  p.  496:  m 
addendum  esse  omnes  viderunt,  sed  scripserunt  pravae  consue- 
tudini  indulgentes  pedetentim.  Ceterum  m  an  mp  scribatur  nihil 
interest.  —  Fedetetithn  schreiben  Wesenberg  an  den  oben  aus 
Ciceros  Briefen  angeführten  Stellen  und  Halm  im  Quintil.  5,  7, 
20.  —  Pcdatemtim  ist  überliefert  Gloss.  Lat.  p.  235,  vergl.  Hilde- 
brand z.  d.  St.  Folgende  Grammatiker  berichten  über  pedetemp- 
tim: Prise.  15,  2,  5  S.  1005  (H  63,  18),  Cledon.  Ars  1919  (62,  24), 
Pompei.  Comment.  ed.  Keil  p.  243,  17,  Augustin.  Regulae  S.  2010 
(518,  23),  vergl.  Hand,  Tursellin.  IV  p.  414. 

Promptim  Cyprian.  Carm.  1,  98  (ed.  Hartel  HI  p.  286);  luvenc. 
Carm.  in  Exodum  162. 

Raptim  Nov.  (com.  26)   bei  Nonius  p.  96,  20;   Lucr.  1,  662 
3,  1000;  6,  605;  Cic.  pro  domo  54,  139;   Ep.  Att.  2,  9,  1;  Caes 
bell.  civ.  1,  5,   1;  Horat.  Carm.  3,  6,  27;  Epist.  2,  2,  198;  Verg, 
Georg.  1,  409;  Ovid.  Heroid.  17  (18),  113;  Liv.  1,  11,  1;  3,  23,  3 
5,  37,  5;   5,  44,  6;    6,  28,  2;   9,  35,  3;   21,  14,   1;    21,  32,  13 
22,  19,  10;  23,  36,  6;  25,  39,  7;  26,  5,  3;  28,  15,  2;  31,  21,  4 
31,  32,  2;    31,  42,  4;   32,  13,  5;   37,   12,  6  u.a.;    Petron.  101 
128;  Tacit.  Ann.  16,  13  und  Histor.  3,  18;  Plin.  N.  H.   17,  14,  22 
(99);  23,  1,  18  (29);  34,  8,  19  (53);   Plin.  Panegyr.  34,  5;  Suet. 
Aug.  79;   Tib.  6;   Nero  8;  33;   41;   Domit.  21;   Frontin.  Strateg. 
2,  2,  4;  2,  10,  2;  4,  7,  13;   Curt.  3,  8,  25;   4,  3,  13;  4,  10,  12; 
5,  4,  34;   5,  13,  5;  6,  1,  5;   9,  10,  14;   Sil.  7,  21;  Vopisc.  Tacit. 
2,  5;  lul.  Valer.  1,  16  (26,  16  ed.  Kubier);    1,  27  (37,  1);  2,  27 
(94,  24);   Apul.  Met.  9,  20   S.  631;   Prise.  Carm.  1,  257;   Amm. 


—     570    — 

Marceil.  14,  2,  9:  Vulg.  Interpr.  lob  6,  15;  Oros.  5,  10,  4;  Dictys 
2,  46;  Hosid.  Get.  in  der  Anthol.  Lat.  ed.  Burmann  1,  178  (Meyer 
235;  Riese  17;  Baehrens  4,  207)  v.  139. 

Ru-ptim  Thes.  nov.  Latin,  p.  496. 

Scriptim  Thes.  nov.  Latin,  p.  546. 

Sculptim  Thes.  nov.  Latin,  p.  565. 

Septim  Thes.  nov.  Latin,  p.  518. 

x)  Adverbia  auf  — tim  mit  vorhergehendem  ?■: 

Certim  scire  wurde  in  den  früheren  Ausgaben  des  lul.  Valer. 
1,  30  gelesen  und  diese  Stelle  als  die  einzige  in  den  Wörter- 
büchern angeführt,  aber  für  certim  liest  Kühler  p.  40,  4  den  Kom- 
parativ certius,  der  von  certe  gebildet  ist.  Certim  nennt  Corssen, 
Beiträge  p.  287  eine  durch  Analogie  hervorgerufene  Mifsbildung. 

Confertim  Sallust.  lug.  50,  5;  Liv.  21,  8,  9  (vergl.  Heerwagen 
z.  d.  St.);  31,  43,  3;  Plin.  N.  H.  19,  6,  31  (100)  Detlefsen  nach 
Bodaeus'  Vermutung,  in  den  Hdschr.  cum  Iraxino.  Vergl.  Hand, 
Tursell.  2  p.  102. 

Consertim  Eulog.  in  Cicer.  somn.  Scip.  p.  411,  21  B. 

Disertim  pro  diserte  dixerunt  antiqui,  sagt  Paul.  Fest.  p.  72 
und  Nonius  p.  509,  20  belegt  disertim  mit  Plaut.  Stich.  1,  3,  87 
(241),  Titin.  (com.  150),  Acc.  (trag.  350)  und  Liv.  Andr.  (trag.  35). 

Dissertim  Gloss.  Placid.  ed.  Deuerling  p.  31. 

Expertim  Thes.  nov.  Latin,  p.  195. 

Fartim  (Ritschi  Opusc.  II  p.  252)  Lucil.  (2,  14  ed.  L.Müller; 
Lachmann  v.  47  schreibt  mit  Turneb.  furtim)  bei  Nonius  p.  10,  31; 
Apul.  Met.  2,  7  S.  102;  3,  2  S.  176  und  Auson.  Mosell.  (Idyll.  10) 
86  und  113. 

Fortim  Virg.  Gramm,  ep.  4  p.  72  und  Gloss.  nov.  Latin,  p.  25 
ed.  Mai. 

Fartim  Plaut.  Poenul.  3,  3,  49  (662);  Lucil.  ed.  L.  Müller 
30,  113;  ed.  Lachmann  901)  bei  Nonius  p.  273,  27  und  p.380,  11; 
Enn.  (Ann.  256  ed.  L.  Müller)  bei  Macrob.  1,  4,  17;  Catull.  66,  5; 
Cicer.  Leg.  agr.  2,  16,  41;  Catil.  3,  5,  13;  de  domo  54,  139;  Ep. 
Fam.  16,  26,  2;  Lucr.  4,  1168:  Horat.  Carm.  1,  13,  7;  Sat.  1,  1, 
42;  1,  8,  43;  2,  3,  256;  Epist.  1,  1,  18;  1,  10,  25;  Verg.  Aen.  3, 
50;  9,  546;  Sallust.  lug.  4,  7;  Histor.  1,  65  ed.  D.  (K.  64;  G.  85); 
Ovid.  Amor.  1,  4,  52;  1,  4,  64;  2,  19,  39;  Heroid.  \Q  (17),  261; 
18  (19),  56;  19  (20),  131;  Ars  am.  1,  619;  Remed.  am.  33  und 
212;  Met.  3,  313;  3,  371;  11,  762;  14,  275;  Trist.  3,  1,  21;  4, 
10,  20;  Fast.  1,  425;   3,  19;   6,  337;  6,  553;  Liv.  21,  63,  9;  22, 


—     571     - 

16,  6;  25,  24,  3:  39,  4,  8;    Tibull.  1,  2,  10;    1,  2,  19;    1,  5,  65 
I,  6,  5;  1,  8,  35;  2,  1,  75;  2,  5,  53;  2,  6,  45;  3,  8,  8;  3,  9,  9 
3,   9,  21;    Ilias   Lat.  708;   Quint.  1,  11,  19;   Tacit.   Ann.  11,  12 
13,  8;  13,  37;  Histor.  1,  33;  2,  51;  2,  88;  4,  56;  Plin.  N.  H.  10 
33,  51  (102);  18,  3.  3  (12);  Plin.  Epist.  1,  13,  3;  Suet.  Nero  23 
Frontin.  Strateg.  1,  5,  9;  lustin.  17,  3,  18;  41,  1,  10;  Treb.  Poll 
XXX  tyr.  24,  3;  Apul.  Met.  9,  21  S.  632;  Aurel.Vict.  Caes.  33,  12 
Mythogr.  Vatic.  1  (2),  122;  1  (2),  164;  2,  197;  Orest.  trag.  676 
Dracont.  Carm.  prof.  8,  497;  10,   183;  Hosid.  Geta  in  der  Anthol. 
Lat.  ed.  Burmann  1,  178  (Meyer  235;  Riese  17;  Baehrens  4,  207) 
V.  426;  Anthol.  Lat.  ed.  Riese  21,   148  (Baehrens  4,  211).    Vergl. 
S.  Preufs,  De  bimenibris  dissoluti  apud  Script.  Rom.  usu  p.  58. 

Insertim  wurde  Lucr.  2,  115  gelesen;  Wakefield  und  Lachmann 
haben  aus  den  besten  Hdschr.  inserti  oder  insertei  aufgenommen. 

Partim  häufig. 

Praesertim  häufig. 

Übertim  Catull.  %Q,  17;  Senec.  Contr.  9,  25,  7;  Fronto  ad 
Anton.  Pium  7,  3;  Suet.  Caes.  81  und  Tit.  10;  Petron.  72,  1; 
134,  5;  Apul.  Met.  3,  l  S.  173;  5,  5  S.  329;  8,  19  S.  560;  10,  3 
S.  683;  Augustin.  Civ.  Dei  14,  24  (II  51,  15);  Confess.  1,  7,  11; 
3,  12;  Amm.  Marcell.  22,  15,  5;  Claudian.  Laus  Seren.  214;  Sidon. 
Epist.  4,  23,  1;  Macrob.  Sat.  1,  2,  12. 

Forcelliui  im  Glossar  ohne  Beleg:  cartim. 

?.)  Adverbia  auf  — tim  mit  vorhergehendem  s: 

Caelestim  Virgil.  Gramm,  ep.  4  p.  72  ed.  Mai  und  Gloss.  nov. 
Latin,  p.  7. 

Confestim  häufig. 

Congestim  Apul.  de  mag.  35  S.  474. 

Digestim  Prudent.  Perist.  2,  129. 

Festim  Virgil.  Gramm,  de  scinderatione  fonorum  ed.  Huemer 
p.  80,  10. 

Haustim  Thes.  nov.  Latin,  p.  271. 

Mardfestim  Cass.  Felix  1  (p.  2,  13). 

Forcellini  im  Gloss.  ohne  Beleg:  aggestim. 

fj)  Adverbia  auf  — tim  mit  vorhergehendem  x: 

Commixtim  Hieronym.  praef.  in  Isaiam. 
Contextim  Plin.  N.  H.  10,  53,  74  (147);  Augustin.  Epist.  112, 
15;  147,  37:  Consens.  Euang.  3,  1. 


-     572     — 

Inmixtim  Konjektur  von  Gruter  in  Plaut.  Aulul.  2,  3,  12  (279) 
hat  Götz  in  den  Text  gesetzt,  Leo  schreibt  inmixtum. 

luxtim  Liv.  Andron.  (trag.  11)  bei  Nonius  p.  127,  35;  Sisenn. 
(fr.  3  ed.  Peter  p.  276,  14)  ebendaselbst;  Lucr.  4,  499;  4,  1213; 
Suet.  Tib.  33;  Apul.  Met.  2,  13  S.  121  und  Flor.  23  S.  103;  lul. 
Valer.  1,  24  (33,  28  ed.  Kubier);  1,  28  (37,  25);  1,  31  v.  47 
(43,  3);  1,  42  (52,  20);  2,  29  (101,  8);  3,  53  (161,  16);  Claud. 
Mamert.  Stat.  anim.  1,  25  (p.  91,  11  ed.  Engelbrecht). 

Mixtim  Varro  Sat.  Menip.  386;  Lucr.  3,  566;  Prudent.  Apoth. 
1008;  Hamart.  77;  contr.  Symmach.  2,  420  und  Perist.  6,  141; 
10,  848;  Donat.  de  trag,  et  comoed.  a.  E.,  wo  aber  mistim  ge- 
schrieben ist. 

Permixtim  Cic.  Invent.  1,  30,  49;  Prudent.  Perist.  11,  192; 
lustin.  Instit.  2,  20,  3;  Gros.  5,  19,  12;  PauL  Nol.  Carm.  21,  213. 

Paucker  a.a.O.  ohne  Beleg:  admixtim. 

b)   Adverbia   auf  — sim. 

a)  Adverbia  auf  — asim: 

Corrasim  Thes.  nov.  Latin,  p.  503. 

Rasim  ebendaselbst. 

Paucker  a.  a.  0.  ohne  Beleg :  suasim. 

ß)  Adverb,  auf  — aesvn: 

Caesim  Cic.  Grat.  67,  225;  Liv.  7,  10,  9;  22,  46,  5;   Colum. 

4,  25,  2;   4,  25,  3;   Quint.  9,   4,  126;    11,  3,  102;    Suet.    Calig. 

58;   Pacat.  Panegyr.  36   (p.  303,  24);   Veget.   de  re  milit.  1,  12; 

2,  23;  3,  4. 

J-)  Adverbia  auf  — isim: 

Divisim  Hieronym.  Epist.  100,  14.  Früher  wurde  es  auch  bei 
Gell.  7  (6)  2,  12,  Apul.  Ascl.  19  S.  302  und  Paul.  Dig.  45,  1,  85 
im  Eingang  gelesen,  doch  ist  es  nach  den  besten  Hdschr.  in  der 
ersten  Stelle  mit  divise,  in  der  letzten  mit  divisum  vertauscht  und 
in  der  mittleren  gestrichen. 

Incisim  (vergl.  caesim)  Cic.  Grat.  63,  213;  67,  223  und  67,  225. 

Indivisim  Acta  Mart.  11%  22  (Sittl,  Wölfflins  Archiv  3  p.  253). 

Forcellini  im  Glossar  ohne  Beleg:  concisim. 

d)  Adverbia  auf  — osi7n: 

Corrosim  Thes.  nov.  Latin,  p.  502;  507. 
Rosim  Thes.  nov.  Latin,  p.  502. 


-     573    — 

e)  Adverbia  auf  — usim: 

Confusim  Varro  L.  L.  9,  1,  4. 

Efusim  Schol.  epod.  Horat.  13,  2  (vergl.  Kukula  a.  a.  0.  p.  44); 
Thes.  nov.  Latin,  p.  243. 

Fusim  Thes.  nov.  Latin,  p.  243. 

Suhmusim  Gloss.  bei  Mai,  Class.  auct.  VI  p.  546. 

Tusini  Thes.  nov.  Latin,  p.  57L 

C)  Adverb,  auf  — sim  mit  vorhergehendem  l: 

Expulsim  Nigid.  Figul.  bei  Nonius  p.  104,  32;  Varr.  Sat. 
Menip.  456. 

rj)  Adverbia  auf  —sim  mit  vorhergehendem  n: 

Consensim  Thes.  nov,  Latin,  p.  4. 
Ostensim  Thes.  nov.  Latin,  p.  571. 

Pensim  ist  Gell.  1,  3,  12  als  Variante  verzeichnet,  vergl.  Hertz 
z.  d.  St.  p.  45. 

Sensim  häufig. 

Tensim  Thes.  nov.  Latin,  p.  570. 

Tunsim  Gloss.  loh.  de  lanua. 

d)  Adverb,  auf  —sim  mit  vorhergehendem  p: 
Lapsim  Thes.  nov.  Latin,  p.  300. 

i)  Adverbia  auf  —sim  mit  vorhergehendem  r: 

Sparsi'm  Gell.  11,  2,  5;  Apul.  Met.  10,  34  S.  748;  Lactant. 
Instit.  1,  2,  6;  Amm.  Marceil.  16,  12,  21;  18,  8,  8;  Claud.  Mamert. 
3,  16  (185,  5);  Gros.  3,  6,  5;  7,  33,  14;  Macrob.  Sat.  5,  4,  1; 
Hieronym.  in  Ephes.  III  praef. 

Adversim  las  Mai  bei  lul.  Valer.  1,  13  und  1,  29,  aber  Kühler 
schreibt  an  erster  Stelle  (p.  24,  1)  nach  dem  cod.  Taurin.  adver sum 
(der  Ambros.  und  Parisin.  haben  adversim)  und  an  zweiter  Stelle 
(p.  39,  7)  ebenfalls  nach  dem  cod.  Taurin.  adversus  (der  Ambros. 
hat  adversi). 

Aspersim  Thes.  nov.  Latin,  p.  548. 

Aversim  Claud.  Mamert.  Stat.  anim.  1,  25  (89,  12).  Paucker, 
Supplem.  1,  15  und  Addenda  lex.  Latin,  p.  2  citiert  diese  Stelle 
unrichtig  adversim. 

Contraversim  schreibt  Hildebrand  Apul.  de  mag.  15  S.  422, 
aber  Krüger  hat  diese  Form  nicht  aufgenommen. 


—     574    — 

Converstm  Firm.  Mat.  Mathem.  2,  32  und  Mart.  Capell.  5,  491. 

Dispersim  Varro  R.  R.  1,  1,  7;  3,  2,  13;  Suet.  Caes.  80;  Interpr. 
Iren.  1,  9,  4. 

Retroversim  Claud.  Mamert.  1,  7  (45,  10). 

Reversim  Mar.  Victorin.  adv.  Arium  2,  11. 

Transversim  Tertull.  de  bapt.  8;  Augustin.  Solil.  1,  4,  10; 
Claud.  Mamert.  1,  25  (p.  90,  11  und  p.  90,  14). 

Universim  Colum.  6,  29,  3;  Gell.  1,  3,  22;  Cael.  Aurel.  Chron. 
5,  10,  13. 

Cursim  häufig. 

Decursim  Thes.  nov.  Latin,  p.  92;  181. 

Deoccursim  Thes.  nov.  Latin,  p.  173. 

Discursim  lul.  Valer.  1,  51  (p.  62,  17  ed.  Kubier). 

Incursim  Caecil.  (com.  46)  bei  Nonius  p.  127,  22  und  Fronte 
ad  Ver.  2,  6  (4,  3). 

Transcursim  Petr.  Chrysolog.  Serm.  117. 

x)  Adverbia  auf  — sirn  mit  vorhergehendem  s: 

Passim  häufig. 

Cessim  Varro  (Sat.  Menip.  471  ed.  Bücheier)  bei  Nonius  p.  247, 
31  und  p.  276,  8,  wo  cossim  gelesen  wird  (vergl.  L.  Müller  p.  380, 
31);  Alfen.  Dig.  9,  2,  52  §  2  (bis);  lustin.  2,  12,  7;  Veget.  Ars 
veter.  3,  22,  1;  de  re  milit.  3,  22  (p.  112,  19);  Apul.  Met.  2,  15 
S.  125;  Mart.  Capell.  8,  805.     Vergl.  Hand,  Tursell.  2,  29. 

Compressim  Thes.  nov.  Latin,  p.  425. 

Digressim  Thes.  nov.  Latin,  in  prolog.  p.  4. 

Expressim  Ulpian.  Dig.  18,  4,  2  §  13;  Paul.  Dig.  46,  3,  98 
§  5  und  Modest.  49,  1,  19;  Impp.  Dioclet.  et  Maxim.  Cod.  9,  23,  6; 
Imp.  Anastas.  Cod.  7,  39,  4;  7,  51,  6;  Imp.  lustinian.  Cod.  5,  13,  1 
§  13;  6,  40,  3;  6,  51,  1  §  11. 

Indefessim  Sidon.  Epist.  3,  2,  4;  Claud.  Mamert.  Stat.  anim. 
1,  6  (43,  23);  1,  7  (45,  7);  1,  21  (74,  11). 

Pedepressim  et  pedetemtim  dictum  est  caute,  quasi  lenta  et 
tarda  itione  Nonius  p.  29,  1. 

Pressim  Apul.  Met.  2,  16  S.  127  und  2,  30  S.  166. 

Recessim  Konjektur  von  Valla  haben  Götz  und  Leo  Plaut. 
Amphitr.  5,  1,  60  (1112)  in  den  Text  gesetzt,  die  Hdschr.  haben 
recessum;  Casin.  2,  8,  7  (334),  in  der  Anführung  bei  Nonius 
p.  145,  12  ist  dafür  retrovorsum  und  in  der  Hdscbr.  des  Festus 
unter  nepa  S.  165  eine  Lücke;  Chalcid.  Tim.  45  A  (p.  51,  12)  und 
235  (p.  271,  4). 


-     575    — 

Suppressim  Thes.  nov.  Latin,  p.  565. 

Cuhitissim  Plaut.  Gas.  5,  2,  42  (766)  ist  sehr  unsicher,  aus 
dem  vet.  wird  cubitis  im,  aus  anderen  Büchern  cubiti  sim  bemerkt. 

Discissim  Thes.  nov.  Latin,  p.  565. 

Scissim  Prudent.  Diptych.  34. 

Suhinissim  Suet.  Aug.  14  und  Gell.  17,  8,  7. 

■  Vicissim  häufig. 

Cossim  Pompon.  (com.  129)  bei  Nonius  p.  40,  24;  Varro  (Sat. 
Menip.)  bei  Nonius  p.  247,  31  und  276,  8,  Bücheier  471  schreibt 
cessim,  vergl.  dieses.  Nonius  p.  40,  24  sagt:  cossim  dictum  quasi 
coxim.  Letztere  Form  findet  sich  nirgends,  denn  Apul.  3,  1  S,  173 
schreibt  Eyssenhardt  (p.  39,  7)  nach  dem  cod.  Laurentianus  cossim, 
Hildebrand  hatte  hier  die  Form  coxim  aufgenommen,  vergl.  Corssen, 
Beiträge  p.  288.  Bei  demselben  Apul.  Met.  2,  17  S.  131  ist  will- 
kürlich cossim  oder  coxim  statt  des  in  allen  Büchern  überlieferten 
sensim  geschrieben,  vergl.  Hildebrand  p.  115. 

Ossim  Thes.  nov.  Latin,  p.  387. 

Paucker  a.  a.  0.  ohne  Beleg:  sessim  (vergl.  K.  Weymann, 
Wölfflins  Archiv  2  p.  266),  spissim. 

X)  Adverbia  auf  — xim: 

Taxim  mit  tacitus  verbunden  Pompon.  (com.  23)  bei  Nonius 
p.  178,  18;  mit  tacitulus  Varro  (Sat.  Menip.  187)  bei  Nonius  p.  47, 
21  und  (Sat.  Menip.  318)  p.  550,  14. 

Amplexim  Thes.  nov.  Latin,  p.  59. 

Nexini  Thes.  nov.  Latin,  p.  372. 

Perplexim  belegt  Nonius  p.  515,  20  mit  Plaut.  Stich.  1,  2,  18 
(76)  und  einer  Stelle  des  Cass.  Hemina  (fr.  10  ed.  Peter  p.  98,  9); 
die  Stelle  des  Plautus  hat  auch  Charis.  2,  13  S.  190  (213,  26). 

Fexim  Thes.  nov.  Latin,  p.  435;  476. 

Reßexim  Apul.  Dogm.  Plat.  3  S.  272  und  S.  274;  Mart.  Capell. 
4,  411. 

Enixim  Sisenn.  (fr.  HO  ed.  Peter  p.  292,  6)  bei  Nonius  p.  107,  16. 

Coxim  vergl.  cossim. 

Fluxim  Thes.  nov.  Latin,  p.  173. 

c)  Adverbia  auf  — rim  u.  a. 
a)  Adverbia  auf  — rim: 

Zonarim  GIoss.  bei  Löwe,  Prodr.  Gloss.  p.  233. 
Ädfabrim  Gloss.  bei  Mai,  Class.  Auct.  VI  p.  503. 


—    576    — 

Interim  sehr  häufig. 

TJherim  Gloss.  bei  Mai,  Class.  Auct.  VI  p.  549. 

Surim  Thes.  nov.  Latin,  p.  557. 

ß)  Adverbia  auf  — lim  und  — vim: 

Calim  Gloss.  Placid.  p.  29  ed.  Deuerling. 

Callim  antiqui  dicebant  pro  clam  Paul.  Fest.  p.  47;  vergl. 
Corssen,  Aussprache  I  p.  462. 

Levim  erklärt  Virg.  Gramm,  ed.  Mai  p.  89  für  secus  und  livim 
für  iuxta. 

Floccim  Gloss.  bei  Mai,  Class.  Auct.  VI  p.  525. 

3.  II.  Feminine  Accusative  Singularis  von  Adjektiv- 
und  Pronominalstämmen  sind  folgende  zu  Adverbien  gev^ordene 
Formen: 

Clam,  wofür  die  Alten  callim  sagten,  vergl.  Paul.  Fest.  p.  47, 
Hand,  Tursellin.  II  p.  89,  Preufs,  De  bimembris  dissoluti  apud 
scriptores  Rom.  usu  p.  57,  58. 

Comoram  Gloss.  Placid.  ed.  Deuerling  p.  26. 

Coram  ist  in  der  alten  Sprache  immer  Adverb,  erst  Cicero 
gebraucht  es  auch  als  Präposition,  vergl.  J.  H.  Schmalz,  Zeitschr. 
für  Gymnasialwesen  1881  p.  98.  —  Das  Kompositum  incoram  ist 
spätlateinisch,  so  Apul.  Met.  7,  21  S.  488;  9,  10  S.  611;  9,  15 
S.  621;  10,  5  S.  689;  10,  23  S.  721;  Symmach.  10,  7  (ed.  Seeck 
p.  270,  20),  an  den  beiden  letzten  Stellen  steht  incoram  ohne 
abhängigen  Genetiv,  mit  dem  es  an  den  ersten  Stellen  verbunden 
ist,  Hand  a.  a.  0.  II  p.  131  will  in  coram  getrennt  schreiben,  worin 
ihm  aber  die  Herausgeber  nicht  gefolgt  sind.  Für  incoram,  das 
Hand  a.  a.  0.  III  p.  358  mit  Symm.  3,  3  belegt,  schreibt  jetzt 
Seeck  (p.  70,  31)  coram  in  eo  reperire  posse. 

Palam  als  Adverb  häufig,  als  Präposition  selten,  vergl.  Hand, 
Tursell.  IV  p.  382.  Komposita  sind:  Impalam  Hilar.  adv.  Constant. 
p.  199,  vergl.  Hand  a.  a.  0.  p.  386  —  Fropalam^  vergl.  Hand  a.  a.  0. 
p.  598. 

Perperam^  zu  dem  defektiven  Adjektiv  perperum  gehörig,  vergl. 
auch  Nonius  p.  150.  Varro  L.  L.  9,  8,  14;  9,  11,  17;  R.  R.  1, 
69,  2;  Plaut.  Amphitr.  1,  1,  92  (248);  Casin.  2,  6,  15;  Capt.  2, 
2,  78  (328);  Menaech.  5,  5,  59  (962);  Mil.  Glor.  2,  4,  39  (392); 
2,  5,  25  (435);  Mostell.  4,  2,  52  (968);  Terent.  Phorm.  5,  1,  18 
(745);  Cornific.  2,  3,  5;  2,  27,  44;  Cic.  Invent.  1,  53,  102;  pro 
Quinct.  8,  31;  Verr.  2,  13,  33;   2,  13,  34;   2,  23,  57;  pro  Caec. 


-     577     - 

24,  69;  25,  71;  Auct.  bell.  Hisp.  12,  3;  Nigid.  Figul  bei  Gell.  13, 

6,  3;  Sempr.  Asell.  (fr.  2  ed.  Peter  p.  179,  1)  bei  .Gell.  5,  18,  9; 
Sallust.  lug.  31,  27;  Liv.  1,  23,  8;  1,  33,  8;  40,  14,  9;  Colum. 
11,  1,  9;  Petron.  75;  Senec.  Epist.  9,  13;  Plin.  Epist  3,  5,  12; 
Suet.  Caes.  56;  Aug.  92;  Tiber.  33;  Domit.  10;  Sulp.  Vict.  Rhet. 
p.  313,  6  H.;  Gell.  2,  7,  7;  4,  9,  5;  Fronto  ad  Anton,  de  elo- 
quentia  ed.  Naber  p.  143,  11;  Cod.  lustin.  3,  28,  3;  8,  38,  14; 
Paul.  Digest.  34,  5,  24  (25);  Alien.  Varus  in  Digest.  42,  1,  62; 
Julian,  ebend.  46,  8,  22  §  4  und  Papinian.  ebend.  47,  2,  80  (82) 
§  5,  vergl.  H.  E.  Dirksen  in  Man.  latinitatis  fontiuna  iuris  civilis 
p.  705;  Vulg.  Epist.  ad  Corinth.  1,  13,  4;  Claud.  Mamert.  Stat. 
anim.  3,  14  (181,  17);  ebendas.  schreibt  auch  Eugelbrecht  1,  1 
(21,  7)  jetzt  perperam  und  nicht  perpere,  wie  die  Lexica  alle  an- 
führen. Vergl.  über  perperam  Hand  a.  a.  0.  IV  463;  Landgraf, 
De  Cicer.  elocutione  p.29;  Hellmuth,  Prior.  Cic.  orat.  sermo  (Act. 
Erlaug.  I)  p.  113;  Thielmann,  De  sermonis  proprietatibus  quae 
leguntur  apud  Cornificium  et  in  primis  Ciceronis  libris  p.  45. 

Promiscam  ^  zu  dem  Adjektivum  promiscuus  oder  promiscus 
gehörig,  bemerkt  Paul.  Festi  p.  224,  8;  es  findet  sich  Plaut.  Pseud. 
4,  5,  11  (1062).     In  der  Note  z.  d.  St.  führt  Lorenz  auch  Rud.  4, 

4,  138  (1182)  und  Afran.  261  an,  aber  Rud.  1182  eamus  [hinc] 
intro  omnes,  quando  operam  promiscam  damus  ist  insofern  nicht 
ganz  sicher,  als  promiscam  hier  auch  Adjektivattribut  zu  operam 
sein  kann,  doch  läfst  sich  etwas  Genaueres  erst  dann  feststellen, 
wenn  sicher  nachgewiesen  ist,  ob  Plautus  zu  operam  dare  nur 
Adverbia  setzt  oder  auch  Adjectiva  damit  verbindet.  Sonst  pflegt 
zu  operam  dare  gewöhnlich  ein  Adverb,  gesetzt  zu  werden,  vergl. 
Heumann,  Progr.  Dilliogen  1850  p.  20,  21,   aber  Cicero  Ep.  Att. 

5,  3,  3  sagt  auch:  Nicanor  tuus  operam  mihi  dat  egregiam,  vergl. 
J.  H.  Schmalz,  Antibarbarus  von  Krebs  II  p.  196.  An  der  zweiten 
von  Lorenz  angeführten  Stelle  (Afran.  261)  konjiziert  für  das  hand- 
schriftliche promiscit  Ribbeck  promisce,  was  auch  L.  Müller  Nonius 
p.  434,  8  aufgenommen  hat.  Scaliger  empfahl  promiscam  auch  in 
der  Stelle  des  Varro  (Sat.  Menipp.  71)  bei  Nonius  p.  361,  26,  wo 
in  den  Hdschr.  promisque  ist,  was  auch  Ribbeck  und  L.  Müller 
geschrieben  haben. 

Protinam  oder  protenam  belegt  Nonius  p.  376,  4  mit  Naev. 
(35)  in  Colace,  Plaut.  Curcul.  2,  3,  84  (363)  und  in  Astraba.  Pro- 
tinam haben  ferner  Naev.  (61)  in  Lampadione  nach  Varro  L.  L. 

7,  6,  107;  Plaut.  Casin.  5,  3,  16;  Bacch.  3,  1,  7  (374);  Mil.  Glor. 
4,  4,  56  (1193)  und  Persa  4,  5,  8  (680);  Terent.  Phorm.  1,  4,  13 

Neue -Wagener,  Lat.  Formenlehre,     ü.     3.  Aufl.  37 


—    578    — 

(190)  nach  Paul.  Festi  p.  226,  20  und  Donat  z.  d.  St.,  welcher 
hinzufügt:  sie  Nigidius  legit  (in  den  Hdschr.  des  Terentius  pro- 
tinus,  in  der  Aniührung  bei  Charis.  2,  13  S.  188  [211,  16J  pro- 
tinum;  vergl.Wolfflins  Archiv  1  p.  136).  Protinam  ist  auch  im  Gloss. 
Plautinum,  vergl.  Ritschi,  Opusc.  II  p.  244,  245.  Brix  zu  Plaut. 
Mil.  Glor.  1193  sagt:  Zu  Varros  Zeit  war  das  Wort  bereits  aufser 
Gebrauch  gekommen  und  wurde  deshalb  oft  mit  dem  temporalen 
protenus  verwechselt. 

Tarn  ist  der  weibliche  Accusativ  des  demonstrativen  Prono- 
minalstammes, vergl.  Corssen,  Beiträge  p.  272 — 279.  Aus  einer 
energischen  Hinweisung,  sagt  Ribbeck,  Beiträge  zur  Lehre  von 
den  latein.  Partikeln  p.  28,  entwickelte  sich  unter  Umständen,  bei 
Erwägung  verschiedener  Seiten,  Gesichtspunkte,  Thatsachen,  die 
schärfere  Betonung  des  einen  Punktes  im  Gegensatz  zu  den  an- 
deren, und  so  wurde  tarn  Adversativpartikel,  welche  in  der  Zu- 
sammensetzung tametsi  noch  allgemein  üblich  geblieben  ist.  Festus 
p.  360,  5  sagt:  Antiqui  tarn  etiam  pro  tarnen  usi  sunt,  ut  Naevius 
(com.  130),  Ennius  (Fab.  447  ed.  L.  Müller),  Titinius  (com.  156, 
157),  aufserdem  noch  Plaut.  Stich.  1,  1,  44  und  nach  Bothes  Ver- 
besserung auch  Ritschi  und  Götz  in  Mercat.  4,  3,  33  (733),  ferner 
Fronton.  Epist.  ad  Verum  Imperat.  Aurel.  II  (p.  120,  7  ed.  Naber) 
und  Past.  Herm.  2,  11  Palat.  Vergl.  Fleckeisen  praef.  ad  Plaut, 
p.  XV,  Holtze,  Syntaxis  prisc.  Lat.  Script.  II  p.  351. 

Quam  ist  Accusativform  von  qui.  Für  quam  sagten  die  Alten 
quamde  nach  Fest.  p.  261,  4,  welches  derselbe  mit  Lucr.  1,  640 
und  Ennius  (Fab.  98  und  132  ed.  L,  Müller)  belegt,  zu  denen 
noch  eine  von  Festus  unter  topper  p.  352,  9  erhaltene  Stelle  des 
Naevius  oder  vielmehr  des  Livius  Andronicus  (ed.  Baehrens  fr.  22 
p.  40):  quamde  mare  saevom  kommt.  Aufserdem  ist  quamde 
noch  konjiziert,  so  Naev.  bell.  Punic,  (v.  3  ed.  L.  Müller)  bei 
Prob,  in  Bucol.  6,  31  von  Fleckeisen  (Krit.  Miscellen  p.  21),  was 
auch  L.  Müller  in  den  Text  gesetzt  hat;  so  schreibt  auch  Ribbeck 
Acc.  (267)  bei  Nonius  p.  261,  10  auf  Bothes  Vorschlag  für  das 
handschriftliche  quam  die  Form  quamde,  während  L.  Müller  im 
Nonius  quoniam  liest.  Quamde  ist  noch  vorgeschlagen  Plaut.  Trucul. 
627  und  Pseud.  140.  Vergl.  über  quamde  die  von  A.  Reichardt  in 
Fleckeisens  Jahrb.  1889  p.  122  angeführten  Stellen.  —  Komposita 
sind  perquajn,  quaniguam,  quamvis,  quamlibet. 

Äliquam  (seil,  partem)  kommt  in  der  Verbindung  mit  diu 
häufig  vor,  mit  multi  scheint  es  ein  Archaismus  zu  sein,  da  ali- 
quam  muht  sich  nur  einmal  bei  Cicero  in  einer  der  älteren  Reden, 


—    579    — 

Verr.  4,  25,  56,  uud  dann  wieder  bei  den  altertümliche  Ausdrücke 
liebenden  Schriftstellern  Gellius  und  Apuleius  findet,  so  aliquam 
niultos  Gell.  3,  10,  17;  ahquam  multos  dies  Apul.  Flor.  3,  16  S.  61; 
aliquam  multis  diebus  de  mag.  72  S.  545;  post  aliquam  multum 
temporis  Met.  11,  26  S.  809;  aliquam  multum  a  me  remota  est 
de  mag.  4  S.  388  und  nach  der  Konjektur  von  Gronov  aliquam 
multum  viae  Met.  5,  26  S.  368,  was  Eyssenhardt  in  den  Text  ge- 
setzt hat,  Hildebrand  aber  schreibt  ante  quam  multum  viae.  An 
folgenden  Stellen  ist  aliquam  konjiziert,  aber  von  den  neuesten 
Herausgebern  nicht  aufgenommen,  so  vermutet  Oudendorp  post 
aliquam  multum  temporis  Met.  1,  24  S.  74  (vergl.  die  oben  aus 
Met.  II,  26  S.  809  angeführte  Stelle),  Hildebrand  und  Eyssenhardt 
aber  schreiben  post  aliquantum  multum  temporis;  ferner  Ouden- 
dorp und  Hildebrand  aliquam  multo  natu  maiorem  de  mag.  97 
S.  593,  aber  Krüger  hat  alioqui  multo  natu  maiorem.  Wenn 
aber  aufserdem  aliquam  plures  aus  Tertullian  Apol.  12  angeführt 
wird,  sagt  Wölfflin,  Komparation  p.  22,  so  haben  sowohl  die 
besten  Handschriften  als  auch  die  Ausgabe  von  üehler  eine  andere 
Lesart:  iidem  estis,  qui  Senecam  aliquem  pluribus  et  amarioribus 
de  vestra  superstitione  perorantem  repreheudistis,  welche  dem 
Sprachgebrauche  des  Autors  vollkommen  entspricht. 

lam  ist  nach  Corssen,  Beiträge  503  aus  der  Accusativform 
*dia — m  entstanden,  indem  hier  wie  in  lovis  für  Djovis  das  an- 
lautende d  abgefallen  ist;  Bopp  (vergl.  Gramm.  H^  p.  83)  leitet 
iam  vom  relativen  Pronominalstamme  ja —  her. 

Die  Komposita  mit  der  Endung  —fariam  später. 

4.  HL  Accusative  Singularis  des  Neutrums  von  Ad- 
jektiv- und  Pronominalstämmen  sind  z.  B,  folgende  Formen: 

a)  Aeternnm  Horat.  Epist.  1,  10,  41;  Verg.  Aen.  6,  401;  6, 
617;   11,  97  und  98;  Georg.  2,  400;  Sidon.  Carm.  22,  72. 

Aliquantulum  Plaut.  Mercat.  3,  4,  55  (640);  Terent.  Heaut. 
1,  1,  111  (163);  Cornific.  4,  9,  13  ed.  Friedrich  (Kayser  schreibt 
aliquantum);  Aurel.  Vict.  Orig.  16,  3  und  mit  einem  Komparativ 
aliquantulum  breviora  Gell.  1,  1,  2.  Im  Cicero  ist  aliquantulum 
an  allen  Stellen,  an  denen  es  früher  gelesen  wurde,  auf  hand- 
schriftliche Autorität  hin  in  aliquantum  geändert,  vergl.  C.  F.  W. 
Müller  zu  Cic.  Laelius  von  Seyffert  p,  287. 

Aliquantum  Plaut.  Asin.  2,  3,  20  (400);  Bacch.  1,  1,  73  (106); 
Trinum.  2,  4,  116  (517);  3,  1,  24  (625);  Cato  R.  R.  40,  2;  Cic. 
Orat.  40,  138;  Divin.  in  Caecil.  15,  48;  15,  49;  pro  Cluent.  51, 
140;  Phil.  8,  9,  27;  Fin.  2,  14,  45;  3,  14,  48;  Tuscul.  5,  6,  15; 

37* 


—     580    — 

Divinat.  1,  33,  73;  2,  1,  3;  Legg.  1,  2,  7;  Off.  1,  1,  1;  2,  8, 
31;   Lael.  12,  40;    Parad.  3,  1,  20;    6,  3,  50;    Ep.  Farn.  4,  6,  1; 

5,  13,  2;  Corn.  Nep.  Epam.  9,  2;  Sallust.  lug.  79,  4;  Liv.  5,  23,  4; 
22,  18,  2;  28,  13,  10;  30,  10,  12;  31,  24,  14;  39,  29,  1;  Suet. 
Tib.  13;  auch  mit  dem  Komparativ  kommt  aliquantum  vor  (vergl. 
Wölfflin,  Komparat.  p.  35):  Terent.  Eun.  1,  2,  51  (131);  Heaut.  1, 
2,  27  (201);  Liv.  1,  7,  9;  5,  21,  14;  25,  11,  9;  40,  40,  1;  Valer. 
Maxim.  5,  9,  3  und  Pompon.  Mel.  3,  21, 

Cassum  (vergl.  Wöllfliü,  Arch.  2  p.  14,  15  und  615)  bei  Tertull. 
Pall.  4;  Mart.  Capell.  2,  109;  Marius  Victor,  ad  lustin.  Manich. 
16;  Constitution.  Sirmondi  XV;  Gloss.  ed.  Götz  et  Gundermann  II 
p.  98,  20  und  365,  29;  vergl.  Senec.  Herc.  Oct.  352  und  Apul.  Met. 

6,  27  S.  435.     Für  cassum  sagte  man  gewöhnlich  in  cassum. 

Ceterum  ist  bei  Cicero  sehr  selten  (Ep.  ad  Quint.  fr.  2,  12 
(14),  I),  bei  Caesar  kommt  es  gar  nicht  vor,  Sallust  hat  es  im 
Catilina  dreimal,  im  lugurtha  fünfzigmal  gebraucht,  vergl.  Wölfflin, 
Archiv  2  p.  90,  91;  Hand,  Tursellin.  II  p.  34;  Riemann  ^tudes  sur 
la  langue  et  la  grammaire  de  Tite-Live  p.  241. 

Circum,  quando  Tzipc^  demonstrat,  adverbium  est  locale,  sagt 
Prise.  14,  3,  33  S.  989  (II  41,  5).  Es  kommt  vor  bei  Varro,  Cato, 
Plautus,  Caesar,  Virgil,  Tibull,  Manilius,  Tacitus;  Cicero  aber 
scheint  es  nicht  angewandt  zu  haben,  vergl.  Hand  a.  a.  0.  II  p.  49. 

C ommodulum  Plaut.  Mil.  Glor.  3,  1,  155  (750)  und  Stich.  5, 

4,  8  (690),  dafür  auch  commodule  Plaut.  Rud.  2,  5,  11  (468)  und 
Arnob.  2,  18. 

Commodum  Plaut.  Amphitr.  2,  2,  37  (669);  Casin.  3,  4,  3; 
Mil.  Glor.  4,  4,  61  (1198);  Mercat.  1,  2,  106  (219);  Stich.  2,  2, 
41  (365)  und  Trinum.  2,  3,  9  (400);  5,  2,  12  (1136);  Terent.  Eun. 
2,  3,  52  (343)  und  Phorm.  4,  3,  9  (614);  Cic.  Verr.  3,  25,  61; 
Ep.  Att.  2,  12,  2;  10,  16,  1;  13,  9,  1;  13,  19,  1;  13,  30,  2;  Gell. 
2,  2,  2;   Apul.  Met.  1,  11  S.  44;    1,  14  S.  49;    1,  22  S.  70;   3,  1 

5.  172;  4,  20  S.  282  und  Flor.  3  S.  10;  Symmach.  Epist.  1,  11; 
2,  47;  3,  50,  dafür  commode  und  commodo,  vergl.  Hand  a.  a.  0. 
II  p.  99. 

Demum,  vergl.  Corssen,  Beiträge  p.  84,  85;  Ribbeck,  Lehre 
von  den  lat.  Partikeln  p.  6;  Hand  a.  a.  0.  p.  250.  Paul.  Fest, 
p.  70,  8:  demum,  quod  significat  post,  apud  Livium  demus  legitur 
(vergl.  Baehrens,  Fragm.  Poetarum  Roman,  p.  43  fragm.  44).  Die 
Form  demus  hat  Ritschi,  Plaut.  Trinum.  3,  3,  51  (781)  in  den 
Text  gesetzt,  worin  ihm  aber  Fleckeisen,  Brix  und  Niemeyer  nicht 
gefolgt  sind.     Bergk  (Auslautendes  D  im  alten  Latein  p.  132)  will 


—     581     — 

auch  Trucul.  2,  1 ,  34  (245)  mit  den  Hdschr.  B  C  D  demus  danunt 
lesen,  wie  auch  Scholl  schreibt. 

Exlremum  Verg.  Aen.  9,  484;  Ovid.  Met.  14,  431;  Trist.  1, 
3,  15;  Stat.  Theb.  10,  935,  vergl.  extremo. 

Iterum^  sehr  selten  itero^  so  auf  einer  Münze  des  Hadrian, 
vergl.  Cavedoni  bullet.  Napol.  1860  VIII  n.  181. 

Larcjum  Sidon.  Carm.  9,  24. 

Minimum  Varro  R.  R.  2,  1,  12;  3,  3,  3;  Cic.  Ep.  Farn.  1, 
9,  11;  Horat.  Carm.  1,  11,  8;  2,  6,  19;  Epist.  2,  1,  72;  Quint. 
5,  10,  5;  9,  4,  124;  10,  1,  44;  Plin.  N.  H.  18,  16,  43  (146);  Plin. 
Epist.  3,  5,  11;  noti  minimum  Varro  R.  R.  1,  2,  12;  Com.  Nep. 
Dion.  1,  2;  Liv.  33,  6,  6. 

MuHum  gilt,  wieWölfflins  Archiv  2  p.  98  gut  sagt,  in  der  Prosa 
als  legitimes  Adverbium,  z.  B.  neben  saepe  oder  diu,  so  P.  Scipio, 
qui  est  in  consulatu  mortuus,  non  multum  ille  quidem,  nee  saepe 
dicebat  Cic.  Brut.  34,  128;  saepe  et  multum  hoc  mecum  cogitari 
Cic.  Invent.  1,  1,  1;  diu  multumque  dubitavi  Cic.  Orat.  1,  1  u.  a. 
bei  Hand  a.  a.  0.  III  p.  668.  Auch  dient  multum  zur  Steigerung 
eines  Positivs,  vergl.  Wölfflin,  Komparat.  p.  8,  9  und  Archiv  1  p.  94, 
ferner  steht  multum  (für  multo)  bei  einem  Komparativ,  vergl. 
Wölfflin,  Komparat.  p.  36,  sehr  selten  bei  einem  Superlativ,  wie 
multum  carissimus  ac  desiderautissimus  filius  Augustin.  Epist.  139. 

Nimirum^  vergl.  Ribbeck,  Lehre  von  den  lat.  Partikeln  p.  15, 
16,  17:  Corssen,  Aussprache  II  508;  Hand  a.  a.  0.  IV  p.  203. 

Nimium,  vergl.  Hand  a.  a.  0.  IV  p.  207. 

No7i  ist  aus  noenum  (für  ne— oenum)  oder  noenu  entstanden. 
Nonius  p.  143,  33  und  144,  2  belegt  noenu  mit  Lucil.  (30,  23  ed. 
L.  Müller;  887  ed.  Lachmann)  und  noenum  mit  Varro  Epist.  ad 
Fuffium,  auch  wird  noenum  in  dem  Gloss.  Plautinum  aus  Plaut. 
Asin.  1,  1,  28  (67)  bemerkt  (vergl.  Ritschi,  Opusc.  II  p.  242), 
aufserdem  ist  noenu  Lucr.  3,  199  u.  4,  710  überliefert,  und  Cic.  Ep. 
Att.  7,  3,  10  ist  im  Med.  m.  pr.  noen,  m.  sec.  noenu  geschrieben, 
Baiter  und  Wesenberg  aber  haben  non.  Vermutet  ist  noenu  oder 
noenum  sehr  oft,  doch  selten  ist  der  Vorschlag  auch  in  den  Text 
gesetzt.  Noenum  schlägt  Lachmann  zu  Lucrez  3,  198  im  Enn. 
(Ann.  287  ed.  L.  Müller)  bei  Cic.  Cato  Mai.  4,  10  und  Off.  1,  24, 
84  vor  und  ist  von  Vahlen  und  L,  Müller  (vergl.  dessen  Kom- 
mentar p.  190  und  Einleitung  zu  Ennius  p.  201)  in  den  Text 
aufgenommen,  Baehrens  191  hat  non  enim.  Vahlen  schreibt  in 
seiner  Ausgabe  des  Ennius  (Ann.  411)  bei  Festus  p.  229  noenum 
für  das  handschriftliche  non  in,  was  Baehrens  liest;  Ribbeck  will 


-     582     - 

nolim,  L.  Müller  (Ann.  449)  noli.     Die  Konjektur  Ribbecks  noenu 
(Rhein.   Mus.  10,  277  Anm.)    im   Ennius   bei  Philargyr.   in  Verg. 
Georg.   4,  188   haben    sämtliche  neuere   Herausgeber   wie  Vahleu 
(Ann.  426),  L.  Müller  (Ann.  479)  und  Baehrens  (299)  aufgenommen. 
Fleckeisen   (N.  Jahrb.  1865   p.  620)  konjiziert  noenu  Enn.   (Fab. 
ed.  Ribbeck  201)  bei  Cic.  Rep.   1,  18,  30,  was  auch  Ribbeck  ge- 
schrieben hat,  nicht  aber  L.  Müller  (Fab.  76)  und  C.  F.  W.  Müller. 
Reichardt   (N.  Jahrb.  1889  p.  121)  will  noenum  Enn.   (Fab.  232) 
bei  Serv.  in  Verg.  Aen.  8,  361,  ebendasselbe  Christ  im  Enn.  (Inc. 
fab.   rel.  V   ed.    L.   Müller   p.  129)    bei   Cic.    Divinat.   2,   62,  127, 
was  auch  Aufnahme  gefunden  hat,  dagegen  ist  noenu,  was  Bergk 
(Opusc.  1    p.  304)   im   Enn.    (Sat.  21    ed.    L.  Müller)    bei   Nonius 
p.  470,  13  vermutet,  von  den  Herausgebern  nicht  geschrieben.    Von 
den  Konjekturen  noenu  und  noenum  im  Plautus  sind  nur  folgende 
zwei  in  den  Text  gesetzt,  so  noenu  von  Bothe  im  Trucul.  3,  2,  4 
(674)   ed.   Scholl  und  noenum  in   Apulis,    noenum   Aminulae   von 
Bücheier   (N.   Jahrb.  1863   p.  774)  im' Mil.   Glor.  3,  1,   53   (654) 
von  Brix  und  Lorenz.    Folgende  Vorschläge  sind  dagegen  von  den 
Herausgebern   nicht  gebilligt:    Von   Bücheier  a.  a.  0.   noenum  in 
Plaut.  Asin.  4,  1,  50  (808)  und  Pseud.  5,  1,  22  (1266);  von  Fleck- 
eisen (N.  Jahrb.  1870  p.  618)   noenum  in  Trucul.  2,  2,  53  (309), 
2,  3,  19  (340)  und  4,  3,  43  (817);  von  Lachmann  zu  Lucr.  3,  198 
noenum  Bacch.  4,  4,  84  (736),  vergl.  Götz  z.  d.  St.;   von  Ritschi 
(Neue  Plaut.  Exkurse  p.  40)  noenum  Mercat.  4,  4,  19  (765)  und 
Trinum.  8,  2,  79  (705).     Ribbeck  schreibt  noenum  Caecil.   (com. 
214)  bei  Cic.  Nat.  Deor.  1,  6,   13;   Afran.  (com.  311)   bei  Nonius 
p.  267,  32;  Nov.  (com.  20)  bei  Nonius  p.  116,  25;  Publ.  Syr.  494 
und  noenum  Afran.  (com.  370)  bei  Charis.  1,  S.  177  (197,   1),  an 
allen  diesen  Stellen   lesen   andere  Herausgeber   anders;   Bücheier 
a.  a.  0.  p.  774  noenu  CLL.  1   n.  1451,   vergl.   aufser   den  ange- 
führten Stellen  besonders'  A.  Reichardt  in  N.  Jahrb.   1889  p.  120 
bis  121. 

Parum  vergl.  Hand  a.  a.  0.  IV  p.  396. 

Farvulum  Cels.  7,  18  (p.  297,  5  D.);  Plin.  Epist.  8,  14,  14; 
8,  17,  6,  vergl.  Keil,  De  Plinii  emend.  II  p.  19. 

Paululum  Plaut.  Asin.  5,  2,  75  (925);  Terent.  Andr.  3,  5,  16 
(622);  Heaut.  5,  1,  26  (899);  Eun.  4,  4,  39  (706)  und  5,  2,  51 
(890);  Cic.  Nat.  Deor.  2,  46,  118;  Verr.  4,  19,  41;  post  redit. 
in  senatu  3,  7;  Caes.  bell.  Gall.  2,  8,  3;  Sallust.  Cat.  52,  18; 
55,  3;  59,  1;  61,  4;  lug.  65,  1;  Bist.  1,  60  D.  (Kr.  60;  G.  87); 
Liv.  2,  4,  7;   Quint.  10,  7,  8;   Tacit.  Ann.  15,  59;   Suet.  August. 


-     583     - 

26;  lustin.  9,  1,  6  und  13,  8,  9;  Gell.  12,  1,  1;  Augustin.  Civ.  Dei 
3,  27  (I  138,  29).  An  vielen  Stellen  wird  auf  Grund  der  besten 
Hdöchr.  da,  wo  früher  paululum  gelesen  wurde,  jetzt  paulum  ge- 
schrieben, vergl.  Keil,  De  Plinii  emend.  II  p.  19. 

Faulum^  vergl.  Hand  a.  a.  0.  IV  p.  410. 

Pausülidum  Plaut.  Rud.  3,  4,  24  (729);  Auct.  Vit.  Hilar. 
Arel.  2  n.  3;  pauxillulum  Sidon.  Epist.  8,  3,  3  (128,  6). 

Perpetuum  Stat.  Silv.  1,  1,  99;  Alcim.  Avit.  Epist.  46  (41) 
ed.  Peiper  p.  76,  18. 

Plerum  Sempron.  Asell.  (fragm.  3  ed.  Peter  p.  179,  9)  bei 
Prise.  5,  12,  65  S.  668  (I  182,  13). 

Plerumque  vergl.  Hand  a.  a.  0.  IV  p.  471;  Rönsch,  Semasio- 
logische  Beiträge  II  p.  77. 

Plurimum  kommt  oft  vor. 

Postremum  häufig. 

Potissimum  häufig;  für  potissime  wird  Cic.  pro  Mur.  2,  4 
potissimum  geschrieben  und  Cels.  3,  6  (86,  30)  als  unecht  ein- 
geklammert, vergl.  Daremberg  praef.  p.  XXII. 

Primum  häufig.  Wie  neben  primum  auch  primo  vorkommt, 
so  auch  neben  secundum,  tei-ttum,  quartum  u.  s.  w.  die  Formen 
secundo,  tertio,  quarto  u.  s.  w.,  vergl,  J.  H.  Schmalz,  Antibarbarus 
von  Krebs  II  p.  344.  Cicero  wollte  nach  der  Erzählung  des  Tiro 
bei  Gell.  10,  1  über  consul  tertio  und  consul  tertium  nicht  ent- 
scheiden, während  Varro  schrieb  (daselbst  §  6):  Aliud  est  quarto 
praetorem  fieri  et  quartum;  quod  quarto  locum  adsignificat  ac 
tres  ante  factos,  quartum  tempus  adsignificat  et  ter  ante  factum. 
Igitur  Ennius  (Ann.  326  ed.  L.  Müller)  recte,  quod  scripsit: 
»Quintus  pater  quartum  fit  consul«  et  Pompeius  timide,  quod  in 
theatro,  ne  adscriberet  consul  tertium  aut  tertio^  extremas  litteras 
non  scripsit.  Nonius  p.  435,  8  sagt:  Quay^tum  et  quarto  prudentes 
difi'erre  dixerunt.  Varro  Disciplinarum  quinto:  aliud  est  quarto 
praetorem  fieri  et  aliud  quartum,:  quarto  locum  significat  et  tres 
ante  factos;  quartum  tempus  significat  et  ter  ante  factum.  Ennius 
recte:  »Quintu'  pater  quartum  fit  consul,  vergl,  Note  von  L.  Müller 
z.  d.  St.  Gellius  10,  1,  10  führt  noch  aus  Cato  (Orig.  IV  fr.  10 
ed.  Jordan  p.  20,  12)  an:  Karthaginienses  sextum  de  foedere  de- 
cessere  und  fügt  hinzu:  Id  verbum  significat,  quinquiens  ante  eos 
fecisse  contra  foedus  et  tum  sextum. 

Quantum  auch  bei  einem  Komparativ  wie  Liv.  5,  10,  5  und 
42,  52,  10,  vergl.  tantum. 

Semjjerum  (=  semper)  lordan.  Getica  48,  249  und  48,  251. 


—     584     - 

Solum  oft. 

■  Summuni^  auch  summe.,  besonders  zu  einem  Positiv  gestellt, 
vergl.  Wölfflin,  Komparat.  p.  7,  8  und  Archiv  1  p.  93,  auch  steht 
es  bei  einem  Superlativ,  wie  vir  summe  observantissimus  Plin. 
Epist.  10,  26  (11),  1. 

Superbum  Sidon.  Carm.  15,  8. 

Tantum  zu  einem  Positiv  und  Superlativ  gesetzt,  wie  z.  B. 
num  tantum  .  .  magna  fuisset?  Horat.  Serm.  2,  3,  317  und  nee 
tantum  veneris  quantum  studiosa  culinae  Serm.  2,  5,  80  oder 
quantum  hello  optimus,  tantum  pace  possimus  Vell.  Paterc.  2, 
11,  1. 

Totum  als  Adverb,  führt  Schepss  (Archiv  3,  316)  aus  PriscilUan 
an:  sed  totum  Christi  dei  teneat  disciplina  (ed.  Schepss  p.  8,  18). 

ütrumque  erklärt  De  Vit  in  der  Ausgabe  des  Forcellini  (VI 
p.  438)  durch  in  utramque  partem,  utroque  modo  und  führt  zum 
Beweise  die  Verse  Et  quantis  ütrumque  modis  tollentur  ad  ortus, 
Diversam  in  sortem  tantis  mergentur  ad  umbras  an,  die  im  Lucr. 
4,  415  stehen  sollen,  aber  nirgends  zu  finden  sind,  vergl.  Haufs- 
leiter  in  Wölfflins  Archiv  5  p.  565 — 567,  der  noch  andere  Stellen 
daselbst  nachweist. 

Verum,  vergl.  vero. 

Hier  mag  der  Gebrauch  der  Adjectiva  erwähnt  werden,  welche 
im  Neutr.  Sing,  scheinbar  adverbial  stehen  wie  certum  scire  und 
nescire  Terent.  Eun.  1,  2,  31  (111);  5,  3,  12  (921)  und  Phorm. 
1,  2,  98  (148);  Cic.  pro  Sulla  13,  38;  Ep.  Fam.  9,  10,  3;  9,  23; 
Ep.  Att.  7,  13,  7;  12,  17;  12,  23,  2;  12,  42,  3;  Leg.  1,  19,  52 
im  Leid.  A  m.  sec,  Leid.  B  und  Heins,  (im  Leid.  A  m.  pr.  certe), 
vergl.  Landgraf  zu  Cic.  pro  Rose.  Am.  p.  172;  unum  certum  pro- 
mitto  Plaut.  Stich.  3,  2,  26  (480),  im  Ambr.  certo;  argumentum 
quod  numquam  aliter  fit  certumque  declarat  Cic.  Orat.  partit.  10, 
34;  nondum  certum  constituerat  pro  Scaur.  2,  34;  dum  certum  de 
eo  quod  audieram  referretur  Ep.  Att.  8,  HD  2 ;  certum  respon- 
dere  Acad.  2,  29,  92;  certum  invenire  Caes.  bell.  civ.  1,  25,  3; 
certum  cognoscere  Bell.  Alex.  53,  3;  certum  comperire  Bell.  Hisp. 
22,  4  und  Colum.  7,  12,  5;  nee  traditur  certum  Liv.  2,  8,  8; 
certum  adfirmare  3,  23,  7;  nee  satis  certum  constare  poterat  30, 
28,  1;  so  auch  et  recte  et  verum  dicis  Terent.  Ad.  4,  3,  18  (609); 
verum  iudicabant  Cic.  pro  Cluent.  28,  76;  verum  dici  Samon. 
Serenus  bei  Macrob.  Sat.  3,  16,  7;  exactae  verumne  abiere  volu- 
cres  ?  Val.  Flacc.  4,  633 ;  verum  de  sideribus  dicat  Augustin.  Civ. 
Dei  13,  16  (I  576,  8);  verumne  ne  ita  sentis  Macrob.  Sat.  7,  1,  2. 


-     585     - 

Falsum  iudicare  Cic.  Verr.  Acc.  2,  27,  Q^  und  pro  Flacc.  21,  49; 
falsum  scribere  Verr.  3,  53,  123  und  Ep.  Att.  7,  14,  2:  falsum 
intendere  pro  Flacc.  34,  84;  falsum  de  iure  respondere  pro  Plane. 
25,  62;  falsum  iurare  Off.  3,  29,  108.  Ne  rectum  posset  aspicere 
Eutr.  2,  6,  3.  Satis  planum  traditur  Liv.  6,  18,  16.  Gratum  und 
pergratum  facere  Cic.  de  orat.  1,  24,  110;  2,  37,  155;  Brut.  75, 
262;  Verr.  Acc.  2,  6,  16;  Ep.  Farn.  13,  44;  Ep.  Att.  12,  17;  Lael. 
4,  16  und  de  rep.  1,  21,  34;  Caes.  bell.  civ.  1,  44,  12;  facis  amice 
mihique  gratissimum  Cic.  Ep.  Att.  8,  2,  2. 

Komposita  mit  versum,  vergl.  später. 

b)  Einige  Adjectiva  der  dritten  Deklination   bilden   ihre  Ad- 
verbia  auf  e. 

Facile  war  die  gebräuchliche  Form,  welche  Diomed.  1  S.  401 
(406,  8)  und  Prise.  15,  4,  21  S.  1014  (II  77,  2)  allein  kennen. 
Nach  Cbaris.  1,  16  S.  89  (114,  18);  2,  13  S.  163  (183,  15)  und 
Exe.  art.  gramm.  S.  lil  (556,  34)  sagten  die  veteres  facüüer. 
Quintil.  1,  6,  17:  Inhaerent  ei  (analogiae)  quidam  molestissima 
diligentiae  perversitate,  ut  audaciter  potius  dicant  quam  audacter, 
licet  omnes  oratores  aliud  sequantur,  et  emicavit,  non  emicuit,  et 
conire,  non  coire;  his  permittamus  et  audivisse  et  servisse  et  tri- 
bunale  et  facilüer  dicere.  Beda  de  orthogr.  S.  2786  (273,  24) 
sagt:  facile,  facillime;  difficile,  difficilius,  difficillime.  Nee  dicimus 
faciliter  aut  difficiliter,  tametsi  veteres  dixerunt.  Mart.  Capell. 
3,  325  cum  habilis  habiliter  dicamus,  cur  facilis  facAliter  non  dici- 
mus? Faciliter  haben  Colum.  Arb.  8,  4  im  Leipz.;  Vitruv.  1,  1, 
12;  1,  1,  16;  1,  4,  3;  2,  1,  2;  2,  3,  1;  2,  7,  2;  6  prooem.  3; 
6,  3  (6),  11;  6,  7  (10),  3;  6,  8  (11),  3;  6,  8  (H),  8;  7,  3,  8; 
10,  2,  2;  10,  8  (3),  3;  10,  8  (3),  6;  10,  13  (8),  3;  10,  20 
(14),  3;  10,  21  (15),  7,  vergl.  Nohl,  Ind.  Vitruv.  p.  49  unter  facilis; 
Augustin.  Confess.  10,  8,  12  und  Claud.  Mamert.  3,  16  (185,  4). 
In  der  älteren  Sprache  war  auch  facul,  welches  Nonius  p.  111,  21 
mit  Lucil.  (6,  3  ed.  L.  Müller;  208  ed.  Lachmann),  Pacuv.  (trag. 
322),  Afran.  (com.  7)  und  Acc.  (trag.  460)  belegt.  Facul  und 
faciliter  wurden  von  den  antiqui  nach  Paul.  Festi  S.  87,  1  ge- 
braucht und  Mart.  Capell.  3,  325  sagt:  cum  difficulter  dicamus, 
cur  faculter  dici  non  potest;  aufserdem  bemerkt  Festus  p.  214, 
20:  Per  facul  antiqui  et  per  se  facul  dicebant,  quod  nunc  facile 
dicimus  und  Paul.  Festi  p.  215,  11:  perfacul  et  persefacid  anti- 
qui dicebant;  Charis.  2,  13  S.  163  (183,  15)  sagt:  Nonnulli  etiara 
faculter  aiunt  oportere  dici,  cuius  compositum  hodieque  in  usu 
est,  quoniam  quidam  dicunt  difficulter. 


—     586    — 

Difficile  als  Adverbium  ist  viel  weniger  üblich  als  facile.  Bei 
Cic.  Invent.  2,  56,  169  ist  im  Tross.  quid  fieri  difficile  et  quid 
facile  fieri  possit  und  einige  Zeilen  weiter  difficile  autem  fieri, 
in  allen  anderen  Büchern  fehlt  beidemale  difficile  und  an  der 
zweiten  Stelle  ist  im  Par.  posse  autem  fieri,  im  Angelom.  und 
Turic.  ea  autem  fieri,  Friedrich  schreibt  an  erster  Stelle  quid 
fi.eri  et  quid  facile  fieri  possit  und  an  zweiter  posse  autem  fieri. 
Liv.  27,  14,  9  steht  im  Med.  und  Voss,  difficile  statt  difficili,  aber 
sicher  haben  difficile  als  Adverb.  Bibac.  bei  Suet.  gramm.  1 1 ; 
Vell.  2,  63,  3;  Geis.  8,  10,  1  (345,  14);  Plin.  N.  H.  5,  5,  5  (34); 

11,  18,  19   (62);    11,  24,  28  (82);    17,  23,   35   (214);    20,  9,  40 
(106):    20,  13,  51  (143);   22,  25,  70  (143);    23,  1,  24  (49);   24, 
19,  120  (185);   26,  8,  29  (46);    27,  12,  94   (120);   Plin.  Epist.  9, 
36,  2;  lustin.  27,  3,  2;   Fronto  ad  Verum  Aug.  2,  8  (p.  136,  22) 
und  Imp.  Anton.  Pius  bei  Fronto  6,  1;    Apul.  de  mag.  4  S.  386; 
45  S.  502;  102  S.  601;  Tertull.  Apol.  48;  ad  nation.  1,  2;  de  virg. 
vel.   14;  Censorin.  4,  11;  Lactant.  Instit.  6,  4,  9;  Spartian.  Hadr. 
8,  7;   Trebell.    Poll.  XXX   tyr.  30,  20;    Augustin.  Civ.   Dei  3,  27 
(I  139,  13);   7,   4   (1  279,  17);  contr.    Academ.   2,  4,  11;    Amm. 
Marceil.   15,  10,  5;    18,  4,  5;    19,  11,  4;   20,  11,  14;   21,  10,  4; 
25,  7,  11;   Pallad.  2,  7;  Veget.  de  re  milit.  2,  19  (53,  15);  3,  8 
(86,  1);   3,  24  (116,  7);    3,  26  (122,  1);   4,  10  (136,  3);  4,  38 
(156,  11);   Vulg.  Eccles.  1,  15;    4,  12;   les.  Sir.  13,  32;   26,  28 
Matth.  19,  23;  Marc.  10,  23;  Pompon.  Dig.   1,  2,  2   §9;  Ulpian 
Dig.  1,  18,  13;   3,  1,  1   §9;   33,  6,  3  §  1;   Paul.  Dig.  18,  1,  5 
Scaev.   33,  1,   13  §1;    Sidon.  Epist.  2,  7,  1;    3,  3,  3;    7,  14,  2 
8,  4,  1;  9,  1,  5;  9,  2,  1;    lordan.  Getica  21,  111;   Cassian.  Conl 

12,  16,  1;  17,  15;  Macrob.  Sat.  7,  8,  2.  —  Difficiliter  Cicer.  Acad 
2,  16,  49;  2,  16,  50;  Gels.  5,  18,  17  (169,  28);  Golum.  5,  3,  1 
5,  7,  1;  8,  17,  5  im  cod.  Polit.;  Vitr.  1,  5,  2;  Gaius  Instit.  3, 
219;  Vulg.  Lucas  18,  24;  Lactant.  de  morte  persec.  9,  7;  per- 
difficiliter  Gicer.  Acad.  2,  15,  47.  —  Difficul^  welches  Nonius 
p.  111,  21  in  dem  Verse  des  Varro  (Sat.  Menipp.  46):  quod  utrum 
sit  magnum  an  parvum,  facile  an  difficul,  als  Adverbium  ansieht, 
steht  daselbst  vielmehr  als  Adjektivum.  —  Sehr  oft  wurde  diffi- 
culter  gebraucht,  so  Varro  L.  L.  9,  46,  76;  R.  R.  2,  5,  17;  3,  16, 
21;  Gaes.  bell.  civ.  1,  62,  1;  Auct.  bell.  Alex.  48,  2;  Sallust.  GatiL 
14,  5;  Liv.  1,  52,  4;  25,  36,  3;  28,  16,  7;  29,  15,  15;  32,  32, 
16;  33,  38,  2;  42,  54,  3;  Vitruv.  1,  6,  3  (24,  13  und  24,  17); 
2,  4,  2;  Gels.  2,  4  (34,  5);  2,  7  (41,  1);  2,  8  (44,  28  und  46, 
34);  4,  12  (137,  9);   4,  19  (145,  9);   5,  26,  11   (188,  4);    7,  7,  2 


—     587     — 

(278,  18);  7,  7,  6  (275,  26);  7,  9  (284,  29);    7,  26,  3  (311,  19) 

7,  29  (318,  9);    8,  5  (338,  5);   8,   11  (353,  17);   8,  14  (355,  7) 

8,  20  (359,  26);  Colum.  2,  2,  7;  3,  6,  3;  5,  9,  3;  6,  36,  2;  8,  9,  1 

8,  10,  1;    11,  1,  25  und   Arb.  3,  7;   Senec.   Epist.  50,  4;    50,  5 
108,  22;  118,   16:  Benef.  1,  1,  6;  de  ira  2,  18,  3;  Tranqu.  10,  5 
und  Nat.  quaest  2,  15;  Plin.  N.  H.  7,  2,  2  (25);  7,  29,  30  (109); 

9,  13,  15  (41);  10,  12,  15  (32);  10,  19,  21  (42);  10,  23,  33  (68); 

10,  74,  95  (203);  11,  53,  117  (282);  12,  15,  35  (68);  17,  7,  4 
(44);  18,  10,  20  (92);  18,  11,  29  (115);  18,  30,  72  (298);  20, 
20,  83  (220);  25,  4,  8  (26);  25,  8,  49  (87);  27,  4,  13  (30);  28, 
8,  27  (102);  32,  2,  5  (14);  33,  5,  29  (93);  Plin.  Epist.  7,  21,  1; 
Curt.  7,  6,  15;  10.  7,  17;  Suet.  Claud.  41;  Domit.  1 1 ;  M.  Caes. 
bei  Fronto  ad  Caes.  5,  43,  58  (p.  89,  13);  lustin.  6,  4,  13;  Apul. 
Met.  4,  17  S.  277  und  Flor.  4,  19  S.  96;  Florent.  Dig.  29,  1,  24; 
Sidon.  Epist.  4,  6,  2;  8,  11,  8;  Aurel.  Vict.  Caes.  1,  2;  Mart. 
Capell.  3,  325  und  in  Gloss.,  vergl.  Löwe,  Wölfflins  Archiv  1   p.  23. 

Breve  Virgil.  Gramm,  de  sapientia  ed.  Huemer  p.  6,  5. 

Celere  pro  celeriter  sagt  Nonius  p.  510,  7  und  belegt  celere 
mit  Pacuvius  (Paul.  fr.  2  ed.  Ribbeck  I  p.  280)  und  Enn.  (Sat.  3  ed. 
L.  Müller  p.  73);  Plaut.  Curcul.  2,  3,  4  (283);  Lex  aus  dem  Jahre 
der  Stadt  745  bei  Frontin.  Aquaed.  129  (Bücheier  vermutet  delere); 
Cyprian.  de  spectac.  8;  lul.  Valer.  1,  31  v.  20  (p.  42). 

Concorde  vivere  Inschr.  aus  dem  Jahre  der  Stadt  769  bei 
Orelli  4517  (=  Meyer,  Anthol.  Latin.  898  v.  3)  und  quae  mecum 
vixit  tan  concorde  Henzen  inscr.  7382. 

IHspare  pallavit  omnia  hoc  anno  tempestas  Petron.  46,  2. 

Fidele  pro  fideliter  belegt  Nonius  p.  512,  29  mit  Plaut.  Capt. 
2,  3,  79  (439):  fac  fidele.  .  .  cave  fidem  fluxam  feras;  die  Lesart 
der  Hdschr.  ist  fidelis  sis  fideli,  und  so  schreibt  auch  Brix  (vergl. 
dessen  Anm.  z.  d.  St.),  obwohl  fidele  sis  fidelis  nach  demselben 
Sprachgebrauch  ist,  wie  wenn  Plautus  inprudenter  inprudens  sagt. 
Wenn  aber  Brix  sagt,  dafs  es  kein  zweites  Beispiel  tür  fidele  als 
Adverb,  gebe,  so  irrt  er,  denn  Prudent.  Perist.  10,  428  sagt:  quam 
fidele  ut  militent. 

Immane  efferarint  Apul.  de  deo  Socrat.  3  S.  126;  immane 
concitus  Amm.  Marcell.  24,  5,  7;  immane  turgescit  Sidon.  Epist. 
2,  2,  16;  immane  dominatur  Epist.  3,  3,  1;  immane  dominamini 
Epist.  6,  9,  3 ;  immane  polletis  Epist.  6,  7,  2 ;  immane  suscipio 
Epist.  9,  3,  5.  Nicht  genau  ist  Nonius  p.  127,  27,  wenn  er  im- 
mane quantum  animi  exarsere  bei  Sallust  durch  immaniter  erklärt; 
immane  quantum  ist  mit  mirum  quantum  zu  vergleichen. 


—     588     — 

Impune  kommt  öfter  vor. 

luge  convexa  Avien.  Ora  marit.  232;  iuge  manet  Avien.  Arat. 
1307  und  si  iuge  gregi  cupiant  haerere  Arat.  1842  (II  517);  iuge 
namque  videremus  Claud.  Mamert,  1,  6  (p.  43,  21);  iuge  durans 
Prudent.  Perist.  10,  472. 

Memore  meministi  Pompon.  (com.  109)  bei  Nonius  p.  514,  21. 

Mite  Apul.  Met.  10,  32  S.  745;  Cass.  Fei.  55  (p.  141,  20). 

Perenne  fabricandae  decimodiae  et  trimodiae  Colum.  12,  18,  2; 
abies  perenne  durabilis  Pallad.  12,  15,  1;  perenne  vivax  Paulin. 
Nolan.  Carm.  11,  68. 

Perspicace  pro  perspicaciter  giebt  Nonius  p.  513,  18  und  515, 
35  aus  einer  Stelle  des  Afran.  (com.  59),  doch  ist  p.  513,  18  im 
Guelf.  m.  pr.  perspice,  allerdings  gegen  des  Versmafs,  und  in  den 
edd.  Ven.  perspicate. 

Praecoque  properas  Itin.  Alex.  Magni  16  (38). 

ProcUve  volubilis  Lucr.  2,  455  (vergl.  Lachmann  z.  d.  St.); 
dafür  konnte  proclwi  (vergl.  Seyffert-Müller  zu  Cic.  Lael.  p.  294, 
295)  gesagt  werden,  wie  Gell.  10,  24,  8  und  Macrob.  Sat.  1,  4, 
21  bemerken,  so  proclivi  currit  oratio  Cic.  Fin.  5,  28,  84  (vergl. 
Madvig  z.  d.  St.);  proclivi  labuntur  Tuscul.  4,  18,  42;  cum  pro- 
clivi detruderentur  hostes  Auct.  bell.  Alex.  76,  1.  Quia  proclivi 
ad  eas  perturbationes,  non  quia  semper  feruntur  schreibt  Sorof 
Cicer.  Tuscul.  4,  12,  28,  ob  hier  proclivi  Adverb,  oder  Nomin. 
Plur.  ist,  der  sehr  selten  vorkommt,  ist  zweifelhaft,  Baiter  und 
C.  F.  W.  Müller  schreiben  proclives  (vergl.  C.  F.  W.  Müller  praef. 
p.  XLI). 

Simile  als  Adverb,  ist  falsche  Lesart  einiger  Bücher  bei  Cic. 
Acad.  2,  5,  14,  welche  aus  Mifsverständnis  der  Abbreviatur  für 
die  Endung  iter  entstanden  ist.  —  Wie  aus  facile  und  difficile 
eine  neue  Bildung  facul  und  difficul  hervorgegangen  ist,  so  auch 
aus  simile  das  Adverb,  simid  (zugleich)  und  wie  aus  facul  und 
difficul  die  Formen  faculter  und  difficulter  gebildet  sind,  so  auch 
aus  simul  das  Adverb,  simulter^  welches  nur  Plaut.  Pseud.  1,  3, 
148  (382)  gebraucht  hat.  Bei  Plautus  ist  an  vielen  Stellen  semul, 
bald  im  vet.  und  decurt.,  bald  in  einem  derselben,  bald  im  Leipz.; 
auch  Verg.  Aen.  11,  418  im  Pal,;  dasselbe  CLL.  5,  1642;  simol 
Liv.  30,  30,  14  im  Bamb,,  semol  Inschr.  von  Sora  C.  I.  L.  1,  1175. 
Komposita  von  simul  sind:  adsimul  Bonif.  Gramm,  p.  531  ed.  Mai; 
insnitui  Stat.  Silv.  1,  6,  36;  C.  I.  L.  9,  1826;  aufserdera  citiert  noch 
De  Vit  im  Forcellini  3,  538  eine  Stelle  aus  einem  Chronikon,  vergL 
auch   Funck  in  Wölfflins  Archiv  6  p.  258.   —   Über  semel  vergL 


-     589     — 

Corssen,  Aussprache  II  p.  72  und  362.  Kompositum  insemel  Flor, 
prooem.  3;  1,  35,  1;  2,  20,  1;  Gaius  Dig.  18,   1,  35  §7. 

Suhlvne  pro  sublimiter  vergl.  Prise.  17,  1,  11  S.  1040  (II  115, 
19);  17,  10,  69  S.  1069  (II  148,  19);  18,  4,  47  S.  1131  (II  227, 
30);  sublime  ferri  Cic.  Tuscul.  1,  17,  40  (vergl.  Kühner  z.  d.  St.) 
und  Nat.  Deor.  2,  39,  101 ;    humine   an  sublime  putescat  Tuscul. 

1,  43,  102;  sublime  avolans  Tuscul.  2,  10,  24  in  Versen;  scuta 
quae  fuerant  sublime  fixa,  sunt  humi  inventa  Divinat.  2,  31,  67; 
auch  aer  fertur  ille  quidem  levitate  sublime  schreiben  Baiter  und 
C.F.W.  Müller,  Nat.  Deor.  2,  45,  117,  obwohl  die  Handschriften 
sublimi  haben,  weil  Cicero  das  Adjektiv  sublimis  niemals  gebraucht, 
daher  klammert  auch  C.  F.  W.  Müller  in  ein  bei  Cic.  Nat.  Deor. 

2,  16,  44  haec  aut  poudere  deorsum  aut  levitate  [in]  sublime  ferri 
und  2,  56,  141  qui  natura  [in]  sublime  fertur,  Baiter  und  Goethe 
lassen  in  ganz  weg,  so  dafs  die  Phrase  in  sublime  ferri  bei  Cicero 
nicht  mehr  zu  finden  ist,  vergl.  J.  H.  Schmalz,  Antibarbarus  von 
Krebs  II  p.  562.  Sublime  findet  sich  ferner:  sublime  volantes 
Lucr.  2,  206;  6,  97;  sublime  ferunter  Lucr.  4,  135;  elati  subhme 
Verg.  Georg.  3,  108  und  sublime  volans  Aen.  10,  662,  vergl.  Prise. 
15,  2,  10  S.  1009  (II  68,  5)  und  17,  23,  168  S.  1104  (II  193,  10); 
sublime  elatos  Liv.  21,  30,  8;  humi  (humine  Halm)  an  sublime 
putrescam  (putescam  Halm)  Valer,  Maxim.  6,  2  ext.  3  (vergl,  Kempf 
z.  d.  St.),  die  Epitome  lul.  Paridis  hat  wie  Cicero  Tuscul.  1,  43, 
102  humine  an  sublime  putescam;  sublime  extulerunt  Valer,  Maxim. 
6,  9  ext.  7  und  sublime  extruetae  villae  8,  1  damn.  7;  quorum 
sublime  vis  feratur  Plin.  N.  H.  20,  22,  87  (236);  micant  subhme 
German.  Phaen.  27;  sublime  sedens  Sil.  3,  9;  suspendunt  subhme 
reductos  cornipedes  4,  144;  sublime  rapit  6,  235;  sublime  virum 
tulerunt  9,  590;  sublime  sedentis  11,  232;  ipse  accipitur  sublime 
toris  11,  274;  sustulerant  subhme  ratem  14,  329;  Corus  Isthmon 
eurvata  sublime  suberigit  unda  15,  155  und  fertur  sublime  per 
auras  victor  Panchates  16,  399;  sublime  rapti  Taeit.  Histor.  4, 
30;  laudes  tuas  sublime  ferebat  Calpurn.  8,  18  (Nemes.  Eccl.  1, 
18);  pars  sublime  erigitur  Avien.  Arat.  94  und  solio  fultus  sub- 
lime paterno  est  Arat.  188;  fax  sublime  volans  conspeeta  lul. 
Obsequ.  41  (101),  vergl.  Heins,  zu  Ovid.  Heroid.  9,  129,  Eine 
Nebenform  ist  sublimen,  welche  als  Adverb.  Ritschi,  Rhein.  Mus. 
1851,  7  S,  556  (Opuse.  2  S.  464,  465)  bei  Plaut.  Menaeeh.  5,  7,  3 
(992);  5,  7,  6  (995);  5,  7,  13  (1002);  5,  8,  3  (1052)  nachgewiesen 
hat,  überall  im  vet.  und  Leipz.,  zweimal  auch  im  decurt.,  einmal 
im  Vat,   m.  pr.    (in  der  ersten  dieser  Stellen   neben  ablatus  siet, 


—    590    — 

so  dafs  sublimem  unmöglich  ist),  dasselbe  ist  Mil.  Glor.  5,  1  (1394) 
im  Leipz.;  an  allen  diesen  Stellen  wird  jetzt  auch  von  Brix  (vergl. 
dessen  Note  zu  Meoaech.  994  und  zu  Mil,  Glor,  1394)  sublimen 
gelesen,  dasselbe  schreiben  auch  Ritschi,  Götz  und  Löwe,  Asinar. 
5,  2,  18  (868),  Leo  aber  sublimem.  Im  Rhein.  Mus,  1851,  8  S,  155 
wird  die  gleiche  Schreibung  Liv,  1,  16,  2  im  Par.  m.  pr.  bemerkt, 
und  in  einer  Anmerkung  Fleckeisens  in  Ritschis  Opusc,  a.  a,  0. 
Terent.  Adelph.  3,  2,  18  (316)  in  der  Anführung  bei  Arus.  Mess. 
S.  545;  hier  (vergl.  die  Note  von  Spengel  z.  d.  St.)  wie  auch  Terent. 
Andr,  5,  3,  20  (861)  schreiben  Spengel  und  Dziatzko  (vergl.  dessen 
Anmerk.)  sublimen,  Umpfenbach  hat  sublimem,  für  welche  Form 
Klotz  in  seiner  Ausgabe  der  Andria  p.  197  ohne  Erfolg  eintrat. 
0.  Ribbeck,  Jahrb.  f.  Philol.  und  Pädag.  1858,  77  S.  184  folg., 
führt  sublimen  aus  Verg,  Aen.  1,  259  im  Gud.  und  im  Laur.  45, 
14  des  Serv.  an,  desgleichen  aus  Aen.  10,  144  im  Gud.  m.  pr., 
aus  11,  67  und  11,  722  im  Gud.  und  Bern,  c  (in  der  letztgedachten 
Stelle  ist,  wenn  sublimen  gelesen  wird,  das  zunächst  folgende  in 
zu  streichen);  er  billigt  sublimen  auch  Ge.  1,  242;  1,  404,  wo  im 
Rom.  sublimes  und  sublime. s,  in  den  übrigen  Büchern  sublimis 
ist,  in  der  Anführung  des  ersteren  Verses  aber  bei  Fest.  S.  306 
nur  sub.,  jedoch  im  Eingange  des  Artikels  des  Fest.  subUmen,  bei 
Paul.  Festi  S.  307  sublimem.  In  einer  gleichartigen  Stelle  ist  sub- 
limem Aen.  5,  255,  in  verschiedenartigen  aber  sublimem  Ge.  1, 
320  (im  Bern,  c  sublime)  und  Aen.  4,  240,  subhmis  und  sublimis 
Aen.  1,  415;  6,  357;  6,  720;  sublime  Eccl.  9,  29  und  Ge.  3,  108, 
dagegen  Wotke  in  den  Wiener  Studien  8,  139.  Hoc  sublimen 
ist  in  einem  Verse  des  Enn.  bei  Apul.  de  mundo  33  S.  363  im 
Benedict.,  und  so  scheint  in  demselben  Verse  Fest.  S.  306  ge- 
schrieben zu  haben  (in  der  Hdschr.  ist  hoc  sublime),  wenn  anders 
in  seinen  eigenen  Worten  sublimen  die  richtige  Lesart  ist;  aber 
hoc  sublime  in  den  Anführungen  des  nämlichen  Verses  bei  Cic. 
Nat.  Deor.  2,  2,  4;  2,  25,  65;  3,  4,  10;  3,  16,  40;  Prob,  zu  Verg. 
Eccl.  6,  31,  auch  bei  Apul.  a.  a.  0.  im  Flor,  (in  den  Voss,  sub 
lumine);  L.  Müller  hat  in  seiner  Ausgabe  (Fab.  308)  sublime  ge- 
schrieben. In  dem  Verse  des  Naev.  (trag.  30)  bei  Nonius  S.  6, 
17  ist  sublimen  alios  saltus  (im  Leid,  sublimem,  mit  übergeschrie- 
benem n  von  jüngerer  Hand),  Ribbeck  hat  in  der  zweiten  Ausg. 
der  Trag,  fragm.  uiit  Bücheier  alis  Sublime  in  altos  inlicite  [invios] 
geschrieben,  ganz  anders  L.  Müller  in  seiner  Ausgabe  des  Nonius 
p.  9,  16:  ahs  in  alios  saltus  inlicite  ilico. 

Temer e  weist  Wölfflin   im   Archiv  4   p.  51    als    Neutrum    von 


—     591     — 

einem  Adjektiv  temeris  nach,  das  Adverb,  ist  analog  gebildet  wie 
facile.  Dazu  stimmt  auch  die  Quantität,  als  Tribrachys  lälst  sich 
temere  nachweisen  bei  Ennius  (Fab.  406  ed.  L.  Müller)  und  Tur- 
pilius  (117). 

Vi'le  vergleicht  Charisius  mit  facile,  derselbe  sagt  1,  16  S.  91 
(116,  7):  Hie  facilis  huius  facilis  faciUter  et  facile,  et  vilis  viliter 
et  vile  facit.  Als  Beispiele  einer  unregelmäfsigeu  Bildung  von 
Adverbia  giebt  er  2,  13  S.  167  (187,  7)  facilis  facile,  vilis  vile; 
2,  13  S.  163  (183,  14)  aiunt  etiam  viliter  dici  oportere  et  faci- 
liter,  quoniam  quidem  ea  antiqui  usurpaverint  und  einige  Zeilen 
weiter  (183,  18)  dicimus  enim  usu  pronuntiativo  magis  vile  et 
facile;  quam  vis  et  faciliter  me  legisse  audaciter  dixerim,  ut  viliter 
emisse.  Dosithei  Ars  Gramm.  S.  40  (411,  23):  Item  a  tertio  ordine 
facilis  vilis  inipunis  repens:  haec  enim  facile  vile  impune  repente 
faciunt.  Für  vile  ad  Adverb,  wird  vile  virentes  Hesperidum  ramos 
Claudian,  IV  consul.  Honor,  37  angeführt. 

c)  Von  der  Bildung  der  zu  Adjectiva  auf  is  gehörigen  Ad- 
verbia auf  e  ist  die  mit  dem  griechischen  Gebrauch  überein- 
stimmende Anwendung  der  Neutra  der  Adjectiva  sowohl  auf  um 
(vergl.  Hassenstein,  De  syntaxi  Amm.  Marcellini  p.  10)  wie  auf  e 
zu  unterscheiden,  in  welcher  dieselben,  vorzüglich  bei  Dichtern, 
zwar  die  Stelle  von  Adverbia  vertreten,  in  Wahrheit  aber  nicht 
zu  Adverbia  geworden  sind,  sondern  auf  einer  Verkürzung  der 
figura  etymologica  beruhen.  So  ist  dulce  ridentem,  dulce  loquen- 
tem  Horat.  Carm.  1,  22,  23  und  24,  r^du  yelcoaav^  rjob  )Mh)\)aav^ 
gleich  mit  dulcem  risum  ridentem,  dulcem  loquellam  loquentem; 
so  reddes  dulce  loqui,  reddes  ridere  decorum  Epist.  1,  7,  27; 
canet  indoctum,  sed  dulce  bibenti  Epist.  2,  2,  9;  dulce  queruntur 
aves  Ovid.  Amor.  3,  1,  4;  flebile  cantet  amans  Rem.  Amor.  36; 
grande  sonant  tragici  v.  375;  mea  nescio  quid  carmina  tale  sonant 
V.  766;  lene  sonantis  aquae  Amor.  3,  5,  6  und  Fast.  2,  704;  6, 
340;  sub  adventu  spirantis  lene  Favoni  Met.  9,  661;  suave  olentis 
amaraci  Catull.  61,  7;  grave  olentia  centaurea  Verg.  Georg.  4,  270 
und  grave  olentis  Averni  Aen.  6,  201 ;  suave  rubens  hyacinthus 
Verg.  Eclog.  3,  63;  suave  rubenti  murice  Verg.  Eclog.  4,  43;  suave 
rubens  narcissus  Ciris  96;  immane  sonat  Verg.  Georg.  3,  239; 
Spirans  immane  Aen.  7,  510;  hians  immane  Aen.  10,  726  und 
immane  frementi  Aen.  12,  535;  suave  locus  voci  resonat  conclusus 
Horat.  Serm.  1,  4,  76:  fabulam  suave  comptam  Apul.  Met.  9,  14 
S.  619;  cometae  sanguinei  lugubre  rubent  Verg.  Aen,  10,  272  und 
miserabile  caesis  hostibus  insultans  Verg.  Aen.  12,  338;   umbrae 


~     592     ~ 

resonarent  triste  et  acutum  Horat.  Serm.  1,  8,  41;  per  sympho- 
niarum  cantuni  lene  resonantium  Sen.  Provid.  3,  9;  pariter  acre 
invadunt  Sallust.  Hist.  bei  Nod.  S.  132,  acre  despuat  in  mores 
Pers.  4,  34:  nunc  mite  coniventibus  nunc  acre  comminantibus 
pupulis  Apul.  Met.  10,  32  S.  745;  molle  sedens  in  plana  Cithaeron 
porrigitur  Stat.  Theb.  1,  330  und  turpe  latent  9,  239;  iuvenile 
calens  Stat.  Silv.  2,  2,  137;  iuvenile  vagantem  Silv.  3,  5,  25  und 
triste  rigens  5,  1,  64;  lene  iacentes  Calpurn.  7,  25;  lene  virens 
Nemes.  Eclog.  4,  47;  dulce  loquere  Calpurn.  7,  20;  dulce  locutus 
Nemes.  Eclog.  2,  83;  dulce  rubens  Nemes.  Eclog.  2,  45;  2,  48; 
dulce  sonas  Nemes.  Eclog.  1,  82;  dulce  sonaut  Calpurn.  4,  150; 
dulce  sonantem  Calpurn.  4,  160  und  dulce  resouans  Calpurn.  4,  9; 
lugubre  clamante  praecone  Amm.  Marcell.  28,  2,  13;  scutorum 
lugubre  concrepantium  26,  6,  16;  ululantes  lugubre  16,  11,  8; 
ululantibus  lugubre  barbaris  28,  5,  6;  catenis  sonantibus  triste 
28,  1,  55;  dulce  natant  oculi  Sidon.  Carm.  22,  33  und  resonans 
dulce  Sidon.  Epist.  1,  5,  4;  turpe  calens  Alcim.  Avit.  Carm.  6, 
554  u.  a.  m. 

d)  Recens  erklärt  Cbaris.  1  S.  90  (114,  20)  durch  recenter 
und  fügt  hinzu:  Sed  ex  eo,  quod  est  recens  quia  malum  est  dicere 
recente  vel  recenter,  utimur  sie  »recens  venit«,  quod  est  pro  ad- 
verbio  nomen  ut  »libens  dixit«.  Genau  so  heilst  es  in  den  Exe. 
ex  Charis.  arte  gramm.  S.  112  (556,  37),  nur  wird  als  Beispiel 
recens  fecit  angeführt.  Prise.  17,  10,  69  S.  1070  (II  148,  19); 
17,  23,  68  S.  1104  (II  193,  12)  und  Augustin.  Regulae  S.  2008 
(517,  18)  citieren  als  Beispiel  sole  recens  orto  aus  Verg.  Georg. 
3,  156.  Servius  z.  d.  St.  erwähnt  noch  Sallust.  Histor.  4,  2  D. 
(K.  23;  G.  5)  coria  recens  detracta.  Charis.  2,  3  S.  192  (216, 
28)  sagt:  Recens.  Asper  commentario  Sallustii  historiarum  I  (fr.  4 
ed.  D.)  nunc  adverbium  nunc  nomen  id  esse  dicit,  ut  »recens 
scrip«  potest  enim  esse  temporis  adverbium.  Für  das  überlieferte 
scrip  hat  Keil  aller  Wahrscheinlichkeit  nach  richtig  scriptum  ge- 
schrieben. Eingehend  hat  Wölfflin  im  Rhein.  Mus.  37  (1882) 
p.  112  über  recens  gehandelt.  Dasselbe  findet  sich  fast  überall 
bei  einem  Partie.  Perf.  Pass.  oder  Partie.  Perf.  eines  Depo- 
nens, so  Plaut.  Captiv.  3,  5,  60  (718)  bei  captus;  Cistell.  1, 
2,  17  bei  natus;  Lucr.  6,  791  bei  extinctus;  Sallust.  Histor.  3, 
53  D.  (K.  31;  G.  91)  bei  domitus;  Histor.  4,  2  D.  (K.  23;  G.  5) 
bei  detractus;  Verg.  Georg.  3,  156  bei  ortus;  Liv.  2,  22,  4 
bei  acceptus  und  38,  17,  15  bei  captus;  Colum.  4,  1  bei  solu- 
tus;   Veutidius   Bassus   im   Gell.    15,   4,   3    bei   couflatus;    Tacit. 


—    593    — 

Annal.  2,  21  bei  acceptus;  4,  5  bei  perdomitus;  4,  69  und  6,  2 
bei  cognitus;  11,  25  bei  repertus;  12,  18  bei  coniunctus;  12,  27 
bei  reversus;  14,  31  bei  deductus;  15,  6  bei  excitus;  15,  26  bei 
adductus;  15,  51  bei  ortus;  Histor.  1,  77  bei  reversus;  4,  68  bei 
conscriptus:  4,  83  bei  conditus;  Suet.  Aug.  7  bei  natus;  Tit.  1  bei 
conditus;  Fronto  ad  M.  Antonin.  de  eloquent.  3  (p.  149,  15)  bei 
repertus;  Gell.  3,  16,  15  bei  compressus;  12,  1,  13  und  12,  5,  8 
bei  natus;  17,  20,  4  bei  acceptus;  Apul.  Met.  1,  14  S.  50  bei 
editus;  7,  14  S.  472  bei  nuptus;  Cyprian.  Epist.  64,  4  und  64,  5 
bei  natus;  Pallad.  5,  4  und  12,  7  bei  lectus;  Lactant.  Instit.  2, 
11  bei  edictus;  4,  5  bei  fictus;  6,  20  und  7,  12  bei  natus;  Dictys 
2,  18  bei  natus;  2,  25  bei  partus;  5,  2  bei  amissus;  Mamert. 
Grat.  act.  6  bei  victus;  lul.  Valer.  2,  32  (ed.  Kubier)  bei  vulne- 
ratus;  Sulpic.  Sev.  Chron.  1,  13,  2  bei  editus;  1,  48,  4  bei  natus; 
Dial.  1,  6,  2  bei  scriptus;  1,  10,  2  bei  tonsus;  2,  34,  4  bei  mor- 
tuus;  Symmach.  Epist.  1,  16  bei  ortus;  1,  23  bei  profectus;  3,  6 
bei  amissus;  3,  24  bei  editus;  3,  81  bei  inchoatus;  Amm.  Marcell. 
15,  2,  7  bei  perductus;  16,  11,  9  bei  captus;  17,  11,  5  bei  pro- 
motus;  19,  5,  4  bei  ductus;  20,  6,  6  bei  structus ;  20,  8,  4  bei 
regressus;  22,  3,  1  bei  provectus;   26,  7,  4  bei  promotus;  28,  4, 

20  bei  digressus;  Solin.  10,  3  bei  natus;  27,  41  bei  editus;  32, 
31    bei  caesus;   45,  17    bei  editus;    Auson.  Perioch.  Odyss.  1    bei 

"  regressus;  Avien  Arat.  507  bei  perfusus;  Ennod.  Epist.  8,  36,  1 
(ed.  Hartel  p.  223,  13;  ed.  Vogel  p.  288,  25)  beiadeptus;  Macrob. 
Sat.  5,  11,  6  bei  natus;  Plin.  See.  Med.  3,  26  bei  impositus; 
Anthol.  Lat.  ed.  Baehrens  4  n.  547,  7  bei  ortus.  —  Sehr  selten 
steht  recens  bei  einem  Partie.  Praes.,  wie  recens  emergente  lanu- 
gine  Amm.  Marcell.  14,  11,  28,  auch  findet  es  sich  nicht  oft  bei 
einem  verbum  finitum,  wie  bei  perfusa  est  Lucr.  2,  416;  bei  ad- 
vectus  est  Amm.  Marcell.  16,  11,  12  und  bei  acta  sunt  Ennod.  Epist. 
7,  3,  1  (ed.  Hartel  p.  173,  26;  ed.  Vogel  p.  232,  17),  ferner  bei 
iusserat  Lactant.  de  persec.  mort.  18  und  scripserat  lul.  Valer.  1, 

21  (ed.  Kubier);  Cornific.  3,  22,  35  hat  Friedrich  recens  audivi- 
mus  eingeklammert.  Zu  beachten  sind  die  Verbindungen  recens 
continuus  Tacit.  Annal.  6,  10;  recens  fessus  Annal.  12,  63  und 
recens  quieta  trepidatione  Aur.  Vict.  Caes.  42,  14. 

Repens  wird  von  einigen  Gelehrten  auch  für  ein  Adverb  er- 
klärt, doch  ist  repens  Adjektiv  in  Ausdrücken,  wie  ne  me  im- 
paratum  cura  laceraret  repens  Cic.  Tusc.  3,  14,  29  in  Versen; 
lanus  bina  repens  oculis  obtulit  ora  meis  Ovid.  Fast.  1,  95; 
tumultus  repens  ex  agris  in  urbem  inlatus  pro  nuntio  fuit  Liv.  1, 

^eue-Wagener,  Lat.  Formenlehre.     II.     3.  Aufl.  38 


—    594    — 

14,  5;  qui  tumultus,  quod  bellum  repens  dictatoriam  maiestatem 
quaesisset  Liv.  4,  14,  2;  fama  repens  belli  Gallici  allata  Liv.  6, 
42,  4;  repens  adventus  consulis  exterruit  ümbros  Liv.  9,  41,  14; 
si  quod  repens  bellum  oriatur  Liv.  10,  7,  8:  qui  tumultus  repens 
postquam  Romam  perlatus  est  Liv.  10,  18,  3  und  21,  26,  1;  mi- 
rari  se  quinam  pectora  semper  impavida  repens  terror  invaserit 
Liv.  21,  30,  2;  quae  repens  clades  adlata  quaeve  fortuna  exer- 
citus  esset,  obvios  percunctantur  Liv.  22,  7,  7;  repens  alia  nun- 
tiatur  clades  Liv.  22,  8,  1 :  fama  repens  alio  avertit  bellum  Liv. 
22,  21,  6;  civitatem  eo  tempore  repens  religio  invaserat  Liv.  29, 
10,  4;  repens  terror  castris  infertur  Liv.  33,  15,  6;  quis  te  repens 
commovit  adflictam  metus  Senec.  Troad.  435  und  quid  repens  ad- 
fert  sonus  Med.  979;  repens  consurgere  ponto  belua  Val.  Flacc.  2, 
478;  repens  castra  quatit  clamor  Sil.  3,  220;  accesserat  repens 
causa  Tacit.  Ann.  15,  68. 

Procul^  vergl.  Hand  a.  a.  0.  IV  p.  588. 

e)  Alle  adverbialen  Komparative  auf  ms,  wie  z.B. 
longius.  Hierher  gehören  auch  plus^  minus  (welches  aus  min — ius 
gebildet  ist)  und  secüs  (vergl.  Zimmermann  in  Wölfflins  Archiv  4 
p.  603),  welches  sich  besonders  mit  anderen  Adverbien  zusammen- 
gesetzt findet. 

Ferner  magis  {==  mag — ius,  vergl.  Corssen,  Beiträge  p.  239), 
woraus  durch  Abfall  des  s  die  abgestumpfte  Form  mage  entstand 
(vergl.  Corssen,  Aussprache  H  p.  286).  Mage  haben  Plaut.  Asin. 
1,  1,51  (66),  von  den  neuesten  Herausgebern  eingeklammert;  2,  3, 
14  (394);  Menaech.  2,  3,  35  (386);  PoenuL  1,  2,  64  (276);  2,  15 
(461);  Trinum.  4,  3,  46  (1052);  Trucul.  1,  2,  75  (177);  3,  1,  17 
(662);  4,  4,  34  (887);  5,  26  (918);  Lucr.  4,  81;  4,  318;  4,  756; 
5,  1203  (vergl.  Lachmann  zu  Lucr.  p.  424);  Verg.  Aen.  10,  481 
(in  den  meisten  Büchern  und  bei  Servius  z.  d.  St.),  Diomed.  2 
S.  436  (441,  33)  sagt:  Apocope  est  ablatio  de  fine  dictionis  pros- 
paralepsi  vel  paragoge  contraria,  cum  aut  littera  detrahitur  aut 
syllaba:  littera,  ut  »aspice  nunc  mage  nostrum  sit  penetrabile 
telum«  pro  magis  und  Prob.  De  ultimis  syllabis  18,  7  S.  1438 
(263,  15):  Sic  enim  versus  scandi  potest:  aliquando  imminuens, 
ut  Vergilius  »aspice  num  mage«;  mage  pro  magis,  aber  Charis. 
4,  3  S.  249  (278,  21):  apocope  cum  est  ultima  parte  loquellae 
aut  littera  detrahitur  aut  syllaba:  littera,  ut  »aspice  num  magi 
sit  nostrum  penetrabile  letum«  pro  magis,  vergl.  Wotke,  Über 
alte  Formen  bei  Vergil  in  den  Wiener  Studien  8  p.  142,  der  hier 
erwähnt,   dafs   bei  Lucrez  und  Virgil  mage   nur  vor  einem  Kon- 


—     595     — 

sonanten  stehe.  Mage  steht  ferner  bei  Prop.  1,  11,  9;  4  (3), 
14,  2;  5  (4),  8,  16  (vergl.  Heymanu,  In  Propertium  quaestiones 
grammaticae  et  orthographicae  p.  76);  Ovid.  Trist.  2,  479  (in 
anderen  Büchern  male):  Syrus  v.  323;  348;  650  nach  Gruters  Ver- 
besserung, in  den  Hdschr.  magis;  Ribbeck  schreibt  nur  an  der 
ersten  Stelle  mage;  Senec.  Natur,  quaestiones  2,  7,  2  im  Berl  und 
in  anderen  Büchern;  Terent.  Maur.  v.  164;  1482;  2893;  Nemes. 
Gyn.  317;  Solin.  22  (12),  20;  Dionys.  Cato  2  praef.  2;  2,  6;  4,  42; 
Auson.  Parent.  9,  14  (p.  35  ed.  Peiper);  Ennod.  Carm.  1,  9,  119 
(ed.  Hartel  p.  537 ;  ed.  Vogel  p.  44) ;  Prudent.  contr.  Symmach. 
1,  5,  17;  2,  6  und  Perist.  3,  9;  Avien.  Arat.  600;  Boeth.  Philos. 
consol.  3,  1,  5;  lul.  Valer.  1,  44  (p.  55,  12  ed.  Kühler);  2,  4 
(p.  69,  22);  2,  6  (p.  70,  28);  2,  7  (p.  72,  3);  2,  9  (p.  73,  4);  2,  22 
(p.  83,  2);  3,  12  (p.  122,  4);  3,  38  (p.  145,  19);  3,  44  (p.  152,  2 
schreibt  Kühler  nach  dem  Paris,  agere  in  pace,  im  cod.  Ambros. 
steht  mage  cum  pace);  Claud.  Mamert.  Epist.  poster.  (p.  204,  7); 
Itin.  Alex.  49  (111):  Anthol.  Latin,  ed.  Burmann  1,  72  (Meyer 
559:  Riese  253;  Baehrens  4,  420)  v.  9;  ed.  Riese  299  (Baehrens 
4,  453)  V.  11;  ed.  Riese  323  (Baehrens  4,  477)  v.  8;  ed.  Burmann 
3,  74  (Meyer  543;  Riese  649;  Baehrens  4,  119)  v.  16.  Nach 
Servius  zu  Verg.  a.  a.  0.  las  man  bei  Cicer.  in  Frumentaria:  Mage 
condemnatum  hominem  in  iudicium  abducere  non  posse.  Vergl. 
Donat  zu  Terent.  Adelph.  2,  3,  11  mage  pro  magis,  rtZ»  äpyatafjLoJ. 

Nimis  ist  auf  gleiche  Weise  gebildet  wie  magis.  Es  steht 
auch  bei  Positiven,  vergl.  Wölfflin,  Komparat.  p.  24  und  Archiv  1 
p.  98.  Die  Nebenform  «im«e,  vom  Adjektivum  nimius  gebildet,  ist 
selten  und  spät,  so  Pallad.  4,  10,  27;  Spart.  Hadr.  21,  9;  Capitol. 
Gord.  6,  2;  Augustin.  Confess.  2,  9;  Cassian.  Conl.  1,  23,  4;  Alcim. 
Avit.  Epist.  18  (16)  ed.  Peiper  p.  49,  27;  Cass.  Felix  21,  p.  33, 
10  und  p.  35,  15;  Macrob.  Sat.  6,  6,  6,  dagegen  ist  nimio  oft  an- 
gewandt. Charis.  2,  13  S.  185  (207,  9)  sagt:  nimie  melius  dicitur 
quam  nimis.  Venit  enim  ab  eo  quod  est  nimius,  ut  doctus,  rectus 
und  2,  3  S.  186  (208,  5)  niviio  pro  nimis  mit  Anführung  von  Bei- 
spielen aus  Naevius  und  Plautus. 

Satis.,  vergl.  die  Bildung  von  magis  und  nimis.  Die  abge- 
stumpfte Form  sat.,  welche  aus  *sate  gebildet  ist  (vergl.  L.  Müller 
de  re  met.  p.  393),  finden  wir  öfter  bei  Dichtern,  wie  Acc.  (trag. 
205)  bei  Cic.  Nat.  Deor.  3,  26,  68;  (247)  bei  Nonius  p.  136,  28; 
Caecil.  (com.  18)  bei  Nonius  p.  464,  22;  (76)  bei  Prise.  6,  2,  7 
S.  679  (I  200,  6,  Keil  schreibt  satis):  (174)  bei  Cic.  Cato  Mai.  8, 
25;  (241)  bei  Cic.  pro  Cael.  16,  37;  Turpil.  (com.  144)  bei  Prise. 

38* 


—    596     — 

de  metris  2,  16  S.  1326  (II  425,  4);  (151)  bei  Nonius  p.  352,  21; 
Pompon.  (com,  44)  bei  Nonius  p.  511,  31;  incert.  poet.  (com.  89) 
bei  Suet.  Octav.  25;  Plaut.  Amphitr.  prol.  79;  Asin.  3,  3,  117 
(707);  5,  2,  61  (911);  Aulul.  3,  6,  25  (561);  Bacch.  4,  3,  26  (637); 
Curcul.  2,  1,  27  (243);  Mercat.  2,  3,  45  (382);  Mosteil.  1,  3,  71 
(228);  3,  2,  20  (709);  Pers.  1,  1,  26;  5,  2,  44;  Pseud.  1,  3,  154 
(388);  Rud.  2,  7,  25  (583);  3,  2,  28  (866);  Stich.  1,  2,  34  (91); 
5,  4,  55   (738);  Vidul.  1,  7  ed.  Studemund  u.  a.;    Terent.  Andr. 

1,  1,  143  (170);  2,  1,  35  (335);  3,  1,  17  (475);  4,  2,  22  (705); 
Eunuch.  3,  2,  32  (485);  3,  2,  34  (487);  Heaut.  4,  3,  40  (718); 
Hecyr.  2,  1,  39  (236);  Phorm.  3,  3,  8  (541);  Adelph.  3,  3,  6  (360); 

4,  1,  10  (526);  4,  4,  13  (621);  5,  3,  48  (834);  5,  3,  49  (835) 
u,  a.;  Lucil.  (ed.  L.  Müller  5,  48;  ed.  Lachmann  183)  bei  Nonius 
p.  445,  25;   CatuU.  23,  27;   Horat.  Carm.  2,  19,  26;   Verg.   Aen. 

2,  314;  9,  195;  11,  366;  Eclog.  3,  111;  7,  34;  10,  70  u.a.;  Ovid. 
Heroid.  12,  75;  Remed.  am.  657;  Prop.  3  (2),  29,  33;  Mart.  2, 
18,  7;  8,  64,  7,  aber  auch  in  Prosa,  wie  Cicer.  pro  Rose.  Amer. 
32,  89  (vergl.  Landgraf  z.  d.  St.);  de  orat.  3,  22,  84;  Ep.  Fam. 
7,  16,  1;  7,  24,  2;  Ep.  Att.  6,  8,  5;  14,  10,  1;  Cato  Mai.  14,  48; 
Quint.  2,  2,  4;  2,  11,  7;  4,  1,  15;  5,  7,  13;  5,  10,  100;  5,  10, 
121;  5,  13,  14;  6,  1,  12;  6,  2,  19;  7,  3,  32;  10,  1,  9;  Plin.  N.  H. 
18,  5,  6  (29);  Panegyr.  Constant.  Caes.  4  (p.  135,  8  ed.  Baehrens); 
Apul.  Met.  4,  11  S.  262;  lul.  Valer.  1,  7  (p.  13,  2  ed.  Kubier); 
1,  42  (p.  53,  7)  u.  a. 

5.  IV.  Accusative  Pluralis  des  Femininums  sind 
alias,  was  häufig  vorkommt,    daneben   alteras   nach   Paul.  Fest. 

5.  27;  utrasque  pro  utrimque  vel  utrobique  giebt  Nonius  p.  183, 
24  aus  Cass.  Hemina  (fr.  34  ed.  Peter  p.  106,  3):  in  Hispania 
pugnatum  bis,  utrasque  nostri  loco  moti  und  aus  Caecil.  (com. 
225):  atque  hercle  utrasque  te,  cum  ad  nos  venis,  subfarcinatam 
vidi.  Lachmann  zu  Lucr.  2,  517  will  utraque  pro  utrimque  vel 
utrobique,  und  utraque  ist  bei  Aid.  und  lun,  Bücheier,  Lat.  DekHn. 
p.  32  erklärt  utrasque  für  einen  Genetiv,  vergl.  dagegen  Corssen, 
Aussprache  I  234,  769. 

6.  V.  Die  adverbiellen  Accusative  des  Neutrum 
Pluralis,  wie  cetera,  alia,  omnia  u.  a.  hat  Wölffiin,  auf  dessen 
Sammlung  im  Archiv  2  p,  90  die  folgende  Zusammenstellung  be- 
ruht, eingehend  behandelt.     Die  hauptsächlichsten  sind: 

Alia  erklärt  Donat.  zu  Terent.  Hecyr,  1,  2,  4  durch  aliter 
aut  per  alia,  so  sanctus  alia  Sallust.  Histor.  fragm.  incert.  113  D. 
(Kr.  80)  bei  Servius  zu  Verg.   Aen.  3,  594;   alia  steriles  Pomp. 


—    597    — 

Mela  1,  19,  116  (p.  27,  6  ed.  Frick) ;  iuvenem  et  alia  darum 
Tacit.  Anual.  12,  3;  homo  pleraque  alia  non  indoctus  Gell.  9, 
10,  5;  prudens  alia  tolerabilis  provinciis  Amm.  Marceil.  15,  13,  2. 
Cetera  quiescas  Plaut,  Mil.  Glor.  3,  3,  53  (927);  cetera  quos 
peperisti  ne  cupias  Enn.  (Anoal.  48  ed.  L.  Müller)  bei  Serv.  zu 
Verg.  AeD.  9,  656;  ceteraque  minus  faciemus  quam  debemus  Cic. 
Ep.  Fam.  1,  8,  7;  cetera  adsentior  Crasso  Scaevol.  bei  Cic.  de 
orat.  1,  9,  35;  cetera  ignarus  Sallust.  lug.  19,  7;  cetera  egregius 
Histor.  5,  6  D.  (Kritz  4,  8;  Gerlacb  1,78)  bei  Arusian.  Mess.  (p.  470, 
20  ed.  Keil);  cetera  intectum  Sali.  Hist.  fragm.  incert.  18  (bei  Isidor. 
Orig.  19,  23,  4)  schreibt  Dietsch,  Kritz  (III  57)  und  Gerlach 
(III  27)  lassen  cetera  weg;  cetera  fulvus  Horat.  Carm.  4,  2,  60; 
cetera  paene  gemelli  Epist.  1,  10,  3  und  cetera  laetus  Epist.  1, 
10,  50;  ceu  cetera  nusquam  bella  forent  Verg.  Aen.  2,  438;  cetera 
Graius  Aen.  3,  594  und  cetera  parce,  puer,  hello  9,  656;  cetera 
Concors  Ovid.  Epist.  ex  Ponto  3,  2,  88;  cetera  egregius  Liv.  1, 
32,  2;  1,  35,  6  und  cetera  tereti  21,  8,  10;  vir  cetera  sanctissi- 
mus  Vell.  Paterc.  2,  46,  2  und  cetera  quietus  ac  probus  2,  119,  4; 
cetera  fossor  Pers.  5,  122;  sinuatus  cetera  Pompon.  Mela  1,  19, 
102,  vielleicht  die  erste  Stelle,  wo  cetera,  wie  Wölfflin  bemerkt, 
nachgestellt  ist;  cetera  segnis  Sil.  1,  244;  cetera  fumans  1,  354; 
cetera  non  latet  hortis  2,  332;  cetera  ductor  anteibat  Latius  9, 
436;  cetera  parce,  precor,  pelago  17,  286;  qua  sacrorum  causa 
in  potestate  viri,  cetera  promisco  feminarum  iure  ageret  Tacit. 
Annal.  4,  16;  cetera  equestri  familia  Annal.  6,  15;  cetera  de- 
generem  Annal.  6,  42;  cetera  intecti  Germ.  17;  cetera  similis 
Germ.  29;  45  und  cetera  egregius  Agric.  16;  cetera  tauro  similis 
Plin.  N.  H.  8,  15,  16  (40);  cetera  similis  N.  H.  12,  6,  13  (25); 
cetera  natura  eädem  N.  H.  13,  22,  42  (123);  cetera  nigra  varietate 
N.  H.  16,  7,  10  (29);  cetera  similes  erigeronti  herbae  N.  H.  22, 
25,  64  (133);  cetera  similis  N.  H.  37,  9,  52  (138)  und  cetera  pro- 
bandus  N.  H.  37,  6,  24  (89);  hirsutus  cetera  Suet.  Calig.  50;  cetera 
minus  laboro  Fronton.  Epist.  ad  Caes.  1,  8  (p.  24,  17  ed.  Naber) 
und  cetera  honestus  Epist.  ad  Anton.  Pium  4  (p,  167,  3);  rusticus 
cetera  Gell.  2,  21,  8;  nudus  cetera  Commod.  Instruct.  1,  9,  2; 
cetera  Dario  subnixus  Tertull.  Idol.  15;  nudus  cetera  Ambros. 
Patrol.  ed.  Migne  1,  2  Col.  2136;  Hegesipp.  5,  4,  10;  sanctus 
cetera  Hegesipp.  5,  16,  95;  nudus  cetera  Amm.  Marceil.  31,  16,  6; 
Claudian.  Bell.  Gild.  439;  cetera  signis  Claudian.  Rufin.  1,  239: 
mersatur  cetera  ponto  Avien.  Arat.  1249;  cetera  similes  Pallad. 
R.  R.  3,  26,  1;  cetera  semifer  Apul.  Met.  4,  8  S.  253;  possumus 


—     598     — 

omnia  quidem  cetera  fratres  manere  Met.  10,  14  S.  704;  Phryx 
cetera  et  barbarus  Flor.  1,  3  S.  11  und  cetera  exossis  Apol.  40 
S.  492;  cetera  dissimilis  Prudent.  Apoth.  808;  quis  cetera  tensis 
Sidon.  Carm.  11,  109;  ut  cetera  nihil  ambiguum  relinquentes  Boeth. 
Comment.  in  Aristot.  2,  501,  4;  cetera  difficiles  Ennod.  Carm.  1,  1, 
24  (p.  508  ed.  Hartel;  p.  193  ed.  Vogel);  cetera  candidus  Itin.  Alex. 
15  und  cetera  hospitalis  95;  cetera  invelatus  Mart.  Capell.  1,  5. 

Crehra  Verg.  Georg.  3,  500  und  auch  wohl  Lucr.  2,  359,  vergl. 
Dräger,  Histor.  Syntax  §  66^. 

Cuncta  pares  Sil.  2,  638  und  pro  cuncta  pudendi  11,  90;  cuncta 
pavet  Stat.  Achil.  1,  563;  Antiochus  cuncta  sublimis  Novell.  Constit. 
Theodosii  Secundi  tit.  1  §  7 ;  dominis  inlustribus  cunctaque  magni- 
ficis  Venant.  Fortun.  Carm.  10,  3,  1;  vir  cuncta  praecelsus  Symm. 
Epist.  7,  13  und  7,  14. 

Multa  super  hello  generisque  tumentihus  amens  incertusque 
animi  Stat.  Theb.  3,  443. 

Omnia  Mercurio  similis  Verg.  Aen.  4,  558  und  omnia  longaevo 
similis  Aen.  9,  650;  non  adeo  parebimus  omnia  matri  Stat.  Achil. 
1,  660  und  sie  omnia  visu  mutatus  rediit  Achil.  2,  9;  omnia,  quae 
pater  imperat,  parendum;  altera  est:  in  quibusdam  parendum, 
quibusdam  non  obsequendum  Gell,  2,  7,  3,  aber  quaedam  esse 
parendum,  quaedam  non  obsequendum  2,  7,  12  und  quae  obsequi 
non  oportet  2,  7,  13;  omnia  esse,  quae  pater  iusserit,  paren- 
dum 2,  7,  10;  omnia  magnus  Nemes.  Cyneg.  114;  felix  omnia 
Trebell.  Poll.  XXX  tyr.  33,  5;  possumus  omnia  quidem  cetera 
fratres  manere  Apul.  Met.  10,  14  S.  704;  omnia  magnus  Portyrius 
10;  hirsuti  omnia  Solin.  54,  11  und  nudus  omnia  56,  16;  omnia 
(Vulg.  per  omnia)  Cod.  Amiatin.  zu  1  Corinth.  11,  2;  omnia  tole- 
rabilior  Ambros.  Patrol.  16  Col.  900  M.;  nee  illuminasset  vos  deus 
omnia  Augustin.  vol.  34,  823;  sanctus  omnia  Aurel.  Vict.  Caes. 
9,  1;  omnia  nudus  Amm.  Marcell.  31,  16,  6;  omnia  (TiduTOTe) 
ridens  Vers.  Palat.  Past.  Herm.  2,  11,  6;  omnia  vanus  Pauhn. 
Nolan.  Carm.  15,  13;  Quintus  illum  tamquam  minor  omnia  ob- 
servabat  Carm.  16,  242;  deus  omnia  cum  patre  Concors  Carm. 
34,  83  und  omnia  potens  Epist.  24,  15  wie  deus  unum  potens 
atque  omnia  potens  Augustin.  vol  X  2  Col.  1655  M. ;  amnis  mitis 
omnia  quietusque  Mart.  Capell.  1,  4  (p.  7,  8  ed.  Eyssenhardt) ; 
omnia  magno  Constantino  CLL.  6,  1144;  patrono  omnia  prae- 
stantissimo  6,  1745  und  1746;  viro  omnia  singulari  6,  2145  und 
omnia  bono  viro  6,  3495. 

FUraque  asper  accessu  sinus  Pompon.  Mela  2,  4,  66 ;  plera- 


-     599     - 

que  indiligens  Gell.  6,  2,  1;  pleraque  alia  indoctus  9,  10,  5  und 
pleraque  impeccabilis  17,  19,  6. 

Fluriina  turbat  Stat,  Achil.  1,  838. 

Eeliqua,  ita  mihi  salus  atque  detur  potestasque  in  patria 
moriendi,  ut  me  lacrimae  non  sinunt  scribere  Cicer.  Epist.  ad 
Quint.  fr.  1,  3,  10;  homines  reliqua  nudi  lul.  Valer.  3,  10  (p.  120, 
14  Kühler);  reliqua  nudus  incedito  Augustin.  Opus  imperf.  contra 
lulian.  Col.  1357  M.;  reliqua  variis  ilhtum  diversitatihus  Mart. 
Capell.  6,  581,  zweifelhaft  ist  alis  minimis,  reliqua  magnitudine 
antecellens  Plin.  N.  H.   10,  3,  3  (8). 

Talia  bei  Ps.  Tertull.  de  iudicio  domini  364  gratanturque 
deo  et  victori  talia  Christo. 

B.    Ablativ. 

6.  I.  Substantivische  Ablative  sind  zu  Adverbien  ge- 
worden, so  z.  B. : 

a)  Antigerio  antiqui  pro  valde  dixerunt  sagt  Paul.  Festi  S.  8; 
in  Placid.  Gloss.  7,  10  heifst  es:  antigerio  vel  quemadmodum  vel 
in  primis;  in  Isid.  Gloss.:  antigerio,  valde;  antigerium,  quem- 
admodum, in  primis.  Quintil,  1,  6,  40  zählt  das  Wort  unter  die 
ab  ultimis  et  iam  oblitteratis  repetita  temporibus  und  sagt  8,  3, 
25  certe  antegerio,  cuius  eadem  significatio  est  (vergl.  oppido), 
nemo  nisi  ambitiosus  utetur. 

Curriculo,  ursprünglich  Abi.  modi,  wird,  wie  Lorenz  zu  Plaut. 
Mosteil.  362  sagt,  bei  den  Komikern  und  Archaisten  ein  blofses 
Adverb:  im  Laufe,  eilends,  so:  qui  non  curro  curriculo  domum 
Plaut.  Mosteil.  2,  1,  15  (362);  curriculo  iube  in  urbem  veniat 
Mostell.  3,  3,  26  (930);  cito  transcurre  curriculo  ad  nos  Mil.  Gior. 
2,  6,  43  (524);  idum  Turbalio  curriculo  Rud.  3,  5,  19  (798);  abi 
sane  ad  litus  curriculo  Rud.  3,  6,  17  (855);  curriculo  occepi  sequi 
Epidic,  1,  1,  12  und  vola  curriculo  Pers.  2,  2,  17  (199);  curriculo 
percurre  Terent.  Heaut.  4,  4,  12  (733). 

Diluculo  Cic.  Ep.  Att.  16,  13^,  1  und  quam  diluculo  Afran. 
(com.  70)  bei  Charis.  2,  13  S.  192  (216,  24). 

Domo. 

Imyendio  giebt  Nonius  p.  128,  25  aus  Plaut.  Aulul.  Prol.  18; 
Charis.  2,  13  S.  182  (203,  5)  aus  Afran.  (351)  und  Serv.  zu  Verg. 
Aen.  4,  54  aus  Terent.  Eun.  3,  5,  39  (587);  dasselbe  haben  Laev. 
bei  Gell.  19,  7,  10;  Cic.  Ep.  Att.  10,  4,  9;  Gell.  1,  2,  3;  11, 
18,  4;  18,  12,    2;  19,  13,  3;    20,  1,  12;   Apul.  Met.  2,  18  S.  133 


-     600     - 

und  10,  4  S.  685;  Flor.  18  S.  90;  de  deo  Socrat.  20  S.  166;  de 
mag.  3  S.  385;  15  S.  421;  32  S.  469;  61  S.  531;  lul.  Valer.  3,  28 
(p.  135,  24  ed.  Kubier);  Hierotiym.  Epist.  5,  1;  Amm.  Marcell.  14, 

1,  9;  14,  5,  4;  14,  6,  19;  15,  4,  5;  15,  5,  1;  15,  5,  19;  16,  8, 
10;  19,  8,  6;  19,  9,  7;  25,  3,  15;  26,  5,  11;  26,  6,  7;  26,  6,  11; 
27,  2,  3;  28,  5,  15;  29,  1,  25;  30,  2,  1;  Claud.  Mamert.  1,  2 
(24,  14);  1,  3  (37,  9);  SoHd.  praef.  3;  1,  91;  2,  49;  27,  57  u.  a.  m. 

Initio^  vergl.  E.  Grupe,  De  lustiniani  Institut,  compositione 
p.  19. 

Modo,  vergl.  Hand,  Tursell.  III  p.  627;  W.  Kalb  in  Wölfflins 
Archiv  1  p.  87.  Komposita  sind:  Dummodo,  auch  getrennt,  vergl. 
Hand  a.  a.  0.  II  p.  327.  —  Omnimodo ,  welches  von  Hertz  im 
Gell.  18,  15,  2  und  von  Mommsen  im  Pompon.  Dig.  29,  2,  11  in 
einem  Worte  geschrieben  ist;  an  anderen  Stellen  wird  omni  modo 
gelesen.  —  Postmodo,  welches  Pollio  bei  Cic.  Ep.  Fam.  10,  33,  1  in 
die  Prosa  eingeführt  zu  haben  scheint,  vergl.  J.  H.  Schmalz,  Über 
den  Sprachgebrauch  des  Asinius  Pollio  p.  95;  aufserdem  steht  es 
Terent.  Hecyr.  2,  1,  11  (208);  Horat.  Carm.  1,  28,  31;  Sat.  2,  6, 
27;  Catull.  30,  12;  öfter  bei  Ovid,  wie  Amor.  1,  14,  50;  2,  2,  20; 

2,  9,  8;  Ars  Am.  1,  487;  2,  178;  Remed.  amor.  280;  Heroid. 
21,  150;  21,  211;  Met.  12,  5;  TibuU.  2,  5,  102;  Colum.  5,  9,  17 
u.  a.  m.  und  spät  wieder  in  der  Anthol.  Lat.  ed.  Burmann  2,  119 
(Meyer  109;  Riese  779;  Baehrens  1  p.  125;  Ribbeck,  App.  Verg. 
p.  193)  V.  24.  In  betrefif  des  Livius  sagt  J.  H.  Schmalz  im  Anti- 
barbarus  von  Krebs  II  p.  304:  »Im  ersten  und  zweiten  Buche 
brauchte  er  postmodum,  allein  schon  2,  24,  5  postmodo,  welches 
er  in  der  dritten  Dekade  bis  29,  1,  6  (nämlich  aufser  den  beiden 
angeführten  Stellen  noch:  2,  43,  8;  3,  41,  5;  4,  7,  6;  6,  30,  3; 
25,  38,  11;  26,  29,  2;  28,  19,  12,  vergl.  Hildebrand,  Beiträge 
zum  Sprachgebrauch  des  Liv,  1865  p.  3)  festhält,  dann  aber  fallen 
läfst;  von  da  ab  findet  sich  weder  postmodum  noch  postmodo.« 
Postmodum  lesen  wir  bei  Liv.  1,  9,  15;  2,  1,  9;  2,  2,  10;  2,  9,  7; 
Valer.   Maxim.   2,  9,  9;   2,  10  ext.  2;   6,  9,  8;   Colum.   1,  5,  9; 

3,  5,  2;  6,  2,  6;  Gels.  7,  26,  3  (311,  15  Daremberg);  Suet.  Calig. 
15;  Inschrift  des  Jahres  136  nach  Chr.  bei  Henzen  6086  Col.  1 
Z.  18;  Terent.  Maur.  721;  2220;  Cyprian  ad  Donat.  11  (p.  13,  7 
ed.  Hartel);  Tertull.  Spect.  23;  25;  Idolat.  15;  ad  nation.  1,  10, 
16;  Scorp.  5,  13;  Exhort.  castit.  4  und  de  pudicit.  1;  19;  Arnob. 
1,  15;  Lactant.  Instit.  2,  1,  1;  2,  2,  1;  6,  4,  15;  6,  13,  4;  6,  24,  7; 
Ira  D.  20,  6;  Epit.  23,  6;  24,  3;  43,  2;  Veget.  de  re  milit.  1,  13 
(17,  17  ed.  Lang)  und  3,  24  (116,  6).    Postmodo  erklärt  Ritschi 


—     601     — 

(Opusc.  II  623  Anra.)  aus  postmodom  (statt  postmodum)  nach  Ab- 
werfung des  111  entstanden,  Corssen  (Aussprache  II  p.  858,  1028) 
hält  modo  in  postmodo  für  einen  Ablativ.  Über  die  Trennung 
post  modo  vergl.  Hand  a.  a.  0.  IV  p.  509.  —  Propemodo  findet 
sich  sehr  selten,  bei  Plautus  in  den  Hdschr.  Trinum.  3,  3,  50  (780) 
und  Pseud.  1,  3,  42  (276),  an  erster  Stelle  schreiben  es  Ritschi 
und  Fleckeisen,  an  letzter  Stelle  Lorenz,  vergl.  dessen  Note  zu 
260;  die  anderen  Herausgeber  haben  propemodum,  bald  getrennt, 
bald  in  einem  Worte,  gesetzt,  welches  die  gebräuchliche  Form  ist: 
Plaut.  Capt.  5,  2,  5  (958);  Menaech.  5,  2,  14  (764);  Poenul.  5,  5, 
16  (1295);  Rud.  2,  1,  4  (293);  Stich.  1,  1,  56;  Trinum.  3,  1,  14 
(615);  Trucul.  4,  3,  2  (776);  Terent.  Andr.  3,  4,  7  (586);  Eun. 
1,  2,  123  (203);  Heaut.  5,  5,  20  (1064);  Phorm.  1,  4,  33  (211); 
Adelph.  1,  2,  51  (131);  Pacuv.  (78)  bei  Nonius  p.  469,  8  und 
Accius  (88)  bei  Nonius  p.  116,  2  u.  a.  m.  Noch  ist  zu  bemerken, 
dafs  in  einigen  Hdschr.  bei  Liv.  24,  20,  11  prope  modo  steht, 
die  Herausgeber  haben  prope  moenibus  geschrieben,  ferner  lesen 
wir  Phn.  N.  H.  34,  14,  41  (142)  im  Rice,  und  Voss,  propemodo, 
die  Herausgeber  haben  propemodum  gesetzt,  vergl.  Hand  a.  a.  0. 
IV  p.  607.  —  Quodammodo  Cic.  de  orat.  1,  59,  251;  Brut.  75, 
261;  Leg.  agr.  2,  4,  9;  2,  7,  19;  Catil.  1,  7,  18;  pro  Flacc.  42, 
106;  pro  Sest.  6,  13;  de  prov.  consuL  5,  12;  pro  Milon.  4,  11; 
pro  Mareen.  11,  33;  Phil.  8,  1,  2;  Ep.  Fam.  12,  25,  3;  Corn. 
Nepos  Eum.  7,  3;  öfter  bei  Quintilian  u.  A.,  aber  auch  quodam 
tarnen  modo  Quintil.  1,  12,  5.  —  Quomodo,  vergl.  Hellmuth,  Über 
die  Sprache  der  Epistolographen  Sulpicius  Galba  und  Cornelius 
Baibus  p.  50  und  Landgraf  zu  Cic.  pro  Rose.  Am.  p.  137;  Rönsch, 
Semasiol.  Beiträge  II  p.  79.  —  Solummodo  Ulp.  Dig.  4,  9,  1  §  2; 
Quintil.  Declam.  274  (p.  11,  15  ed.  C.  Ritter);  Serv.  zu  Verg.  Aen. 
1,  159;  Cassian.  Instit.  7,  8;  8,  12;  8,  18;  12,  6,  1;  12,  24;  Conl. 
6,  11,  4;  7,  3,  1;  7,  3,  2;  7,  10;  7,  23,  3;  7,  32,  1;  10,  11,  3; 
12,  4,  2;  12,  13,  1;  13,  5,  4;  16,  12;  18,  3,  2;  18,  5,  4.  — 
Tammodo  inquit  Praenestinus  Plaut.  Trinum.  3,  1,  8  (609),  Pro- 
vinzialismus für  modo,  vergl.  Brix-Niemeyer  z.  d.  St.  —  Tantum- 
modo. 

Numero  wurde  im  archaischen  Latein  öfter  angewandt,  in  der 
späteren  Latinität  verschwindet  es  ganz;  Festus  S.  170,  2  belegt 
es  aus  dem  Carmen  (1)  Nelei,  aus  Naev.  (trag.  61),  Plaut.  Casin. 
3,  5,  21  (538),  Caecil.  (com.  2),  Afran.  (com.  312  und  320)  und 
Acc.  (503);  Nonius  S.  352,  16  aus  Plaut.  Amphitr.  1,  1,  25  (180), 
Turpil.  (com.  34  und  151),  Afran.  (com.  270),  Acc.  (144  und  503), 


—    602     - 

Varro  (Sat.  Menipp.  410  B,  und  Logist.  fr.  VI  p.  248  R.);  Priscian. 
VI  14,  73  S.  712  (I  258,  8)  aus  Laber.  (com.  55) ;  ferner  ist  es 
bei  Plaut.  Menaech.  2,  2,  13  (287);  Mil.  Glor.  5,  7  (1400);  Mercat. 

4,  3,  37  (738)  und  Poenul.  5,  4,  102  (1272);  Varro  R.  R.  3,  16,  7; 
Gell.  20,  1,  54;  Ribbeck  behandelt  im  Coroll.  ad  Tragic.  Rom. 
fragm.  p.  XIV  und  XV  numero  eingebend  und  scblägt  hier  im 
Plaut.  Ampbitr.  180  num  verbo  vor,  aber  von  Fleckeisen,  Götz,  Löwe 
und  Leo  ist  numero  beibehalten.    Ein  Kompositum  ist  saepenumero. 

Oppido  quam,  sagt  Quintil.  8,  3,  25,  usi  sunt  paulum  tempore 
nostro  superiores,  vereor  ut  iani  nos  ferat  quisquam ;  certe  ante- 
gerio,  cuius  eadem  significatio  est,  nemo  nisi  ambitiosus  utetur. 
Paul.  Festi  S.  184:  Oppido,  valde,  multum.  Ortum  est  autem 
hoc  verbum  ex  sermone  inter  se  confabulantium,  quantum  quis- 
que  frugum  faceret,  utque  multitudo  significaretur,  saepe  respon- 
debatur,  quantum  vel  oppido  satis  esset.  Hinc  in  consuetudinem 
venit,  ut  diceretur  oppido  pro  valde,  multum.  Itaque  si  qui  in 
aliis  rebus  eo  utuntur,  ut  puta  si  qui  dicat  oppido  didici,  spec- 
tavi,  ambulavi,  errat,  quia  nulli  eoruni  subici  potest,  vel  quod 
satis  est.  Donat.  zu  Terent.  Hecyr.  2,  1,  41  (238):  Oppido,  valde. 
Translatio  a  rusticis,  qui  iuterrogati,  quemadmodum  fruges  pro- 
venissent,  respondebant  oppido,  id  est,  quae  sibi  et  oppido  suffi- 
cere  potuissent.  Von  den  Neueren  sprechen  über  oppido  Hand, 
Tursell.  IV  p.  379;  Corssen,  Aussprache  II  p.  870;  Ribbeck,  Bei- 
träge zur  Lehre  von  den  Lat.  Partikeln  p.  44;  P.  Langen,  Analecta 
Plaut.  II  p.  11  und  Wölfflin,  Philolog.  34,  152,  Komparation  p.  21, 
22,  Archiv  1,  98  und  besonders  6,  195,  wonach  oppido  als  Ablat. 
von  oppidum  in  der  Bedeutung  »Befestigung«  anzusehen  ist  und 
»fest«  bedeutet.  Oppido  interii  giebt  Nonius  p.  361,  5  aus  Plaut. 
Ampbitr.  1,   1,  143  (299)   und  oppido  nach  reddidi  Charis.  2,   13 

5.  187  (209,  26)  aus  Plaut.  Bacch.  4,  4,  30  (681);  aufserdem  ist 
oppido   Plaut.  Asinar.  2,  2,  21  (287);   5,  2,  33  (883);   Aulul.  3, 
1,  5  (410);  4,  9,  18  (728);  4,  10,  70  (800);  Bacch.  4,  8,  12  (853) 
4,  8,  28   (869);   Curcul.  1,  2,  44  (134);    Epidic.   3,  2,  3  (339) 
Mercat.  2,  1,  21  (245);  4,  3,  10  (709);  Mil.  Glor.  3,  1,  33  (627) 
3,  1,  40  (634);   Mostell.  1,  2,  56  (136);    1,  3,  9  (165);   3,  2,  44 
(733);  3,  2,  122  (809);  Pers.  4,  9,  4  (741);  Pseud.  1,  5,  10  (425); 
Rud.   1,  3,  24  (207)  und  2,  6,  QQ  (550);  Stich.  2,  1,  35  (307)  ist 
Konjektur;    Terent.  Heaut.  4,  2,  2  (669);   4,  3,  26   (704);   4,  4, 
12  (733);    Phorm.  2,  2,  3  (317);  5,  1,  36  (763);   5,  8,  12  (896); 
Hecyr.  2,  1,  41  (238):  Adelph.  3,  2,  24  (322);  Cicer.  de  orat.  2, 
64,'  259;  Ep.  Fam.  14,  4,  4;  Fin.  3,  10,  33;  Auct.  bell.  Afric.  47,  5; 


—     603     — 

CatuU.  54,  1:    Liv.  36,  25,  3;   39,  47,  2;   42,  28,  13;   Vitruv.  1, 

4,  7  (18,  10):  7  prooem.  14  (160,  7);  8,  3,  11  (197,  1);  9,  2,  2 
(225,  5);  Gell.  7  (6),  7,  1;  15,  30,  1;  16,  7,  1;  17,  12,  1;  Apul. 
met.  2,  16  S.  129;  2,  20  S.  139;  2,  25  S.  151;  10,  23  S.  723; 
de  deo  Socr.  20  S.  166;  de  mundo  prooem.   S.  289;   de  mag.  20 

5.  436:  26  S.  452;  62  S.  533;  lul.  Valer.  3,  28  (p.  135,  27  ed. 
Kubier);  Tertull.  de  pallio  3;  Vulg.  Genes.  19,  3;  25,  30;  2  Par. 
35,  23;  Solin.  praet'.  1:  Auson.  Epist.  19,  13  (ed.  Peiper  p.  267,  1); 
Amm.  Mareen.  14,  6,  1:  16,  7,  8:  28,  4,  17;  29,  6,  11;  31,  9,  1; 
Symmach.  Epist.  1,  50:  3,  45;  Sidon.  Epist.  9,  7,  1;  Claud.  Mamert. 
1,  1  (24,  4):  1,  2  (2il,  18);  2,  3  (105,  8);  2,  7  (124,  23);  3,  9 
(169,  9);  Histor.  misc.  19,  31. 

Principio. 

Privato,  welches  von  Prise.  15,  3,  11  S.  1009  (II  68,  27  und 
II  69,  5)  als  Adverbium  aufgestellt  wird  mit  Anführung  von  pri- 
vato  nos  tenuissemus  aus  Liv.  13,  steht  als  Ablat.  eines  Substant., 
wie  domo  se  tenere  Or.  de  domo  3,  6  und  post  redit.  in  sen.  11, 
29;  Corn.  Nep.  Epam.  10,  3;  se  uno  loco  tenere  Plane,  bei  Cic. 
Eam.  10,  18,  3;  Corn.  Nep.  Eumen.  5,  7  und  Hannib.  12,  3; 
domesticis  te  finibus  tenes  Gic.  Ep.  Att.  7,  12,  6;  Pompeius  se 
oppido  tenet  Caes.  bei  Cic.  Ep.  Att.  9,  14,  1;  Apennino  Alpibus- 
que  se  teneat  D.  Brut,  bei  Cic.  Ep.  Fam.  11,  10,  4  und  öfter 
tenere  se  castris,  muris,  moenibus,  muuimentis,  vergl.  Drakenb.  zu 
Liv.  3,  2,  1:  Oudenb.  zu  Caes.  bell.  Gall.  1,  40,  8  und  M.  Müller 
zu  Liv.  II,  45,  8  p.  156. 

Vrotelo  belegt  Nonius  p.  363,  12  mit  Cato  ürig  (lib.  5,  fr.  103 
ed.  Peter  p.  86,  14  oder  lib.  5,  fr.  16  ed.  Jordan  p.  26,  8)  und 
mit  zwei  Stellen  aus  Lucilius  (ed.  L.  Müller  6,  34;  Lachmann  221 
und  L.  Müller  12,  1;  Lachmann  366);  aufserdem  steht  es  noch 
Lucr.  4,  190  und  Catull.  56,  7. 

Vulgo,  vergl.  E.  Grupe,  De  lustiniani  Institut,  compositione 
p.  18,  19. 

b)  Forte,  vergl.  J.  H.  Schmalz  im  Antibarbarus  von  Krebs  I 
p.  552;  auch  forte  sua  Verg.  Aen.  1,  377.  Forte  ist  als  Ablativ  von 
fors  anzusehen,  welches  letztere  auch  als  Adverb,  gebraucht  wird. 
Fors  wird  bezeugt  von  Charis.  2,  13  S.  165  (185,  13)  und  S.  169 
(188,  27),  von  Prise.  15,  4,  23  S.  1015  (II  78,  17),  15,  4,  24 
S.  1016  (II  79,  6)  und  15,  6,  35  S.  1021  (II  86,  27)  und  wird 
belegt  mit  Verg.  Aen.  5,  232;  11,  50,  vergl.  Ladewig  z.  d.  St. ; 
dasselbe  ist  CLL.  5,  1721:  Verg.  Aen.  2,  139;  6,  537;  12,  183; 
auch   Tereut.  Heaut.  4,  3,  37  (715)   nach   Guyets  Vermutung  (in 


-     604    — 

den  Hdschr.  fortasse),  was  auch  die  neuesten  Herausgeber  auf- 
genommen haben,  vergl,  Wagner  z.  d.  St.;  Lucr.  1,  487  in  einem 
Teil  der  Bücher  (fors  ita  quidquam,  sonst  richtiger  credere  quid- 
quam);  Horat.  Carm.  1,  28,  31;  Prop.  2,  9,  1 ;  Phaedr.  3  prol.  11; 
Calpurn.  Eclog.  4,  118;  7,  77;  Nemes.  Eclog.  3,  47;  Val.  Flacc. 
3,  665;  4,  620;  Sil.  8,  147;  Stat.  Silv.  3,  1,  162;  3,  4,  4;  5,  3, 
62;  5,  4,  14  und  Theb.  2,  361;  4,  207;  7,  365;  10,  324;  Gell.  1, 
3,  2  (fors  sit  ut);  Tertull.  ad  nation.  1,8;  de  patient.  3;  ad  uxor. 

2,  2;  cult.  femin.  2,  13;  de  anima  32;  Coripp.  loh.  2,  350;  8,  21; 
Venant.  Fortun.  8,  3,  340;  Sidon.  Epist.  1,  9,  3;  4,  24,  7;  9,  11,  6 
und  Carm.  5,  218;  5,  518;  7,  117;  7,  535 ;J0,  20;  22,  33;  24, 
88;  Porfyr.  Carm.  21  (11),  1  ed.  L.  Müller  p.  23;  Auson.  Prof. 
Burdig.  praef.  5  (ed.  Peiper  p.  48);  22,  15  (p.  68)  und  Epist.  21, 
37  (p.  272).  In  einigen  dieser  Stellen  ist  fors  et,  für  welches 
manche,  wie  wir  aus  Serv.  zu  Verg.  Äen.  2,  139  und  11,  50  er- 
sehen, forset  als  ein  Wort  schrieben.  —  Forsi't  d.  i.  fors  sit  wird 
von  Prise.  15,  4,  24  S.  1015  (II  79,  6)  und  15,  6,  35  S.  1021 
(87,  7)  aus  Horat.  Serm.  1,  6,  49  bemerkt,  und  bei  Lucr.  6,  735 
will  Lambin.  in  zwei  Hdschr,  forsit  at  gefunden  haben,  woraus  er 
forsit  et  machte,  die  herrschende  Lesart  ist  forsitan.  —  Aus  fors 
und  forsit  wird  durch  Anhängung  von  an  (vergl.  Corssen,  Aus- 
sprache II  849,  850)  forsan  und  forsitan  gebildet.  Charis.  2,  13 
S.  165  (185,  16)  sagt:  forsan  et  forsitan  poetis  relinquemus  und 
forsan  (vergl.  Hand  a.  a.  0.  II  717)  ist  allerdings  in  der  klassischen 
Zeit  beinahe  ausschliefslich  von  Dichtern  gebraucht,  in  der  Prosa 
lesen  wir  es  bei  dem  Auct.  bell.  Afric.  45,  2  (in  den  Leid,  forsi- 
tan); Liv.  3,  47,  5  und  10,  39,  14;  Colum.  3,  9,  1 ;  Quintil.  1, 
5,  6  und  12,  1,  31;  Quint.  Declam.  368  (p.  404,  19  ed.  Ritter); 
Hieronym.  Epist.  3,  5;  Symmach.  Epist.  1,  80;  Marcian.  Dig.  48, 
5,  33  §  1 ;   Cassian.  contra  Nestorium  2,  4,  5;  2,  6,  2;  3,  10,  2; 

3,  11;  3,  12,  1  (zweimal,  einmal  mit  Indikativ,  einmal  mit  Kon- 
junktiv); 3,  12,  7;  3,  15,  4;  5,  10,  4;  6,  6,  2;  6,  15,  2;  Claud. 
Mamert.  Stat.  anim.  1,  13  (56,  15);  1,  21  (72,  5);  2,  7  (122,  22); 
2,  10  (139,  12);  2,  12  (146,  2);  3,  11  (173,  21);  3,  15  (184,  18); 
Epist.  prior.  (198,  11)  und  Epist.  poster.  (204,  9);  Epitom.  lul. 
Valer.  3,  22  (ed.  Zacher  p.  60,  6);  Histor.  de  preliis  2,  14  (ed. 
Landgraf  p.  88,  19).  Forsitan  aber  kommt  gewöhnlich  in  der 
Prosa  vor,  eingehend  handelt  über  die  Verbindung  mit  dem  Indi- 
kativ oder  Konjunktiv  J.  H.  Schmalz  a.  a.  0.  I  p.  550;  oft  auch 
findet  sich  forsitan  bei  Dichtern,  wie  z.  B.  bei  Terent.  Eunuch.  1, 
2,  117  (197);  Phorm.  4,  5,  5  (717);  Lucr.  6,  344;  6,  734;  Verg. 


—    605     — 

Eclog.  6,  58;  Georg.  2,  288;  4,  116;  Aen.  2,  506;  TibuU.  1,  10,  13 
Propert  2,  9,  22;  Ovid.  Heroid.  2,  104;  4,  53;  15,  5;  19,  57 
20,  138;  Amor.  1,  6,  45;  Trist.  3,  7,  27;  4,  1,  37;  Met.  2,  76 
5,  333;  7,  699:  7,  816;  8,  365;  8,  522;  9,  512;  9,  610;  9,  666 
10,  467;  10,  560;  11,  291;  11,  760;  12,  193;  14,  150;  15,  135 
15,  257;  Martial.  5,  19,  14;  6,  32,  2;  7,  51,  3;  8,  32,  7;  8,  38,  3 
8,  63,  2:  10,  104,  7;  11,  7,  11 ;  12,  8,  1;  luvenal.  1,  150;  5,  156 
8,  113;  11,  162;  14,  34;  14,  295;    Calpurn.  Eclog.  1,  94;  3,  41 

4,  47;  4,  58;  4,  71;  Nemes.  Eclog.  2,  70;  Laus  Pisonis  233  (ed. 
Baehrens,  L.  P.  M.  I  p.  235);  Sil.  15,  644  u.  a.  Das  angehängte 
an  ist  nach  Ribbecks  Bemerkung  in  Ritschis  Opusc.  II  569,  570 
aus  ursprünglichem  am,  welches  circum  bedeutet,  entstanden  und 
hat  sich  noch  in  forsam  und  forsitam  erhalten.  Für  diese  Formen 
werden  von  Ribbeck  a.  a.  0.  aus  den  Hdschr.  des  Virgil,  Cal- 
purnius  (vergl.  dagegen  H.  Schenkl  in  Wölfflins  Archiv  1  p.  292) 
und  Charisius  Belege  angeführt,  ferner  solche  von  Rönsch  (Itala 
und  Vulgata  p.  457),  von  Schuchardt  (Vokalismus  des  Vulgär- 
lateins 1  p.  117),  von  Georges  (Lexikon  der  latein.  Wortformen 
p.  286)  und  von  Bonnet  (Wölfflins  Archiv  1  p.  557)  aus  Schrift- 
stellern des  späteren  Altertums  und  früheren  Mittelalters,  wo  nach 
Bonnet  diese  Schreibung  sehr  häufig  vorkommen  soll.  —  Wie  an 
mit  fors  und  forsit  zu  einem  Worte  verbunden  wird,  so  kann  es 
auch  an  forte  treten.  Die  so  gebildete  Form  fortean  ist  sehr 
selten  und  wird  nur  bei  Cicer.  de  Cn.  Pomp.  8,  20  aus  dem  Pal.  2 
bemerkt;  das  zusammengezogene  fortan  wurde  von  Majo  im  Cicer. 
de  rep.  3,  35,  47  gelesen  (von  Du  Rieu  forta)  und  von  Orelli  auch 
geschrieben :  Madvig  konjizierte  fore  iam,  was  auch  Baiter  schrieb, 
Halm  schlug  fortasse  vor,  was  jetzt  C.  F.  W.  Müller  aufgenommen 
hat.  —  An  die  Form  fortan  trat  nach  Corssen  (Aussprache  II 
850)  das  aus  dem  Bedingungssatz  si  vis  schon  in  der  Sprache  des 
Plautus  verschmolzene  sis  an  und  es  entstand,  indem  n  sich  dem 
folgenden  s  assimilierte,  die  Form  fortassis,  welche  auch  Charis. 
2,  13  S.  165   (185,   14)  und  S.  169   (188,  27);  Prise.   15,  4,  24 

5.  1016  (II  79,  6);  15,  6,  35  S.  1021  (II  86,  27)  und  Cledon. 
Ars  S.  1924  (67,  6)  anführen.  Fortassis  ist  an  vielen  Stellen, 
wo  es  im  Cicero  früher  stand,  durch  fortasse  verdrängt  (vergl. 
J.  H.  Schmalz  a.  a.  0.  I  p.  551),  es  scheint  bei  Cicero  nur  noch 
bei  pro  Cluent.  71,  201  zu  stehen;  aufserdem  lesen  wir  es  noch  bei 
Plaut.  Asin.  2,  4,  85  (493);  Bacch.  4,  4,  20  (671);  Horat.  Serm.  1, 
4,  131;  Senec.  Controv.  10,  4  (33),  10  (p.  485,  9  ed.  H.  J.  Müller); 
Plin.  N.  H.  11,  37,  46  (129);    11,  45,  103  (250);    12,  4,  8  (19); 


—    606     — 

15,  29,  37  (122);    15,  30,  40  (134);    15,  30,  40  (137);    18,  6,  7 
(36);  20,  4,  13  (28);   20,  5,  15  (32);   21,  8,  22  (46);    21,  21,  88 
(153);  Traian.  bei  Plin.  Epist.  10,  55  (63):  M.  Aurel.  bei  Fronton. 
Epist.  3,  19  (p.  56,  16  ed.  Naber);  Lamprid.  Alex.  Sev.  17,  4  und 
Diad.  Ant.  7,  5;  Trebell.  Poll.  Valer.  duo  3,  3;  Vopisc.  Aurel.  10,  1 
und  Prob.  1,  3;   4,  3;   6,  4;    Sulpic.  Sever.  Chron.   1,  40;    Apul 
Met.  5,  9  S.  338;  lul.  Valer,  1,  41  (p.  52,  6  ed.  Kubier);  Hieronym 
adv.  Rufin.  2,  8,  vergl.  Gölzer,  Hieronym.  p.  433;  Rufin.  in  Roman 
1,  3:  2,  8;  3,  4;  in  Psalm.  38,  1;  in  Exod.  8,  3;  in  Levit.  5,  3 
in  Cantic.  2  p.  412,  vergl.  Paucker,    De  serm.  Hieronym.  p.  156 
Quintil.  Declam.  11,  10;  Ulpian.  Dig.  7,  1,  12  §  5;  11,  7,  14  §  9 
Oros.  5,  22,  9;  Cyprian.  Epist.  4,  3  (p.  475,  8);  31,  1  p.  558,  7) 
Ennod.  Vit.  Epiphani  77  (ed.  Hartel  p.  350,  13;   ed.  Vogel  p.  93 
33);   Claud.  Mamert.  Stat.  anim.   1,  3  (p.  29,  14;   32,  2 ;   36,  7) 

1,  5   (39,  18);    1,  13   (56,  11);    1,   21    (75,  12);    1,  22   (78,    15) 

2,  3  (107,  24);  2,  11  (143,  6);  3,  2  (155,  16);  Lucifer,  De  non 
conveniendo  cum  haereticis  14  (p.  29,  18);  de  sancto  Athanasio 
n  3  (150,  26;  151,  11);  H  16  (176,  28);  H  18  (179,  29);  H  19 
(182,  3);  de  non  parcendo  in  deum  delinqueutibus  13  (237,  9); 
34  (280,  25);  moriendum  esse  pro  dei  filio  4  (291,  19);  Zen.  I 
tr.  1,  3;  Aulular.  ed.  Peiper  p  51,  17.  —  Aus  fortassis  entstand 
durch  Abfall  des  auslautenden  s  und  durch  Schwächung  von  i 
zu  e  fortasse  (vergl.  Corssen  a.  a.  0.),  welches  auch  die  oben  an- 
geführten Grammatiker  erwähnen  und  welches  oft  in  Prosa  und 
Poesie  vorkommt.  Donat.  zu  Terent.  Hecyr.  3,  1,  33  (313)  sagt: 
Veteres  infinitivo  modo  adiungebant  fortasse,  wofür  folgende  Bei- 
spiele angeführt  werden  können:  Ubi  fit  polenta,  te  fortasse  dicere 
Plaut.  Asin.  1,  1,  24  (37);  pecuHum  fortasse  dicere  Trucui.  3,  2, 
12  (680);  ad  quadraginta  fortasse  eam  posse  emi  minumo  minas 
Epidic.  2,  2,  111  (296);  fortasse  illum  mirari  coquom  Mercat.  4,  4, 
42  (782);  fortasse  medicos  nos  arbitrarier  Poenul.  5,  2,  44  (1004); 
fortasse  votum  fuisse  Titin.  (com.  152)  bei  Nonius  p.  277,  3;  fortasse 
unum  aliquod  verbum  inter  eas  iram  hanc  concivisse  Terent.  Hecyr. 

3,  1,  33  (313)  nach  Donat.,  bei  welchem  conscivisse  überHefert 
ist,  im  Bemb.  des  Terenz  steht  concluserit  mit  übergeschriebenem 
i  set,  und  m.  sec.  concivisset,  in  den  übrigen  Büchern  conciverit. 
Donat.  giebt  an  der  angeführten  Stelle  ein  Beispiel  aus  Plautus: 
fortasse  te  amare  suspicabere,  das  offenbar  verderbt  ist,  vergl. 
Gronov  Observat.  3,  9  und  Hand  a.  a.  0.  II  726,  727.  —  Eine 
weitere  Bildung  ist  fortassean,  auch  fortasse  cm  geschrieben,  so 
Acc.  (trag.  122)  bei  Nonius  p.  138,  83;   Siseuna  (fr.  49  ed.  Peter 


—     607     — 

p.  284,  16)  bei  Nonius  p.  82,  4;  Varro  L.  L.  5,  6,  34:  7,  3,  40; 
8,  2,  7  und  R.  R.  3,  6,  1  nach  Scalig.  und  Ursin.  Verbesserung 
(in  den  Hdschr.  fortasse  ante)  und  3,  16,  10;  Gell.  5,  14,  3;  6,  3, 
53;  11,  9,  1;  17,  5,  13;  19,  8,  6;  Apul.  de  deo  Socrat.  5  S.  130 
und  de  mag.  34  S.  473;  76  S.  557;  Tertull.  Apol.  21;  de  pall.  5; 
adv.  Marc.  1,  28;  5,  9  und  de  anim.  5;  20;  48.  —  ^ogar  fortrtss an 
ist  gebildet,  aber  wir  finden  diese  Form  bei  keinem  Schriftsteller, 
nur  Charis.  2,  13  S.  169  (188,  27)  führt  fortassan  neben  fors, 
forsitan,  forsan,  fortassis  und  fortasse  auf. 

Ma(jnopere^  maximopere^  tantopere^  qicantopere,  summopere  sind 
aus  magno  opere,  niaximo  opere,  tanto  opere^  quanto  opere^  summo 
opere  zusammengezogen.    Ihre  Bedeutung  wird  aber  dadurch  nicht 
geändert,  ob  eine  Form  getrennt  oder  ungetrennt  geschrieben  wird; 
es  hängt  nur  von  der  Überlieferung  ab,   was  wieder  bei  den  ein- 
zelnen Schriftstellern  verschieden  ist.     So  lesen  wir  z.  B.   in    den 
Reden  Ciceros  (in  der  Ausgabe  von  C.  F.  W.  Müller)  magno  opere 
pro  Rose.  Am.  4,   11;    12,  34;   Verr.  a.  pr.   8,  23;    16,  46;  Verr 
2,  10,  28:  2,  58,  143;  4,  1,  1;  5,  41,  107;  5,  68,  174;  pro  Cluent 
1,  1;  4,   10;  9,  27;  27,  73;  38,  105;  60,  167;  Leg.  agr.  3,  3,  4 
Catil.  2,  3,  5;   2,  11,  24;   pro  Muren.  19,  38;    pro  Arch.  6,  14 
in  Pison.  27,  67;   pro  Rah.  Post.  8,  21,  dagegen  magnopere:   pro 
Rose.   Am.  43,  124;    pro  Quint.  Rose.    15,  43;    Verr.  1,  10,  27; 

1,  42,  108;  2,  71,  173;   5,  54,  141;  pro  Font.  15,  34;   Leg.  agr. 

2,  3,  6;  pro  Sulla  11,  33;  Har.  resp.  1,  1;  pro  Cael.  23,  57;  pro 
Balb.  18,  42;  18,  43;  pro  Plane.  2,  4;  23,  56;  30,  74;  nur  tanto 
opere:  pro  Quinct.  1,  2;  21,  69;  Verr.  a.  pr.  2,  3;  8,  22;  12,  35; 
15,  44;  Verr.  3,  66,  155;  4,  8,  17;  5,  26,  65;  pro  Muren.  10, 
23;  pro  Arch.  5,  12;  pro  Sest.  69,  145;  in  Vatin.  17,  41;  in  Pison. 
24,  58;  25,  59;  28,  69;  Phil.  3,  6,  15;  13,  15,  32;  quanto  opere: 
Verr.  2,  40,  98  und  3,  87,  201,  aber  quantopere  pro  Font.  13,  28. 
Über  magno  opere  bemerkt  Meusel,  Lexic,  Caesar.  II  p.  516:  »In- 
venitur  magno  opere  in  hl  1,  44,  1,  in  B^h  1,  38,  2  (recep.  Fr.), 
in  h  VII  57,  4,  in  B^  (fi?)  II  5,  2,  in  f  IV  26,  1;  reliquis  q  locis 
in  X  (z)  exstat  magnoperei ;  bei  anderen,  wie  z.  B.  bei  Fronto 
(vergl.  Ebert,  De  Corn.  Frontonis  syntaxi  p.  22),  waren  nur  die 
getrennten  Formen  in  Gebrauch,  so  magno  opere  Epist.  ad  Verum 
imper.  1,  4  (p.  117,  11);  quanto  opere  ebendas.  (p.  119,  7);  tanto 
opere  ebendas.  (p.  117,  7);  maximo  opere  Caesar  bei  Fronto  p.  61,  8. 
Die  getrennte  Schreibung  wird  auch  unterstützt  durch  orare  opere 
magno  Plaut.  Casin.  prol.  21  und  opere  tam  magno  Casin.  2,  7,  7; 
opere  tanto  Plaut.   Cistell.  4,  2,  47   und  Epidic.  5,  2,  56   (721); 


-     608     - 

opere  maxumo  Plaut.  Mosteil.  3,  2,  65  (752);  Stich.  1,  3,  94  (248) 
und  Terent.  Phorm.  5,  1,  33  (760);  maximo  me  obsecravisti  opere 
Plaut.  Casin.  5,  4,  14;  me  opere  oravit  maximo  Plaut.  Mil.  Glor. 
1,  75;  opere  petiit  maximo  Plaut.  Pseud.  2,  8,  107  (897);  maximo 
te  orabat  opere  Terent.  Eunuch.  3,  3,  26  (533);  maiore  opere  Plaut. 
Casin.  prol.  73  im  Ambr.  (sonst  opera);  Cato  (Orig.  5  fr.  1  ed. 
Jordan  p.  23,  1)  bei  Gell.  7  (6),  3,  14;  nimio  opere  Cic.  Verr.  4, 
59,  132  und  Parad.  5,  2,  36;  opere  nimio  Fronton.  ad  Anton,  de 
eloquent,  p.  143,  18  und  143,  19;  rectissimo  opere  Fronton.  ad 
Anton.  Pium  2  (p.  164,  5). 

Rite^  vergl.  J.  H.  Sehmalz  im  Antibarbarus  von  Krebs  II  p.  473. 
Beachte  rite  nefasto  Stat.  Theb.  11,  285. 

Rure  vom  Lande,  doch  dafür  in  einigen  Hdschr.  des  Plautus 
ruri,  wie  Trucul.  3,  2,  1  (669);  3,  2,  25  (693)  und  Mosteil.  5,  1, 
20  (1076),  Ritschi  hat  in  der  gröfseren  Ausgabe  an  letzter  Stelle 
wirklich  ruri  geschrieben,  in  der  kleineren  Ausgabe  aber  rure,  wie 
auch  Lorenz,  und  so  schreiben  auch  Spengel  und  Scholl  an  den 
beiden  anderen  Stellen. 

Spante  Abi.  eines  defektiven  Substantiv,  vergl.  J.  H.  Schmalz 
a.  a.  0.  II  p.  546,  547. 

c)  Gratiis,  gewöhnlich  in  gratis  zusammengezogen,  Abi.  Plur. 
von  gratia.  Für  die  dreisilbige  Form  führt  Charis.  2,  13  S.  180 
(200,  7)  aus  Plaut.  Bacch.  (1,  1,  25  ed.  Leo)  ne  istac  aetate  me 
sectere  gratiis  an,  und  diese  haben  Plautus  (vergl.  Corssen,  Aus- 
sprache II  700,  Lorenz  zu  Mosteil.  175,  Brix  zu  Captiv.  408  und 
Studeraund  in  Wölffiins  Archiv  2  p.  89),  so  Asin.  prol.  5;  1,  3, 
38  (190);  1,  3,  42  (194);  Captiv.  1,  1,  38  (106);  2,  3,  48  (408); 
5,  1,  28  (948);  Epidic.  3,  4,  38  (474);  Mostell.  1,  3,  19  (175); 
Persa  2,  4,  17  (285)  und  gratieis  Poenul.  4,  2,  46  (86,  8);  Terent. 
Phorm.  3,  2,  15  (500)  und  Adelph.  4,  7,  26  (744),  vergl.  Bentley 
z.  d.  St.;  Pompon.  (com.  1.10)  bei  Nonius  p.  514,  23.  Gegen  das 
Versmafs  ist  in  den  meisten  dieser  Stellen  gratis  in  einigen  oder 
auch  in  allen  Büchern  geschrieben, 

Ingratiis  ist  der  Abi.  Plur.  von  ingratia,  wenn  auch  dies  Wort 
erst  bei  Tertullian  (de  paenit.  1  und  2)  auftaucht  (vergl.  Wölfflin, 
Archiv  4  p.  402).  Man  mufs  daher  annehmen,  dafs  von  ingratia 
eine  lange  Zeit  hindurch  nur  der  Abi.  Plur.  in  Gebrauch  war.  Die 
substantivische  Natur  des  Wortes  finden  wir  nur  im  alten  Latein, 
so  tueiti  ingratieis  Plaut.  Merc.  2,  4,  11  (479)  und  vobis  invitis 
et  amborum  ingratiis  una  libella  liber  possum  fieri  Casin.  2,  5,  7, 
woraus   sich  schon  sehr  früh   die   Bedeutung   eines   Adverb,  ent- 


—     609     — 

wickelte.  Bei  Plautus  (vergl.  die  unter  gratiis  angeführten  Stellen) 
ist  die  allein  gebräuchliche  Form  ingratiis,  wie  Amphitr.  1,  1,  13 
(164);  1,  1,  215  (371);  Curcul.  1,  ),  6:  Casin.  2,  2,  22  (in  den 
Hdschr.  ingratis):  3,  5,  56;  Cistell.  2,  3,  82;  Menaech.  5,  8,  5 
(1054);  Mil.  Glor.  2,  5,  39  (449):  3,  1,  153  (748)  und  Rudens  3, 

4,  67  (772),  ebenso  auch  bei  Terenz,  wie  Eunuch.  2,  1,  14  (220), 
im  Bemb.  ingratis;  Heaut.  3,  1,  37  (446)  und  Phorm.  5,  7,  5  (888), 
in  mehreren  Büchern  ingratis,  und  dann  spät  wieder  bei  Fronto, 
so  de  eloquent,  p.  144,  18  und  bell.  Barth,  p.  218,  9  ed.  Naber 
und  Scipio  bei  Isid.  Orig.  2,  21,  4.  Unsicher  ist  die  Schreibung 
bei  Cicero ;  C.  F.  W.  Müller  hat  an  drei  Stellen,  wo  das  Wort  bei 
Cic.  vorkommt,  pro  Quinct.  14,  47;  Verr.  4,  9,  19  und  pro  Tull. 
2,  5  ingratiis  aufgenommen,  Kayser  nur  an  der  letzten  Stelle, 
vergl.  J.  H.  Schmalz  im  Antibarbarus  von  Krebs  I  p.  679.  Wenn 
aber  Halm  Cornel.  Nepos  Them.  4,  4  ingratiis  schreibt  und  die 
meisten  neueren  Herausgeber  ihm  folgen,  so  ist  das  jedenfalls 
falsch,  da  der  cod.  M(onacensis)  ingrati  und  die  übrigen  Hdschr. 
ingratis  haben ,  vergl.  C.  Wagener,  Philolog.  Rundschau  4  p.  777. 
Aber  ingratis  ist  nicht  allein  des  Versmafses  wegen  Lucr.  3,  1069; 

5,  44;  6,  216  zu  schreiben,  sondern  auch  auf  Grund  der  Über- 
lieferung bei  Gell.  17,  1,  7;  Apul.  Met.  1,  26  S.  80;  2,  20  S.  141; 

6,  30  S.  443;  lavolen.  Dig  17,  1,  36  §2;  Tertull.  Apol.  4;  27; 
28;   adv.  Hermog.   19;   adv.  Marc.  5;   Scorp.  10;    Lactant.  Instit. 

2,  10,  25;  Placid.  Gloss.  58,  3  ed.  Deuerling. 

Multimodis   Enn.  (Fab.  236   ed.  L.  Müller)   bei  Cic.  de  orat. 

3,  58,  218  nach  Bothes  Vermutung,  in  den  Hdschr.  multis  sum 
modis;  Plaut.  Mosteil.  3,  2,  98  (785)  im  cod.  Ambros.,  in  den 
übrigen  Büchern  multum;  Mil.  Glor.  4,  4,  53  (1190)  im  vet. ; 
Bacch.  3,  2,  1  (385)  nach  Camerar.  Verbesserung  und  Persa  4, 
6,  24  (706)  nach  Dousas  Vorschlag,  in  diesen  beiden  Stellen  ist 
in  allen  Büchern  und  im  Mil.  Glor.  in  den  meisten  multis  modis; 
Pacuv.  (307)  bei  Nonius  p.  84,  24  im  Urbin.  (sonst  multimodiis) ; 
Terent.  Andr.  5,  4,  36  (939)  im  Bemb.;  Heaut.  2,  3,  79  (320); 
Phorm.  3,  1,  1  (465)  und  Hecyr.  2,  3,  7  (280)  nach  Faernus  Ver- 
besserung, in  sämtlichen  vier  Stellen  entweder  in  allen  oder  in 
fast  allen  Büchern  multis  modis;  Cic.  Fin.  2,  26,  82  in  den  Pal. 
A  B  und  im  Erlang,  und  danach  C.  F.  W.  Müller,  während  Madvig 
multis  modis  schreibt;  Corn.  Nep.  Themist.  10,  4  ist  im  cod.  Dan., 
Wolfenbuttelan.  Gudiau.  n.  166,  Sangaliens,  und  in  dem  besten 
von  allen,  dem  cod.  Parc.  multimodis,  wie  auch  Nipperdey  schreibt, 
im  cod.  M(onacensis),  in  dem  des  colleg.  Roman,  und  in  der  edit. 

Neue -Wagener,  Lau  Formenlehre.     U.    3.  Aufl.  39 


—    610    — 

Ultraiectin.  aber  multis  modis,  was  Halm  aufgenommen  hat.  Ferner 
steht  multimodis  bei  Lucr.  1,  895;  2,  1055:  2,  1060;  3,  115;  3, 
588;  3,  620;  3,  856  (hier  ist  in  den  alten  Büchern  multimodi  als 
Adjektiv);  4,  644;  4,  1155;  5,  1406;  6,  997;  Fronto  ad  xM.  Caes. 
3,  8  (p.  46,  2  ed.  Naber)  und  de  orat.  (p.  157,  8),  vergl.  Ebert, 
De  Fronton.  syntaxi  p.  23;  Dictys  6,  2;  6,  4:  Epitom.  lul.  Valer. 
1,  21;  Chalcid.  Tim.  329  (p.  353,  4  ed.  Wrobel);  Symmach.  Epist. 
3,  23;  Claud.  bei  Sidon.  Epist.  4,  2;  Prudent.  Perist.  3,  200;  Avien. 
Descr.  orb.  terr.  391,  auch  steht  multimodis  bei  Claud.  Mamert. 
Ep.  1  p.  781,  2  Migne,  aber  Engelbrecht  schreibt  hier  (p.  198,  7) 
multis  modis.  Vergl.  Cic.  Orat.  45,  153;  Hildebrand,  Apul.  de 
dogm.  Plat.  17  S.  243  (II  p.  239).  —  Die  sehr  seltene  Form  multi- 
mode  haben  Chalcid.  Tim.  60  (p.  128,  8)  und  Boeth.  in  Categ. 
Aristot.  1  p.  116  angewandt. 

Mirimodis  Plaut.  Trinum.  4,  2,  86  (931)  nach  Guyets  Ver- 
besserung, in  den  Hdschr.  steht  miris  modis,  wie  bei  Plaut.  Rud. 

3,  1,  1  (593);  Mercat.  2,  1,  1  (225);  Casin.  3,  5,  4  und  Terent. 
Hecyr.  1,  2,  104  (179)  richtig  gelesen  wird.  Mirimodis  las  man 
auch  nach  Schott  bei  Claud.  Mamert.  Stat.  auim.  3,  14,  aber 
Engelbrecht  (p.  181,  20)  hat  miris  modis  hergestellt. 

Omnvinodis  Plaut.  Stich.  5,  4,  2  (684)  nach  Scalig.  Verbesserung, 
im  Ambros.  omnibmodis,  in  den  übrigen  Büchern  omnibus  modis; 
Lucr.  1,  683;  2,  489  nach  Lambin.  Verbesserung,  in  den  Hdschr. 
omnimodi;  2,  700;  3,  406;  5,  190;  5,  425;  5,  718;  5,  1024; 
Apul.  Flor.  4  S.  17;  Ambros.,  De  lapsu  virg.  3,  14;  Cassiod.  Var. 
1 1  praef. ;  Expos,  in  Psalm.  43,  5 ;  48,  5 ;  Candid.,  De  generat. 
div.  10;  Claud.  Mamert.  Stat.  anim.  1,  15  (p.  61,  1  und  61,  2); 
Cassian.  Instit.  praef.  7;  1,  2,  3;  1,  9,  1;  2,  11,  2;  .3,  5,  1;  4,  4; 

4,  21;  5,  7;  5,  8;  5,  9;  8,  10;  8,  21;  11,  18;  11,  19;  12,  32,  1; 
Conl.  1,  17,  1;  2,  15,  2;  2,  23,  1;  3,  3,  2  u.  a.;  Alcim.  Avit. 
Append.  4  ed.  Peiper  p.  179,  26  und  in  den  not.  Tir.  p.  4.  — 
Omnimode  Chalcid.  Tim.  50  B  (p.  63,  5);  statt  omnimode  im  Fronto 
ad  M.  Caes.  1,  8  (p.  24,  20  ed.  Naber)  ist  nach  Studemund  omni 
modo  zu  lesen,  vergl.  Ebert,  De  Frontonis  syntaxi  p.  22. 

7.  IL  Von  Adjektiven  oder  von  solchen  Participien, 
welche  als  Adjectiva  gebraucht  werden,  werden  die 
meisten  Adverb,  der  Art  und  Weise  gebildet. 

1.  a)  Zu  Adjektiven  oder  Participien  der  zweiten  und 
ersten  Deklination  gehören  meistens  Adverbia  auf  e, 
dieselben  hatten  in  der  alten  Sprache  ohne  Zweifel  im  Ausgang 
ein  d.    Alted  elata  hat  0.  Müller  in  dem  überlieferten  alte  delata 


—     611     — 

in  einem  Verse  des  Enn.  bei  Festus  unter  petrarum  genera  S.  206 
erkannt,  aber  L.  Müller  schreibt  Enn.  (Ann.  307)  alte,  üb  diese 
Adverbialformen  auf  — ed  ursprünglich  Lokative  oder  Ablative 
oder  Instrumentale  sind,  kann  hier  nicht  weiter  untersucht  werden. 
Beachtenswert  ist  auch  der  Superlativ  facilumed.  Vergl.  Corssen, 
Aussprache  1  p.  200  und  2  p.  469;  Stolz,  Lat.  Gramm,  p.  213 
und  Bergk,  Beiträge  zur  latein.  Grammatik  1  p.  18.  Adverbia 
auf  6  sind  z.  B.  acute,  anguste,  argute,  bene  (zu  bonus),  male, 
aegre,  pigre,  pulchre,  aspere,  libere,  misere,  prospere,  aperte, 
considerate  u.  a. ,  sowie  einige,  in  denen  die  Bedeutung  der  Ad- 
jectiva  modificiert  ist,  plane ^  sane,  va/de,  dieses  aus  valide  ver- 
kürzt, welches  in  seiner  vollen  Form  bei  Plaut.  Amphitr.  5,  1,  10 
(1062);  5,  1,  78  (1130);  Mercat.  1,  1,  42;  1,  1,  48;  Pseud.  1,  2, 
12  (145);  1,  3,  110  (344);  1,  3,  130  (364)  und  Rud.  2,  1,  14 
(303)  gelesen  wird,  dagegen  valde  Mercat.  1,  1,  102.  Hierher 
gehört  auch  fere  und  der  Superlativ  ferme  (vergl.  Ribbeck,  Par- 
tikeln p.  6,  7). 

b)  Von  mehreren  Adjektiven  und  Participien  der 
zweiten  und  ersten  Deklination,  sowie  von  Pronominal- 
stämmen werden  auch  Adverbia  auf  o  gebildet.     So  z.  B. 

Adcubuo,  ohne  ein  zugehöriges  Adjektivum,  wird  von  Plaut. 
Trucul.  2,  4,  68  (422)  im  Scherz  nach  assiduo  gebildet.  Lachmann 
zu  Lucr.  5,  679  p.  307  will  hier  accubio  lesen. 

Ädfectato  Lamprid.  Heliog.  17,  4. 

Alio^  vergl.  auch  S.  536  und  Ebrard,  De  ablativi,  locativi, 
instruraentalis  etc.  usu  p.  614.  Aliquando\  Aliquo^  vergl.  Ebrard 
a.  a.  0.  p.  614. 

Altro  Plaut.  Casin.  3,  2,  25. 

Antelucio  Apul.  Met.   1,  11   S.  43;  9,  15  S.  621. 

Anteluculo  Apul.   Met.  1,  14   S.  52;    Gloss.  Labb.   anteluculo 

XüXUCpoJQ. 

Arbürarto  Plaut.  Poenul.  3,  5,  42  (656). 

Arcano  wird  von  Charis.  2,  13  S.  173  (192,  25)  und  S.  179 
(199,  26)  aus  Cic.  Ep.  Att.  16,  3,  1  bemerkt;  es  ist  auch  bei  Caes. 
bell.  civ.  1,  19,  2.  Zweifelhaft  ist  Plaut.  Trinum.  2,  4,  117  (518): 
arcano  tibi  ego  hoc  dico.  Niemeyer  bemerkt  in  der  Ausgabe  von 
Brix  zu  dieser  Stelle:  »Da  arcano  556  (dixisti  arcano  satis)  nicht 
Adverb,  sondern  nur  Dativ  des  Adjektiv  (verschwiegen)  sein  kann, 
so  wird  es  auch  hier  so  zu  fassen  sein.«  Die  Form  arcane  weist 
Charis.  3  S.  174  (192,  26)  zurück. 

Cito. 

39* 


—    612     — 

Citro^  welches  gewöhnlich  in  Verbindung  mit  ultro  vorkommt, 
vergl.  Hand,  Tursell.  II  p,  86;  Thielmann,  De  sermonis  proprie- 
tatibus  apud  Cornificium  p.  70;  Köhler,  De  auetorum  belli  Afri- 
cani  et  belli  Hispaneusis  latinitate  p.  442;  J.  H.  Schmalz  im  Anti- 
barbarus  von  Krebs  I  p.  257;  Ebrard  a.  a.  0.  p.  616  und  be- 
sonders Preufs,  De  bimembris  dissoluti  apud  scriptores  Romanos 
usu  sollemni  p.  17. 

Clandestino  Plaut.  Mil.  Glor.  4,  1,  10  (956);  Auct.  argum.  ad 
Plaut.  Trucul.  v.  4:  Pompon.  (com.  23)  bei  Nonius  p.  178,  20;  Lucil. 
(26,  68  ed.  L.  Müller;  533  ed.  Lachmann)  bei  Nonius  p.  38,  18 
und  249,  4.     Vergl.  Glossar.  Plautin.  ed.  Ritschi  (Opusc.  2,  236). 

Compacto  Cic.  Ep.  Att.  10,  12,  2;  compecto  Afran.  (com.  90) 
bei  Charis.  2  S.  177  (197,  5);  Cic.  pro  Scaur.  5,  8  und  Liv.  5, 
11,  7. 

Contestato  Ulpian.  Dig.  15,  4,  1;  25,  3,  1  §  12. 

Contro^  welches  sich  in  controversus,  controversia,  contro- 
versari  findet. 

Cotidiano  Afran.  (com.  369)  und  Fronto  bei  Charis.  2,  13 
S.  177  (196,  27);  Plaut.  Captiv.  3,  5,  67  (725);  Cicer.  Verr.  4, 
8,  18;  de  repub.  6,  2,  2  bei  Nonius  p.  501,  4;  Rutil.  Lup.  1,  2; 
Plin.  N.  H.  11,  37,  57  (154),  und  dieses  erklärt  Charis.  2,  13 
S.  174  (193,  13)  für  das  übliche,  nicht  cotidiane.  —  Charis.  2 
S.  177  (196,  7)  sagt:  Cotidio  ut  falso  pro  cotidie  Q.  Caepio  in 
M.  Aemilium  Scaurum  lege  Varia,  »cum  ab  isto  viderem  cotidio 
consiliis  hosteis  adiuvari«,  aber  einige  Seiten  vorher  2  S.  174  (193, 
19):  denique  Q.  Caepio  in  M.  Aemilium  Scaurum  lege  Varia  »cum 
ab  isto  viderem,  inquit,  cotidie  hostis  adiuvari«. 

Crastino  Gell.  2,  29,  9;  Minuc.  Felix  40,  2;  Apul.  Met.  2,  11 
S.  116;  6,  31  S.  444;  7,  26  S.  498. 

Desiduo  Varro  bei  Fulgent.  Exposit.  sermon.  antiquor.  S.  565. 

Desuhito  belegt  Nonius  p.  517,  1  mit  Titin.  (80):  Enn.  (Fab. 
386  ed.  L.  Müller);  Afran.  (101);  Caecil.  (10);  Claud.  Quadrig. 
(fragm.  38  ed.  Peter  p.  219,  8);  Nov.  (89);  Lucr.  2,  265;  Acc. 
(367);  Pompon.  (102  und  124,  an  letzter  Stelle  schreibt  Ribbeck 
desubitod);  Cic.  de  rep.  6,  2  (ed.  C.  F.  W.  Müller  p.  367,  20); 
Naev.  (8);  ferner  steht  es  bei  Plaut.  Capt.  prol.  62;  Bacch.  1, 
1,  46  (79);  Mostell.  2,  1,  63  (411);  Stich.  5,  4,  39  (719);  Lucr. 
3,  643. 

Ecquo;  Eo;  Eodem  (von  einigen  Grammatikern,  wie  z.  B.  von 
Schweizer -Sidler,  Lat.  Gramm.  §  233  für  eine  Dativform  erkjärt). 

Extremo  Corn.  Nep.  Hamilc.  2,  3 ;  Suet.  Vesp.  7 ;   Modestin. 


—     613     — 

Dig.  32,  1,  83  §  1;  zweifelhaft  ist  Cicer.  fragm.  in  Pison.,  Kayser 
schreibt  (V  p.  136,  fragm.  6)  prius  enim  Gallus,  dein  Gallicanus, 
extremo  Semiplacentinus;  C.  F.W.  Müller  (II  3  p.  161,  fragm.  10) 
prius  enim  Gallus,  dein  Gallicanus  fuit,  ad  extremum  Placentinus. 
Vergl.  extremum  p.  581. 

Faenerato  Plaut.  Asin.  5,  2,  52  (902)  und  Menaech.  4,  2,  40 
(626). 

Extro  finden  wir  allein  in  extromeatus,  welches  in  den  not. 
Tiron.  S.  85  neben  extrameatus  steht. 

Hesterno  Sisenna  (Miles.  lib.  fr.  5  ed.  Peter  p.  297,  11)  bei 
Charis.  2,  13  S.  180  (200,  20);  Cic.  in  Vatin.  1,  3;  Auson.  Epigr. 
74,  1  (p.  342  ed.  Peiper);  Sulp.  Sev.  Dial.  3  (2),  1,  1:  3  (2),  2,  1; 
3  (2),  5,  2;   3  (2),  5,  3. 

Hiberno  Colum.  9,  14,  18  im  Leipz.,  Schneider  hiberna;  sicher 
hiberno  Venul.  Dig.  42,  8,  25  §  6;  Pallad.  12,  8,  1  und  Solin.  5,  8; 
Cael.  Aurel.  Chron.  3,  1,  2;  Anth.  Lat.  ed.  Baehrens  4,  138,  12; 
Riese  liest  hier  (569,  4)  hiberna. 

Hoc  (vergl.  ecquo).  Serv.  zu  Verg.  Aen.  8,  423 :  Hoc  tunc,  id 
est  huc  tum,  et  hoc  pro  huc  posuit  secundum  antiquum  morem. 
Nam  antea  hoc  adverbium  loci  fuit,  quod  nunc  abolevit.  Nam 
crebro  in  antiquis  lectionibus  invenitur,  sicut  in  epistulis  probat 
Verrius  Flaccus  exemplis  auctoritate  ratione,  dicens  in  adverbiis 
pro  u  0  plerumque  maiores  ponere  consuetos;  et  sie  pro  huc  hoc 
veteres  dicere  solebant,  sicut  pro  illuc  illo  dicimus.  Unde  etiam 
hoc  0  longum  esse  apparet,  sicut  illo  dicimus,  quod  pro  illuc 
ponitur.  Die  gleiche  Erklärung  des  hoc  in  dieser  Stelle  des  Virgil, 
pro  huc,  giebt  Servius  auch  zu  Aen.  1,  4.  So:  quis  ait  hoc  aut 
quis  profitetur  Plaut.  Captiv.  3,  1,  20  (480),  vergl.  Brix  z.  d.  St. 
hoc  non  voluntas  me  impulit  Mercat.  2,  2,  49  (321);  hoc  respice 
et  revortere  Mercat.  5,  2,  30  (871);  iube  hoc  accedat  Pers.  4, 
4,  55  (605);  hoc  praevortar  Pseud.  2,  2,  8  (602);  quid  tu  hoc 
occursas  Trucul.  2,  2,  27  (282);  adduce  hoc  tu  istas  Trucul.  2, 
6,  50  (531);  hoc  animum  advortite  Captiv.  2,  2,  79  (329),  vergl. 
Brix  z.  d.  St.;  Curcul.  2,  2,  20  (270);  Mil.  Glor.  3,  1,  171  (766), 
vergl.  Brix  z.  d.  St.;  Pseud.  1,  2,  20  (153),  vergl.  Lorenz  z.  d.  St.; 
Trinum.  1,  2,  26  (66);  hoc  concludar  Terent.  Andr.  2,  3,  12  (386); 
hoc  proviso,  ut  ubi  tempus  siet,  deducam  Eun.  3,  1,  4  (394);  si 
Chares  hoc  forte  advenerit  Eun.  3,  2,  48  (501);  nemon  hoc  (andere 
huc)  prodit?  Phorm.  1,  2,  102  (152);  si  quinque  milia  hoc  con- 
ieceris  Varro  R.  R.  3,  5,  8;  Cael.  bei  Cic.  Ep.  Famil.  8,  6,  4; 
Plane,  bei  Cic.  Ep.  Farn.  10,  21,  5;    10,  21,  6;  10,  23,  6,   sowie 


—    614    — 

D.Brut,  daselbst  11,  10,  3,  im  Med.  immer  hoc,  die  Herausgeber 
schreiben  meistens  huc,  nur  Wesenberg  10,  23,  6  hoc;  vergl. 
Becher,  Über  den  Sprachgebrauch  des  Caelius  p.  12;  Verg.  Aen. 
8,  423  hoc  tunc  ignipotens  caelo  descendit  ab  alto  und  Georg.  2, 
187  im  Pal.;  Liv.  21,  43,  13  im  Put.  und  22,  14,  4  und  5  im 
Put.  und  Colb.  hoc,  Luchs  schreibt  huc;  Sen.  Contr.  1,  3,  4  (p.  45, 
16  ed.  H.  J.  Müller);  Senec.  Epist.  84,  2  und  Nat.  quaest.  2,  11,  1 
schreibt  Haase  huc  et  illo,  gewifs  heifst  es  hoc  et  illo;  Petron. 
39,  8  et  hoc  et  illoc;  CLL.  1,  1431  (5,  4111);  5,  182;  8,  1648; 
10,  4294;  10,  5020;  10,  5921;  10,  7457;  Orell.  4359;  4.394;  4471. 
Vergl.  illoc,  istoc. 

Homo  Plaut.  Mostell.  1,  3,  3  (159);  Lucil.  (7,  2  ed.  L.  Müller; 
67  ed.  Lachmann)  bei  Donat.  zu  Terent.  Andr.  5,  6,  12  und  (28, 
23  ed.  L.  Müller;  678  ed.  Lachmann)  bei  Nonius  p.  121,  7;  Varro 
(Sat.  Menipp.  142)  bei  Nonius  p.  121,  10. 
Ideo. 

Illo   (vergl.  ecquo)   Plaut.  Amphitr.   1,   1,  42  (197);    1,  1,  48 
(203);    2,  1,  56  (603);   Mil.  Glor.   4,  4,  56  (1193):    Mercat.  2,  3, 
124  (462);  Persa  4,  4,  26;  Stich.  1,  3,  31  (185);  1,  3,  108  (265) 
Trinum.  2,  4,  94  (495);  Terent.  Andr.  2,  2,  25  (362);    Cic.  Verr 
Acc.  1,  56,  147;  pro  Caec.  16,  46;  Leg.  agr.  2,  34,  92;  Ep.  Fam 
1,  10  und   Att.    1,  16,  2;    Caes.    bell   Gall.  4,  11,  4;    4,  20,  3 
6,  13,  12;  7,  45,  6;  bell  civ.  3,  78,  6;  bell.  Hispan.  4,  4;  41,  5 
Val.   Maxim.  5,  1,   1;    Senec.   Contr.   1,  3,  4;    2,  5  (13),  16,   im 
Antw.    und   Brüss.  illos;    7,  2  (17),  8;    10  praef.  9   und   Excerpt 
3,  8,  1;  4,  4,  1;  4,  7,  2;  Senec.  de  ira  3,  28,  1;  Benef.  5,  6,  5 
Vita  beata  1,  1;  15,  5;   Consol.  Polyb.  9  (28),  5;   Consol.  Helv 
15,  1;  16,  9;    Nat.  quaest.  2,  11,  1;  4,  2,  28;   Epist.  45,  4;   71 
28;  82,  22;  84,  2;  90,  27;  92,  27;  92,  28;  93,  9;  94,  4;  108,  6 
120,  17;   Senec.  Herc.  für.  868;   Plin.  N.  H.  2,  9,  6  (46);   2,  67 
67  (170);   5,  9,  10  (55);   6,  28,  32  (142);    18,  33,  76  (328);    35 
18,  58  (201);   36,  12,  17  (81);    37,  2,   11  (35);   Stat.  Silv.  4,  4 
96  und  Theb.  9,  30;  12,  203;  Tacit.  Ann.  15,  60;  Plin.  Epist.  5 
6,  6;  Ulpian.  Dig.  7,  8,  10  §  4;  11,  7,  10;  47,  10,  7  §  2;  48,  5 
23  §3;  Augustin.  Civ.  dei  1,  4  (I  9,  24)  u.a.,  vergL  noch  Rönsch 
Semasiolog.  Beiträge  II  p.  70.  —  Illoc  Plaut.  Trucul.  3,  1,  3  (647) 
Terent.  Eun.  3,  5,  24  (572),  im  decurt.  illuc  im  Vatic.  ra.  pr.  und 
Par.   illic;    Lucil.    bei    Nonius   p.  289,    12    illoc    in   den   Hdschr., 
L.   Müller  27,  23,    Lachmann  592   und   Baehrens   545    schreiben 
aber  illuc;  in  der  Rede  des  Kaisers  Claudius  super  civitate  Gallis 
danda  Taf.  1  Z.  40;  Petron.  39,  8.     Vergl.  hoc,  istoc. 


—     615    — 

Immerito  Terent.  Phorm.  2,  1,  60  (290):  Cic.  de  orat.  2,  79, 
322:  Tibull.  1,  6,  72  u.  a.,  besonders  häufig  mit  Negationen  ver- 
bunden, wie  z.  B.  Liv.  2,  1,  2:  Curt.  5,  1,  24;  7,  11,  24;  oft  bei 
Quintilian,  vergl.  auch  Planer,  De  haud  et  haudquaquam  negatio- 
num  apud  scriptores  Latinos  usu  p.  53. 

Immo,  vergl.  Ribbeck,  Beiträge  zur  Lehre  von  den  lat.  Par- 
tikeln p.  6. 

Inf  also  Gloss.  bei  Mai.  Äuct.  Class.  6,  528  und  7,  564. 

Inojn'no  Marc.  Empir.  p.  299  G. 

Intro,  vergl.  Brix  zu  Mil.  Glor.  1168,  wo  er  introd  schreibt. 

Invio  Fronton.  de  eloquent,  p.  140,  7  ed.  Naber. 

Isto  (vergl.  ecquo)  Plaut.  Mil.  Glor.  2,  5,  45  (455);  Cic.  Ep. 
Farn.  9,  16,  9;  Ep.  ad  Quint.  fr.  3,  1,  3,  9:  Ep.  Att.  12,  23,  1; 
Cael.  bei  Cic.  Epist.  Fam.  8,  9,  3;  8,  15,  2;  Plane,  daselbst  10, 
17,  2;  Ovid.  Heroid.  17  (18),  205;  Senec.  Epist.  31,  8;  45,  2; 
88,  II:  117,  31:  Plin.  Epist.  3,  6,  6;  4,  12,  7.  —  Istoc  Plaut. 
Mostell.  5,  1,  49  (1098);  Persa  4,  3,  35  (504)  im  Ambros.  und 
Leipz.,  sonst  isto;  Trinum.  2,  4,  150  (551),  im  Ambros.  istuc; 
Trucul.  4,  2,  6  (717);  4,  2,  27  (740);  4,  2,  39  (752):  Terent. 
Adelph.  2,  1,  15  (169)  im  Basil.,  Rice,  und  decurt.  und  im  Vat. 
und  Vict.  m.  sec,  sonst  istic  oder  istuc,  was  Dziatzko  schreibt; 
Cael.  bei  Cic.  Ep.  Fam.  8,  4,  1;  8,  8,  10;  8,  9,  4,  vergl.  Becher 
a.  a.  0.  p.  12;  Suet.  Calig.  55;  Petron.  57,  11. 

Iterato  lustin.  5,  4,  3;  5,  9,  14;  11,  7,  11;  15,  2,  6;  29, 
4,  1;  Ulpian.  Dig.  42,  3,  6;  Modestin.  Dig.  49,  16,  3  §  9;  Vulg.  2 
Macc.  14,  7;  loann.  3,  4;  Tertull.  adv.  lud.  13;  Sulp.  Sev.  Hist. 
1,  23,  2;  Cyprian.  Epist.  8,  3;  22,  2;  24;  59,  10;  75,  8:  ad 
Novatian.  6;  Marc.  Empir.  34,  vergl.  Rönsch,  Itala  und  Vulgata 
p.  342  und  dessen  Semasiolog.  Beiträge  II  p.  73. 

Itero  belegt  de  Vit  im  Forcellini  III  p.  636  mit  einer  In- 
schrift bei  Fea,  Framm.  di  Fast.  cons.  tav.  10  n.  26  und  mit  einer 
Münze  bei  Eckhel,  D.  N.  V.  6  p.  477. 

lurato  Paul.  Dig.  2,  8,  16;  Henzen  Inscr.  6428;  C.  I.  L.  10, 
4842  Z.  29. 

Merito. 

Necopinato  Cic.  Phil.  2,  31,  77;  Fin.  3,  2,  8  und  Tuscul.  3, 
22,  52;  Liv.  3,  15,  4. 

Neutro   Liv.  5,  26,  9;   Tacit.  Histor.  3,  23;   Quint.  7,  2,  39. 

Nocturno  Apul.  de  mag.  57  S.  521,  aber  Krüger  schreibt 
nocturna. 

Nuhilo  Senec.   Nat.  quaest.  3,  27,  4;    Plin.   N.  H.   7,  60,  60 


—     616     — 

(215);    11,   24,    28    (84);    18,   24,   36   (133).      Quintil.   Declam. 
13,  17. 

Omnino. 

Opinato  npoQfJoxe/u(üQ  Gloss.  Labb. 

Percito  Thes.  nov.  Latin,  p.  400  ed.  Mai. 

Porro  (aus  pro  gebildet). 

Postremo. 

Postrlduo  Plaut.  Mil.  Glor.  4,  2,  90  (1082). 

Praeparato  Quintil.  4,  2,  58,  sonst  ex  praeparato. 

Praesto,  dafür  praestu  C.  I.  L.  6,  2193,  aber  vergl.  Gurt.  Valer. 
bei  Cassiod.  S.  2289  (p.  157,  22):  praesto  nos  per  o  scribimus, 
veteres  per  u  scripserunt  und  Albin.  (Beda)  de  orthogr.  S.  2341 
(p.  306,  11):  praesto  per  o  scribendum,  non  per  u,  unde  praesto- 
lari  dicimus,  non  praestulari;  praestus  Inschr.  Grut.  669,  4. 

Precario  Plaut.  Ampbitr.  prol.  24;  Terent.  Eun.  2,  3,  27  (319); 
Cic.  Verr.  5,  23,  59:  pro  Tüll.  19,  45;  20,  46;  pro  Caecin.  32,  92; 
Leg.  agr.  3,  3,  11;  pro  Cael.  11,  27  (Verr.  2,  36,  88  schreiben  Klotz 
und  Kayser  precario,  C.  F.W.  Müller  pretio);  Liv.  34,  62,  10;  Senec. 
Controv.  1  praef.  5  und  Thyest.  215;  Tacit.  Agric.  16;  Plin.  Epist. 
7,  30,  4;  Gurt.  9,  2,  34;  10,  2,  14;  Suet.  Claud.  12;  Ulpian.  Dig. 
43,  26,  1  §  2;  43,  26,  2  §  3;  Aur.  Vict.  de  vir.  illust.  7,  5  u.  a.  m., 
vergl.  Prise.  15,  3,  11  S.  1009  (II  68,  27). 

Profecto;  über  die  Bedeutung  »jedenfalls,  bestimmt,  gewifsa 
spricht  C.  F.W.  Müller  im  Lael.  von  Seyffert  p.  14,  eingehend 
handelt  darüber  S.  Steinitz,  De  affirmandi  particulis  Latinis  I. 
Profecto;  vergl.  K.  E.  Georges  in  Bursians  Jahresbericht  1886  p.  47. 

Proporro  Lucr.  2,  136;  2,  979;  3,  275;  3,  281;  4,  887; 
5,  312.  Lachmann  zu  Lucr.  2,  136  p.  82  sagt:  hoc  adverbio, 
quod  Lucretii  proprium  esse  putant,  Lucilius  quoque  usus  est  in 
libro  XXX  (in  der  Ausgabe  v.  885),  aber  L.  Müller  (XXX,  108) 
und  Baehrens  (766)  haben  hier  proferre. 

Quadripartito  Colum.  4,  26,  3 ;  quadripertito  Censorin.  23,  9. 
Quartato  Cato  (Incert.  hbr.  fr.  13   ed.  Jordan  p.  86,  6)   bei 
Servius  zu  Verg.  Aen.  3,  314. 

Quarta,  vergl.  primum  S.  583. 

Quo,  vergl.  ecquo  und  Ebrard  a.a.O.  p.  615;  Quonam\  Quo- 
cumque;  Quoquam;  Quoquo\  Quovt's;  Quolibet;  Quopiain. 
Eetro. 

Secundo,  vergl.  primum  p.  583.  Für  die  Bedeutungen  »zum 
zweitenmal«  und  »zweimal«  führt  Rönsch,  Semasiolog.  Beiträge 
II  p.  81  Beispiele  an. 


—     617      — 

Sereno  Liv.  31,  12,  5;  37,  3,  3;  Senec.  Nat.  quaest.  2,  18; 
Plin.  N.  H.  11,  24,  28  (84);  18,  35,  82  (355);  Obsequ.  1  (55); 
24  (83);   47  (107);  61  (122),  dafür  in  sereno  Cato  R.  R.  156,  3. 

Sero  immer  mit  der  Bedeutung  »zu  spät,  verspäteta,  vergl. 
Seyffert-Müller,  Cicer.  Laelius  p.  57. 

Sorfito  Plaut.  Mercat.  1,  2,  25  (135»');  Cic.  Verr.  2,  51,  126; 
4,  64,  142;  pro  Cluent.  46,  128;  pro  Sest.  64,  134;  Horat.  Epod. 
4,  1 ;  Senat.  Consult.  bei  Cael.  bei  Cic.  Ep.  8,  8,  7 ;  Suet.  August. 
30  und  47. 

Subito. 

Supervacaneo  Fronto  ad  M.  Caes.  4,  3  (p.  65,   17  ed.  Naber). 

Suspecto  Paul.  Dig.  34,  9,  21. 

Tertiato  Cato  (Incert.  libr.  fr.  13  ed.  Jordan  p.  86,  6)  bei 
Servius  zu  Verg.  Aen,  3,  314. 

Tertia^  vergl.  primum  S.  583. 

Testate  Plin.  8,  36,  54  (130);  Ulpian.  Dig.  15,  4,  1  §  1;  18, 
6,  1  §3  (hier  auch  testando);  29,  1,  19  (20);  45,  1,  122  §3; 
49,  14,  45;  Apul.  de  mag.  78  S.  561;  Vulg.  1  Reg.  (Sam.),  8.  9. 

Tripartito  oder  tripertito. 

Triplo  =  dreimal  rptaacuQ  belegt  Rönsch,  Semasiolog.  Beiträge 
II  p.  84  mit  Vulg.  1  Reg.  (Sam.),  20,  12. 

Ultro,  vergl.  citro  S.  612. 

Utro   Cic.   Parad.   3,  2,  24;    Ovid.  Met.  5,   166;    Plin.  N.  H. 

18,  19,  49  (179). 

ütroque. 

UtroUhet  Quint.  1,  11,  9;  Lactant.  Opif.  dei  5,  10. 

Verno  Cato  R.  R.  50;  54,  3;  131;  Plin.  N.  H.  9,  3,  13  (37); 

19,  5,  30  (95);  Pallad.  3,  26,  3;  4,  10,  3;  5,  8,  6;  6,  7,  1;  11, 
11,  5;  Mart.  Capell.  6,  691;  Cass.  Fei.  66  (p.  160,  2)  und  71 
(169,  16),  vergl.  Wölfflin,  Über  die  Latinität  des  Afrikaners  Cassius 
Felix  p.  397  und  398. 

c)  Von  einer  grofsen  Reihe  von  Adjektiven  werden 
die  Adverbien  bald  auf  — e,   bald   auf  — o  gebildet. 

Absurde  ist  die  gebräuchliche  Form,  absurde  aber  Vell.  2, 
77,  1  im  A(pographum  Amerbachii)  und  in  der  editio  princeps 
Basileensis  überliefert,  doch  von  Beatus  Rhenanus  in  absurde 
geändert  und  von  den  neuesten  Herausgebern  geschrieben;  Vell. 
hat  auch  2,  83,  3  absurde. 

Adsidue  oder  assidue  scheint  zu  allen  Zeiten  geschrieben  zu 
sein,  seltener  ist  adsiduo  oder  assiduo  Plaut.  Cist.  1,  3,  37;  Mosteil. 
4,  2,  60  (976);  Mil.  Glor.  1,  50  und  Trucul.  2,  4,  68  (422);  Lucil 


—    618     — 

(5,  23  ed.  L.  Müller;  173  ed.  Lachmann)  bei  Nonius  p.  201,  8; 
Plin.  N.  H.  26,  3,  8  (16);  Apul.  Met.  9,  15  S.  622;  Modestin.  Dig. 
40,  4,  44;  Maximian.  Eleg.  1,  224;  Priscian.  Perieg.  10;  Hosidius 
Geta  216  in  der  Anthol.  Lat.  ed.  Burmann  1,  178  (Meyer  235, 
Riese  17;  Baehrens  4,  207);  Anthol.  Lat.  ed.  Riese  312  (Baehrens 
4,  466)  V.  3  und  481  v.  176;  L  Neapol.  1609  (Meyer  1273)  v.  8. 
Assiduo  ist  auch  Terent.  Heaut.  prol.  39  im  Vict.  und  vielleicht 
im  Basil.  überliefert,  ebenso  Senec.  Epist.  55,  7  im  Par.  a,  aber 
an   beiden  Stellen  ist  von  den  Herausgebern  assidue  gesetzt. 

Aestive  Plaut.  Menaech.  2,  1,  30  (255);  aestivo  Apul.  de  mundo 
11  S.  312  und  Colum.  9,  14,  18  im  Leipz. 

Aeterno  Ovid.  Amor.  3,  3,  11;  CIL.  6,  10237  =  Inschr. 
Orell.  4517  (AnthoL  Latin,  ed.  Meyer  898  v.  8);  Plin,  N.  H.  2, 
107,  111  (240);  Macrob.  Sat.  6,  1,  5,  sehr  selten  aeteme  wie 
Eugipp.  Excerpt.  ex  Augustin.  p.  134,  9. 

Bipartito  und  hipertito^  daneben  sehr  selten  hipartite  Boeth. 
Aristot.  top.  6,  5  p.  709. 

Casso  Gregor.  Tur.  de  virtute  S.  Martini  2,  25;  3,  50;  de 
miraculis  B.  Andreae  apostoli  25;  casse  haben  die  Gloss.  Amplon.; 
Liv.  24,  26,  10  liest  Hertz  wohl  casse,  aber  die  Stelle  ist  ver- 
dorben, Weifsenborn  hat  in  cassum,  Luchs  *cassae*,  Riemann 
läfst  das  Wort  ganz  aus,  Zingerle  schreibt  cum  conclamassent. 
Vergl.  cassum  S.  580. 

Certe  wird  in  der  Regel  so  von  certo  unterschieden,  dafs  certe 
die  Gewifsheit  des  Ausgesagten  ausdrückt,  wie  z.B.  certe 
edepol,  quom  illum  contemplo,  em  formam  cognosco  meam  quem 
ad  modum  ego  sum  Plaut.  Amphitr.  1,  1,  285  (441);  certe  is  est, 
is  est  profecto  Trinum.  4,  3,  65  (1072);  certe  hercle  nunc  hie  se 
ipsus  fallit  Terent.  Andr.  3,  2,  15  (495);  certe  mea  est  Andr.  5, 
4,  30  (933);  certe  ipsus  est  Eunuch.  5,  5,  4  (974);  certe  non  est 
Cic.  pro  Cluent.  54,  119;  fuit  certe  id  aequum  et  certe  exspecta- 
tum  est  pro  Plane.  16,  38 ;  quae  certe  vera  exstitissent  pro  Milon. 
23,  64;  quae  certe  vera  sunt  pro  Milon.  35,  97;  certe  in  nullo 
Phil.  1,  15,  37;  si  me  tanti  facis  quanti  certe  facis  Ep.  Fam.  11, 
16,  3;  certe  nemo  Academ.  2,  35,  113;  alterum  certe  non  potest 
(im  Gegensatz  zu  alterum  fieri  profecto  potest)  Nat.  Deor.  1,  2,  5; 
certe  illud  eveniet:  sin  certe  eveniet  Divinat.  2,  7,  18  u.  a.  m. 
Certo  aber  ist  N  eben  bestimmung  der  verba  sentiendi 
und  declarandi,  wie  z.B.  certo  vocem  me  audire  ausus  sum 
Plaut.  Aulul.  5,  4  (811);  unum  quidem  certo  promitto  tibi  Stich. 
3,  2,  46    (480)   im  Ambros.,   sonst  certum;   certo  decrevi  Terent. 


—    619     — 

Hecyr.  4,  2,  10  (586),  doch  drückt  auch  certo  öfter  die  Ge- 
wifsheit  des  Ausgesagten  aus:  certo  .  .  ipse  mandavit  mihi 
Plaut.  Epid.   1,  1,  46;   me  quidem  certo  servavit  consiliis  suis  3, 

2,  42  (378);  certo  hie  insanust  homo  Menaech.  2,  2,  9  (283);  tu 
quidem  certo  non  sanu's  satis  2,  2,  39  (313);  certo  haec  mulier 
aut  insana  aut  ebriast  2,  3,  22  (373) ;  certo  tibi  tu  et  parasito 
tuo  2,  3,  38  (389);  certo  haec  mulier  non  sanast  satis  2,  3,  39 
(390);  verum  certo,  quisquis  es,  aequom  si  facias,  mihi  odiosus 
non  sies  3,  2,  36  (500),  hierzu  bemerkt  Brix  im  Anhang  p.  101 : 
»certe  verlangt  Langen  mit  folgender  Begründung:  »wir  wollen  die 
Frage,  ob  ich  dich  kenne  oder  nicht,  weiter  nicht  erörtern,  jeden- 
falls (certe)  thust  du  unrecht,  mir  lästig  zu  fallen«,  womit  der 
Sinn  richtig  bestimmt  ist,  aber  bei  Plautus  scheinen  die  Grenzen 
zwischen  certo  und  certe  noch  nicht  fest  gezogen  zu  sein;«  hac 
quidem  pol  certo  verba  mihi  numquam  dabunt  Mil.  Glor.  2,  3, 
82  (354);  nunc  quidem  domi  certost  2,  4,  45  (399);  certo  haec 
meast  Poenul.  5,  4,  52  (1222);  et  east  certo  5,  5,  21  (1300); 
certo  illi  homines  mihi  nescio  quid  consulunt  mali  quod  faciant 
Persa   5,    2,    63;   eins    ex   semine   haec   certost   fames    Stich.    1, 

3,  15  (169);  certo  mecastor  id  fuit  nomen  tibi  1,  3,  86  (240); 
lubens  accipiam  certo,  si  promisseris  3,  2,  27  (481);  hercle  ille 
quidem  certo  adulescens  docte  versutus  fuit  4,  1,  55  (561),  vergl. 
P.  Langen,  Beiträge  zur  Kritik  und  Erklärung  des  Plautus  p.  22; 
certo  tu  quidem  pol  multo  hilarior  Terent.  Eunuch.  4,  5,  5  (732) 
und  tua  quidem  hercle  certo  vita  haec  expetenda  optandaque 
est  Phorm.  1,  3,  12  (164);  et  id  ipsum  certo  fore  Cic.  Ep.  Att. 
10,  14,  3  und  nihil  ita  exspectare  quasi  certo  futurum  Tuscul.  5, 
28,  81.  Certo  für  sich  in  der  Antwort:  Plaut.  Menaech.  5, 
8,  9  (1058);  5,  9,  50  (1109)  und  Mercat.  3,  I,  36  (534),  ebenso 
aber  auch  certe:  Plaut.  Asin.  3,  3,  132  (722);  Terent.  Andr.  3, 
5,  II  (617);  Hecyr.  5,  4,  3  (843);  Cic.  pro  Rose.  Com.  14,  42  und 
Tuscul.  1,  5,  9.  —  Einen  genauen  Unterschied  hat  man  zwischen 
certe  scio  und  certo  scio  aufzustellen  versucht.  Sehr  eingehend 
spricht  hierüber  Fr.  Haase  in  seinen  Vorlesungen  über  lateinische 
Sprachwissenschaft,  herausgeg.  von  Eckstein  1  p.  114:  -»Certe  scio, 
es  ist  sicher,  dafs  ich  weifs,  also  die  Existenz  des  Wissens  wird 
versichert,  wie  in  dem  deutschen:  sicherlich;  daher  »wenigstens«, 
d.  h.  soviel  ist  gewifs.  Certo  scio,  ich  weifs  mit  Sicherheit;  also 
es  wird  nicht  die  Existenz  des  "Wissens  versichert,  sondern  diese 
wird  vorausgesetzt  und  ihm  nur  ein  Accidens  beigelegt,  von  dem 
es  begleitet  ist,   die  hier  nicht  eine  Zeit,   sondern   eine   temporal 


—     620    — 

begleitende  Qualität  ist.  Daher  kann  man  wohl  sagen  certe  nescio ; 
die  Existenz  des  Nichtwissens  ist  gewifs;  aber  nicht:  certo  nescio; 
denn  wenn  man  überhaupt  nicht  weifs,  so  wäre  es  ein  Unsinn  zu 
sagen,  mit  Gewifsheit  nicht  wissen,  weil  jenes  weniger  ist.  Die 
Ungewifsheit  kann  gewifs  sein  ihrer  Existenz  nach;  aber  sie  kann 
nicht  von  der  Sicherheit  einer  Sache  begleitet  sein.  Wohl  aber 
kann  man  sagen:  non  certo  scio;  hier  nämlich  wird  nicht  das 
Wissen  selbst,  sondern  nur  dessen  Gewifsheit  geleugnet.  Dagegen 
non  certe  scio,  so  gestellt,  kann  nicht  gesagt  werden,  weil  certe 
die  Existenz  versichert  und  non  sie  leugnet.«  Indessen  ist  die 
Grenze  zwischen  certe  scio  und  certo  scio,  wie  Hellmuth,  Über 
die  Sprache  der  Epistolographen  Galba  und  Baibus  p.  52  sagt, 
nicht  so  scharf  und  bestimmt  zu  ziehen,  denn  gar  leicht  könne 
dem  sprechenden  Subjekte  die  eigene  Überzeugung  (das  subjek- 
tive certe)  als  unumstöfsliche  Thatsache  (das  objektive  certo)  er- 
scheinen. Auch  sei  anzunehmen,  dafs  die  Schriftsteller  sich  nicht 
immer  die  peinliche  Frage  vorgelegt  hätten,  ob  sie  mehr  der 
subjektiven  oder  der  objektiven  Gewifsheit  Raum  geben  sollten, 
sondern  dafs  sie  ohne  grofses  Bedenken  die  Form  wählten,  die 
ihrer  gewöhnlichen  Sprechweise  entsprach.  Auch  ist  wohl  zu 
beachten,  dafs  die  Überlieferung  sehr  unsicher  ist.  Doch  läfst 
sich  bestimmt  behaupten,  dafs  Cicero  der  Form  certo  scio  den 
Vorzug  gab;  so  steht  dasselbe  pro  Sext.  Rose.  8,  21;  37,  107; 
pro  Quint.  Rose.  8,  24;  Verr.  3,  87,  201;  4,  59,  132;  pro  Caecin. 
19,  55;  33,  97;  pro  Arch.  12,  32;  de  domo  sua  12,  31;  Har.  resp. 
16,  34;  pro  Plane.  8,  19;  pro  Ligar.  5,  13;  Phil.  3,  6,  17;  Frag. 
B.  9,  6  ed.  Kayser  XI  p.  26  =  ed.  C.  F.  W.  Müller  IV  3  p.  237, 
27;  Nat.  Deor.  2,  46,  119;  3,  40,  95;  Divinat.  2,  13,  30;  Cato 
Mai.  1,  1  und  1,2,  an  letzter  Stelle  ist  certo  von  Charis.  2  S.  185 
(206,  12)  angeführt  und  im  cod.  L(eidens.)  und  R(henaugiens.) 
überliefert,  in  den  übrigen  Hdschr.  steht  aber  certe,  wie  auch 
Halm  und  Sommerbrodt  schreiben.  Aufserdem  finden  wir  nach 
Hellmuth  a.  a.  0.  noch  34  mal  certo  scio  in  den  Briefen  Ciceros. 
Trotz  dieser  Menge  von  Stellen  ist  certe  scio  für  certo  scio  dem 
Cicero  nicht  ganz  abzusprechen,  jedenfalls  ist  es  nicht  richtig,  das 
gut  überlieferte  certe  scio  ändern  zu  wollen.  So  findet  sich  certe 
scio  in  den  besten  Hdschr.  bei  Cic.  Ep.  Att.  11,  10,  1;  11,  24,  4; 
12,  41,  3;  14,  13,  2;  an  allen  diesen  Stellen  hat  Baiter  certo  scio 
geschrieben,  Wesenberg  nur  an  der  ersten,  an  allen  übrigen  hat 
er  richtig  certe  beibehalten.  Ebenso  ist  auch  Phil.  12,  12,  29, 
da  alle  Hdschr.  certe  scio  haben,  so  zu  schreiben,  C.  F.  W.  Müller 


-     621     - 

hat  hier  certo  scio  dafür  eingesetzt.  Aber  carte  scio,  welches 
richtig  erklärt  wird  durch  certum  est  me  scire,  steht  bei  Cicero 
pro  Font.  4,  8  (8,  18)  und  pro  Sulla  13,  39,  vergl.  Landgraf  in 
den  Anm.  p.  35.  Aufser  den  angeführten  Stellen  steht  noch  certo 
scio  Plaut.  Aulul.  1,  1,  21  ((lO):  Sali.  Catil.  51,  16;  lugurth.  9,  2; 
Fronto  ad  amicos  1,  7  (p.  179,  6  ed.  Naber);  certe  scio  Terent. 
Andr.  3,  2,  23  (503)  und  spät  scio  certe  Plin.  See.  Med.  1,  6 
(p.  17,  1)  und  certe  scio  1,  25  (p.  40,  15). 

Clanculo  wird  von  Diomed.  1  S.  305  (319,  23)  erwähnt  und 
ist  bei  Apul.  Met.  3,  8  S.  188;  3,  16  S.  202;  7,  11  S.  467;  9,  9 
S.  611;  10,  14  S.  704;  Florid.  15  S.  55  und  de  mag.  40  S.  492 
86  S.  573;  Amm.  Marcell.  20,  8,  18;  21,  12,  13;  26,  6,  5;  Imp 
Constantin.  Cod.  5,  17,  7  und  11,  67,  3;  TertuU.  de  pall.  4 
Augustin.  Epist.  153,  25;  Confess.  9,  8,  18  und  Sermon,  8,  11 
Ambros.  de  off.  3,  14,  87;  Hegesipp.  4,  20;  4,  23;  Solin.  7,  29 
Macrob.  Sat.  5,  18,  1:  Greg.  Tur.  Hist.  Francor.  10,  31;  lib.  in 
glor.  confessor.  13;  Schol.  luvenal.  10,  337  (ed.  0.  Jahn  p.  333, 
22).  Daneben,  wenn  auch  sehr  selten,  clancule  Cassian.  Instit.  7, 
24;  Conl.  2,  11,  3,  auch  sagt  Sittl  in  Wölfflins  Archiv  2,  270: 
clancule  nicht  blofs  in  Glossen  (D  V),  sondern  auch  Ambros.  Ansp. 
Migne  89,  1314  d;  Aldhelm  4,  93.  In  älterer  Zeit  war  auch  clan- 
culum  in  Gebrauch,  welches  von  Charis.  5  S.  266  (296,  17)  und 
Diomed.  1  S.  305  (319,  23)  angeführt  wird.  Dasselbe  haben 
Quinct.  Atta  (24)  bei  Nonius  p.  231,  21;  Afran.  (com.  47)  bei 
demselben  p.  20,  1;  Plaut.  Amphitr.  1,  3,  25  (523);  Casin.  2,  8,  8; 
Menaech.  3,  3,  8  (530);  Terent.  Eunuch.  2,  3,  19  (310);  3,  5, 
41  (589);  3,  5,  54  (602);  Adelph.  1,1,  27  (52);  Lucil.  (27,  20  ed. 
L.  Müller;  629  ed.  Lachmann)  bei  Nonius  p.  37,  18;  Auct.  bell. 
Hispaniens.  32,  8;  Gell.  1,  8,  5  und  spät  auch  Aulular.  ed.  Peiper 
p.  47,  6. 

Commode  »zur  gelegenen  Zeit«  wird  von  Charis.  2,  13  S.  177 
(196,  15)  mit  Titin.  (com.  64)  und  Sisenna  (Milesiarum  lib.  XIII 
fr.  4  p.  297,  9)  belegt,  daneben  auch  commodo  in  derselben  Be- 
deutung, welches  von  Charis.  2,  13  S.  174  (193,  15)  und  S.  177 
(196,  9)  aus  der  Frivolaria  des  Plautus  angeführt  wird,  dasselbe 
steht  noch  Mil.  Glor.  3,  1,  49  (645)  und  Sen.  Epist.  70,  19;  diese 
beiden  letzten  Stellen  ändert  C.  F.  W.  Müller  (Nachtr.  S.  36  A.  1), 
an  der  ersten  Stelle  schreibt  er  convivas  commodos  (von  Drix 
und  Lorenz  nicht  aufgenommen),  und  an  der  letzten  ex  commodo 
mori.  Commodo  hat  auch  Macrob.  Sat.  1,  2,  1.  Vergl.  commo- 
dum  S.  580. 


-     622     - 

Composito  Terent.  Phorm.  5,  1,  29  (756);  Corn.  Nep.  Dat. 
6,  6;  Verg.  Aen.  2,  129,  sonst  ex  composito  und  de  composito; 
in  anderer  Bedeutung  composite  Cic.  de  orat.  1,  11,  48;  1,  15, 
64;  Orat.  70,  236;  Sallust.  Catil.  51,  9;  52,  13;  Colum.  6,  2,  5; 
Gell.  1,  5,  2;  Tertull.  adv.  Hermog.  42;  Commodian.  Instr.  1, 
41,  4  und  incomposite  Liv.  25,  37,  11;  Quintil.   10,  2,   17. 

Consulto  Plaut.  Poenul.  3,  5,  43  (788);  Cic.  Nat.  Deor.  1, 
31,  85;  Off.  1,  8,  27;  Legg.  1,  8,  25;  Caes.  bell.  Gall  5,  16,  2 
5,  37,  2;  5,  50,  5;  Horat.  Serm.  1,  10,  14;  Liv.  3,  40,  8;  Tacit 
Ann.  4,  16;  12,  22;  13,  3;  Minuc.  Felix  10,  1;  Eutrop.  9,  21 
consulte  Plaut.  Rud.  4,  7,  14  (1240);  Liv.  22,  38,  11;  42,  16,  5 
Tacit.  Hist.  2,  24;  Tertull.  Exhort.  castit.  12;  Spartian.  Hadr.  2,  6 
Amm.  MarcelL  31,  5,  9;  Imp.  Alex.  Cod.  5,  51,  4;  Impp.  Diocl 
et  Maxim.  Cod.  6,  20,  12;  Minuc.  Felix  8,  3;  Cyprian.  Epist 
4,  4;  25,  1. 

Continuo  häufig  zu  allen  Zeiten;  continue  Varro  L.  L.  5,  5,  27 
(Stünkel,  De  Varroniana  verborum  formatione  p.  57);  Flor.  2,  17,  5 
im  Nazar.;  Terent.  Maur.  1964;  Symmach.  Epist.  9,  23  (21),  1 
(p.  242,  7  ed.  Seeck);  Chalcid.  Tim.  149  (p.  207,  8  ed.  Wrobel); 
Pallad.  1,  10,  2;  Oros.  5,  1,  11;  Mart.  CapelL  5,  517;  Firm. 
Matern.  5,  5  p.  134;  34;  8,  22  p.  228,  50  (vergl.  Dressel,  Lexik. 
Bemerkungen  zu  Firm.  Matern,  p.  15);  Cassiod.  in  Psalm.  69,  5; 
118,  31;  Complex.  ad  Timoth.  2,  5;  Nonius  erklärt  376,  26  pro- 
tinus  durch  iugiter  et  continue.  Auch  in  weniger  guten  Hdschr. 
steht  continue,  so  Quint.  2,  20,  3  im  Goth.,  Voss.  2  und  Par.  2, 
ferner  9,  1,  II  bei  Regius,  die  Herausgeber  haben  continuo  ge- 
schrieben. 

Crebro  oft;  crebre  Vitruvius  2,  9,  10  (p.  57,  12);  5,  4,  2 
(p.  111,  8);  8,  3,  2  (193,  1);  Cod.  Theod.  9,  21,  6;  auch  Colum. 
11,  3,  58  im  cod.  Polit.  (sonst  crebro);  crehriter  öfter  bei  Vitruvius 
und  Apuleius. 

Destinato  Suet.  Caes.  60,  häufiger  ex  destinato,  in  anderer 
Bedeutung  destinate  certare  Amm.  Marceil.   18,  2,  7. 

Directo  Cic.  Nat.  Deor.  1,  25,  69;  Partit.  orat.  13,  46;  Senec. 
Epist.  66,  5;  Martian.  Dig.  40,  5,  55;  Paul.  Dig.  9,  4,  26;  Scaevol. 
Dig.  32,  1,  103;  directe  Cic.  Partit.  orat.  7,  24;  Acad.  2,  20,  QQ\ 
Caes.  bell.  Gall.  4,  17,  4;  Vulg.  Sapient.  5,  22. 

Diutino^  »hoc  adverbium  quamquam  nusquam  alias  apud 
Apuleium  legitur,  sed  diutule  et  diutine,  recte  tarnen  cum  codd. 
retinuit  Bosscha«  sagt  Hildebrand  zu  Apul.  de  mag.  14  S.  419, 
wo  er  diutino  in  den  Text  gesetzt  hat,  Krüger  schreibt  hier  diu- 


—    623    — 

tina.  Hildebrand  und  Eyssenhardt  haben  Met.  2,  24  S.  148  diu- 
tino  aufgenommen,  obgleich  cod.  Laurent.  (69,  2)  hier  diutine  hat. 
Diutme  steht  Plaut.  Rud.  4,  7,  15  (1241);  Apul.  Met.  2,  15  S.  124 
und  de  mag,  47  S.  504;  Gloss.  ed.  Götz  II  p.  53,  54. 

Duhie^  selten  dubio  Apul.  Met.  9,  2  S.  596  und  Hegesipp. 
1,  16,  3. 

Explorato  Liv.  23,  42,  9;  23,  43,  7;  27,  2,  12;  31,  3,  8; 
38,  18,  7;  Tacit.  Histor.  2,  49;  3,  20;  dagegen  ne  naviges  uisi 
explorate  Quint.  Cicer.  bei  Cicer.  Ep.  Fam.  16,  8,  1  ;  explorate 
scribo  Cic.  ad  Q.  fr.  2,  14  (lö''),  3;  non  satis  explorate  pereep- 
tum  et  cognitum  Nat.  Deor.  1,  1,  1;  explorate  iudicare  Plane,  bei 
Cic.  Ep.  Fam.   10,  8,  6. 

Falso,  aber  false  Sisenna  (Miles,  lib.  fr.  5  ed.  Peter  p.  299, 
14)  bei  Charis.  2  S.  179  (199,  30);  Cic.  Invent.  2,  11,  36  (aber 
I,  43,  81  und  2,  11,  37  falso);  Cassiod.  in  Psalm.  63,  10;  Lucifer, 
De  sancto  Athanas.  2,  4  (p.  154,  9  ed.  Hartel).  In  weniger  guten 
Hdschr.  steht  false  noch,  so  Cic.  Acad.  2,  46,  141  im  Leid.  A, 
Erlang,  und  Gud.  2  und  Liv.  8,  18,  2  im  Harl.  1. 

Fesdnato  Colum.  1,  6,   19;  Plin.  N.  H.  18,  10,  23  (98);  Quint. 

4,  2,  58;  Suet.  Caes.  16;  lustin.  38,  10,  11;  Ven.  Fortunat.  7, 
22,  11  (festinit  oder  festinat  codd.);  festinate  Gloss.  Placid.  ed. 
Deuerling  p.  47,  13.     Vergl.  festinatim  S.  553. 

Festino  Capitol.  Clod.  Alb.  6,  6;  festine  Cassiod.  Var.  3,  40. 
Ein  Kompositum  'praefestino  finden  wir  in  den  Gloss.  ed.  Götz  II 
p.  393,  58. 

Fortuito,  dafür  wird  in  den  Hdschr.  oft  fortuitu  (vergl.  Hand 
a.  a.  0.  II  p.  742)  gelesen,   welche   Form   auch   Prise.  15,  4,  24 

5.  1016  (II  79,  19)  kannte:  »forte«  vero  eventus  pro  »fortuitu«, 
quod  a  »fortuitus«  derivatio  nomine  fit.  Geschrieben  ist  fortuitu 
Plin.  N.  H.  8,  16,  21  (57)  von  Detlefsen  (von  Mayhoff  fortuitis); 
Solin.  2,  48  (p.  46,  20  ed.  Mommsen)  und  30,  7  (p.  147,  3);  Hygin. 
Astron.  2,  20  (p.  393,  10  ed.  Muncker);  Vulg.  Numer.  35,  22; 
Lactant.  Instit.  1,  2,  1;  5,  20,  14;  7,  9,  6;  Acro  zu  Horat.  Serm. 
1,  1,  2;  lustinian.  Instit.  2,  1,  27  ed.  Huschke  (dagegen  2,  1,  39 
fortuito);  Imp.  Theodos.  Cod.  6,  36,  8  §3;  Sulp.  ^ev.  Vit.  S. 
Mart.  9,  5  (Halm  fortuito);  Boeth.  Cons.  philos.  5,  1  (p.  122,  40); 
Cypriani  Vita  8  ed.  Hartel  (III  praef.  XCIX,  3) ;  si  enim  id  fortuitu 
casu  proveniret  Epitom.  lul.  Valer.  3,  23  (ed.  Zacher  p.  61,  7).  — 
In  weniger  guten  Hdschr.  steht  fortuitu,  weshalb  es  auch  nicht 
in  den  Text  gesetzt  ist,  so  Plaut.  AuluL  2,  1,  41  (163)  in  einem 
cod.  Lang.  (Wagner  fortuitu,  aber  Götz  und  Leo  fortuito);  Cicer.  de 


—     624     — 

orat.  ],  24,  111  im  Leg.  4  und  Guelf.  3;  Leg.  agr.  2,  7,  17;  Phil. 
10,  2,  6  im  Bamb.  und  Bern.:  Fin.  5,  11,  33  im  Pal.  B,  Erlang, 
und  Spir.  (vergl.  Madvig  z.  d.  St.);  Divinat.  1,  32,  71  und  1,  55, 
125  im  Heins,  und  2,  53,  108  im  Leid.  B;  Off.  1,  29,  103  im 
Bamb.  m.  sec,  im  Bern,  e,  Goth.,  Weim.  und  in  drei  Ven. ;  Tim. 

13,  48  im  Leid.  A,  Wien.,  Gud.  2  und  Erl.:  Cornific.  2,  17,  25 
(im  Par.  fortuito):  Auct.  bell.  Air.  3,  5  (hierzu  bemerkt  Wölfflin, 
Archiv  6,  93 :  fortuitu  zwar  kritisch  nicht  vollkommen  sicher,  aber 
gerade  weil  es  die  seltenere  Form  ist,  nicht  zu  beanstanden);  Liv. 
2,  28,  1  und  3,  51,  1  im  Harl.  1;  Senec.  de  ira  2,  3,  1  im  Anic; 
Tacit.  Germ.  10  (im  Periz.  fortuito):  Augustin.  Civ.  Dei  4,  18 
(I  168,  3);  4,  33  (I  188,  8);  7,  3  (I  277,  29)  und  18,  41  (II  318, 
24)  in  den  meisten  älteren  Ausgaben,  Dombart  überall  fortuito.  — 
Fortuite  wohl  nur  in  Glossen,  so  Gloss.  ed.  Götz  II  p.  73,  11; 
Gloss.  Lat.  Gr.  p.  97  Vulc. :  Gloss.  Labb. 

Grate  ^  auch  in  Glossen  grato,  so  wird  Gloss.  Labb.  p.  82  d 
grato  durch  r^diojg  übersetzt,  vergl.  Gloss.  ed.  Götz  II  p,  35,  51. 

Gratui'to,  daneben  auch  gratuitu  in  den  Gloss.  Labb.  p.  82  d, 
wo  es  durch  y.zyarnafxhojg  übersetzt  ist;  in  den  Gloss.  ed.  Götz 
II  p.  348,  41  ist  xtyapiafiivwQ  durch  gratuito  wiedergegeben,  wo 
aber  o  aus  u  verbessert  ist.  Auch  in  weniger  guten  Hdschr.  findet 
sich  gratuitu,  so  Cic.  Off.  2,  19,  66  im  Gothan.  und  Suet.  Gaes. 
27  im  Tornac.  Gratuite  Cassiod.  in  Psalm.  118,  53;  Complex.  in 
Ep.  lacob.  3. 

Improviso  Plaut.  Asin.  2,  2,  44  (310);  Cic.  Verr.  2,  74,  182; 
pro  Muren.  17,  36;    Phil.   12,  1,  3;    Ep.  Att.   15,  1%  1;   Divinat. 

1,  24,  50  und  de  rep.  1,  4,  7;  Caes.  bell  Gall.  1,  13,  5;  beU. 
civil  1,  54,  3;  1,  75,  2;  Verg.  Aen.  8,  524;  12,  576;  Ovid.  Met. 

14,  161;  Liv.  2,  11,  4;  3,  23,  1;  6,  4,  9;  6,  33,  7;  7,  36,  12; 
25,  30,  10;  27,  5,  8;  27,  28,  16:  28,  13,  6;  29,  32,  2:  36,  38,  1; 
38,  30,  7;  44,  35,  31,  daneben  de  improviso  und  ex  improviso, 
auch  improvise  in  dem  Gedichte  unter  TertuU.  Namen  adv.  Marc. 

2,  12. 

Incerte  Plaut.  Epid.  3,  4,  69  (505);  4,  1,  19  (545);  Enn. 
(Fab.  61  ed.  L.  Müller)  bei  Gell.  19,  10,  12  und  Pacuv.  (trag. 
302)  bei  Nonius  p.  467,  33;  incerto  Plaut.  Pseud.  4,  2,  7  (962)  ed. 
Fleckeisen  und  Lorenz  (incerte  cod.  A)  und  dann  später  wieder 
bei  Ambros.  de  obitu  Theod.  45;  Hegesipp.  1,  16,  3. 

Inconsiderate  Cornific.  4,  38,  50;  Cic.  Tuscul.  1,  3,  6;  de  fato 
14,  31;  Off.  1,  28,  103:  Gell.  17,  1,  1;  Tertull.  Praescr.  haeres. 
27   wie  auch  considerate  Cic.  pro   Quiut.  16,  51;   Ep.   Farn.  12, 


—     625     — 

5,  2;  Off.  1,  15,  49:  1,  27,  94;  1,  38,  136;  inconsiderato  TertuU. 
Praescr.  haeres.  1. 

Inconsulto  Cornific.  3,  5,  8;  Ulpian.  Dig.  28,  4,  1;  28,  4,  1 
§  1;  28,  4,  1  §  2;  28,  4,  1  §  3;  Impp.  Diocl.  et  Maxim.  Cod.  6, 
23,  12;  lul.  Valer.  1,  43  (ed.  Kubier  p.  54,  13);  inconsulte  Sallust. 
Catil.  42,  2;  Liv.  2,  37,  6;  3,  11,  11;  4,  37,  8  (hier  im  Harl.  1 
uuJ  Leid.  1  inconsulto);  7,  15,  9;  22,  43,  1;  42,  16,  5;  Gurt. 
9,  9,  13:  Quintil.  Declam.  4,  8;  Imp.  Alex.  Cod.  9,  8,  2;  Impp. 
Diocl.  et  Maxim.  Cod.  7,  16,  16;  lul.  Valer.  2,  25  (p.  86,  12); 
Veget.  de  re  milit.  3,  22  (p.  113,  6  ed.  Lang)  und  3,  26  (p.  122,  11); 
Dictys  1,  5:  Minuc.  Felix  24,  2;  Oros.  5,  14,  3. 

Inea^plornto  Liv.  6,  30,  4;  21,  25,  9;  22,  4,  4;  27,  26,  6 
aber  adrogationes  non  tamen  nee  inexplorate  committuntur  Gell. 
5,  19,  5. 

Inopinato  Liv.  26,  6,  9,  dafür  ex  inopinato;  inopinate  Augustin. 
Confess.  8,  6,  14:  Chalcid.  Tim.  145  (p.  204,  24);  Cassiod.  Histor. 
eccl.  trip.  3,  4;  dasselbe  ist  bei  Liv.  34,  28,  10  in  den  Lov.  1; 
5;  6  und  der  ed.  Mog.,  aber  im  cod.  Mog.  necopinatum,  in  an- 
deren Büchern  inopinatum,  was  M.  Müller  aufgenommen  hat;  in- 
opinate auch  bei  Senec.  Consol.  Helv.  5,  3  im  Berl. ,  Guelf.  und 
Meil.  4,  aber  im  Meil.  1   inopinantis,  was  auch  Haase  schreibt. 

Insperato  Lucil.  (30,  38  ed.  L.  Müller;  864  ed.  Lachmann) 
bei  Nonius  p.  35,  9;  Apul.  Met.  9,  38  S.  665;  Argum.  Plaut.  Aul. 
1,  14,  daneben  ex  insperato,  aber  iasperate  V^ulg.  Sap.  11,  8; 
Cassiod.  Var.  7,  6. 

Inito  Eumen.  Grat.  act.  11  (ed.  Baehrens  p.  189,  18),  irrito 
hat  Baehrens  auch  Eumen.  pro  restaur.  schol.  4  (p.  119,  12)  ge- 
schrieben, doch  Wölfflin  (Archiv  2  p.  13)  findet  es  bedenklich,  in 
so  später  Zeit  eine  Adverbialbildung  auf  o  anzunehmen,  dagegen 
schreibt  Cassiodor  nach  dem  Vorgange  von  Augustin.  Serm.  49,  3 
konsequent  irrite,  so  Var.  1,  4;  3,  27;  7,  27;  12,  2;  Comm.  Psalm. 
58;  Psalm.  88,  45;  de  anima  12  (638  Migne);  de  orat.  640  (Migne), 

Licito  Solin.  11,  8;  Cod.  Theodos.  11,  8,  3;  Macrob.  Sat.  1, 
1,  4  und  1,  4,  16;  Weite  Marcian.  Dig.  30,  1,  114  §  5;  Oros.  6, 
20,  2. 

Liquido,  doch  caelum  liquide  serenum  Gell.  2,  21,  1  und 
siderum  stellarumque  observationem  haudquaquam  putabat  liquide 
consistere  14,  1,  7;  liquide  respondes  Eugipp.  Exe.  Augustin.  5 
S.  63,  24  und  liquide  advertas  Exe.  Aug.  248  S.  810,  5. 

Manifesto  (arch.  manufesto),  aber  manifeste  Cels.  1  prooem. 
(p.  9,  1   Daremb.):  Senec.  Clement.  1,  20,  2;  2,  7,  2;  Apul.  Met. 

Neue-Wagener,  Lat.  Formenlehre.     11.     3.  Aufl.  40 


—     626     — 

6,  17  S.  412;  Tertull.  Spect.  5;  22;  24;  Apol.  31;  ad  nat.  1,  10 
Pudic.  10;  leiun.  10;  Scorp.  9;  10;  Praescr.  haeres.  40  und  adv 
Marc.  2,  9;  Cyprian.,  Quod  idola  dii  non  sint  2;  de  mortalit.  20 
Epist.  75,  15;  lulian.  Dig.  45,  1,  56  §  2;  Scaev.  31,  88  §  11;  32 
102  in.;  33,  1,  19  m.;  33,  7,  20  in.;  33,  7,  20  §  2;  33,  7,  27  §  2 
33,  7,  27  §3;   34,   1,  20  §2;   40,  5,  41  §  1;   45,  1,  135  in. ;   50, 

16,  243;  Paul.  32,  78  §  1  und  33,  4,  16;  Modestin.  31,  33  und 
40,  1,  11;  Imp.  Anton.  Cod.  6,  44,  1;  Imp.  Ael.  Anton.  6,  26,  1; 
Imp.  Gord.  10,  11,  2;  Impp.  Diocl.  et  Max.  7,  16,  21;  7,  20,  2; 

7,  50,  2;   7,  52,  5;    8,  9,  2;   8,  45,  22;    Impp.  Arcad.  et  Honor. 

7,  65,  8;  Impp.  Honor.  et  Theodos.  12,  5,  1;  Imp.  lustinian.  6, 
51,  1  §  2;  7,  17,  1  §  2;  Scribon.  Epist.  lul.  Callistr.  (p.  3,  24  ed. 
Helmreich)  und  Scribon.  90  (38,  20);  Chalcid.  Tim.  103  (p.  172, 
10)  und  322  (p  345,  22);  Porphyr.  Comment.  in  Horat.  Carm.  1, 

8,  16  (p.  13,  4  ed.  Meyer);    Hieronym.  Epist.  29,  2;    Vulg.  Esdr. 

4,  18  und  Tob.  2,  22;  Eumen.  Panegyr.  Constantio  Caes.  8  (p.  137, 
21  ed.  Baehrens) ;  Panegyr.  Constantino  Aug.  7  (p.  165,  12)  und 
16  (p.  173,  13);  Gargil.  Mart.  Medic.  59  (p.  206,  8);  Sulp.  Sev. 
Chron.  2,  7,  5;  Vict.  Vitens.  1,  22;  Macrob.  Sat.  1,  18,  18;  4,  4, 
12;    5,  20,  12   und  Somn.  Scip.  2,  7,  8;    Vel.   Long,   de   orthogr. 

5.  2237  (80,  2);  Marc.  Emp.  16  in.  In  weniger  guten  Hdschr. 
steht  manifeste  Cic.  pro  Cluent.  17,  48  im  Salzb.  und  Lag.  12 
und  so  hat  auch  Kayser  geschrieben,  aber  C.  F.  W.  Müller  hat 
manifesto  hergestellt,  vergl.  dessen  Note  praef.  XXX ;  Catil.  3,  2,  4 
im  Duisb.  und  3,  7,  17  in  den  meisten  Büchern.  Auch  Vell. 
Paterc.  2,  70,  1  steht  manifeste  in  A(pographum  Amerbachii)  und 
in  der  ed.  princeps  Basileensis,  aber  Heinsius  hat  manifesta  ge- 
setzt. 

Matutiao  Vitruv.  6,  6  (9),  5;    Plin.   N.  H.   7,   53,  54   (181); 

9,  10,  12  (36);  11,  12,  12  (30);  18,  31,  74  (310);  18,  31,  74 
(311);  18,  31,  74  (312);  20,  9,  33  (80);  27,  4,  10  (27);  Apul. 
Met.  5,  17  S.  352;  7,  24  S.  492;  9,  5  S.  600;  9,  32  S.  654; 
Greg.  Tur.  de  curs.  stell.  42,  vergl.  Charis.  2  S.  168  (187,  19) 
und  Diomed.  1  S.  402  (406,  21);  eodem  matutino  Quintil.  12,  8,  2; 
haec  singula  et  matutina  et  vespera  dautur  Plin.  N.  H.  32,  4,  14 
(36);   matutmis  Plin.   N.  H.  4,  12,  26   (90);   20,  7,  24  (58);   20, 

17,  72  (186);  21,  6,  18  (36);  aber  matutine  giebt  Prise.  4,  6,  34 
S.  635  (I  137,  7). 

Mutuo,    daneben  rnutue  nach  Charis.  2,   13   S.  184   (205,  \Q) 
und  dies  ist  bei  Cic.  Ep.  Farn.  5,  2,  4;  5,  7,  2. 

Nece^sm-w  wird  von  Charis.  2,   13  S.  186  (208,  19)   bei  Cato 


—     627     — 

und  C.  Gracchus  nachgewiesen,  es  ist  aber  auch  zu  allen  Zeiten 
häutig;   daneben  necessarie  Cic.  Invent.   1,  29,  44  (zweimal)    und 

2,  2,  4  (1,  3,  4  und  1,  29,  45  necessario);  Val.  Maxim.  7,  6,  3; 
Papinian.  Dig.  5,  3,  51;  16,  3,  8;  35,  2,  5;  Marcian.  Dig.  50,  16, 
214;  TertuU.  adv.  Marc.  2,  13,  27;  leiun.  11;  de  anima  34;  35; 
Cyprian.  de  domin.  orat.  25  (p.  285,  25);  Epist.  1,  2  (p.  467,  4); 
Pseudo-Cyprian.  ad  Novat.  3  (p.  55,  20)  und  12  (p.  62,  12);  Ennod. 
Dict.  6,  1  (ed.  Hartel  p.  440,  23;  ed.  Vogel  p.  322,  17). 

Nefarie^  aber  nefario  bei  Alcim.  Avit.  c.  Eutych.  haeres.  1 
(ed.  Peiper  p.  16,  12). 

OccuHe,  selten  occulto  Afran.  (com.  295)  bei  Charis.  2,  13  S.  186 
(209,  1);  Isid.  Orig.  12,  3,  4  (in  den  Guelf.  1  und  2  occultum); 
derselbe  citiert  20,  14,  1  aus  Lucr.  1,  314  unius  aratri  Ferreus 
occulto  decrescit  vomer  in  arvis.  Lach  manu  und  Bernays  schreiben 
occulte. 

Optato  Plaut.  Amphitr.  2,  2,  26  (658);  Terent.  Andr.  3,  3,  1 
(533);  Cic.  Ep.  Att.  13,  28,  3;  Verg.  Aen.  10,  405,  aber  optate 
Lamprid.  Alex.  Sev.  58,   1. 

Ordinate^  dafür  citiert  auch  de  Vit  im  Forcellini  VI,  681 
ordinato:  Schol.  MS.  ad  luvenal.  15,  42  apud  Mai,  Gloss.  nov. 
Latin,  p.  45  Romani  cuncta  ordinato  faciebant. 

Perpehw,  daneben  selten  perjjetue^  so  quid  ais?  perpetuen 
valuisti?  Plaut.  Epidic.  1,  1,  15  (17)  ed.  Götz;  firme  et  perpetue 
meminerimus  Cornific.  4,  56,  69  (Kayser  perpetue,  Friedrich  per- 
petuo,  beide  klammern  diese  Stelle  ein,  vergl.  Friedrich  adnot. 
critica  p.  LXXXI);  Inschr,  Grell.  686,  Z.  6  (aber  ebendaselbst 
Z.  17  in  perpetuo  =  in  perpetuom,  vergl.  Grell,  not.  critic);  per- 
petue se  esse  victuros  Cassiod.  in  Psalm.  ^^^  4,  in  Psalm.  114,  1; 
ut  perpetue  custodiamur  Hormisd.  Epist.  121,  3;  Eugipp.  Excerpt. 
Augustin.  260  S.  837,  26;  Tidwore  semper,  perpetue  Gloss.  Labb. 
140  d  (Gloss.  ed.  Götz  et  Gundermann  II  p.  393,  51  Ttdvrore 
semperperpetuo)  und  perpetue  Träy-ors  ebendaselbst  134  d. 

Primo  (vergl.  primum  S,  583),  daneben  auch  pn'me,  welches 
von  Prise.  3,  2,  13   S.  603   (I  91,   18)   neben  primo  erwähnt,    15, 

3,  12  S.  1010  (II  69,  24)  angeführt  und  von  Charis.  2,  13  S.  188 
(211,  7)  mit  fabula  prime  proba  aus  Naev.  (com.  1)  belegt  wird; 
aufserdem  wurde  es  von  Ritschi,  Fleckeisen  und  Lorenz  (in  der 
ersten  Auflage)  bei  Plaut.  Mil.  Glor.  3,  1,  199  (794)  gelesen, 
dagegen  haben  Brix  und  Lorenz  (in  der  zweiten  Auflage)  die 
Konjektur  Scaligers  adprime  in  den  Text  gesetzt.  Wenn  aber 
Brix    in    der    Anmerkung   z.  d.  St.   sagt,    dafs   prime   sonst   dem 

40* 


-     628     - 

Plautus  wie  der  Latinität  überhaupt  fremd  ist,  so  ist  dies  falsch, 
denn  aufser  Naevius  führt  Georges  noch  zwei  Stellen  aus  Marceil. 
Empirie.  15  fol.  106  (b)  und  34  fol.  136  (a)  an,  und  Scholl  schreibt 
Plaut.  Trucul.  2,  5,  3  (454)  id  ego  prime  de  me  domo  docta  dico. 
Von  den  Kompositis  sind  zu  nennen:  apprime  oder  adprime,  curn- 
prime  und  irnprime^  vergl.  Gell.  17,  2,  14:  Adprime  crebrius  est, 
cumprime  rarius  traductumque  ex  eo  est,  quod  cumpri'mis  dice- 
bant  pro  quod  est  imprimis.  Am  häufigsten  kommt  apprime  oder 
adprime  (vergl.  Wölfflin,  Lat.  und  roman.  Komparation  p.  17  und 
Archiv  1  p.  97)  vor,  dasselbe  gebrauchten  Plaut.  Cist.  1,  2,  6;  Rud. 
.3,  4,  30  (735);  Trinum.  2,  2,  92  (373);  Mil.  Glor.  3,  1,  199  (794), 
vergl.  oben;  Terent.  Andr.  1,  1,  34  (61);  Eunuch.  5,  4,  30  (952); 
Hecyr.  2,  2,  5  (247),  auch  von  Arus.  Mess.  ed.  Lind.  p.  214  (p.  455,  4 
ed.  Keil)  citiert;  Claud.  Quadrig.  (fr.  15  ed.  Peter  p.  213,  14)  bei 
Gell.  6  (7),  11,  7;  Varro  R.  R.  3,  2,  17;  Corn.  Nepos  Att.  13,  3; 
Gell.  5,  21,  1;  9,  13,  1;  13,  12,  1;  17,  7,  3;  18,  5,  10;  Apul. 
Met.  9,  14  S.  620;  10,  17  S.  710;  Flor.  1,  4  S.  17;  2,  15  S.  55; 
3,  17  S.  80;  de  deo  Socrat.  17  S.  156;  19  S.  163;  20  S.  167; 
23  S.  175;  de  dogm.  Piaton.  2,  19  S.  246;  de  mag.  31  S.  465; 
Gapitol.  Anton.  Phil.  4,  9;  Pius  7,  8;  Eutrop.  10,  16,  3;  Chalcid. 
Tim.  21  (p.  86,  22);  Hieronyra.  Chron.  1  S.  45;  2  S.  167;  de  viris 
illustr.  134;  Gennad.  praef. ;  Solin.  17,  5;  Sulpic.  Sever.  Epist.  3 
ad  Paulum;  Salvian.  ad  eccles.  2,  3,  9  (p.  132,  39);  Amm.  Marceil. 
28,  1,  7;  Possid.  Vita  Augustini  1;  Symmach.  Epist.  1,  3;  Macrob. 
3,  17,  12;  5,  21,  5;  6,  9,  11;  Alcim.  Avit.  Epist.  50  (ed.  Peiper 
p.  78,  30);  Histor.  Miscell.  11,  44;  Gregor.  Tur.  Histor.  Francor. 
2,  31;  Chron.  Salernit.  37;  Schol.  Bobiens.  ad  Cic.  p.  259,  28  ed. 
Orelli.  —  Cumprime  Claud.  Quadrig.  (fr.  7  ed.  Peter  p.  206,  9) 
bei  Gell.  17,  2,  14  und  Cass.  Felix  57  (ed.  Rose  p.  146,  1),  dafür 
cumprimis,  vergl.  Wölfflin,  Komparat.  p.  18.  —  Inprime  Cic.  Har. 
resp.  17,  36  im  Par.,  Gembl.  und  Erfurt.,  vergl.  C.  F.W.  Müller 
adnot.  critica  p.  CXXXIII.  Gewöhnlich  ist  imprimis,  auch  inprimo 
kommt  vor,  so  sagt  Diomed.  p.  401  (405,  35):  sed  tarnen  lectum 
invenimus  in  primo,  quod  est  hv  T.pcüToig. 

Praepostere,  daneben  auch  einmal  jjraepostero  Senec.  Epist.  3,  2. 

Raro  ist  die  gebräuchliche  Form;  Varro  sagt  bei  Gell.  2, 
25,  8:  sed  a  »rarus«  non  dicitur  »rare«,  sed  alii  »raro«  dicunt, 
alii  »rarenter«,  Charisius  spricht  öfter  von  rare^  so  2,  13  S.  173 
(192,  21):  quorum  (adverbiorum)  ratio  cum  in  e  litteram  diri- 
gatur,  ut  rare  rarius  rarissime  et  manifeste  manifestius  mani- 
festissime  und  (192,  29):   itaque  clanculo,  non  item   dicere  raro 


—     629     — 

sed  rare  dumtaxat  cum  ratione  poterimus.  S.  174  (193,  11)  ist 
verstümmelt:  vincit  cum  dicimus  liquido  in  rare  iT  et  vero  ü  vere, 
Keil  schreibt:  vincit,  cum  dicimus  liquido  vel  raro,  non  rare,  et 
vero,  non  vere;  S.  193  (217,  8):  rare  Cicero  pro  raro  (im  Neapol. 
ist  jedoch  raro  Cicero  pro  rare),  ut  idem  Maxiraus  notat;  Cato- 
nem  quoque  ita  locutum.  Sed  et  Plautus  in  Rudente  (4,  3,  56 
=  995):  verum  rare  capitur;  Fleckeisen  hat  hier  raro,  Scholl  aber 
nach  Charis.  rare:  dasselbe  wird  noch  geschrieben  von  Colum.  2, 
9,  6  und  dem  Scholiasten  zu  luvenal,  7,  202  (ed.  0.  Jahn  p.  287, 
20);  unsicher  ist  Cornific.  3,  8,  15  und  4,  17,  25,  wo  Kayser  rare 
schreibt.  Klotz  und  Friedrich  aber  raro;  Hirt.  bell.  Gall.  8,  19,  1 
ist  rare  falsche  Lesart  des  Leid.  1,  Scalig.  und  Kopenh.  1  für 
rari;  rare  steht  in  den  Hdschr.  bei  Vitruv.  3,  2  (3),  1  (p.  70,  15), 
Rose  aber  nach  locund.  rarius,  vergl.  noch  Note  zu  p.  70,  19. 

Repentino  (vergl.  Thielman,  De  sermonis  proprietatibus  Cornific. 
p.  45)  Plaut.  Pseud.  1,  1,  37;  Afran.  (com.  82  und  397)  bei  Charis. 

2,  13  S.  193  (217,  3);  Cic.  pro  Quint.  4,  14  (repentine  Kayser); 
Caes.  bell.  Gall.  2,  33,  2;  Auct.  bell.  Alex.  29,  4;  Gran.  Licinian. 
p.  10,  19  ed.  Bonnens.;  Apul.  Flor.  16  S.  64;  de  mundo  16  S.  324 
und  nach  den  besten  Hdschr.  bei  Lactant.  Instit.  1,  11,  55,  dafür 
de  repentino   oder  auch   derepentino   geschrieben   bei   Apul.   Flor. 

3,  16  S.  62  und  de  deo  Socrat.  prol.  S.  106;  repentine  ist  bei 
Cicero  a.  a.  0.  im  Par.  k,  auch  findet  es  sich  Gloss.  Labb.  6^ 
(auch  Gloss.  ed.  Götz  et  Gundermann  II  p.  221,  33)  al^uidiojg 
repente,  repentine,  subito;  33*^  «^y<:t»  repente,  repentim,  repentine 
und  158*'  repentine  alifucoiwg,  (/.<pvco. 

Secreto,  aber  secrete  Tertull.  de  pall.  4  und  de  orat.  1 ;  Augustin. 
Serm.  387,  1;  Oros.  7,  40,  6;  Imp.  Leo  Cod.  8,  18,  11;  Macrob. 
Sat.  2,  5,  7. 

Secwido^  sehr  selten  secunde,  was  Charis.  2,  13  S.  195  (220, 
16)  nach  Statilius  Maximus  aus  Cato  bemerkt  (vergl.  Cato  ed. 
Jordan  p.  89,  14);  aufserdem  lesen  wir  noch  quod  haec  res  tam 
secunde  processit  bei  Cato  Orig.  5,  1  (ed.  Jordan  p.  22,  3).  Vergl. 
noch  für  secundum  die  Form  primum  auf  Seite  583. 

Sedulo,  dafür  sedule  Colum.  9,  9,  1  und  Prudent.  Perist. 
5,  407. 

Sempiterno  Cato  Orat.  1  fr.  5  (ed.  Jordan  p.  33,  8)  bei  Charis. 
2,  13  S.  194  (218,  16);  Vitruv.  1,  5,  3  (p.  21,  27);  2,  2,  1  (p.  37, 
25):  7  prooem.  13  (159,  14);  9,  4  (1),  2  (p.  219,  10);  Petron. 
45,  6;  Solin.  35,  5;  40,  19,  aber  semp iterrie  Facuv.  (trag.  234)  bei 
Nonius  p.  170,  15  und  176,  5;  Augustin.  Confess.  9,  3,  5;  11,  7,  9; 


—     630     — 

Claud.  Mamert.  de  statu  animae  1,  3   (p.  28,  20):  Rustic.  contra 
Äceph.  disput.  p.  1224  und   1248  ed.  Migne. 

Serio,  dafür  serie  Plaut.  Mercat.  4,  1,  19  (685)  im  decurt. 
m.  pr.  Vat.  und  Leipz. 

Si'mulato  Lamprid.  Heliog.  25,  4;  Ennod.  Libell.  pro  synodo 
35  (ed.  Hartel  p.  298,  17;  ed.  Vogel  p.  53,  37),  dafür  öfter  nmu- 
late  Cicer.  in  Pison.  12,  27;  pro  Rabir.  Post.  12,  33;  Nat.  Deor. 
2,  67,  168;  Off   3,  17,  68;  Ep.  ad  Q.  fr.  1,  1,  4,  13. 

Sollte  Coripp.  loh.  2,  279;  2,  346;  4,  283;  Dracont.  Carm. 
prof.  6,  &^^  aber  solüo  Coripp.  loh.  2,  127;  2,  191;  Alcim.  Avit. 
Ep.  62  (55)  ed.  Peiper  p.  88,  3;  Isid.  Orig.  12,  4,  5. 

Strenue,  doch  strenuo  Varro  bei  Nonius  p.  106,  12,  so  L.  Müller 
nach  dem  cod.  Bamb.,  aber  Bücheier  Varr.  Menipp.  521  strenue. 
Superßuo  Augustin.  Epist.  166,  4;  c.  Academ.  3,  13;  Impp. 
Dioclet.  et  Maxim.  Cod.  5,  51,  6  und  7,  34,  2;  Mart.  Capell.  6, 
576;  Serv.  ad  Verg.  Aen.  1,  2  (ed.  Lion  1  p.  5,  31),  aber  superßue 
Augustin.  c.  Manich.  2,  7;  Hieronym.  Epist.  27,  1;  Salvian.  de 
gubern.  dei  6,  1,  3;  6,  1,  6;  Mart.  Capell.  3,  310;  Boeth.  Demonstr. 
art.  Geom.  p.  403,  16  ed.  Lachmann;  Honor.  ad  Symmach.  10 
Ep.  72;  Serv.  ad  Verg.  Aen.  praef.  (ed.  Lion  1  p.  2,  35). 

Supervacuo  Plin.  N.  H.  11,  25,  30  (87);  Ambros.  in  Psalm. 
118  und  Serm.  18,  33;  lavol.  Dig.  18,  1,  64;  Ulpian.  Dig.  11,  7, 
14  §8;  49,  15,  21  §  1;  Paul.  Dig.  45,  1,  132;  Impp.  Dioclet.  et 
Maxim.  Cod.  10,  54,  3;  Quintil.  Declam.  16,  11;  supervacue  Paul. 
Sext.  3,  4  B  7;  Vulg.  Psalm.  24,  4;  30,  7;  Augustin.  Confess.  13, 
24,  37;  Ennod.  Dict.  6,  4  (ed.  Hartel  p.  440,  23;  ed.  Vogel  p.  322, 
17);  Mythogr.  Lat.  3,  6,  22  (ed.  Bode  1  p.  187,  16);  Gregor. 
Magn.  Moral.  16,  43,  vielleicht  auch  Tertull.  adv.  nat.  1,  10  und 
ad  Martyr.  1. 

Tacite^  aber  tacito  lustin.  18,  4,  9,  Rühl  schreibt  hier  tacita. 
Tempestivo   Plaut.  Trucul.  1,  1,  41  im  vet.,  decurt.  und  Vat. 
statt  des  gewöhnlichen  tempestive^  was  hier  Spengel  schreibt.  Scholl 
hat  intempestivae. 

Tronquülo  Liv.  26,  51,  5;  31,  23,  4;  Senec.  Epist.  85,  29; 
Plin.  N.  H.  9,  7,  6  (18);  9,  30,  49  (94);  18,  35,  85  (361),  dafür 
in  tranquillo  Cic.  Off.  1,  24,  83;  tranquillo  auch  in  cetera  tribuni 
tranquillo  peregere  Liv.  3,  14,  6  d.  i.  ohne  Störung  von  aufsen, 
anders  tranquiUe  Plaut.  Cistell.  1,  1,  112;  Cic.  Orat.  28,  99  und 
Tuscul.  3,  11,  25;  Stat.  Theb.  1,  890  nach  der  Verbesserung  von 
Müller  auch  Kohlmann  (die  Hdschr.  tranquillae),  wiewohl  auch  ut 
ibi  lunius  consumatur,  velim  tranquille  a  Parthis  Cic.  Ep.  Att.  5,  21,  9. 


—     631     — 

Tumiiltiinrie  Spartian,  Caracall.  6,  4;  Aurel.  Vict.  Caes.  40,  17; 
Amm.  Marceil.  24,  2,  18;  Augustin.  Op.  imperf.  contra  Julian.  1, 
17;  tumultuario  lul.  Valer.  I,  51  (p.  62,  13  ed.  Kubier). 

Tuto^  daneben  auch  tute  Cornific.  3,  5,  9;  3,  7,  13;  4,  43, 
55;  Fronto  ad  Anton.  5  (ed.  Naber  p.  102,  19);  Vulg.  Par.  2,  16,  1; 
Ennod.  Epist.  6,  29,  1  (ed.  Hartel  p.  166,  4;  ed.  Vogel  p.  227,  30); 
Vit.  Epiphan.  168  (ed.  Hartel  p.  374,  17;  ed.  Vogel  p.  105,  18); 
Dict.  12,  11  (ed.  Hartel  p.  464,  4;  ed.  Vogel  p.  239,  32);  Symmach. 
Laud.  Valentin.  2,  20;  CLL.  6,  13830;  Anthol.  Lat.  ed.  Burmann 
5,  113  (Meyer  1055;  Riese  718;  Baehrens  3  p.  165)  v.  25;  unsicher 
ist  Petron.  126,  2,  wo  von  den  Kritikern  und  Herausgebern  scite 
oder  arte  oder  astute  vermutet  wird;  bei  Plaut.  Trinum.  1,  2,  102 
(139)  ist  tute  iam  in  tutelam  berichtigt,  auch  ist  4,  3,  51  (1058) 
tutelam  in  tute  iam  im  decurt.  und  Vat.  korrumpiert;  bei  Caes. 
bell.  civ.  1,  2,  2  steht  tute  im  Leid.  2,  ebenso  bei  Colum.  5,  10, 
22  im  Sang.,  an  beiden  Stellen  haben  die  Herausgeber  tuto  ge- 
schrieben. 

Ultime  Apul.  Met.  1,7  S.  34;  10,  24  S.  725;  de  mag.  85  S.  570 
(vergl.  Hildebrand  z.  d.  St.);  Oros.  5,  1,  11;  5,  7,  13;  7,  2,  12; 
7,  27,  2;  7,  28,  16;  ultimo  Suet.  Nero  32;  Petron.  20,  8;  139,  3; 
ultimum  Liv.  1,  29,  3;  40,  42,  10;  45,  19,  15;  Gurt  5,  12,  8; 
ApuL  Met.  2,  27  S.  156. 

Vacuo  belegt  de  Vit  in  Forcellini  6  p.  233  mit  lulian.  apud 
Augustin.  Op.  imperf.  contra  lulian.  3,  187;  vacue  findet  sich  bei 
Arnobius  3,  35;  Gregor.  Magn.  Moral.  25,  7,  18;  25,  8,  17,  vergl. 
Wölfflin  im  Archiv  2  p.  22,  derselbe  spricht  p.  21  eingehend  über 
in  vacuum. 

Vane  (vergl.  Wölfflin  in  Archiv  2  p.  20)  TertuU.  Apol.  49;  de 
fuga  in  persec.  5;  ad  Marc.  4,  10;  adv.  Val.  12;  Irenae.  5,  15,  2; 
Vulg.  Reg.  4,  17,  15;  Psalm.  38,  12;  88,  48;  Isai.  30,  7;  49,  4; 
Zach.  10,  2;  Augustin.  Migne  38,  240;  405;  794;  Arnob.  lun.  53, 
379  C.  Migne;  Nov.  Avianus  3,  9,  9;  Fab.  Vindob.  6  (Du  Meril 
p.  270);  sehr  selten  vano^  was  Augustin.  Civ.  Dei  20,  28  (H  p.  478, 
14)  gebraucht,  indem  er  Psalm.  72,  13  citiert,  wo  die  Vulg.  sine 
causa  hat  und  die  Septuag.  fxataiwQ.  Für  in  vano  führt  V^ölfflin 
a.  a.  0.  eine  Reihe  von  Stellen  an. 

Vere  und  vero  unterscheiden  sich  so,  dafs  vere  die  Richtigkeit 
des  Ausspruchs,  die  Aufrichtigkeit  der  Gesinnung,  vero  aber  die 
Wahrheit  des  Ausgesagten  ausdrückt.  Istuc  verbum  vere  in  te 
accidit  Terent.  Andr.  5,  3,  14  (885);  vere  tibi  dicam  Cicer.  Brut. 
55,  232 ;  vere  accusari  (es  folgt  si  falso  accuseris)  pro  Muren.  3,  7 ; 


—     632     — 

si  vere  obicitur  und  cui  vere  istud  obici  possit  pro  Muren.  6,  13; 
pro  Cn.  Pompeio  vere  vehementerque  pugnavit  in  Pisonem  12,  27 
und  ut  vere  dicam  28,  68  oder  vere  ut  dicam  Prov.  consul.  8,  19; 
illud  quidem  honestum  quod  proprie  vereque  dicitur  Off.  3,  3,  13; 
eorum  quidem  bonorum  quae  nos  bona  vere  appellemus  Fin.  3' 
13,  43  u.  a.  m.;  amans  vere  Catull.  11,  19  und  amatam  vere  87,  1 ; 
vere  fama  susurrat  80,  5  und  vere  promittere  109,  3;  saepe  vere 
coepit  Simulator  amare  Ovid.  Ars  Am.  1,  615;  vere  aestimare  Liv. 

3,  19,  6;  34,  27,  1;  37,  58,  8;  Sen.  Suas.  6,  22  und  Curt.  4, 
16,  33;  appellatio  provocatioque  adversus  iniuriam  magistratuum 
ostentata  tantum  inanibus  litteris  an  vere  data  sit  Liv.  3,  58, 
13  und  patres  vere  appellatos  4,  60,  1:  vere  intellegentibus  Plin. 
N.  H.  19  prooem.  1,  1;  ille  dolet  vere  qui  sine  teste  dolet  Mart. 
1,  33,  4;  dann  auch  ohne  ein  Verbum  sentiendi  oder  declarandi, 
wie  ubi  non  vere  vivitur  Terent.  Heaut.  1,  1,  102  (154);  populi 
liberi  plane  et  vere  liberi  Cic.  in  Pison.  16,  37;  qui  vere  dicionis 
imperiique  Romani  facti  sint  Liv.  22,  20,  11.  Dagegen  vero 
rumificant  probam  Plaut.  Amph.  2,  2,  46  (678):  serio  ac  vero 
ratus  (te  dixisse)   3,  3,  9  (964);   responde  hoc  vero   serio   Pseud. 

4,  7,  94  (1191);  veron  mit  der  Antwort  serio  Gas.  4,  2,  11:  Merc. 
4,  1,  19  (685);  Truc.  2,  2,  47  (302)  im  Ambr.  (sonst  serion) ; 
mavis  vituperari  falso  quam  vero  extolli?  equidem  pol  vel  falso 
tarnen  laudari  multo  malo  quam  vero  culpari  Most.  1,  3,  21  (178) 
folg.,  falsone  an  vero  laudent  Irin.  1,  2,  173  (210);  tam  pol  ego 
is  essem  vero  qui  simulabar  Terent.  Eun.  3,  5,  58  (606)  im  Bemb. ; 
mihi  illaec  vero  ad  rastros  res  redit  Heaut.  5,  1,  58  (931)  in 
demselben  von  jüngerer  Hand  an  einer  ausradierten  Stelle  über- 
geschrieben (sonst  an  beiden  Stellen  vere);  incertum  vero  an  per 
neglegentiam  societatem  praedarum  cum  latronibus  composuisset 
Sallust.  Hist.  bei  Non.  S.  260;  cum  se  Verginia  et  patriciam  et 
pudicam  in  patriciae  Pudicitiae  templum  ingressam  ....  vero  glo- 
riaretur  Liv.  10,  23,  5;  si  vero  aestimes  Flor.  2,  18,  1  (im  Nazar. 
si  viros);  verone  an  falso  bonos  cuique  haberetur  Curt.  5,  2,  4 ; 
cetera  auditu  maiora  quam  vero  9,  2,  15;  Scipionem,  verone  an 
falso  incertum,  fama  tarnen,  cum  esset  adulescens,  haud  sincera 
fuisse  Gell.  6  (7),  8,  5:  insipiens,  qualia  sibi  esse  primo  animi 
sui  pulsu  visa  sunt  saeva  et  aspera,  talia  esse  vero  putat  19,  1,  19. 
Vero  facis  et  merito  Cic.  Leg.  1,  24,  63  ist  eine  sehr  unsichere 
Lesart.  Vero  für  sich  in  der  Antwort  haben  Plaut.  Persa  4, 
6,  10  (vero,  fiat),  Terent.  Eun.  3,  1,  12  (402)  im  Bemb.  (sonst 
verum)   und   Ad.  3,  4,  23  (469)   (vero,  amplius);   Cic.  Brut.  87, 


—    633     — 

300;  pro  Mur.  31,  65:  Tusc.  2,  11,  26;  Divio.  1,  46,  104;  de  rep. 

1,  37,  58;  1,  43,  66.  Zweifelhaft  ist  die  Interpunktion  Terent. 
Eun.  5.  2,  22  (861)  und  Cic.  pro  Flacc.   14,  83. 

2.  Entschiedene  Abi.  Sing.  Femin.  sind  die  Formen 
(vergl.  Ebrard  a.  a.  0.  p.  594): 

Alia  Plaut.  Mil.  Glor.  2,  3,  56  (327);   Rud.  prolog.   10;  Liv. 

2,  53,  1;  30,  4,  2;  38,  40,  8:  44,  43,  3;  Plin.  N.  H.  3,  1,  3  (16); 
Flor.  2,  12,  7;  Pompon.  Dig.  1,  8,   II. 

Alfqua  Plaut.  Mii.  Glor.  2,  2,  66  (221);  Mercat.  2,  2,  62 
(334);  Terent.  Phorm.  4,  1,  19  (585);  5,  1,  19  (746);  Cic.  Verr. 
1,  26"  67;  Verg.  Eclog.  3,  15;  Liv.  26,  27,  12;  Pomp.  Mela  3, 
9,  90;  3,  9,  96. 

AHuta  »anders  so«  (vergl.  Corssen,  Aussprache  II  p.  844), 
welches  wir  aus  Paul.  Festi  S.  6  und  einem  daselbst  augeführten 
Gesetz  des  Numa  kennen :  si  quisquam  aliuta  faxit. 

Alterna  Plin.  N.  H.  IL  37,  51  (138);  Stat.  Theb.  7,  640;  12, 
387;  Apul.  Met  10,  17  S.  710;  Labb.  Gloss.  10  d  alterna  eu  fxipsi\ 
daneben  auch  alteme,  welches  sicher  nur  in  der  Anthol.  Lat.  ed. 
Meyer  1555,  7  implicat  alterne  brachia  blanda  soror  überliefert 
ist,  denn  die  Stellen,  die  de  Vit  im  Forcellini  für  alterne  anführt, 
werden  anders  gelesen,  so  Plinius  11,  138  alterna  und  Senec.  Nat. 
quaest.  7,  12,  4  alterve;  gewöhnlich  wird  altemis  (Abi.  Plur.)  ge- 
braucht, so  Varro  R.  R.  3,  16,  9;  Lucr.  1,  524;  1,  767;  1,  101  i 
1,  1066;  3,  373;  4,  790;  5,  638;  6,  570;  Verg.  Eclog.  3,  59 
Georg.   1,  71;  1,  79;  Ovid.  Fast  4,  486;  Liv.  2,  2,  9;  4,  53,   11 

4,  57,  2;  7,  2,  7;  22,  13,  3;  22,  41,  3;  27,  9,  13;  40,  44,  2; 
Senec.  Epist  37,  3;  72,  11;  95,  57;  120,  22;  ßenef.  6,  22;  Vita 
beata  5,  1;  Nat.  quaest   1,  3,  2;  Stat.  Silv.  3,  3,  50;  Plin.  Epist 

5,  6,  35;  5,  18,  2;  Suet  Aug.  82;  Scribon.  81  (p.  34,  20  ed. 
Helmreich):  Minuc.  Felix  22,  7:  Cyprian.,  Quod  idola  dii  non 
sint,  2  (p  19,  10  ed.  Hartel);  Lactant.  Instit.  1,  10,  5  und  ira 
Dei  5,  3;  Auson.  Idyll.  3,  32  (p.  17  ed.  Peiper).  Altematim  vergl. 
S.  549. 

Circa ;   Citra. 

Contra  bei  Plautus  und  Terenz  stets  Adverb,  noch  nicht  Prä- 
position.    Vergl.  Ebrard  a.  a.  0.  p.  594. 

Demtera  oder  dextra  (seil,  parte). 

Ea  Cic.  pro  Caec.  8,  21;  Corn.  Nepos  Hannibal  3,  4;  Caes. 
bell.  GaU.  5,  51,  4;  bell  civ.  1,  64,  2;  Sali.  lug.  38,  6;  Liv.  I, 
27,  6;  5,  43,  2;  6,  24,  11;  21,  32,  9;  43,  19,  3;  Senec.  Benef.  4, 
33,  2;  Cels    7,  5,  1  (p.  269,  22);  7,  5,  5  (p.  271,  1). 


—     634     — 

Eadem  Plaut.  Bacch.  1,  1,  49;  Capt.  2,  2,  43  (293);  Mil.  Glor. 

2,  3,  32  (304);  Poenul.  3,  3,  3  (486);  Trinum.  2,  4,  180  (581); 
Terent,  Heaut.  2,  3,  127  (368);  Cic.  Divinat.  1,  54,  123;  Lucr.  6, 
995;  Sallust.  lug.  94;  Liv.  3,  70,  4;  4,  39,  2;  5,  46,  10;  Plin. 
N.  H.  6,  14,   17  (43). 

^xtra.  wofür  sich  auch  die  alte  Form  extrad  findet  C.  I.  L. 
I,  196  Z.  16;  21;  24;  28;  29.  Prise.  14,  2,  11  S.  980  (II  30,  3) 
sagt:  Quaedam  etiam  syncopam  passa  sunt,  ut  supra  pro  supera 
et  inl'ra  pro  infera  et  e.i-tra  pro  extera  und  14,  3,  35  S.  598 
(II  42,  7):  Extra  quoque,  quod  significat  zo  sxtoq  apud  Graecos, 
adverbium  est  derivatum  a  praepositione  ex  tarn  apud  illos  quam 
apud  nos.  Nostri  autem  ideo  non  solum  inter  adverbia,  sed  etiam 
inter  praepositiones  acceperunt. 

Frustra,  vergl.  Wöliflin  im  Archiv  2  p.  1. 

Hac  Plaut.  Menaech.  2,  3,  54  (405);  Terent.  Andr.  5,  6,  14 
(978);  Eunuch.  4,  7,  46  (816);  5,  8,  35  (1065);  Corn.  Nep.  Hannib. 

3,  4 ;  Verg.  Aen.  1 ,  467 ;  1 ,  468 ;  6,  542 ;  8,  203 ;  9,  321 ;  Ovid.  Met.  2, 
133;  2,  204;  Stat.  Theb.  5,  279;  6,  224  u.a.;  vergl.  illa  und  illac. 

Haudquaquam  vergl.  Planer,  De  haud  et  haudquaquam  usu 
p.  86. 

lila  Ovid.  Fast.  6,  395;  Tacit.  Ann.  2,  17;  Histor.  3,  8;  5,  18 
und  Germ.  34,  dem  hac  gegenüberstehend  bei  Plin.  Epist.  2,  17,  18 
hac  vel  illa,  in  einigen  Hdschr.  auch  illac,  vergl.  Keil  z.  d.  St. 

Illac  Plaut.  Asin.  3,  3,  152  (742);  Mil.  Glor.  1,  1,  67  und 
Mosteil.  5,  1,  4  (1045),  in  den  Hdschr.  ab  illa,  Camerar.  hat  abii 
illa  geschrieben;  Lucr.  6,  990;  Ovid.  Met.  8,  186;  öfter  dem  hac 
gegenüberstehend,  wie  Plaut.  Rud.  1,  3,  30  (213);  Terent.  Eunuch. 

1,  2,  25  (105)  und  Heaut.  3,  2,  1  (512);  Tibull.  4,  1,  96. 

Infra  statt  infera,  so  quae  infera  scripta  sunt  CLL.  1 ,  1166 
Z.  2,  vergl.  Prise.  14,  2,   11  S.  980  (II  30,  3)  unter  extra. 
Intra. 
Istac  Plaut.  Epid.  5,  1,  53  (660);  Persa  3,  3,  39  und  Trinum. 

2,  2,  102  (383);  Terent.  Heaut.  3,  3,  27  (588). 

Ita,  vergl.  Corssen,  Aussprache  II  p.  844. 

luxta. 

Nequaquam. 

Perquaquam  lordan.  Roman.  355  (ed.  Mommsen  p.  46,  10); 
Getic.   1,  6  (p.  55,  2)  und  44,  279  (p.  130,  12). 

Qua  Claud.  Quadrig.  (fragm.  4  ed.  Peter  p.  205,  9)  bei  Gell. 
17,  2,  24;  Cic.  Verr.  5,  26,  66;  5,  32,  85;  pro  Caecin.  8,  21; 
8,  22;  10,  26;  15,  44;  19,  54;  25,  71;  29,  82;  30,  88;  de  imper. 


—     635     — 

Cn.   Pompei.   9,  22;   in   Pison.  22,  53;   Phil.  3,   8,  20;    6,  3,  5; 
9,  3,  6;    13,   12,  26;   pro   Sest.  56,   120    ed.  Kayser   (aber  Klotz 
quia,  Koechly,  Maehly,  C.F.W.  Müller  qua  vi);   Caes.  bell.  Gall. 
1,  6,  1;    1,  10,  3;    Cornel.   Nep.   Milt.  3,  1    im   Parc,   Gud.   und 
St.  Gall,  und  Eumen.  8,  4;  Sallust.  Catil.  57,  3;  lug.  20,  8;  50,  3; 
55,  8;  59,  1;  89,  7;  Histor.  2,  96,  9  ed.  D.  (Kr.  III,  1;  G.  p.  150) 
und  3,  55  D.  (Kr.  59;  G.  54);  Verg.  Georg.  1,  408;  Aen.  1,  401 
Liv.  1,  27,  6;  4,  39,  2;  7,  .33,  10;  9,  3,  3;  9,  44,  10;  10,  14,  4 
25,  21,  4;    30,  33,  1;   40,  58,  8;   42,  1,  11;   44,  2,  5;    45,  9,  6 
45,  29,  6;  45,  29,  7;  45,  29,  8;  Ovid.  Met.  2,  170;  Senec.  Benef. 
4,  33,  2  und  4,  33,  3;  Plin.  N.  11.  4,   12,  24  (76);  4,  13,  27  (94) 
.5,  1,  1  (6);   5,  12,  13  (66j;   Gell.   10,  7,  1;   Dictys  2,  16;  2,  27 

3,  15;  4,  7  (für  aliqua  3,  12;  3,  17;  5,  4;  5,  9;  5,  10);  Coripp. 
loh.  1,  77;  7,  172;  2,  66;  5,  27;  5,  255;  6,  270;  8,  395;  8,  429 
und  Laus  lustini  1,  333;  3,  282;  4,  9  u.  a. 

Quacumque  Lucr.   1,  507;    1,   1076;   l,  1111   u.a.;   Cic.  Verr. 

1,  16,  44;  pro  Cluent.  68,  193;  Leg.  agr.  2,  13,  34;  Phil.  3,  12, 
31  und  Fin.  5,  2,  5;  Vergil.  Edog.  9,  14;  Georg.  1,  406  und  Aen. 
11,  762;  Liv.  8,  9,  12;  lustin.  22,  6,  5. 

Qualibet  Plaut.  Mosteil.  3,  2,  122  (809);  Catull.  40,  6;  76, 
14;  Tibull.  1,  2,  28;  Quintil.  5,  13,  13. 

Quanatn  Liv.  5,  34,  7. 

Quagua  Plaut.  Epidic.  5,  2,  9  (674)  und  Mil.  Glor.  2,  1,  14 
(92);  Plin.  N.  H.  33  prooem.  1  (2)  ina  Rice,  Voss.,  Toi.  und  Par.  d, 
in  den  übrigen  Hdschr.  das  richtige  qua;  Suet.  Tit.  5;  Apul.  Met. 

4,  6  S.  247;  11,  4  S.  759  und  11.  24  S.  804;  Nazar.  Panegyr.  32 
(ed.  Baehrens  p  237,  25);  lul.  Valer.  2,  27  (Kubier  p.  255  scheint 
fälschlich  quaqua  zu  arma  ziehen  zu  wollen);  Amm,  Marceil.  14, 
6,  17;  22,  2,  5;  24,  3,  12;  25,  8,  12. 

Quaquam  in  quibus  evadendi  quaquam  pateret  occasio  Tertull. 
adv.  Prax.  13  im  Wien,  m  pr.  (m.  sec.  quoque)  dasselbe  nach 
vorhergehendem  negas  im  Pomponius  bei  Charis.  2,  13  S,  192 
(215,  29). 

Recta  (seil,  via)  findet  sich,  wie  Wölfflin  im  Rhein.  Mus.  1882 
p.  119  angiebt,  namentlich  häufig  in  der  Umgangssprache,  so  Plaut. 
Amphitr.  4,  3,  8  (1042);  Rud.  3,  6,   13  (851);  Terent.  Eunuch.  1, 

2,  7  (87)  las  man  früher  cur  nou  recta  iutroibas?,  in  den  neuesten 
Ausgaben  aber  quor  non  intro  ibas?;  Phorm.  5,  6,  19  (859);  Hecyr. 

3,  3,  12  (372);  Adelph.  3,  3,  79  (433);  Afran.  (com.  107)  bei  Nonius 
p.  376,  6;  Cornific.  4,  50,  63;  Auct.  bell.  Afric.  18,  1;  40,  2;  bell. 
Hispan.  3,  6;  Priap.  8,  3;  Cicer.  Verr.  5,  61,  160;  Catil.  1,  9,  23; 


—     636     — 

Off.  3,  20,  80;  Ep.  Farn.  9,  19,  1;  Att.  5,  14,  2;  6,  8,  1 :  Horat. 
Sat.  1,  5,  71;  Vitr,  praef.  6,  1;  7,  5,  4;  Phaedr.  3,  19,  6;  Petron. 
41;  58;  116;  Apul.  Met.  5,  14  S.346:  6,  17  8.412  (recta  Eyssen- 
hardt;  recte  Hildebrand);  8,  13  S.  543  (recta  Eyssenhardt  nach 
ürsinus;  Hildebrand  läfst  recta  aus);  9,  40  S.  671. 

Sinistra  (seil,  parte). 

Supra,  wofür  sich  auch  die  alte  Form  suprad  findet  C.  I.  L. 
1,  196  Z.  16;  21;  24;  28;  29,  Prise.  14,  2,  11  S.  980  (H  30,  3) 
sagt:  Quaedam  etiam  syncopam  passa  sunt,  ut  supra  pro  supera, 
et  infra  pro  infera,  et  extra  pro  extera.  Nam  antiqui  trisyllaba 
ea  proferebant,  ut  Cicero  in  Arato  (Nat.  Deor.  2,  42,  106):  Torvus 
draco  serpit  supter  superaque  (in  den  Hdschr.  des  Cicero  supra- 
que)  retorquens  sese.  Tenuit  tarnen,  ut  disyllaba  raagis  ea  pro- 
ferantur.  Und  14,  6,  52  S.  1001  (H  55,  23):  Et  super  tarnen  et 
supra  a  supera^  illud  per  apocopam,  hoc  per  syncopam  facta 
sunt.  Sic  enim  antiqui  frequenter  protulerunt,  et  maxirae  Cicero 
in  poematibus,  ut  in  Arato:  Torvus  draco  serpit  supter  superaque 
retorquens  sese.  Idem  in  eodem :  Huic  supera  duplices  umeros 
adfixa  videtur  Stella  micans  tali  specie  talique  nitore.  C.  I.  L. 
1,  1011  Col.  2  Z.  10  und  11  ist  plus  superaque  parens.  Supera 
ist  in  Cicer.  Arat.  noch  v.  187  nach  Lambin.  Verbesserung,  aber 
Baehrens  (P.  L.  M.  1  p.  15)  schreibt  mit  den  Hdschr.  supero, 
ferner  noch  v.  309;  335;  339;  396;  474  sowie  Lucr.  2,  476;  3,  385; 
3,  609;  4,  672;  5,  85;  5,  326;  5,  1407;  6,  61;  6,  262;  6,  505; 
6,  537;  6,  561  in  einem  Teile  der  Bücher;  Verg.  Georg.  1,  364 
nach  dem  Moret.  4  und  Bresl.  (in  denen  super  avolat  für  supera 
volat  ist),  und  Aen.  11,  510  bei  Prise.  17,  9,  59  S.  1064  (H  143, 
11)  im  Münchn.  m.  pr.  (superat  im  Med.  des  Vergil.  m.  pr.)  und 
im  Wiener  N.  des  Priscian;  Prop.  4  (3),  18,  19;  German.  Arat. 
51  schreibt  Baehrens  supera,  da  in  den  besseren  Büchern  superat 
steht,  Breysig  hat  hier  supra. 

Transcontra  Vitr.  9,  4  (1),  2  (219,  7)  und  9,  4  (2),  2  (225, 
13),  Rose  schreibt  es  in  zwei  Wörtern. 

Ultra. 

Una. 

Utralihet  Plin.  N.  H.  2,  18,  16  (79). 

Utrague  Luc.  4,  86  und  4,  291  im  quadr.  (im  oblong,  utrae- 
que). 

3.     Ebenso  sind  folgende  Formen  Ablat.  Singul.: 

Qui^  welches  ganz  zum  Adverb,  geworden  ist  und  als  solches 
ohne    Rücksicht   auf  das   Genus   des   vorhergehenden    Substantivs 


—     637     — 

steht,  wie  die  oben  S.  457  bis  461  angeführten  Beispiele  zeigen. 
Vergl.  Kienitz,  De  qui  modalis  apud  priscos  scriptores  Latinos 
usu  p.  525  und  Ebrard,  De  ablativi,  locativi,  instrumentalis  etc. 
usu  p.  648. 

Quipiam  wurde  früher,  z.  B.  von  Fleckeisen  (Kritische  Mis- 
cellen  p.  9  in  der  Anmerkung  zu  v.  49)  für  ein  modales  Adverb, 
erklärt  und  hierfür  Plaut.  Capt.  1,  2,  18  (127),  Curcul.  1,  1,  52, 
Pseud.  1,  3,  22  (253),  1,  3,  134  (368),  Casin.  3,  5,  38  und  Mil. 
Glor.  2,  5,  19  (430)  als  Belegstellen  citiert,  aber  Brix  (zu  Plaut. 
Capt.  127)  findet  dies  bedenklich  und  widerlegt  jede  der  ange- 
führten Stellen.  Auch  Lorenz,  der  in  der  ersten  Auflage  des  Mil. 
Gloror.  (Anm.  zu  430)  quipiam  als  Adverb,  auffafste,  schreibt  in 
der  zweiten  Auflage  quispiam.     Vergl.  oben  S.  502. 

Nequicßiam  hat  Fest.  S.  162;  Plaut.  Irin.  2,  4,  39  (440);  2,  4, 
164  (565)  im  Ambr.  (Persa  4,  3,  46  ist  in  demselben  nequequam); 
Bacch.  1,  2,  25  (133);  4,  4,  50  (701);  Mostell.  1,  3,  95  (252); 
Pseud.  1,  5,  21  (436);  Persa  3,  1,  30  im  vet.  und  decurt.;  Merc. 

1,  2,  83  (195);  2,  3,  25  (360);  2,  3,  102  (439)  und  Irin.  4,  2, 
131  (973)  in  denselben  und  im  Vat.;  Asin.  1,  1,  71  (84)  im  vet., 
Vat.  und  Ambr.;  iMil.  5,  3  (1396)  im  decurt.  und  Vat.;  Terent. 
Heaut.  2,  3,  103  (344);  Enn.  (Fab.  282  ed.  L.  Müller)  bei  Cic. 
Ep.  Fam.  7,  6,  2  im  Med.  und  üif.  3,  15,  62  im  Bamb.,  Würzb. 
und  Bern,  a  b:  Caecil.  bei  Cic.  Cael.  16,  37  im  Par.  und  Gembl, ; 
Pacuv.  (45)  bei  Non.  S.  490,  14;  Afran.  (172)  bei  Non.  S.  398, 
20;  Caes.  bell.  Gall.  2,  27,  5  im  Bong.  2  und  Voss.  1  und  im 
Par.  1  m.  corr.,  und  8,  19,  6  im  Bong.  1,  Par.  1,  Voss.  ]  und 
Egm.;  bell.  civ.   1,   1,  4  im  Par.  2;  Varro  R.  R.  2,  10,  10;  Lucr. 

2,  1148  (im  oblong,  necquiquam,  im  quadr.  necquicquam),  4,  464; 

4,  1110  (im  quadr.  necquiquam)  und  4,  1133;  4,  1188;  4,  1239 
(im  quadr.  nequicquam);  5,  388;  5,  846;  5,  1123;  5,  1231;  5,  1271; 

5,  1313;  5,  1332;  Sallust.  Cat.  20,  2  im  Fabr.  1  und  2,  Weim.  1, 
Seu.  1,  Guelf.  1;  2;  5;  Verg.  Ge.  1,  192;  1,  403;  4,  38;  4,  501 
und  Aen.  2,  101;  2,  510;  2,  515;  2,  546;  2,  770;  4,  209;  5,  81; 
5,  392;  5,  433;  7,  373;  7,  652;  8,  232;  8,  370;  10,  122;  10, 
554;  10,  605;  11,  536;  12,  517;  12,  634;  12,  909  (in  mehreren 
dieser  Stellen  geben  einzelne  Hdschr.,  namentlich  die  Med.,  Pal. 
und  Gud.,  nequicquam  oder  necquicquam,  öfter  aber  ist,  besonders 
in  der  Med.,  das  c  durchstrichen);  Horat.  Carm.  1,  3,  21;  1,  15, 
13;  1,  15,  16;  Serm.  2,  7,  27  und  Epist.  1,  3,  32  (im  Par.  A 
m.  pr.  und  in  den  Lemmata  seiner  Schol.  ist  gewöhnlich  nequic- 
quam);   Prep.  2,  4,  5  und  4  (3),  17,  23  im  Neap.;    Liv.  1,  7,  7; 


—     638     — 

1,  30,  4;    1,   53,  4;   2,  10,  4;   2,  13,  3;   2,  59,  9;   3,  18,  7;   3, 
31,  2;  3,  46,  10;  3,  60,  4;  4,  1,  6;  4,  12,  3;  4,   12,  9;  4,  24,  3 
4,  25,  8;    4,  25,  9;    4,  29,  7;    4,  38,   1;    4,  44,  10;    4,  55,  5 

4,  55,  8;   4,  56,  10;    5,  6,  10;   5,  7,  3;   5,   12,  1;    5,  12,  6;    5 
15,  7;  5,  28,  11;  5,  28,  13;  7,  6,  7;  7,  7,  7;  7,  12,  6;  7,  33,  9 

8,  23,  17;    8,  33,  2;    8,  34,  7;   9,  5,  10;   9,  9,  14;    9.  12,  2 

9,  12,  8;  10,  4,  10;  10,  16,  3  im  Par.,  Med.  und  Leid.  1,  oder 
doch  in  einzelnen  dieser  Bücher,  21,  19,  II  im  Colb.  m.  pr.  und 
Med.,  33,  18,  22  im  Bamb.  und  Mog.,  33,  42,  4  und  33,  44,  9 
im  Mog.,  37,  35,  2  im  Bamb.,  40,  47,  9  und  40,  58,  3  in  der 
ed.  Mog.;  Val.  Max.  2,  6,  8;  3,  8,  1;  9,  2,  1 ;  9,  10  ext.  1 ;  9,  12 
ext.  7;  Phaedr.  2,  5,  24  und  2,  6,  10  im  Pith.  und  Rem.;  Lucan. 

2,  491;  7,  674;  10,  104;  Quintil.  8,  2,  2  im  Ambr.,  Bamb.  und 
Münchn.  —  Bei  Plaut.  Most.  1,  3,  132  (290);  5,  2,  54  (1176)  und 
Men.  1,  2,  14  (127)  stimmen  die  Hdschr.  in  nequicquam  überein, 
doch  ist  in  der  ersten  und  dritten  dieser  Stellen  im  vet,  ein  Punkt 
unter  dem  c.  Nequicquam  ist  auch  in  dem  zweiten  Verse  des 
Afran.  (312)  bei  Fest,  unter  numero  S.  170  überliefert,  und  bei 
Cic.  Tuscul.  3,  8,  18;  3,  25,  59;  Catull.  77,  1  und  Liv.  2,  58,  9; 
bei  diesem  ist  dieselbe  Schreibung  5,  43,  1;  6,  14,  4;  6,  21,  5 
und  9,  22,  11  aus  dem  Par.  und  Med.,  21,  19,  11  aus  dem  Colb. 
m.  sec.  bemerkt.  —  Bei  Cic.  pro  Quint.  25,  79  hat  Orelli  und 
bei  Verg.  Ge.  1,  96   und   Aeu.  3,  677;    3,  711;    5,  256;    5,  276 

5,  632;  5,  791;  5,  860;  6,  118;  7,  441;  7,  589;  9,  219;  9,  364 
11,  716;  12,  403;  12,  486  Wagner  nequidquam  geschrieben,  bei 
jenem  Baiter  und  bei  diesem  Ribbeck  nequiquam,  ohne  Anführung 
von  Autoritäten  für  die  eine  oder  die  andere  dieser  Formen. 
Nequidquam,  welches  in  Ausgaben  häufiger  ist  als  in  Hdschr., 
wird  von  Ritschi,  Neue  Plaut.  Exe.  1  S.  58,  aus  dem  vet.  des  Plaut. 
Trin.  2,  4,  39  (440)  bemerkt,  und  für  die  unversehrte  Ablativ- 
bildung erklärt.  Alle  die  ebengenannten  haben  nach  Ritschi  a.  a.  0. 
für  die  ältere  Latinität  gleiches  Recht.  Das  Wort  besteht  aus  ne, 
der  alten  Form  der  Negation  in  Kompositen,  und  aus  dem  Ablativ 
qniquam  (vergl.  oben  S.  506),  welcher  zu  einem  modalen  Adverb, 
geworden  ist.  Dieser  Ablativ  lautete  in  der  alten  Form  zuerst 
quidquam  und  dann  durch  Assimilation  quicquam.  Zu  Plautus' 
Zeit  schwankte  die  Schreibung  (vergl.  Brix  zu  Trinum.  440),  später 
wurde  nequiquam  herrschend.  Falsch  ist  aber  necquicquam 
Cic.  Ep.  Att.  4,  6,  2  im  Med.,  Liv.  21,  37,  1  im  Med.  m.  pr., 
23,  14,  5  im  Put.;  necquiquam  Liv.  2,  15,  3  und  4,  55,  8  im 
Med.,  4,  56,  10  im  Par.  m.  pr. 


—     639     — 

Auf  den  als  Adverb,  gebrauchten  Ablativ  qui  geht  alioqui 
zurück,  welches  auch  alioquin  geschriebeu  wurde;  Caper  de  orthogr. 
S.  2241  (96,  3)  sagt:  atquin  careat  n,  similiter  alioqui.  Über  die 
Erklärung  von  alioquin  gehen  die  Ansichten  sehr  auseinander: 
Corssen  (Aussprache  II  p.  839,  Aum.)  glaubt,  dafs  an  alioqui  später 
noch  die  Präposition  in  gelügt  sei,  wie  in  deoin ;  Ribbeck  (Par- 
tikeln p.  19,  20)  meint,  dafs  alioquin  nur  Marotte  irgend  eines 
Grammatikers  vor  Caper  gewesen  sei,  jedenfalls  aber  sei  die  Form 
irrtümlich  und  willkürlich  aus  falscher  Analogie  mit  dem  schon 
frühzeitig  nicht  mehr  recht  verstandenen  quin  gebildet.  Stolz  (Lat. 
Grammatik  p.  191)  sagt:  »Sind  alioquin  ceteroquin  richtig  über- 
liefert neben  alioqui  ceteroqui,  so  müssen  sie  als  ursprünglich  ver- 
schiedene Formen  gefafst  werden  (Satzdubletten?)«,  und  Schweizer- 
Sidler  (Lat.  Grammatik  §  229)  führt  alioquin  gar  nicht  an,  sondern 
nur  alioqui.  Wenn  Corssen  a.  a.  0.  und  andere  daran  zweifeln, 
dafs  alioquin  handschriftlich  wirklich  verbürgt  sei,  so  mag  er- 
wähnt sein,  dafs  sich  beide  Formen  in  den  besten  Hdschr.  finden. 
Georges  giebt  (Philologische  Rundschau  II  1584)  eine  schöne  Zu- 
sammenstellung von  alioqui  und  alioquin:  »So  Hör.  sat.  1,  4,  4 
ed.  Holder  und  Fritzsche  alioqui,  1,  6,  66  alioquin;  Livius  ed. 
Hertz  hat  alioqui  und  alioquin  (z.  B.  7,  19,  1);  Celsus  ed.  Darem- 
berg  hat  öfter  alioquin,  doch  auch  alioqui;  Seneca  rhetor  ed. 
Kiefsling  nur  alioqui;  Valerius  Maximus  ed.  Halm  nur  alioquin; 
Curtius  ed.  Vogel  alioqui  und  alioquin;  Pomponius  Mela  ed.  Frick 
und  Parthey  (3  §  56)  nur  alioquin;  Plinius  ed.  Detlefsen  nur  alio- 
qui; Tacitus  ed.  Halm  alioqui  und  alioquin;  Plinius  iunior  ed.  Keil 
nur  alioqui;  Suetonius  ed.  Roth  (Tib.  77  und  Vit.  2)  nur  alioqui; 
Gaius  ed.  Studemund  und  Digesta  ed.  Mommsen  nur  alioquin; 
Florus  ed.  Halm  nur  alioquin;  Apuleius  ed.  Hildebrand  alioqui 
und  alioquin;  Fronto  ed.  Naber  nur  alioqui;  Boethius  de  cons. 
phil.  ed.  Peiper  nur  alioquin;  Orosius  ed.  Zangemeister  (4,  20,  7) 
nur  alioquin.«  In  dem  Lexikon  der  latein.  Wortformen  p.  33  führt 
er  noch  an:  Senec.  phil.  ed.  Gertz  alioqui  und  alioquin;  Petronius 
ed.  Bücheier  nur  alioquin ;  Tertullian  ed.  Oehler  nur  alioquin ; 
Festus  ed.  Müller  nur  alioqui;  Mart.  Capella  ed.  Eyssenhardt 
(8,  807)  nur  alioquin;  Gloss.  Sang.  A  214  ahoquin.  Hierzu  füge 
ich  noch:  alioqui  Amm.  Marcell.  14,  10,  4;  15,  3,  10;  16,  12,  29; 
aber  alioquin  Panegyr.  (IX)  Constantino  2  (p.  194,  8  ed.  Baehrens) 
und  Pacat.  Panegyr.  30  (p.  298,  17);  lul.  Valer.  2,  29  (p.  98,  25 
ed.  Kubier);  Dares  praef.  (ed.  Meister  p.  1,  6);  36  (p.  43,  20); 
Hygin.  de  munit.  castr.  ed.  Lange  1;   16;  immer  in  den  Ausgaben 


—     640    — 

des  Cassian  ed.  Petschenig  und  des  Claud.  Mamertinus  ed.  Engel- 
brecht.    Vergl.  noch  Rönsch,  Semasiolog.  Beiträge  II  p.  62. 

Ceteroqui^  selten  ceteroquin  Ulpian.  Dig.  28,  5,  35  §  3 ;  49, 
14,  29  pr.  Früher  schrieb  man  auch  Cicer.  Orat.  25,  83  nach 
dem  Einsiedl.  und  Dresden,  ceteroquin,  so  noch  Kayser,  aber 
Stangl  hat  ceteroqui  hergestellt.     Vergl.  alioqui. 

Hierher  gehört  auch  wohl  repe?ite  und  derepente,  vergleiche 
Schweizer 'Sidler,  Lat.  Gramm.  §  229, 

C.    Lokativ. 

8.  I.  Substantivische  Lokative  kommen  am  häufigsten  bei 
Städtenamen  vor;  dieselben  gehen  im  Singular  auf — i  aus,  woraus 
später  e  wurde,  welche  Form  dann  gewöhnlich  mit  dem  Ablativ 
oder  Genetiv,  auch  mit  dem  Dativ  übereinstimmte  und  auch  damit 
verwechselt  wurde,  im  Plural  auf  - — is.  Über  diese  Lokativformen 
vergL  die  Zusammenstellung  im  1.  Bande  unter  den  Lokativen  der 
Städtenamen.  Daneben  findet  sich  eine  Reihe  von  Appellativen, 
von  denen  auch  ein  Lokativ  gebildet  wurde.  Wie  die  Lokative  der 
Städtenamen,  so  sind  auch  einige  von  den  zuletzt  bezeichneten 
bereits  von  den  lateinischen  Grammatikern  als  Adverbia  bezeichnet 
worden.  So  sagt  Prise.  15,  2,  8  S.  1008  (II  66,  4):  Et  scien- 
dum,  quod  propria  civitatium  nomina,  si  primae  vel  secundae 
sunt  declinationis,  genetivo  quidem  casu  pro  adverbio  in  loco 
accipiuntur;  15,  3,  15  S.  1012  (II  72,  2):  alia  vero  nomina  sunt 
loco  adverbil  posita,  per  genetivum  pleraque,  ut  »domi,  Tauro- 
minii,  Lampsaci,  Tyri,  Ephesi,  belli«;  inveniuntur  etiam  per  dati- 
vum  »vesperi«  et  »sorti«;  15,  3,  16  S.  1012  (II  73,  9):  in  ae 
diphthongum  nomina  sunt  genetivi  casus  loco  adverbii  posita,  ut 
»Romae,  Cosae,  Capuaea ;  Donat.  zu  Tereut.  Adelph.  4,  5,  20: 
Mileti  est  adverbium  locale;  Cledon.  Ars  S.  1922  (65,  14):  sunt 
quaedam  nomina,  quae,  dum  vocabulorum  obtineiit  locum,  faciunt 
etiam  adverbia,  quae  licenter  poetae  commutant  et  nominibus  pro 
adverbiis  utuntur,  ut  »Romae,  ruri«.  Bei  einer  Reihe  von  Lokativ- 
formen wird  es  immer  zweifelhaft  bleiben,  ob  es  wirkliche  Loka- 
tive sind  oder  andere  mit  diesen  gleichlautende  Kasus. 

a)  Militiae,  vergl.  Prise.  15,  2,  9  S.  1008  (II  67,  5),  der 
mihtiae  mit  domi  und  humi  vergleicht  und  15,  5,  33  S.  1020 
(II  85,  12)  sagt:  similiter  »militiae«  in  loco  solum  invenitur, 
quomodo  »vesperi«  in  tempore;  auch  M.  Plotius  Sacerdos  1,  55 
(442,  27)    führt    >> militiae  contubernales«    aus  Cicero    (pro   Ligar. 


—     641     — 

7,  21)  uiiter  deu  Adverbien  auf.  Selten  steht  militiae  als 
Lokativ  allein,  so  militiae  provocatio  nee  esto  Cic.  Legg.  3,  3,  6; 
plerosque  militiae,  paucos  fama  cognitos  Sallust.  lug.  84,  2:  qui 
de  rebus  militiae  a  se  gestis  nihil  loqui  possent  Fronto  Epist.  ad 
Ver.  II  1  (p.  123,  13  ed.  Naber),  vergl.  C.  F.  W.  Müller  zu  Cicer. 
Lael.  ed.  Seyffert  p.  353;  vielleicht  auch  noenu  decet  mussare 
bonos,  qui  facta  labore  nixi  militiae  peperere  perennia  multo  Enn. 
(Ann.  480  ed.  L.  Müller)  bei  Philargyr.  in  Verg.  Georg.  4,  188, 
vergl.  A.  Bell,  De  locativi  in  prisca  latinitate  vi  et  usu  p.  23; 
zweifelhaft  ist  militiae  als  Lokativ  bei  Horat.  Epist.  2,  1,  124 
militiae  quamquam  piger  et  malus,  utiHs  urbi,  vergl  C.  Wagener, 
De  locativi  Latini  usu  p.  22 ;  oft  kommt  militiae  in  Verbin- 
dung mit  domi  vor,  gewöhnlich  domi  miUtiaeque  Cic.  Tuscul.  5, 
19,  55;  Sallust.  Catil.  5,  9;  6,  5;  9,  1;  29,  3;  53,  2;  lug.  14,  1; 
35,  25;  Histor.  2,  41,  1  D.  (Kr.  50;  Gerl.  103);  Liv.  1  praef.  9; 
1,  15,  6;  2,  8,  9;  3,  4i,  9;  7,  5,  9;  8,  17,  12;  Vell.  Paterc.  1,  13,  3; 
Nazar.  Panegyr.  Constantino  16  (226,  9  ed.  Baehrens);  seltener 
quantas  ille  res  domi  militiae  gesserit  Cic.  de  imper.  Cn.  Pomp. 
16,  48;  domi  una  eruditi,  vnlitiae  contubernales  pro  Ligar.  7,  21; 
militiae,  quibus  iussi  eruut,  imperanto  eorumque  tribuni  sunto, 
domi  pecuniam  publicam  custodiunto  Legg.  3,  3,  6;  et  domi  et 
militiae  de  orat.  3,  33,  134;  una  semper  militiae  et  domi  fuimus 
Terent.  Adelph.  3,  4,  49  (495);  res  militiae  et  domi  gestas  coni- 
posui  Sallust.  Histor.  1,  1;  militiae  domique  Liv.  7,  32,  16;  Curt. 
7,  2,  33;  neque  domi  nunc  nos  nee  militiae  sumus  Enn.  (Fab.  59 
ed.  L.  Müller)  bei  Gell.  19,  10,  11,  nee  domi  nee  militiae  Cic. 
pro  Muren.  40,  87;  aut  militiae  aut  domi  Cic.  in  Pison  1,  1; 
salubriora  militiae  quam  do7ni  Liv,  1,  31,  5;  ne  infelicior  doiyii 
quam  militiae  esset  Liv.  5,  12,  1;  nihilo  militiae  quam  domi  meWus 
res  pubhca  administrata  est  Liv.  3,  42,  1  u.  a. 

Terrae,  vergl.  C.  Wagener  a.  a.  0.  p.  16 — 18:  strata  terrae 
lavere  lacrumis  vestem  squalam  et  sordidam  Enn.  (Fab.  207  ed. 
L.  Müller)  bei  Nouius  p.  172,  19;  ac  penitus  terrae  defigitur  arbos 
Verg.  Georg.  2,  290;  et  toto  proiectus  corpore  terrae  Aen,  11,  87 
(vergl.  Beutfeld,  Zeitschrift  für  Gymnasialwesen  1875  p  205);  Cor- 
pora multa  virum  terrae  infodiunt  Aen.  11,  205;  sed  terrae  gra- 
viora  maneut  Aen.  6,  84  (vergl.  Schäfler,  Die  sogenannten  syn- 
taktischen Graecismen  p.  54);  et  terrae  condit  aratrum  Moret.  124; 
at  ille  procubuit  terrae  mactati  more  iuvenci  Ovid.  Met,  5,  122; 
Sacra  in  ruina  rerum  nostrarum  alia  terrae  celavimus  Liv.  5,  51,  9; 
velut   serpentem  abstrusam  terrae  salubribus  consiliorum   suorum 

Neue -Wagener,  Lat.  Formenlehre.    U.    3.  Aufl.  41 


—    642     — 

medicamentis  coegit  egredi  Vell.  Paterc.  2,  129,  3;  iüfodiunt  terrae 
tota  Plin.  N.  H.  14,  21,  27  (133);  et  terrae  maesto  cum  murmure 
condit  Lucan.  1,  602:  steruique  vetabere  terrae  4,  647;  sternuntur 
terrae  Melaneus  pedes  Stat.  Theb.  7,  755;  in  doleis  defossa  terrae 
(so  cod.  Nazar. ;  cod.  Bamb.  terra)  recoudunt  Flor.  1,  13,  11; 
terrae  prosternitur  und  ille  terrae  coucidit  Apul.  Met.  9,  37  S.  663; 
exanimis  terrae  procumbit  10,  5  S.  687;  nonnumquam  terrae  se 
prosternebat  Capitol.  Maxim,  duo  17,  2.  An  einer  Reihe  von 
Stellen,  wo  früher  terrae  geschrieben  M'urde,  haben  die  neuesten 
Herausgeber  terra  gesetzt,  so  Verg.  Aen.  5,  48;  6,  652;  10,  555; 
Ovid.  Met.  2,  347;  7,  578;  Amor.  3,  2,  25;  3,  5,  20  u.  a.,  vergl. 
Schäfler  a.  a.  0.  p.  55. 

Viciniae,  vergl.  C.  Wagener  a.  a.  0.  p.  23 ;  Görbig,  Nominum, 
quibus  loca  siguificantur,  usus  Plautinus  exponitur  et  cum  usu 
Terentiano  comparatur  p.  8;  Ebrard,  De  ablativi,  locativi,  Instru- 
mentalis etc.  usu  p.  601:  sed  quid  hie  in  Veneris  fano  meae  vici- 
niae  clamoris  oritur?  Plaut.  Rud.  3,  1,  21  (613);  proxumae  vici- 
niae  habitat  Bacch.  2,  2,  27  (205),  vergl.  Charis.  II  S.  198  (223, 
11);  scio  me  vidisse  hie  proxumae  viciniae  Mil.  Glor.  2,  3,  2  (274), 
vergl.  Brix  z.  d.  St.,  der  viciniae  lür  den  Lokativ  erklärt,  anders 
Lorenz,  der  proxume  viciniae  schreibt;  modo  quandam  vidi  vir- 
ginem  hie  viciniae  Terent.  Phorm.  1,  2,  45  (95),  vergl.  Dziatzko 
z.  d.  St.,  der  es  unentschieden  läfst,  ob  viciniae  als  Genetiv  von 
hie  abhängig  ist  oder  Lokativ  als  Apposition  zu  hie. 

Vaginae  gladium  condere  Prudeut.  Psych.   105. 

Arenae:  truncumque  reliquit  arenae  Verg.  Aen.  12,  382. 

Aulae:  discipulisque  suis  se  ijercontantibus  aulae  Caelestis 
regni  quis  possit  maior  haberi  Sedul.  Carm.  3,  320. 

b)  Huini  findet  sich  noch  nicht  bei  Plautus,  aber  Terent.  Andr. 

4,  3,  11  (726)  sagt:  atque  ante  nostram  ianuam  appone.  Obsecro, 
humine?,  später  kommt  es  oft  vor.  Tritt  ein  Adjektiv  hinzu,  so 
steht  der  Ablat.  oder  die  Präposition  /n,  z.  B.  sedit  humo  nuda 
Ovid.  Met.  4,  240.  Eine  Ausnahme  macht  Sallust.  lug.  48,  3: 
quae  (arbores)  humi  arido  atque  harenoso  gignuutur.  Gewöhnlich 
erklärt  mau  die  Worte  so,  dafs  humi  Genetiv  wäre,  abhängig  von 
dem  substantivierten  arido  atque  hareuoso,  aber  Prise.  18,  31,  306 

5.  1214  (II  377,  3)  sagt:  melius  tamen  distinguendum  kazwq^  et 
iam  bene  a  loco  accipitur  yapÄb^z\^  ab  humo.  Nos  genetivo  qui- 
dem  in  loco,  ablativo  vero  de  loco  et  accusativo  ad  locum  uti- 
mur;  »humi«  Sallustius  in  lugurthino:  quae  humi  arido  atque 
arenoso   gignuntur  und  Arusian.  Messius  S.  234  (477,  31):   humi 


-     643     - 

nascuntur  Verg.  buc.  (3,  92)  et  humi  nascentia  fragra,  Sal.  Catil. 
(55,  3)  humi  depressus,  idem  lug.  (48,  3)  humi  arido  atque  hare- 
noso  nascuntur,  woraus  hervorgeht,  dafs  sie  humi  an  der  Sallust- 
stelle  für  einen  »geuetivus  in  loco«  halten,  nicht  aber  für  einen 
Genetiv  von  arido  abhängig.  Für  diese  seltene  und  altertümliche 
Konstruktion  humi  arido  atque  harenoso  haben  wir  einen  analogen 
Fall  in  der  ebenfalls  altertümlichen  Verbindung  luci  claro,  primo 
luci,  vergl.  C.  Wagener  a.  a.  0.  p.  14  und  in  der  Philolog.  Rund- 
schau 5  p.  1340. 

Belli  als  Lokativ  steht  allein  sehr  selten,  so  magnae  res  a 
dictatoribus  atque  consulibus  beUi  gerebantur  Cic.  de  rep.  2,  32, 
56;  vielleicht  auch  ibi  simul  rem  et  gloriam  armis  belli  repperi, 
Terent.  Heaut.  1,  1,  60  (112),  vergl.  Wagner  z.  d.  St.  Öfter  steht 
belli  in  Verbindung  mit  domi,  so  belli  donmpie  Sali.  lug.  41,  7; 
Liv.  1,  36,  6;  3,  19,  5;  3,  43,  1;  9,  34,  9;  28,  40,  9;  Eutrop. 
8,  5,  2;  domi  duellique  Plaut.  Asiu.  3,  2,  13  (559)  und  Capt. 
prol.  78;  domi  bellique  Sallust.  Histor.  II  41,  6D.;  Liv.  2,  50,  11; 
3,  24,  11;  Vell.  Paterc.  2,  27,  1;  belli  aut  domi  Cic.  Brut.  73,  256; 
vel  belli  vel  domi  Cic.  Off.  2,  24,  85;  bellique  domique  Ovid.  Met. 
12,  185;  Sil.  4,  497;  qui  belli,  qui  domi  de  patria  bene  merentes 
Cic.  pro  Plane.  33,  80;  animus  belli  ingens,  domi  modicus  Sali, 
lug.  63,  2;  me  primis  urbis  belli  placuisse  domique  Horat.  Epist. 

1,  20,  24;    qualis   aedituös   habeat   belli  spectata   domique   Epist. 

2,  1,  30. 

Campi:  tantum  campi  iacet  Vergil.  Georg.  3,  343,  vergl. 
Ladewig  z.  d.  St.;  it  liber  campi  pastor  Sil.  2,  441. 

Bidui  ist  zweifelhaft  in  Stellen,  wie  castra,  quae  aberant 
bidui  Cic.  Ep.  Att.  5,  16,  4  und  castra,  a  quibus  aberam  bidui 
Ep.  Att.  5,  17,  1,  vergl.  Delbrück,  Ablativ,  Localis,  Instrumen- 
talis p.  19. 

Animi  ist  von  Haus  aus,  wie  0.  Keller,  Fleckeis.  Jahrb.  1887 
p.  488  mit  Recht  sagt,  nicht  Genetiv,  sondern  Lokativ.  Das  Be- 
wufstsein  für  diesen  Kasus  ging  aber  den  Alten  schon  frühzeitig 
verloren  und  sie  hielten  animi  allein  der  Endung  wegen  sicherlich 
für  einen  Genetiv,  was  besonders  dadurch  bestätigt  wird,  dafs  sie 
auch  andere  Genetive  damit  zusammenstellten,  z.  B.  laetus  animi 
et  ingenii  Vell.  Paterc.  2,  93,  2  und  Tacit.  Ann.  2,  26;  sanus 
mentis  aut  animi  Plaut.  Trinum.  2,  4,  53  (454);  ingens  ipse 
virium  atque  animi  Sallust.  Histor.  3,  13  D.  (Kr.  10;  G.  85). 
Dagegen  wurde  animi  in  manchen  Verbalverbindungen  geradezu 
als  ein  erstarrter  Kasus,  als  Adverb,  angesehen,  so  bei  den  Verben 


—     644     — 

der  Gemütsbewegung,  wie  angi,  se  angere,  excruciare,  se  excru- 
ciare,  excruciiiri,  discruciari ,  pendere  und  fallere,  vergl.  Ebrard 
a.  a.  0.  p.  601,  C.  Wagener  a.  a.  0.  p.  24,  25,  ja  animi  konnte  als 
stehende  Form  sogar  von  Mehreren  gesagt  werden:  capti  et  stu- 
pentes  animi  läv.  6,  36,  8  und  suspensos  animi  habetis  8,  13,  17. 
Hierfür  setzten  die  Alten  auch  den  adverbialen  Kasus  d.  h.  den 
Ablativ  sowohl  des  Singulars,  wie  augor  animo  Cic.  Brut.  2,  7 
und  animo  pendens  Nonius  p.  204,  8  als  auch  des  Plurals,  wie 
pendemus  animis  Cic.  Tusc.  1,  40,  96  und  sollicitis  ac  pendentibus 
animis  renuntiare  iubeatis  Liv.  7,  30,  22.  Wäre  animi  in  solchen 
Verbal  Verbindungen  für  ein  Genetiv  angesehen,  so  wäre  auch  der 
Plural  animorum  gesetzt,  was  aber  nie  geschehen  ist.  Ob  animi 
der  Genetiv  oder  Lokativ  ist,  ist  eine  oft  behandelte  Frage,  vergl. 
Schmalz  zum  Antibarbarus  von  Krebs  II  p.  246,  wo  die  haupt- 
sächlichsten Schriften  genannt  sind. 

c)  Her  i  und  here  (vergl.  Ritschi,  Opusc.  II  p.  2.55,  C.  Wagener 
a.  a.  0.  p.  31,  34),  von  denen  heri  (Donat.  ad  Ter.  Phorm.  1,  1,2) 
sich  bei  den  ältesten  Schriftstellern  findet  (vergl.  Ebrard  a.  a.  0. 
p.  607),  ausgenommen  nur  Plaut.  Pers.  108,  wo  here  überliefert 
ist,  denn  Mil.  Glor.  58  schreiben  Brix  und  Lorenz  jetzt  auch  heri. 
In  heri  ist  i  lang  gemessen,  aber  schon  Plautus  gebraucht  das- 
selbe kurz,  vergl.  Lorenz  zu  Pseud.  1,  2,  15  (146)  und  5,  2,  26 
(1315),  auch  Terent.  Hecyr.  3,  1,  49  (329)  und  3,  5,  16  (466). 
Später  ist  die  Schreibweise  schwankend,  so  führt  Prise.  15,  3,  14 
S.  1011  (II  71,  23)  aus  Horaz  (Serm.  2,  8,  2)  here  an,  auch  findet 
sich  bei  Prop.  2,  22,  1  diese  Form  (vergl.  Heymann,  In  Propertium 
quaestiones  gramm.  et  orthogr.  p.  76),  ebenso  bei  Ovid.  Amor.  1, 
8,  23  und  Fast.  3,  852.  Nach  Chr.  Geb.  schrieb  man  neben  heri 
gewöhnlich  here;  Quint.  1,  7,  22  sagt:  here  nunc  e  iittera  termi- 
namus,  at  veterum  comicorum  adhuc  libris  invenio  »heri  ad  me 
venit«  (Terent.  Phorm.  1,  1,  2),  quod  idem  in  epistulis  Augusti, 
quas  sua  manu  scripsit  aut  emendavit,  deprehenditur  und  1,  4,  8: 
et  in  »here«  neque  e  plane  neque  i  plane  auditur,  so  steht  bei 
Mart.  1,  24,  4  und  4,  58,  8  heri,  aber  1,  43,  2;  3,  12,  2;  4,  7,  1 ; 
4,  7,  5;  4,  61,  9;  10,  31,  1  here,  dasselbe  bei  Senec.  Epist.  120, 
22;  Gallio  bei  Quint.  9,  2,  91;  luvenal.  3,  23;  Calpurn.  4,  59. 
Wenn  aber  Charis.  II  S.  180  (200,  12)  den  Unterschied  machen 
will:  here  quandiu,  heri  quando,  so  ist  das  falsch. 

Lud,  vergl.  Charis.  2,  13  S.  182  (203,  27):  Luci  Plautus  in 
Amphitryone  (1,  1,  11  =  165):  hoc  luci  Ubi  Sisenna:  Quae- 
cumque  nomine  e  Iittera  ablativo  singulari  terminantur,   i  Iittera 


—     645     — 

finita  adverbia  fiunt,  ut  mani.  Lud  steht  auch  Plaut.  Gas.  4, 
2,  7  und  Menaech.  5,  7,  17  (1006);  Enn.  (Ann.  -139  od.  L.  Müller) 
bei  Prise.  6,  18,  93  S.  724  (I  278,  15):  Afran.  (com.  138)  bei 
Nonius  p.  535,  25  (L.  Müller  hat  loci  geschrieben);  Varro  L.  L. 
9,  38,  60  (im  Kopenh.  luce);  Cornific.  4,  36,  48;  Cicer.  pro  Tüll. 
47  (luce  daselbst  48  und  50);  Phil.  12,  10,  25;  Gell  11,  18,  8  — 
cum  lud  Plaut.  Mercat.  2,  1,  31  (255)  und  Stich.  2,  2,  40  (364) 
—  in  lud  Lucr.  4,  235  —  hoc  lud  Plaut.  Amph.  I,  1,  14  — 
lud  claro  Plaut.  Aulul.  4,  10,  18  (748)  nach  Nonius  p.  210,  10; 
Varro  Sat.  Menipp.  67  ebendas.  p.  210,  12;  Sat.  Menipp.  238 
ebendas.  p.  171,  10;  Sat.  Menipp.  512  ebendas.  p.  210,  15  — 
jn-imo  Zwei  Gell.  2,  29,  14;  Aurel.  Vict.  Caes.  17,  10  —  cum  pdmo 
lud  Plaut.  Cistell.  2,  1,  49;  Terent.  Adelph.  5,  3,  55  (841),  vergl. 
Dziatzko  z.d.St.:  Atta  (com.  8)  bei  Nonius  p.  468,  25;  Commentar. 
anquisit.  M.  Sergi  bei  Varro  L.  L.  6,  9,  92;  Cicer.  Off.  3,  31,  112, 
vergl.  0.  F.  W.  Müller  z.  d.  St.  —  palam  lud  CLL.  1,  197  Z.  17 
und  24.  Gewöhnlich  wird  auch  in  poplico  luuci  C.  L  L.  1,  197 
Z.  4  als  Beispiel  angeführt,  in  dem  luci  mit  einem  Adjektiv  ver- 
bunden ist,  aber  diese  Verbindung  ist  nicht  nötig,  vergl.  C.  Wagener 
a.  a.  0.  p.  33.  Die  alten  Grammatiker,  z.  B.  Donat  zu  Terent. 
Adelph.  841  schlössen  aus  den  eben  angeführten  Ausdrücken  auf 
eine  ursprüngliche  Maskulinform  des  Wortes,  etwa  lucus.  Vergl. 
Useuer  in  Fleckeis.  Jahrb.  1878  p.  76.  Th.  Bergk  (Beiträge  zur 
latein.  Grammatik  p.  147)  hält  luci  in  diesen  Verbindungen  für 
einen  Genet.  Sing,  lucu(s),  luci(s)  und  es  soll  bedeuten  »mit  dem 
ersten  Strahl  der  Sonne  oder  vielmehr  mit  dem  ersten  Grauen 
des  Tages«. 

Marie,  daneben  auch  mani,  was  von  Gharisius  (vergl.  die  unter 
luci  angeführte  Stelle)  für  ein  Adverbium  gehalten  wird.  Aus- 
führhch  spricht  Pompeius  in  seinem  Comment.  p.  136,  16:  Item 
videamus,  utrum  e  contrario  hoc  ipsum  possit  fieri,  utrum  ad- 
verbia possint  pro  nominibus  poni.  Non  potest  fieri;  nomina 
enim  casus  recipiunt.  Nequi  tibi  dicat  »si  aliquotieus  fungimur 
adverbio  pro  nomine,  debemus  etiam  declinare  hoc  ipsum  ad- 
verbium«.  Non  potest.  Nam  nomen  quando  pro  adverbio  poni- 
tur,  tenet  casus:  adverbium  vero  quando  transit  in  nomen,  nequa- 
quam  potest  accipere  casum.  Ne  dicas  mihi  »hoc  mane:  ergo  si 
hoc  mane  nomen  est,  debes  declinare  huius  manis  huic  mania. 
Non  invenimus  rationem  istam,  non  potest  sequi  ut  declinetur. 
Tarnen  legimus  apud  Plautum  declinationem  ipsam,  »a  primo 
mani«.      Unde    venit    »a   mani«,    nisi   sit   declinatio    mane   manis 


—    646    — 

mani?  Mane,  unde  venit  a  primo  mani,  fecit  declinationem. 
Sed  tarnen  nos  non  debemus  declinare.  Qua  ratione?  Vis  scire? 
Quoniam  adverbium  penitus  non  potest  declinari,  nee  ille  decli- 
nat,  qui  nomen  adsumit.  Serv.  i^Serg.)  comm.  in  Donat.  p.  420, 
21:  adverbia  pro  nominibus  posita,  ut  »mane  novum«.  Quare 
sciendum  est  quoniam,  si  nomen  sit  pro  adverbio  constitutum, 
incipit  non  posse  declinari.  Etenim  cum  desinat  esse  quod  est  et 
transeat  in  adverbium,  incipit  iam  sie  non  posse  declinari,  quem 
ad  modum  nee  illud  adverbium  naturaliter  declinari.  Item  ad- 
verbium si  transeat  in  significationem  norainis,  non  numquam  de- 
clinatur,  quoniam  significat  eam  partem  orationis,  quae  recipit 
declinationis.  Unde  est  illud  Plautinum  »a  primo  mani  usque  ad 
vesperum«.  Utique  modo  mane  nomen  est;  nam  si  adverbium 
esset,  nee  genus  reciperet  nee  praepositioni  adiungeretur  nee  posset 
i  terminari.  Servius  zu  Verg.  Aen.  5,  19  sagt:  nomen  cum  ad- 
verbium esse  coeperit,  fit  indeclinabile,  adverbium  cum  nomen 
esse  coeperit,  declinatur.  Unde  ait  Plautus  »a  mani  usque  ad 
vesperum«  a  mane  autem  propter  tetraptoton  non  dixit  und  zu 
Aen.  4,  341:  mane,  cum  ei  et  genus  et  casus  additur,  nomen 
est,  ut  (Georg.  3,  325) :  dum  mane  novum,  dum  gramina  canent. 
Nonius  p.  66,  8 :  manum  dicitur  darum :  unde  etiam  mane  post 
tenebras  noctis  dici  pars  prima.  Donat  zu  Terent.  Phorm.  1, 
1,  2  sagt:  propter  cognationem  e  et  i  litterarum  non  dubita- 
verunt  antiqui  et  here  et  heri  dicere  et  mane  et  mani  et  vespere 
et  vesperi.  Ohne  Zusatz  scheint  mane  die  allein  gebräuchUche 
Form  gewesen  zu  sein,  so  Plaut.  Epid.  2,  2,  88  (273);  2,  3,  9 
(314);  Menaech.  5,  9,  95  (1157);  Mercat.  2,  1,  31  (255);  Poenul 
3,  3,  37  (650);  3,  6,  12  (807);  Pers.  1,  3,  33  (113);  1,  3,  34 
(114);  Terent.  Andr.  1,  1,  56  (83);  Eunuch.  2,  3,  49  (340);  Heaut. 
1,  1,  15  (67);  3,  2,  8  (519);  Phorm.  3.  2,  46  (531)  u.  a.,  es  wurde 
zwar  in  den  älteren  Ausgaben  von  Verg.  Ciris  350  gelesen:  et 
gelido  veuiens  mani  quatiebat  ab  Oeta,  jetzt  aber  schreibt  man: 
et  gelida  venientem  ignem  quatiebat  ab  Oeta.  Dagegen  kommt 
a  mani  vor  bei  Plaut.  Amphitr.  1,  1,  97  (253),  vergl.  Nonius 
p.  231,  30:  Mosteil.  3,  1,  3  (534)  und  3,  2,  80  (767),  während 
die  spätere  Prosa  nur  a  mane  kennt,  vergl.  Koehler,  De  aucto- 
rum  belli  Africani  et  belli  Hispaniensis  latinitate  (Acta  semin. 
philolog.  Erlang.)  I  p.  396  und  die  Zusammenstellung  unter  Sub- 
stantiv. 

Orhi  an  folgenden  Stellen:  cuius  amplissimum  orbi  terrarum 
clarissimumque  monumcntum  est  Cic.  Verr.  4,  38,  82 ;  ecqui  locus 


—    647    — 

orhi  terrariim  vacims  extraordinariis  fascibus  fuisset?  de  domo 
10,  24;  qui  locus  orbi  terrae  iam  non  erat  alicui  destinatus?  pro 
Sest.  30,  &Q.  Hierher  gehört  auch  Sulpic.  bei  Cic.  Ep.  Fam.  4, 
12,  3  nos  in  nobilissimo  orbi  terrarum  gymnasio  Academiae  locum 
delegimus,  wie  Süpfle-Boeckel  mit  dem  cod.  Medio,  schreiben  und 
Schmalz,  Zeitschrift  für  Gymnasialwesen  1881  p.  118  fordert,  da- 
gegen haben  orbis  terrarum  Matthiae,  Hofmann- Andresen  und 
Wesenberg  eingesetzt. 

Peregri  (in  der  Fremde),  vergl.  Charis.  3,  13  S.  189  (212,  21): 
peregri  autem,  cum  in  loco  est:  Plautus  in  Persa  (1,  1,  29)  »qui 
erus  peregri  est«  (die  Bücher  des  Plaut,  haben  peregre,  aber 
Ritschi  schreibt  peregri),  Naevius  (com.  93)  in  Tarentilla:  Pri- 
mum  ad  virtutem  ut  redeatis,  abeatis  ab  ignavia,  domos  patres 
patriam  ut  colatis  potius  quam  peregri  probra,  so  auch  bene  ex- 
pedire  voltis  peregrique  et  domi  Plaut.  Amphitr.  pro).  5;  quia 
nos  eramus  peregri  1,  1,  196  (352);  peregri  necandus  martyr 
Prudent.  Perist.  4,  89;  peregri  potius  quam  domi  Orelli-Henzen 
7389.  —  Neben  peregri  kommt  auch  peregre  vor,  so  sagt  Charis. 
a.  a.  0.  (212,  27):  peregre  pro  peregri  Naevius  (com.  84)  in  Taren- 
tilla: ubi  isti  duo  adulescentes  habent,  qui  hie  ante  parta  patria 
peregre  prodigunt?,  so  auch  gestandus  peregre  clupeus  Plaut. 
Trinum.  2,  4,  195  (596);  avecta  est,  inquit,  peregre  hinc  habi- 
tatum  Cistell.  2,  3,  37;  ubi  quae  lubitum  fuerit  peregre  feceris 
Terent.  Phorm.  5,  8,  77  (970) ;  utpote  qui  peregre  depugnavit  Cic. 
Phil.  5,  11,  30;  peregre  habitando  Liv.  5,  52,  14;  peregre  est  ani- 
mus  Horat.  Epist.  1,  12,  13.  —  Auch  die  Präposition  in  wurde 
gesetzt,  so  sagt  Charis.  a.  a.  0.  (212,  20):  Plautus  quoque  in 
praedonibus  vel  in  Caeco  y>in  peregre  est«,  dieselbe  Verbindung 
steht  noch  Orell.  7383:  dum  ego  in  peregre  eram,  Vulg.  Eccli. 
29,  29:  epulae  splendidae  in  peregre  und  Pastor  Herrn.  1  p.  69, 
10  ed.  Hilg. :  scitis  vos  domini  servos  in  peregre  morari;  sehr 
selten :  nos  vero  timemus  praesertim  in  peregri  ne  fas  abrumpere 
tentet  Anthol.  Lat.  ed.  Riese  485  (Baehrens  3  p.  276)  v.  54.  — 
Aufser  der  angeführten  Bedeutung  von  peregre  kann  es  auch  noch 
bedeuten  »in  die  Fremde«  (vergl.  Charis.  a.  a.  0.  p.  212,  18:  per- 
egre cum  abit  quis  dicimus  in  locum  »ut  Titinius  in  Tibicina,  »ut 
hie  legatus  abiit  peregre  publice«)  und  »aus  der  Fremde«  (vergl. 
Charis.  1  S.86  [111,  21]:  »peregre  venit«  sine  praepositione  dicen- 
dum.  Vim  enim  adverbii  habet,  cui  praepositio  non  adicitur,  ut 
»rure  venit«,  non  a  rure  nee  a  peregre);  doch  steht  quae  efficiunt 
una  a  foro,  altera  a  peregre  editus  in  scaenam  bei  Vitruv.  5,  7,  8 


—     648     - 

(119,  19),  vergl.  noch  Corssen  Aussprache  I  p.  776  und  Brix  zu 
Plaut.  Capt.  173. 

Praefiscini  und  praefiscine  wird  von  Gell.  10,  24,  8,  Charis. 
2,  13  S.  189  (212,  9  und  13)  und  Macrob.  1,  4,  21  bemerkt, 
praefiscini  allein  von  Nonius  p.  153,  11.  Praefiscini  haben  Plaut. 
Asin.  2,  4,  84  (491);  Titin.  (com.  HO)  bei  Charis.  2,  13  S.  189 
(212,  10);  Petron.  73,  6;  praefiscine  Plaut.  Rud.  2,  5,  4  (461) 
und  Afran.  (com.  36)  bei  Charis.  a.  a.  0.  p.  212,  13.  —  Eine 
Nebenform  praefascine  erwähnt  Charis.  2,  15  S.  210  (235,  16): 
praefascine,  id  est  sine  fascino,  quod  Graeci  äßdaxavra  dicunt, 
und  so  wird  Apul.  Flor.  16  S.  75  in  den  Flor.  1  und  3  gelesen; 
Hildebrand  (p.  75)  schreibt  hier  praefascine,  Krüger  (p.  25,  8) 
praefiscine.  Über  die  Bedeutung  vergl.  Corssen,  Aussprache  I  775, 
II  1019  und  Ribbeck,  Lat.  Partikeln  p.  3. 

Ruri  (auf  dem  Lande),  vergl.  Charis.  2,  13  S.  169  (188,  16) 
und  2,  15  S.  206  (232,  4),  Dioraed.  1  S.  400  (405,  8).  Wenn  es 
auch  bei  Fest.  S.  285,  3  heilst:  ruri  esse,  non  rure  dicendum, 
testis  est  Terentius  in  Phormione,  cum  ait:  »ruri  se  continebat, 
ibi  agrum  de  nostro  patre«  (vergl.  Paul.  S.  284,  1),  so  kann  rure 
für  ruri  doch  sicher  belegt  werden.  Bei  Plautus  findet  sich  zwar 
rure  Casin.  1,  17  und  Mosteil.  19  in  je  einer  Hdschr.,  aber  es  mufs 
auf  Grund  der  besten  Hdschr.  an  beiden  Stellen  ruri  gelesen 
werden,  ebenso  Trinum.  1,  2,  129  (166),  denn,  wenn  auch  die 
Hdschr.  rure  haben,  so  wird  doch  in  der  Anführung  bei  Nonius 
p.  525,  26  ruri  überliefert.  Zweifelhaft  bleibt  Casin.  1,  22  und 
Mercat.  4,  4,  20  (760),  aber  da  kein  lat.  Grammatiker  den  Ge- 
brauch von  rure  für  ruri  als  plautinisch  nachweist,  so  mufs  auch 
wohl  hier  ruri  hergestellt  werden,  vergl.  Ritschi  Opusc.  2  p.  626, 
776.  Dagegen  wird  in  den  heutigen  Ausgaben  des  Terent.  Adelph. 
4,  2,  3  (542)  nach  den  Hdschr.  filium  neget  esse  ruri  gelesen, 
obwohl  Charis.  1,  17  S.  115  (142,  23)  rure  anführt  (vergl.  Bücheier, 
Latein.  Gramm,  p.  62),  aufserdem  sind  von  Charis.  a.  a.  0.  noch 
Stellen  aus  Titin.  (com.  60)  und  Varro  für  rure  citiert.  Rure  steht 
ferner  bei  Varro  R.  R.  1,  37,  3:  3,  3,  5;  3,  4,  2:  3,  7,  11:  3,  9,  2, 
zweifelhaft  ist  1,  22,  6:  instrumentum  et  supellectilem  rusticam 
omuem  oportet  habere  scriptam  in  urbe  et  rure  dominum  etc. : 
bei  Cic.  Ep.  Att.  13,  49,  1  im  Medic;  bei  Ilorat.  Epist.  1,  7,  1; 
1,  14,  10;  bei  TibuU.  2,  1,  61:  2,  3,  67;  bei  Ovid  Med.  form.  29; 
Ars  am.  2,  229;  bei  Liv.  7,  5,  9;  38,  53,  8  nach  Sigon.  Ver- 
besserung (in  den  Hdschr.  iure):  Martial.  12,  60,  3;  Venant.  Fortun. 
8,  11,  2;  I.  Ncap.  6593,  notwendig  aber  ist  rure,  wo  dasselbe  in 


—     649     — 

der  Verbindung  mit  einem  Adjektiv  oder  Pronomen  als  eigentliches 
Substantiv  erscheint. 

Teviperi  scheint  im  alten  Latein  die  gebräuchlichste  Form 
gewesen  zu  sein,  es  wird  geschrieben  bei  Plaut.  Aulul.  3,  3,  6 
(454):  Captiv.  1,  •_>,  80  (183):  1,  2,  88  (1911:  Casin.  2,  6,  60 
(391);  Epidic.  3,  3,  25  (406):  Menaech.  2,  3,  90  (445):  3,  1,  17 
(464):  3,  2,  2  (467);  5,  7,  31  (1022):  Mostell.  1,  4,  2  (314): 
Persa  2,  2,  47  (229):  5,  1,16  (768)  zweimal:  Psendul.  1,  3,  153 
(387);  4,  7,  86  (1182);  Rud.  4,  2,  16  (921):  Stich.  5,  2,  6  (654); 
Trinum.  4,  2,  66  (711);  Titin.  (com.  22)  bei  Nonius  p.  369,  20; 
Cato  R.  R.  2,  1:  3,  4;  Gell.  2,  29,  11.  An  einigen  der  ange- 
führten Stellen  steht  in  den  Hdschr.  tempore  wie  Plaut.  P^pidic. 
406  und  Menaech.  1022  oder  tempori  wie  Plaut.  Captiv.  183, 
Titin.  22  und  Gell.  2,  29,  11,  aber  die  Herausgeher  sind  Ritschi 
zu  Suet.  vita  Terentii  ed.  Reiiferscheid  p.  507  gefolgt,  der  überall 
temperi  für  tempori  schreiben  will.  Vergl  dagegen  Bell,  De  loca- 
tivi  in  prisca  latinitate  vi  et  usu  p.  24  und  25.  —  Tempere  steht 
Plaut.  Mercat.  5,  4,  30  (990),  vergl.  Bell.  a.  a.  0.  —  Tempori  hat 
C.  F.  W,  Müller  im  Cic.  Off.  3,  14,  58  geschrieben,  dafür  tempore 
Cic.  Off.  1,  29,  104,  wo  er  bemerkt:  »tempore  ist  neuerdings  in 
in  teilt pore  geändert,  weil  angeblich  »rechtzeitig«  nur  entweder 
tempori  oder  in  tempore  heifse;  s.  Verr.  2,  128;  Mil.  41:  Cael.  60; 
Fam.  7,  18,  1«,  vergl.  noch  Plaut.  Asin.  3,  3,  143  (733),  wo  Götz 
tempore  schreibt,  aber  Leo  tempori,  ferner  D.  Brut,  bei  Cic.  Ep. 
Fam.  11,  1,  4:  Horat.  Serm.  1,  5,  47;  Ovid  Remed.  Amor.  131 
und  Heroid.  4,  109:  Phaedr.  4,  2H,  32;  Symmach.  Epist.  7,  78; 
Inscr.  de  l'Alg.  3241  u.  a. 

Vesperi,  vergl.  Prise.  15,  2,  6  S.  1006  (11  64,  21)  und  15,  3, 
15  S.  1012  (II  72,  5),  der  vesperi  für  einen  Dativ  hält  und  mit 
sorti  und  ruri  vergleicht,  und  15,  5,  33  S.  1020  (II  85,  12)  sagt 
er:  similiter  »railitiaei<  in  loco  solum  invenitur  quomodo  »vesperi« 
in  tempore.  Serv.  zu  Verg.  Aen.  1,  374:  cum  autem  »vesperi« 
dicimus,  adverbium  temporis  est.  Vesperi  haben  Plaut.  Bacch. 
2,  3,  62  (296):  Mil.  Glor.  2,  5,  29  (440);  Poenul.  prol.  114  in  der 
Anführung  bei  Charis.  2,  13  S.  197  (223,  20),  in  den  Hdschr.  des 
Plautus  vespere:  Rud.  1,  2,  91  (9i):  2,  4,  4  (417):  ein  Komiker 
(ed.  Ribbeck  II  p.  113  v.  2)  bei  Cornific.  1,  9,  14;  Tereut.  Andr. 
4,  4,  29  (768)  und  Heaut.  1,  1,  15  (67);  Varro  R.  R.  2,  4,  15; 
2,  5,  17:  2,  9,  10;  3,  7,  9;  Claud.  Quadrig.  (fr.  75  ed.  Peter 
p.  231,  4)  bei  Lactant.  in  schob  ad  Stat.  Theb.  8,  1:  Cicer.  de 
erat.  2,  3,  13;  pro  Milon.  20,  54;  Ep.  Fam.  7,  3,   1 :  9,  2,   1 ;  1 1, 


—    650    — 

27,  1:  16,  6,  2;  ad  Q.  fr.  2,  1,  1;  3,  2,  1  im  Med.  m.  sec.  (m.  pr. 
vespern);  Ep.  Att.  7,  4,  2;  7,  2.3,  1;  8,  5,  1;  8,  6,  1;  8,  9,  4; 
10,  4,  7;  10,  10,  3;  10,  11,  4;  12,  16;  13,  47b,  1;  13,  52,  1; 
15,  9,  1;  15,  IJ,  4;  16,  8,  1;  Acad.  1,  1,  1;  Cato  Mai.  16,  38 
(im  Erf.  vespere);  D.  Brut,  bei  Cic.  Ep.  Farn.  11,  1,  1;  Liv.  28, 
14.  7;  Plin.  N.  H.  2,  70,  71  (178);  18,  26,  64  (234)  zweimal; 
18,  26,  66  (246);  18,  26,  66  (247);  18,  26,  66  (248);  18,  27,  67 
(255)  dreimal;  18,  29,  69  (288);  18,  31,  74  (310);  18,  31,  74 
(313);  28,  12,  53  (194);  30,  6,  16  (50);  Suet.  Vespas.  2;  Amm. 
Marceil.  14,  1,  9  u.  a.  —  Vespere  Varro  L.  L.  7,  3,  50;  9,  44, 
73;  R.  R.  2,  7,  8;  3,  9,  10;  Cic.  Ep.  Att.  11,  12,  1  (Wesenberg 
vesperi);  Colum.  11,  2,  36  im  St.  Germ,  und  11,  2,  45:  11,  2, 
51;  11,  2,  94;  Plin.  N.  H.  2,  15,  12  (61):  18,  2Q,  66  (250);  Suet. 
Aug.  94;  Solin.  53,  25  (im  St.  Gall.  und  Angelom.  vespero). 

Noch  werden  folgende  Formen  zu  den  Lokativen  gerechnet: 
Caput  obnubito,  arhori  infelici  suspendito  Cic.  pro  Rabir.  4,  13 
und  Liv.  1,  26,  6,  andere  sehen  darin  einen  alten  Ablativ,  andere 
einen  Dativ,  vergl.  C.  Wagener  a.  a.  0.  p.  19,  Hildebrand,  Dort- 
munder Progr.  1865  p.  5,  Kühnast,  Livian.  Syntax  p.  138,  West- 
hoff, Quaest.  gramm.  ad  Dracontii  carm.  p.  14.  —  Ferner  abditus 
carceri  Vell.  Paterc.  2,  91,  4,  womit  zu  vergleichen  ist  lateri  ab- 
didit  ensem  Verg.  Aen.  2,  553  und  humi  abdere  Flor.  4,  12,  31. 
—  Telluri  fafst  Ladewig  als  Lokativ  auf  im  Verg.  Aen.  12,  130 
defigunt  telluri  hostas  et  scuta  reclinat,  vergl.  dagegen  Wotke, 
Über  alte  Formen  bei  Vergil  in  den  Wiener  Studien  8  p.  134. 

d)  Domi  ist  der  Lokativ  eines  U- Stammes  (vergl.  Corssen, 
Aussprache  I  774),  entstanden  aus  domui,  einer  Form,  die  sich 
noch  erhalten  hat,  so  alienae  domui  Cic.  Tuscul.  1,  22,  51;  nostrae 
domui  wahrscheinlich  auch  Tuscul.  5,  39,  113;  domi  suae  Cic.  Off. 
3,  26,  99  und  Sallust.  Catil.  28,  1  ed.  J.  H.  Schmalz;  domui  Tacit. 
Ann.  16,  26;  domui  sum  Serv.  Art.  gramm.  7,  4.  kn  einer  Reihe 
von  Stellen  steht  domui  in  weniger  guten  Hdschr.,  so  Cic.  Catil.  1, 
8,  19  im  Erl.  und  in  drei  Lag.:  1,  9,  24  im  Duisb.,  Erl.,  Teg.  o, 
Rhenaug.  und  in  fünf  Lag.;  1,  13,  32  im  Benedictb.,  Rhenaug., 
Teg.  t  und  Lag.  46;  2,  6,  13  im  Teg.  t,  Rhenaug.  und  in  drei 
Lag.:  pro  Cael.  22,  54  im  Erf.:  pro  Milon.  7,  16  im  Teg.;  pro 
Deiot.  5,  15  im  Oehl:  Phil.  2,  3,  6  im  Bamb.:  Ep.  Att.  12,  25,  1 
im  Med.:  Coruif.  4,  30,  41  und  4,  54,  67  alienae  domui  in  der 
Aposiopesis:  Cic.  Ep.  Att.  12,  16  ist  domui  aus  der  ed.  Asc. 
pr.  und  Caes.  bell.  Gall.  1,  18,  6  aus  der  ed.  Ven.  bemerkt. 
In   der  Hdschr.    des  Cic.   de  rep.   1,  40,  63   ist  domo   mit   über- 


—    651     — 

geschriebenem  i,  worin  Otto  domoi  oder  domui  erkennen  will.  Bei 
lavol.  Dig.  34,  2,  39  §  1  ist  zweimal  im  Flor,  quod  domo  meae 
erit  als  Lokativ.  —  Domi  meae,  suae,  nostrae  im  alten  Latein, 
vergl.  Abrahm,  Studia  Plautina  p.  197  und  Bell.  a.  a.  0.  p.  22. 

NocHi  (von  Schweizer-Sidler,  Latein.  Gramm,  p.  170  auch  zu 
den  Lokativen  gerechnet)  wird  in  der  alten  Sprache  zuweilen  mit 
einem  Adjektiv  oder  Pronomen  fem.  gener.  im  Ablativ  konstruiert: 
so  hac  7wct.u  Plaut.  Amphitr.  1.  1,  116  (272);  Trinum.  4,  2,  27 
(868);  voctu  hac  Mil.  Glor.  2,  4,  28  (381).  im  cod.  Ambr.  nocte; 
intempesta  noctu  Afran.  (com.  105)  bei  Nonius  p.  207,  36;  Macrob. 
Sat.  1,  3,  16  noctu  futura.  cum  media  esse  coeperit,  welcher  Aus- 
druck bei  demselben  1,  4,  2:  1,  4,  17;  1,  4,  18  gerechtfertigt 
wird  durch  qua  noctu  concuhia^  welches  bei  Enn.  (Ann.  257  ed. 
L.  Müller),  durch  hac  noctu ^  welches  bei  demselben  (Ann.  157), 
und  durch  noctu  muitn^  welches  bei  Claud.  Quadrig.  (fr.  45  ed. 
Peter  p.  222,  6)  gelesen  wurde.  Die  Worte  des  Cato  R.  R.  1 56,  3 
ponito  pocillum  in  sereno  noctu  beweisen  nicht,  dafs  noctu  Mascul. 
ist,  da  in  sereno  als  Neutr.  von  noctu  zu  trennen  ist.  —  Für 
noctu  steht  auch  nox  als  Adverb,  in  einem  Zwölftafelgesetz  (8,  1 1 
ed.  Scholl  p.  144)  bei  Macrob.  1.  4,  19  (vergl.  die  Überschrift  zu 
Gell.  8,  1),  und  in  einem  Verse  des  Enn,  (Ann.  439  ed.  L.  Müller) 
bei  Priscian.  6,  18,  93  S.  724  (I  278,  15),  auch  media  nox  Lucil. 
(3,  22  ed.  L.  Müller;  98  ed.  Lachmann)  bei  Serv.  zu  Verg.  Aen, 
10,  244. 

Mit  noctu  ist  auch  dius  verbunden,  welches  nach  Corssen  eine 
Accusativ-,  nach  anderen  eine  Ablativbildung  sein  soll;  so  haud 
usquam  noctu  neque  dius  Plaut.  Mercat.  5,  2,  21  (862)  und  itoctu 
diusque  Titin.  (com.  13)  bei  Charis.  2,  13S.  185  (207,  17),  auch  allein 
quam  dius  Inschr.  bei  Henzen  6206.  Aus  dius  wurde  c/m,  welches 
gewöhnlich  »lange  Zeit«  bedeutet,  aber  auch  mit  noctu  verbunden 
wird,  so  diu  noctuque  Sallust.  lug.  38,  3  im  Par.  z.;  44,  5  in  der 
Anführung  bei  Fronto  exe.  Sallust.  1 ;  70,  1  im  Sen.  1  und  Rem.  2 
und  im  Guelf.  12  m.  sec.  (sonst  in  allen  diesen  Stellen  die^  vergl. 
noch  Brünnert,  De  Sallustio  imitatore  Catonis  Sisennae  aliorum- 
que  p.  30)  und  Tacit.  Ann.  15,  12  im  Medic. ;  noctu  diuque  Sallust. 
Histor.  bei  Gharis.  2,  13S.  185  (207,  17);  Tacit.  Bist.  2,  5  (im  Guelf. 
nocte  dieque,  und  Histor.  3,  76  in  allen  Büchern  noctu  dieque). 
—  Auch  in  Zusammensetzungen:  Quaudius  pro  quandiu  Consent, 
de  barbar.  et  metapl.  S.  14  (392).  —  Interdiu,  dafür  interdius: 
Plaut.  Asin.  3,  3,  9  (599);  Aulul.  1,  1,  33  (72);  Capt.  3,  5,  72 
(730);    Mosteil.  2,  2,  14  (444)    vergl.   Lorenz   z.  d.  St.;    Pseud.  5, 


—    652    — 

2,  8  (1298)  und  Rud.  prol.  7:  Cato  R.  R.  83,  ferner  Terent.  Adelph. 
4,  1,  15  (531)  im  Bemb.  und  bei  Donat.;  Varro  R.  R.  2,  10,  5 
im  cod  Polit.;  Gell.  17,  10.  11  im  Lugd.  maior.  —  Nudius  fertius 
hoc  significat,  nunc  est  dies  tertius,  item  nudius  quartus  sagt 
Charis.  1,  15  S  62  (81,  28);  nudius  tertius  compositum  ex  nunc  et 
die  tertio  Paul.  Festi  S.  17);  nudius  tertius  Cael.  (com.  74^)  und 
Afran  (com.  69)  bei  Charis.  2,  13  S.  185  (207,  20);  Cic.  Ep.  Att.  14, 
11,  1;  nudius  tertius,  quartus,  quintus,  sextusque  Plaut.  Mosteil. 
4,  2,  40  und  41  (956  und  957);  nwUus  quintus  Plaut.  Trucul.  2, 
6,  28  (509);  nudias  sextus  Plaut.  Trinum.  3,  2,  lOl  (727);  nudius 
tertius  decimus  Cic.  Phil.  5,  1,  2;  5,  2,  3.  Davon  abgeleitet 
nudius  tertiarius  locus  communis  M.  Caesar  an  Fronto  5,  59. 

e)  Die^  besonders  in  folgenden  Verbindungen :  diequarte  Pomp. 
(77)  bei  Gell.  10,  24,  5  und  Macrob.  1,  4,  22;  —  diequinfi  Cato 
(Orig.  4,  12  ed.  Jordan  p.  21,  2  =  fragm.  86  ed.  Peter  p.  78,  8) 
und  Cael.  Antipat.  (fr.  25  ed.  Peter  p.  154,  8)  bei  Gell.  10,  24,  6 
und  7;  Macrob.  Sat.  1,  25  und  26;  bei  letzterem  giebt  der  cod. 
Bamberg,  in  der  Stelle  des  Cael.  Antipat.  diequinte;  —  die  sep- 
finii  Plaut.  Menaech.  5,  9,  94  (1156)  vergl.  Brix  z.  d.  St  und  die 
esse  septimei  Persa  2,  3,  8  (260);  —  dienoni  populo  Romano 
Quiritibus  Compitalia  erunt  in  dem  Edictum  des  Prätors,  und 
ähnlicher  Ausdrücke  bediente  sich  Augustus  öfter  in  seinen  Briefen, 
vergl.  Gell.  10,  24,  2  und  3;  Macrob.  Sat.  1,  4,  20  und  27;  — 
die  crastiiii  Plaut.  Mostell.  4,  1,  25  (881),  im  decurt.,  Vat.  und 
Leipz.  di  crastini;  Gell.  2,  29,  7;  Macrob.  1,  3,  16,  vergl.  Gell. 
10,  24,  8;  Macrob.  1,  4,  20  und  25;  Th.  Bergk,  Beiträge  zur  lat. 
Gramm.  1,   146;  —  die  prlstini  Gell.  10,  24,  8  und  10;  Macrob.  1, 

4,  23;  —  dieproximi  Cato  (Orat.  reliqu.  19,  7  ed.  Jordan  p.  50,  3) 
bei  Gell.  10,  24,  10  und  Nonius  p.  153,  8.  Nach  Gell.  10,  24,  10 
und  Macrob.  I,  4,  24  war  ein  Unterschied  zwischen  diequarte  und 
die  quorto:  hoc  igitur  intererit,  ut  »die  quarto«  quidem  de  prae- 
terito  dicamus,    »diequarte«  autem  de  futuro,   auch  bei  Charis.  I 

5.  62  (<S1,  29)  heifst  es:  sed  quaeritur  de  futuro  utrum  dicendum 
sit  die  quarto  et  die  quinto  an  diequarte  et  diequinte,  Vergl. 
Fleckeisen,  Zur  Kritik  der  altlatein.  Dichterfragm.  bei  Gell.  p.  29; 
Corssen,  Aussprache  I  p.  775 ;  Bell.  a.a.O.  p.  26;  C.  Wagener 
a.  a.  0.  p.  25—28. 

Cotidie  besser  beglaubigt  als  quotidie,  C.  I.  L.  5,  532  Z.  18; 
I.  Neap.  4496;  Qu.  Caepio  bei  Charis.  2,  13  S.  174  (193,  20),  die 
nämliche  Stelle  fübrt  Charis.  S.  177  (196,  8)  als  Beleg  für  cotidio 
an;  Cic.  pro  Rose.  Am.  9,  26  im  lielmst. ;  Verr.  Acc.  1,  49,  129; 


—     653     — 

3,  96,  223  und  4,  8,  18  im  Vat.  Palimps.;  4,  3,  5  im  Reg.,  Guelf. 
1  und  2  und  cod.  Lamb. ;  5,  28,  71  im  lieg.,  5,  31,  81  im  Vat. 
Palimps.  und  Reg.:  de  imper.  Cn.  Pomp.  2,  4  im  Pal.;  pro  Clueut. 
15,  44  und  au  anderen  Stellen  im  Salzb. ;  Phil,  1,  2,  5  im  Bern., 
Gud.  und  Teg.,  und  2,  19,  47  im  Bern,  und  Teg.  (in  beiden  Stellen 
cottidie  im  Vat.  und  Bamb.);  Fronto  ad  M.  Caes.  3,  13  und  ad 
Anton.  Imp.  1,  2  S.  95  Nab..  Prise.  18,  25,  251  S.  1193  (II  334,  9) 
zweimal  (das  zweitemal  im  Par.  R  und  Bern.  m.  sec.  quotidie) ; 
cottidie  CLL.  1,  206,  16;  4,  1939;  6,  1783  Z.  32;  edict.  Dioclet. 
de  pretiis  rer.  venal.  exerapl.  Aegypt.  Z.  9;  Plaut,  Men.  1,  1,  15 
(91)  im  vet.  und  decurt. ;  Pseud.  3,  2,  53  (849)  in  denselben  und 
im  Ambr.;  Prise.  18,  25,  231  S.  1188  (II  323,  5)  im  Par.  R  m. 
pr.  und  Voss,  (im  Par.  R  und  Wien.  N  m.  see.  cotidie),  dafür 
cottidiae  I.  Neap  6058  Z,  25  (so  auch  cotidianus  Plaut,  Trin.  4, 
2,  95;  Cic.  pro  Rose.  Am.  5,  11  im  Heimst.;  pro  TuU.  54;  divin, 
in  Caec.  3,  9  im  Guelf.  1  und  2;  Verr.  Ace.  1,  49,  129  zweimal 
im  Vat.  Palimps.;  4,  8,  18  im  Reg.,  Guelf.  1  und  2  und  Leid, 
und  in  den  codd.  Lamb.;  pro  Font.  17,  37  (21,  47)  im  Vat.,  pro 
Caec.  5,  14  im  Tur.  Palimps.  und  leg.;  18,  52  und  32,  92  im 
Teg.;  pro  Cluent.  4,  11  im  Salzb.;  Fronto  ad  M.  Caes.  3,  15,  und 
cottidianus  I.  Neap.  6828  Z.  8;  Plaut.  Merc.  2,  3,  04  (398);  Cic. 
Verr.  4,  49,  109  im  Reg.;  de  imper.  Cn.  Pomp.  1,  2  im  PaL) 
Quint.  1,  7,  6  zählt  es  zu  den  frigidiora,  quotidie  für  cotidia  zu 
sagen:  frigidiora  bis  alia,  ut  »quidquid«  c  quartam  haberet,  ne 
interrogare  bis  videremur,  et  »quotidie«  non  »cotidie«,  ut  sit  quot 
diebus:  verum  haec  iam  etiam  inter  ipsas  ineptias  evanuerunt; 
Marc,  Victor.  Ars  gramm.  S.  2460  (13,  22)  bezeugt,  dafs  cotidie 
geschrieben  werde,  obgleich  es  a  quoto  die  herkomme.  Ja  Vel. 
Long.  S.  2237  (79,  18)  und  Papirian  bei  Cassiod.  de  orthogr. 
S,  2290  (158,  18)  wollen  sogar  cotidie  damit  rechtfertigen,  dafs  es 
nicht  a  quoto  die,  sondern  a  contineuti  die  abgeleitet  sei.  Jedoch 
Cornut.  bei  Cassiod.  de  orthogr.  S.  2283  (149,  7)  sagt:  quotidie 
sunt  qui  pro  eo  cotidie  scribant,  quibus  peccare  licet  desinere, 
si  scient  quotidie  [inde]  tractum  esse  a  quot  diebus,  hoc  est  Om- 
nibus diebus  und  Albin.  de  orthogr.  S.  2344  (308,  25):  quotidie 
adverbium  numeri  per  q  scribendum  est,  non  per  c,  ut  quot 
diebus:  cotidie  adverbium  continuationis  per  c  et  o  dicitur  et 
scribitur,  non  per  q,  quia  non  a  quota  die,  sed  a  continenti  die 
dictum  est,  Priscian.  18,  25,  231  S.  1188  (II  323,  5)  und  18, 
25,  251  S.  1139  (II  334,  9)  vergleicht  das  Wort  mit  barjfiipat 
und  oaat  rjp.ipai  d.  i.  quot  dies.     Quot  dies  in  gleicher  Bedeutung 


—     654    — 

wie   oa-r^iiipai   hat   Apul.  Met.  11,  22   S.  800    (im   Flor.  3,   Guelf. 
und  Dresd.  quod  dies). 

Hodie  rechnen  Corssen  Aussprache  II  p.  855  und  Schweizer- 
Sidler,  Latein.  Gramm,  p.  168  zu  Ablativen,  »wenn  nicht  die  Kürze 
des  0  eine  andere  Erklärung  notwendig  erscheinen  läl'st,«  vergl. 
Ribbeck,  Partikeln  p.  3.  Eine  verlängerte  Form  hocedie  erwähnt 
Mar.  Victor.  1,  4,  10  S.  2457  (9,  19),  welche  C.  F.  W.  Müller 
(Nachträge  zur  Plautin.  Prosodie  p.  131)  für  Plautus  bezweifelt. 
Über  hodieque,  vergl.  J.  H.  Schmalz,  Antibarbarus  von  Krebs  I 
p.  597. 

Perendie,  vergl.  Corssen  a.  a.  0.  II  p.  855 ;  Ribbeck  a.  a.  0. 
p.  44,  45:  Ebrard  a.  a.  0.  p.  606.  Charis.  I  S.  62  (81,  30)  ver- 
gleicht perendie  mit  diequarte  et  diequinte  und  I  S.  191  (215,  15) 
sagt  er:  perendie,  quasi  perea  die,  qnod  notaveruut  grammatici, 
quia  cum  de  futuro  dicimus,  diem  novissimo  loco  damus,  non  ut 
die  quarto.   Isidor  5,  30,  22  erklärt:  perendie,  id  est  per  ante  diem. 

Postridie,  vergl.  Ebrard  p.  606,  dafür  auch  einmal  postriduo 
Plaut.  Mil.  Glor.  4,  2,  90  (1082). 

Pridie,  vergl.  Ebrard  p.  606;  Isid.  5,  30,  21  sagt:  pridie, 
quasi  priore  die. 

f)  Quotanm's  sehr  häufig,  dafür  quofquot  amns  Varro  L.  L. 
5,  4,  37;  5,  4,  39;  5,  4,  40:  9,  18,  24  überall  im  Flor,  und 
meistens  im  Kopenh.,  und  Alfenus  bei  Gell.  6  (7),  5,  1;  und  quot 
annos  Cic.  Nat.  Deor.  2,  52,  130  im  Leid.  C  und  Erlaug,  (in  den 
Leid.  A  B,  im  Wien,  und  Pal.  quod  a.,  aber  in  den  drei  ersten  mit 
der  Korrektur  quot).  Für  quotannis  ist  in  Inschr.  und  Hdschr. 
öfter  quodannis,  wie  CLL.  2,  1174  Z.  5;  2,  4514  Z.  16;  3,  754 
Z.  20;  5,  4017;  5,  4410;  5,  4448;  5,  4449;  5,  5272  Z.  16  und 
Z.  22;  5,  5878;  5,  5907;  5,  7906;  6,  313;  6,  1872a  Z.  12; 
I.  Neapol.  189:  2529;  2575;  Cenotaph.  Pis.  Taf.  1  Z.  16;  28  und 
Taf.  2  Z.  33;  Orell.  686  Z.  18  (daselbst  Z.  9  quotannis):  1368  Z.  7; 
3999;  Henzen  7116;  Cato  R.  R.  47  zweimal:  73  und  143,  3  im 
cod.  Polit.;  Varro  R.  R.  1,  22,  4  und  2,  4,  10  in  demselben;  Cic. 
Verr.  3,  51,  120  in  den  Lag.  29  und  42:  5,  20,  51  und  5,  47, 
123  im  Reg.:  4,  47,  104  im  Reg.  m.  pr. ;  de  imper.  Cn.  Pomp. 
23,  67  im  Teg.;  Verg.  Eclog.  1,  42  im  Rom.  m.  pr.  und  Palat. ; 
Eclog.  5,  67;  Georg.  2,  398  und  3,  71  im  Rom.,  Palat.  und  Gud. ; 
Eclog.  5,  79  und  Georg.  1,  198  im  Rom.:  Eclog.  7,  33  in  den 
sched.  Veron.  rescr. ;  Aen.  5,  59  im  Palat.  und  Gud.;  6,  21  im 
Med.  m.  pr.,  Rom.,  Palat.  und  Gud.,  wie  auch  quodquod  annis 
CLL.  5,  7450  und  I.  Neapol.  74. 


—     655     — 

Wie  quot  auuis  oder  quotannis,  so  wurde  auch  guot  diebus 
und  quot  laensihus  gesagt,  so  novissime  Pomponius  scribit  nihil 
intere&se,  utrum  in  annos  singulos  vel  quotannis  an  in  singulos 
menses  vel  <juot  mensilms  an  in  singulos  dies  vel  quot  diebus 
legetur  Ulpian.  Dig.  36,  2,  13  §  6  und  ut  in  vicem  eorum  num- 
mum  quotannis  vel  quotmensihus  acciperet  derselbe  Dig.  2,  15,  8 
§  24.  Quot  meusibus  für  singulis  mensibus  haben  Cato  R.  R.  43,  2 
und  Vitruv  9,  2  (4),  3;  10,  2  (7),  15,  dafür  quotquot  mensibus 
Varro  L.  L.  5,  8,  47  und  R.  R.  3,  7,  5.  —  Quot  kalendis  hat 
Plaut.  Stich.  1,  2,  3  (60),  im  vet.,  decurt.  und  Vat.  quod  calen- 
dis  oder  kalendis. 

Forts,  vergl.  J.  H.  Schmalz,  Antibarbarus  von  Krebs  I  p.  549. 

9.    II.    Lokative  von  Pronominalstämmen. 

a)  Hie  vom  Pronominalstamme  ho  (vergl.  Corssen,  Aussprache 
I  p.  774):    daneben  auch    heic   CLL.    1,   551;    1,  590;    1,  1007; 

1,  1009:  1,  1297  (heicei),  vergl.  Mommsen  und  Ritschi  Opusc.  IV 
p.  110;  heic  schreibt  auch  L.  Müller  Lucil.  9,  15  (hoc  illi  factumst 
uni:  teuue  heic  facies  i:  Lachmaun  322  tenue  hoc  facies  i)  bei 
Vel.  Long,  de  orthogr.  S.  2220,  wo  Keil  (p.  56,  11)  hoc  hat; 
ferner  Lucil.  29,  117  heic  tum  conventus  tela  insidiasque  locavi 
(während  Lachmann  1041  haec  tu  conventus  tela  insidiisque  loca 
vim  schreibt)  bei  Nonius  p.  271,  22,  wo  jetzt  L.  Müller  heic  tum 
conventus   tela  insidiaeque  locavi  gesetzt   hat;    Plaut.  Mercat.  2, 

2,  36  (307);  2,  3,  130  (467).  Heice  steht  CLL.  1,  1049,  auch 
L.  Müller  hat  Lucil.  9,  21  diese  Form  geschrieben ,  Lachmann 
(324)  huic,  Keil  aber  im  Terent.  Scaur.  S.  2255  (p.  19,  1),  wo  die 
Stelle  aus  Lucilius  überliefert  ist,  hisce. 

Illic  gewöhnlich,  bei  Paul.  Festi  p.  196,  6  auch  oUic,  daneben 
wird  illi  von  Donat.  zu  Terent.  Phorm.  1,  2,  41  {Uli  pro  ibi,  ut 
»illi  mea  tristia  factao.  Et  nota  illi  pro  illic),  zu  Hecyr.  1,  2,  19 
(legitur  et  illi,  ut  sit  circumflexus  accentus  et  significet  illic,  ut 
»illi  mea  tristia  facta«.  Et  absolutum  est)  und  zu  Adelph.  1,  2, 
36  (errant  qui  putent  illi  esse  pronomen,  cum  sit  adverbium  loci, 
ut  »illi  mea  tristia  facta  degeneremque  Neoptolemum  narrare  me- 
mento«.  Illi  ergo  ibi,  ubi  ille  peccat.  Quare  quidam  etiam  li 
syllabam  discretionis  causa,  ut  locum  significet,  corripiunt)  als 
Adverb,  anerkannt,  er  führt  dafür  Verg.  Aen.  2,  548  an.  Das- 
selbe haben  Plaut.  Amphitr.  prol.  133;  1,  1,  93  (249);  Capt.  2, 
2,  27  (277);  2,  2,  28  (278);  2,  2,  64  (314);  2,  2,  73  (323);  2,  2, 
80  (330);  2,  2,  84  (334);  2,  2,  91  (341);  Epid.  2,  2,  33  (217); 
Mosteil.  1,  4,  3  (315);  1,  4,  14  (327);  3,  2,  100  (787);  3,  2,  105 


-   -656     - 

(792);  Menaech.  5,  7,  7  (996);  Mil.  Glor.  2,  3,  17  (288);  3,  2,  36 
(850);  4,  6,  64  (1279);  Mercat.  1,  1,  97;  Poenul.  1,  2,  123  (336); 

1,  2,  124  (337);  5,  4,  24  (1195)  ;  Persa  2,  2,  8;  2,  2,  9;   Pseud. 

2,  4,  68  (758);  5,  1,  28  (1273);  Rud.  2,  6,  57  (541);  Trinum.  2, 

4,  71  (472);  2,  4,  129  (530):  2,  4,  154  (555);  Terent.  Andr.  4,  1, 
14  (638)  nach  Donat.  (in  den  Hdschr.  illic);  4,  4,  6  (745);  Pborm. 

1,  2,  41  (91)  im  Bemb.  m.  pr.  und  4,  1,  6  (572)  im  Bemb.  und 
Ambr.  m.  pr.;  Hecyr.  5,  3,  4  (802);  Adelpb.  4,  1,  9  (525);  4,  6,  4 
(716)  im  Hemb.  m.  pr.;  Caecil.  (com.  77)  bei  Fest.  p.  317;  Turpil. 
(com.  9)   bei  Nonius  p.  392,  26;    Gell.  5,  1,  1;    Apul.  Met.  4,  13 

5.  267).  An  mehreren  Stellen  ist  des  Versmafses  wegen  das  über- 
lieferte illic  mit  Uli  vertauscht,  wie  Plaut.  Capt.  2,  2,  11  (261); 
Stich.  5,  3,  2  (675);  Terent.  Hecyr.  1,  2,  19  (94);  2,  1,  20  (217); 

3,  4,  24  (438)  und  Adelph.  4,  2,  38  (577).  In  dem  Briefe  des 
Caelius  an  Cicero  Ep.  Fam.  8,  15,  2  ist  im  Medic.  illi  (vor  Cae- 
saris,  an  welcher  Stelle  das  c  von  illic  leicht  ausfallen  konnte); 
illi  ist  bei  Quintil.  6,  2,  36  im  Ambr.,  Flor.,  Bamb.  und  Münchn. 

Tstic,  vergl.  Hand,  Tursell.  3  p.  461 ;  isti  als  Adverb,  bei  Plaut. 
Curcul.  3,  64  (434):  Epidic.  5,  2,  56  (721);  Mil.  Glor.  2,  2,  27 
(182);  2,  2,  100  (255);  Mosteil.  3,  2,  53  (741);  5,  2,  22  (1143); 
Rud.  4,  4,  34  (1078);  4,  4,  38  (1082);  bei  Ennius  schreibt  Ribbeck 
trag.  303  ilico  isti  (L.  Müller  fab.  309  ilico  istim  und  G.  F.  W. 
Müller  Cic.  Tuscul.  3,  12,  26,  wo  diese  Stelle  überliefert  ist,  ilico 
istic);  Turpil.  (105)  bei  Monius  p.  325,  5.     Isti  auch  bei  Verg.  Aen. 

2,  661  nach  der  Auslegung  von  Servius  z.  d.  St.  und  zu  Aen.  11, 
422  und  von  Pompei.  Comment.  S.  341  (247,  34);  Aen.  10,  557 
im  Bern.  c.  m.  pr.,  (Ribbeck  schreibt  au  beiden  Stelleu  isti,  die 
anderen  Herausgeber  des  Virgil  nur  an  der  ersten  Stelle);  Liv. 
1,  47,  3  im  Par.  m.  pr.  (vor  cum),  die  Herausgeber  haben  istic; 
Apul.  Met.  4,  13  S.  267;  Commod.  Instr.  1,  26,  9.  Eine  abge- 
kürzte Form  Stic  findet  Cic.  pro  TuU.  8,  20  im  Ambr.  Palimps., 
die  Herausgeber  haben  istic,  dagegen  hat  Huemer  stie  Sedul.  Carm. 
4,  122  socia  stic  puppis  erat  geschrieben,  vergl.  über  die  gekürzten 
Formen  des  Prouom.  istic  p.  402  u.  403. 

Sic  ist  genau  so  gebildet  wie  hie;  wie  die  ältere  Form  hei— c 
aus  dem  Lokativ  des  Pronominalstammes  ho  und  dem  deiktischen 
c(e)  besteht,  so  auch  sei  — c,  welches  sich  CLL.  1,  318  findet, 
aus  dem  Pronominalstamm  so  (vergl.  Corssen,  Aussprache  I  p.  777) 
und  dem  deiktischen  c(e),  vergl.  Corssen  a.  a.  0.  II  p.  844.  Aus 
seic  ist  dann  sie  geworden,  welches  die  übliche  Form  blieb;  da- 
neben findet  sich  aber  auch  eine  Form  si  ohne  das  deiktische  c, 


—     657     — 

welche  noch  in  gewissen  Verbindungen,  wie  Dombart  in  den  Blättern 
f.  d.  Bayr.  Gymn.-Wesen  1880  p.  39  wahrscheinlich  gemacht  hat, 
als  die  alte  Form  des  lokativen  Adverbs  vorkommt,  so  z.  B.  si 
dis  immortalibus  placet  Cic.  pro  Rose.  Amer.  36,  102  (Donat.  zu 
Terent.  Eun.  5,  3,  10  si  dis  placet  ^proprium  est  exclamantis 
propter  iudignationem  ahcuius  rei«),  vergl.  damit  die  ähnlichen 
Wendungen  sie  visum  superis  Ovid.  Met.  1,  366  und  sie  di  vo- 
luistis  Verg.  Aen.  5,  50;  vergl.  Landgraf  zu  Cic.  Rose.  Am.  36, 
102  p.  321  u.  322. 

Ut,  uti,  iitei,  entstanden  aus  u  (vergl.  Corssen,  Krit.  Nach- 
träge p.  26,  27)  und  der  »maskulinen  oder  neutralen  Lokativform 
des  demonstrativen  Pronominalstammes  ursprünglich  ta-,  Griecb. 
zo-^  (vergl.  Corssen,  Aussprache  I  p.  779).  Von  den  genannten 
Formen  scheint  utei  die  älteste  zu  sein,  dieselbe  findet  sich  Ep. 
d.  Bacc.  CLL.  1,  196  (186  v.  Chr.);  L  rep.  1,  198  (123—122 
v.  Chr.);  t.  Gen.  1,  199  (117  v.  Chr.);  t.  agr.  1,  200  (111  v.  Chr.) 
u.  a.,  vergl.  Corssen  a.  a.  0. ;  für  uti  mag  die  älteste  Belegstelle 
t.  Baut.  CLL.  1,  107  (133-118  v.Chr.)  sein,  später  findet  es 
sich  auch  in  den  Texten  neben  ut^  welches  die  gebräuchlichste 
Form  wurde.  Die  lokale  Bedeutung  »woa  ist  nachweisbar  bei 
CatulL  11,  3;  17,  10;  Cic.  Arat.  233;  Verg.  Aen.  5,  329,  wohl 
auch  Ovid.  Met.  1,  15  utque  fuit  tellus,  illic  et  pontus  et  aer. 
Vergl.  Diom.  S.  406  (408,  \Q)  ut  modo  loci  et  significat  ubi,  ut 
est:  caesis  ut  forte  iuvencis  (vergl.  Aen.  5,  329),  M.  Haupt,  Opusc. 
2  p.  198,  Riese  zu  Catull.  p.  26.  Komposita  sind:  utut^  utcum- 
que,  utpote^  utputa  (gewöhnlich  getrennt  geschrieben  ut  puta,  vergl. 
die  Beispiele  bei  J.  H.  Schmalz  im  Antibarbarus  von  Krebs  II 
p.  392);  sicut(i)\  velut{i)\  prout;  praeut\  utinavi]  utique  und  auch 
uteique  (vergl.  Corssen  a.  a.  0.  I  p.  779);  neutiquam  hat,  wie  neu- 
ter  (vergl.  p.  545),  nicht  den  Diphthong,  sondern  lautet  ne — uti- 
quam,  wie  es  auch  bei  den  Komikern  stets  zu  trennen  ist,  schon 
Bentley  bemerkt  zu  Ter.  Hecyr.  1,  2,  50  ne  utiquam;  ita  semper 
scribendum.  So  Enn.  (Fab.  250  ed.  L.  Müller)  bei  Cic.  Acad.  2, 
17,  52  und  2,  27,  88;  Plaut.  Capt.  3,  4,  54  (586);  Mil.  Glor.  3, 
1,  37  (586);  Mercat.  3,  4,  14  (599)  und  Poenul  1,  1,  71  (199); 
Terent.  Andr.  2,  1,  30  (330),  vergl.  Meifsner  und  Spengel  z.  d.  St.; 
Heaut.  2,  3,  116  (357);  Hecyr.  1,  2,  50  (125);  3,  3,  43  (403); 
neutique,  welches  in  der  ersten  Silbe  ohne  Zweifel  ebenso  wie 
neutiquam  gesprochen  wurde,  ist  Cod.  Theod.  15,  2,  3  geschrie- 
ben, bei  Liv.  4,  27,  10  und  7,  12,  11  steht  es  in  drei  Pal.  und 
mehreren  anderen  Büchern,  30,  11,  2    im  Voss,  und  in  den  Lov. 

Neue -Wagener,  Lat.  Formenlehre.     II.     3.  Aufl.  42 


—     658     — 

2  und  3,  doch  in  den  vorzüglichsten  Hdschr.  des  Liv.  ist  auch  in 
diesen  Stellen  neutiquam  oder  neuticam,  und  so  hat  Gothofr.  auch 
im  cod.  Theodos.  geschrieben. 

Prei^  pri  wird  von  Corssen  a.  a.  0.  I  p.  780—782  als  ein 
Lokativ  erklärt,  Fest.  p.  226  sagt:  jjri  enim  antiqui  pro  prae 
dixerunt.  Wir  finden  pri  in  den  Adverbien  pridie  vergl.  p.  654 
und  pridem. 

b)  Andere  Adverbia  von  entsprechender  Bedeutung  gehen  auf 
— hi  aus,  welches  an  die  altgriechische  Endung  von  Substantiv- 
bildungen  (pt.  erinnert.     So  ist  gebildet  von: 

Is:  ibi  (archaistisch  auch  ibei  CLL.  1,  204  col.  2  Z.  10) 
mit  den  Kompositis:  inibi,  interibi,  postibi,  nullihi.  Über  die 
Komposita  spricht  Rebling,  Versuch  einer  Charakteristik  der  röm. 
Umgangssprache  p.  19  und  führt  mit  Recht  an,  dafs  die  adver- 
bialen Verbindungen  mit  ibi  aus  der  alten  Zeit  in  der  Volks- 
sprache sich  noch  erhalten  haben.  So  kommt  inibi  vor  bei  Plautus, 
Caecilius,  Pacuvius,  Afranius,  Cato,  Varro,  Cicero  (leg.  agr.  1,  20 
und  Philipp.  14,  5),  Auct.  bell.  Afr.,  Fronto,  Gellius,  Apuleius, 
Cassian,  lordanes  und  Alcimus  Avitus ;  interibi  bei  Plautus  (vergl. 
Brix  zu  Mil.  Glor.  v.  104),  Afranius,  Gellius  und  Apuleius;  postibi 
nur  bei  Plautus  (vergl.  Lorenz  zu  Mil.  Glor.  v.  1418);  nullibi  wird 
aufser  in  den  Gloss.  Labb.  137  c  und  121  d  als  Übersetzung  von 
oudafiou  nur  lul.  Valer.  1,  8  (p.  7,  28  ed.  Kubier)  und  in  der 
Epitome  lul.  Valer.   ed.  Zacher  p.  11,  7   gelesen:   bei  Vitruv.   7, 

1,  4  ist  nullibi  ein  unnützer  Zusatz  aus  dem  cod.  Franek. 

Idem;  ibidem^  bei  Plautus  einigemale  ibidem  gemessen,  ebenso 
bei  luvencus  und  Paulinus  Nolanus. 

Quis  oder  qui:  ubi;  alt  cubi  (vergleiche  Georges,  Latei- 
nische Wortformen  p.  711),  welches  als  Infinitum  erhalten  ist 
in  sicubi,  wie  Cato  R.  R.  6,  3;  Terent.  Eun.  3,  1,  13  (403); 
Cic.  pro  Balb.  14,  32;  Ep.  Att.  15,  29,  1  und  Tuscul.  1,  43,  103; 

2,  11,  26;  Verg.  Georg.  3,  332;  3,  333;  Aen.  5,  677;  Liv.  3,  63,  3; 
6,  26,  6;  7,  13,  4;  9,  41,  18;  21,  50,  3;  28,  20,  4;  42,  50,  7; 
42,  64,  10;  Colum.  5,  4,  3;  5,  5,  16;  8,  13,  3;  10,  296  und  arb. 
10,  3;  Valer.  Flacc.  4,  105;  6,  306;  Quintil.  8,  3,  69;  Stat.  Silv. 
5,  3,  42  und  Achill.  2,  409 ;  Tacit.  Agric.  37 ;  Suet.  Caes.  26  und 
Calig.  3;  Apul.  Met.  2,  4  S.  9  4;  Ulpian.  Dig.  3,  1,  1  §  10:  Paul. 
Dig.  22,  6,  9  im  Eingang;  Claudian.  Rapt.  Proserp.  3,  164  —  in 
necubi  Varro  R.  R.  1,  45,  2;  2,  2,  19:  Caes.  bell.  Gall.  7,  35,  1; 
bell.  civ.  2,  33,  2  im  Par.  2,  Leid.  1  und  Scaliger  (sonst  neu); 
Sallust.  lug.  55,  3;  Liv.  22,  2,  3;  22,  16,  5;  22,  28,  8;  25,  33,  9; 


-     659     - 

38,  49,  7;  Colum.  2,  2,  25;  2,  18,  4;  3,  13,  10;  12,  53,  3;  Lucan. 
9,  1058;  Curt.  8,  5,  4;  Apul.  de  mag.  48  S.  506;  Tertull.  advers. 
Prax.  I;  Lactant.  Opif.  Dei  11,  17  —  in  nuncubi  Varro  R.  R.  2, 
5,  2;  3,  2,  4  und  Autbol.  Lat.  ed.  Burmann  2,  119  (Meyer  109; 
Riese  779;  App.  Verg.  ed.  Ribbeck  p.  193;  Baebrens  1  p.  125) 
V.  28  nacb  dem  Vorschlage  von  Scaliger,  aber  numcubi  Terent. 
Eun.  1,  2,  83  (163).  —  Zweifelbaft  ist,  ob  cubi  relativisch  zu 
fassen  ist  bei  Plaut.  Trinum.  4,  2,  89  (934)  und  Trucul.  2,  4,  9 
(360),  an  beiden  Stellen  hat  Ritschi  cubi  geschrieben,  aber  die 
neuest.  Herausgeb.  ubi  hergestellt.  Vergl.  Ritschi,  Rhein.  Mus.  1870, 
25  p.  306.  —  Aus  ubs  für  *ubis  mit  que  entstand  usque,  vergl. 
Corssen  a.  a.  0.  II  p.  888,  Thielmann  in  Wölfflins  Archiv  5  p.  438. 

Alis  (vergl.  p.  531):  alibi,  vpas  sehr  oft  vorkommt. 

Ali'quis:  alicubi\  wofür  Caesell.  bei  Cassiod.  de  orthogr.  S.  2314 
(203,  2)  die  Sehreibung  aliquobi  empfiehlt,  obgleich  die  Aussprache 
mit  derselben  nicht  übereinstimme,  und  aliubi.  Von  diesen  beiden 
Formen  hommt  alicubi  vor  bei  Terent.  Adelph.  3,  4,  7  (453);  Cic. 
pro  Flacc.  29,  71;  Acad.  1,  6,  24:  Atticus  bei  Cic.  Ep.  Att.  9,  10,  7; 
Sen.  de  trauquill.  2,  2;  Quint.  10,  1,  9;  Plin.  N.  H.  10,  11,  14  (30); 
Suet.  de  grammat.  7  (p.  260,  23  ed.  Roth);  Callistr.  Dig.  14,  2,  4 
§  2;  Ulpian.  Dig.  19,  5,  15;  Hieronym.  praef.  ad  Chron.  Euseb.  — 
Öfter  findet  sich  aliubi,  so  CLL.  1.  200  Z..86  (aliubei);  Varro 
R.  R.  1,  44,  1:  Senec.  Contr.  2,  5  (13),  8;  Senec.  Epist.  35,  4; 
89,  21;  de  benef.  I,  5,  5;  3,  6,  2;  6,  33,  2;  de  ira  3,  6,  3; 
Petron.  45;  Plin.  N.  H.  2,  47,  46  (120);  5,  27,  27  (99);  9,  42, 
66  (142);  9,  54,  79  (168);  11,  14,  14  (33);  11,  37,  51  (138);  11, 
37,  88  (217);  12,  14,  32  (58);  12,  14,  32  (65);  13,  4,  7  (28); 
13,  7,  14  (56):  13,  24,  46  (129);  14,  1,  3  (14);  17,  2,  2  (15); 
17,  19,  31  (140);  17,  21,  35  (155);  22,  18,  21  (45);  33,  4,  23 
(80);  34,  14,  41  (145);  35,  15,  51  (178);  36,  7,  12  (59);  36,  27,' 
68  (200);  37,  6,  24  (90);  37,  9,  51  (135);  Terent.  Clement.  Dig. 
35,  1,  64  §  1;  Marcian.  Dig.  48,  24,  2;  Charis.  2,  13  S.  164 
(184,  24). 

Quisnam'.  ubinam. 

Quisque:  ubique. 

Quicumque:  ubicumque  (ubiquomque),  in  der  Tmesis  bei  Plaut. 
Bacch.  2,  3,  18  (252):  istius  hominis  ubi  fit  quomque  mentio,  vergl. 
Wölfflin,  Gemination  p.  457. 

Quisquis :  ubiubi,  vergl.  "Wölfflin  a.  a.  0.  p.  456,  457,  wo  noch 
Claud.  Mam.  Stat.  anim.  3,  16  (185,  4)  und  Lucifer,  Moriendum 
esse  pro  dei  filio  4  (292,  25)  nachzutragen  ist. 

42* 


—     660     — 

Quivis:  ubi'vi's. 

Quilihet:  uhilihet  Senec,  de  tranquill.  1,  4;  Augustin.  Ep.  27,  6; 
Confess.  3,  7,  14;  Locut.  in  Heptat.  7  und  ludic.  1,   13. 

Uter:  utrubi  Naev.  (com.  81)  bei  Charis.  2,  13  S.  198  (223, 
30);  Plaut.  Stich.  5,  4,  14  (700);  5,  5,  9  (750),  hier  im  vat.  utrü 
ubi,  sonst  utrum  tibi;  Cato  (fragm.  31  ed.  Jordan  p.  54,  3)  bei 
Charis.  2,  13  S.  198  (224,  14)  unter  utrinde;  Gaius  Instit.  4 
§  148;  4  §  149;  4  §  151;  4  §  160;  Ulpian.  Digest.  6,  1,  9;  43, 
31;  44,  7,  37  §  1;  lustinian.  Instit.  4,  15  §  4;  4,  15  §  7;  Auson. 
Idyll.  11,  64,  wo  einige  Hdschr.  utrobi  haben,  vergl.  ed.  Peiper 
p.  203;  auch  Gloss.  Lat.  p.  296  Hildebr.  und  Gloss.  ed.  Götz  et 
Gundermann  IV  p.  298,  14;  p.  403,  33.  Eine  Form  utrobidem- 
bildete  Camerarius  in  Plaut.  Trucul.  1,  2,  50  (152),  welche  jedoch 
die  neuesten  Herausgeber  nicht  aufgenommen  haben,  Spengel  und 
Scholl  lesen  jetzt  utrosque  pergnovi  probe. 

Uterque:  utrubique  oder  utrobiqne.  Welches  von  beiden  die 
üblichere  Form  war,  läfst  sich  schwer  entscheiden.  Utrobique 
haben  Plaut.  Mil.  Glor.  2,  5,  56  (466);  Cicer.  Nat.  Deor.  2,  31, 
79;  de  repub.  3,  35,  48  (hier  in  der  Hdschr.  atrobique),  vielleicht 
auch  Ep.  Fam.  9,  6,  2  (im  Med.  utar  ubique),  wo  Baiter  und 
Wesenberg  noch  utrubique  schreiben.  Dieselben  haben  auch  Asin. 
Pollio  bei  Cic.  Ep.  Farn.  10,  31,  2  utrubique,  während  Klotz  utro- 
bique schreibt,  was  auch  J.  H.  Schmalz,  Über  den  Sprachgebrauch 
des  Asin.  Pollio  p.  83  (=  2.  Aufl.  p.  14)  verlangt.  Utrobique  findet 
sich  noch  bei  dem  Auct.  bell.  Afric.  93,  1  (vergl.  Wölfflin,  .Archiv  6 
p.  93);  Corn.  Nep.  Hannib.  10,  3;  Tacit.  Ann.  6,  37  (43);  Gell. 
9,  14,  23;  Aurel.  Victor.  Epit.  13,  4;  Itin.  Alex.  Magni  41  (93). 
Wenn  Schmalz  a.  a.  0.  sagt,  dafs  Varro  L.  L,  an  drei  Stellen 
utrobique  geschrieben  habe,  so  hat  er  nicht  beachtet,  dafs  Spengel 
an  den  drei  Stellen:  8,  38,  67;  10,  2,  35  und  10,  2,  38  utrubique 
nach  handschriftlicher  Überlieferung  gesetzt  hat,  dasselbe  schreiben 
auch  Keller  und  Häufsner  in  der  Ausgabe  des  Horat.  Epist.  1,  6, 
10;  bei  Livius  schreibt  Weifsenborn  6,  27,  1;  6,  30,  6;  10,  39,  4; 
27,  40,  2;  36,  16,  5;  36,  39,  9  utrobique,  Hertz  an  allen  Stellen 
aufser  36,  16,  5  utrubique,  auch  Zingerle  hat  27,  40,  2  utrubique. 
Diese  letztere  Form  haben  auch  noch  lustin.  20,  2,  8;  31,  7,  3 
(Dübner  schreibt  hier  utrobique);  Digest.  5,  1,  19  §4;  5,  2,  12; 
22,  2,  4;  23,  4,  4;  25,  3,  5  §  2;  27,  1,  30  §  1;  30,  36  §  2;  32, 
85;  35,  1,  40  §  2;  36,  2,  22;  39,  3,  11  §  3;  41,  2,  51;  41,  4,  6; 
44,  1,  18;  50,  1,  6  §  2;  50,  1,  17  §4;  50,  1,  22  §  2;  50,  1,  27 
§2;   Amm.  Marceil.  14,  11,  24;   19,  8,  4;   20,  7,  6;   20,  11,  13;^ 


—     661     — 

20,  11,  18;  21,  10,  4;  21,  12,  5;  24,  2,  14;  26,  5,  15  (an  einigen 
Stellen  ist  im  Vat.  o  übergeschrieben) ;  Itin,  Alex.  Magni  13  (32) 
nach  Kluges  Verbesserung,  in  der  Hdschr.  utrubi;  in  einer  In- 
schrift bei  Bullet,  dell'  instit.  Archeol.  1860  p.  22.  Utrubique 
steht  Gloss.  ed.  Götz  et  Gundermann  IV  p.  196,  40;  p.  298,  9; 
p.  403,  23,  aber  utrobique  p.  581,  40. 

Neuter:  neutruhi  Plaut.  Aulul.  2,  2,  56  (231);  Amm.  Marcell. 
19,  2,  13;  21,  1,  12;  24,  2,  14. 


D.    Andere  Bildungen. 

10.    Die  Adverbia  der  Trennung  enden  auf  im. 

Illim  bei  Plaut.  Bacch.  4,  9,  39  (963)  nach  einer  Konjektur 
von  Seyffert,  in  den  Hdschr.  olim;  Menaech.  5,  2,  48  (800);  Mercat. 
3,  1,  13  (511)  im  vet.  und  decurt.  (Bothe  und  Ritschi  haben  illi 
geschrieben);  Poenul.  2,  7  (455)  und  5,  2,  27  (987),  aber  5,  2, 
98  (1058)  illinc,  wo  Lambin.  illim  schrieb,  vergl.  Scholl  z.  d.  St.; 
auch  Lorenz  hat  Mosteil.  2,  2,  36  (467)  nach  Scaliger  illinc,  sonst 
illim;  Terent.  Hecyr.  3,  I,  17  (297),  im  cod.  Bemb.  ilh  mit  später 
darübergeschriebenem  c,  in  den  übrigen  Büchern  illinc;  Lucr.  3, 
879;  Pompon.  (com.  90)  nach  Nonius  p.  18,  18  nach  Gifan.  Ver- 
besserung, in  den  Hdschr.  illum;  Cicer.  Verr.  5,  54,  142  nach 
Bauers  Vermutung;  pro  Rabir.  Post.  12,  35;  Har.  resp.  20,  42;  Phil. 

2,  31,  77  nach  Lambin.  Verbesserung,  im  Vat.  illinon,  in  der  An- 
führung bei  Gell.  7  (6),  11,  6  ilh;  4,  5,  12;  Ep.  Att.  7,  13 ^  3; 
9,  14,  2;  11,   17,  3;  Off.  1,  42,  151;  Sallust.  lug.  114,  2. 

Istim  Enn.  (Fab.  309  ed.  L.  Müller,  Ribbeck  isti)  bei  Cic. 
Tuscul.  3,  12,  26,  wo  C.  F.  W.  Müller  istic  schreibt;  Plaut.  Capt. 

3,  4,  125  (658)  nach  der  Vermutung  Lachmanns  zu  Lucr.  3,  880, 
in  den  Hdschr.  instinc  atque,  Fleckeisen,  Brix  und  Scholl  instinc 
ohne  atque;  Cic.  Ep.  Farn.  6,  20,  1;  6,  20,  3;  10,  20,  1;  Ep.  Att. 
2,  1,  4;  7,  21,  1;  14,  12,  1;  Ep.  Fam.  1,  10  in  der  zweiten  Ausg. 
von  Victor.,  im  Med.  m.  pr.  istinunc,  m.  sec.  istinc  nunc,  Wesen- 
berg istinc;  Ep.  Att.  1,  14,  4  haben  Klotz  und  Boot  istim,  Baiter 
und  Wesenberg  istinc;  Gell.  16,  9,  7,  jetzt  Hertz  istum.  Über 
illim  und  istim  vergl.  Ritschi,  Rhein.  Mus.  1850,  7  p.  472  (Opusc. 
2,  452). 

Gewöhnlicher  als  die  Formen  illim  und  istim  sind  illinc  und 
istinc  (abistinc  Auct.  Querol.  com.  1,  2  p.  9  ed.  Peiper)  und  not- 
wendig die  Bildung  hinc,  dafür  hince  C.  I.  L.  1,  551  Z.  3.    Häufig 


-     662     — 

ist  utrt'mquc.  Alterim  vermutete  Ritschi,  Rhein.  Mus.  1850,  7 
p.  476  (=  Opusc.  2,  457)  bei  Plaut  Pseud.  1,  3,  123  für  altrin- 
secus.     Älterutrim  im  Thes.  nov.  Latin,  ed.  Mai  p.  51. 

11.    Ante. 

Poste  hat  als  alte  dem  ante  entsprechende  Form  für  das 
gewöhnliche  post  (vergl.  Brix  zu  Plaut.  Menaech  839)  Ritschi, 
Rhein.  Mus.  1850,  7  p.  566  (=  Opusc.  2,  541)  nachgewiesen,  es 
steht  Enn.  (Ann.  244  ed.  L.  Müller)  bei  Fest,  unter  tonsam  S.  356; 
Plaut.  Asin.  5,  2,  165  (915);  Mercat.  2,  3,  36  (839);  Stich.  2,  2, 
59  (380)  und  4,  2,  43  (623),  wozu  noch  das  daraus  verderbte  post 
te  Menaech.  5,  2,  85  (839)  kommt,  wahrscheinlich  auch  Mosteil. 
1,  3,  132  (290);  Cistell.  2,  1,  49;  Stich.  2,  2,  63  (384);  Menaech. 
5,  9,  31  (1090)  und  Terent.  Eun.  3,  2,  40  (493),  vergl.  Dziatzko 
in  Wölfflins  Archiv  2  p.  139,  140. 

Paene\  pone\  prope\  saepe. 

Prode  für  pro  erwähnt  auch  Charis.  2,  15  S.  211  (236,  29) 
und  führt  einige  Zeilen  weiter  (p.  237,  8)  als  Beispiel  prodest  an. 
Prode  findet  sich  hauptsächlich  mit  Formen  von  sum,  so:  prode 
est  Matth.  16,  26  cod.  Vercell.,  Rehdiger.,  Veron.  und  Forojul. ; 
Luc.  9,  25  cod.  Palat.,  Veron.  und  Rehdiger. ;  lo.  6,  63  cod.  Palat. 
undRehdig.;  1  Corinth.  7,  19  cod.  Fuldens. ;  1  Corinth.  13,  3  cod. 
Fuldens.;  1  Corinth.  15,  32  cod.  Fuldens.  und  Boerner. ;  TertuU. 
Testim.  prooem.  p.  36,  4  cod.  Sessorian. ;  Augustin.  Serm.  f.  202 
(p.  124)  cod,  Vatic;  Specul.  p.  16,  17  Citat  der  Itala  1  Corinth. 
13,  3  cod.  Sessorian.;  Fortunatian.  Ars  rhet.  2,  16  (p.  111,  9)  und 
3,  2  (121,  22)  cod.  Colon.;  Gargil.  Martialis  in  Anecdot.  Graec. 
ed.  Rose  II  p.  139,  22;  142,  22:  143,  31;  144,  6:  144,  19:  146,  8; 
147,  20  (hier  prode  aest);  Schol.  Lucani  II  560;  Dioscorid.  fol.  ll''; 
14 '^;  15'=;  15*^.  Ebenso  soll  im  cod.  Veron.  des  Gaius  Instit.  2, 
141  prode  est  stehen,  aber  Studemund  und  Huschke  schreiben 
prodest  —  prode  ero  1  Corinth.  14,  6  cod.  Ciarom.  —  prode  erit 
Frontin.  II  de  contr.  agr.  p.  36,  24  cod.  Arcerian.;  Marc.  7,  11 
cod.  Rehdig. ;  Cyprian.  de  laude  martyrii  17  (p.  40,  4)  cod.  Seguier. ; 
Augustin.  Serm.  f.  202  (p.  124  und  126)  cod.  Vatic. ;  prode  erit  ver- 
mutet Rönsch  (Fleckeis.  Jahrb.  1882  p.  866)  bei  Colum.  de  arbor. 
1,5—  prode  erunt  Augustin.  Specul.  p.  27,  23  und  24  Citat  aus 
der  Itala  cod.  Sessorian.  —  prode  esse  TertuU.  Testim.  3  capitul.  42 
(p.  104,  1)  und  3,  1  (p.  110,  12)  cod.  Sessorian.;  Augustin.  Specul. 
p.  27,  22  cod.  Sessorian,  —  prode  sit  cod.  Bernens.  207  der  ars 
luliani  Toletani  in  der  Anecdot.  Helv.  ed.  H.  Hagen  p.  CCXXVI 
—  prode  sunt  vermutet  Löwe  Analect.  Plaut,  p.  202    bei  Plaut. 


-     663    — 

Casin.  prol.  20  —  fuit  prode  Hebr.  4,  2  cod.  Ciarom,  und  Sangerm. 
Sehr  selten  wird  prode  zu  anderen  Verben  gesetzt:  prode  facitis 
lo.  12,  19  cod.  Cantabrig.  —  prode  faciat  Leg.  Visigoth.  lib.  6 
tit.  4  §3  —  prode  fit  Hebr.  13,  17  cod.  Ciarom.  —  prodeit  steht 
in  den  Gloss.  Abav.  ed.  Götz  et  Gundermann  IV  p.  381,  42:  pro- 
ret  prodeit,  aber  p.  380,  37  prodet  proret.  Über  prode  handeln 
Schuchardt,  Vokalismus  des  Vulgärlateins  II  p.  504;  Ritschi  Rhein. 
Mus.  1868  p.  518,  704:  Rönsch,  Itala  und  Vulgata  p.  468,  ders.  in 
Fleckeisens  Jahrb.  1882  p.  865,  866  (Collect,  philologa,  herausgeg. 
von  C.  Wagener  p.  305)  und  in  Hilgenfelds  Zeitschrift  für  wissen- 
schaftliche Theolog.  1881  p.  201 :  Weihrich,  Beiträge  zur  latein. 
Grammat.  prode.     Wien  1877. 

12.  Circiter;  praeter.,  propter:  praeterpropter  war  nach  Gell. 
19,  10,  4;  19,  10,  12  und  19,  10,  13  von  einem  Freunde  des 
Fronto  (fr.  p.  264  ed.  Naber)  gebraucht,  in  welcher  Veranlassung 
nachgewiesen  wird,  dafs  das  Wort,  wie  bei  Cato  und  Varro,  so 
bei  Ennius  (Fab.  61  ed.  L.  Müller)  gefunden  werde,  vergl.  Hand, 
Tursell.  IV  p.  544  und  S!  Preufs  a.  a.  0.  p.  47,  48. 

Topper  giebt  Festus  S.  352  (b),  6  mit  der  dem  Artorius  zu- 
geschriebenen Erklärung  cito,  fortasse,  celeriter,  temere  aus  dem 
Carmen  (3)  Nelei,  aus  der  Odyssia  vetus  des  Liv.  Andron.  (fragm.  27 
ed.  Baehrens),  aus  Naev.  (bell.  Punic.  63  und  falso  adscript.  v.  3 
ed.  L.  Müller  p.  167),  Enn.  (Fab.  409),  Pacuv.  (427),  Acc.  (387) 
und  Cael.  Antipater  (fr.  47  p.  161,  5  ed.  Peter);  von  Quintilian 
1,  6,  40  wird  das  Wort  als  veraltet  bezeichnet. 

13.  Adverbia  der  Zeit  sind  tu7ic  (vergl.  Corssen,  Aussprache 
II  p.  844);  tum  (actutum  »in  der  That  da«  daher  »sogleich«,  vergl. 
Corssen  II  p.  849). 

Quoth  oder  cum  (dafür  cunie  im  carm.  Saliar.  nach  Scaur. 
S.  2261  bei  Putsch,  in  den  Hdschr.  cuine ,  was  Keil  (p.  28,  11) 
schreibt,  Jordan,  Krit.  Beiträge  zur  Geschichte  der  lat.  Sprache 
p.  218  fordert  qune^  Baehrens  liest  quome).  Was  die  Schreibweise 
von  quom,  quum  und  cum  betrifft,  so  schreibt  man  bei  Plautus 
quom,  in  den  übrigen  Schriftstellern  mit  sehr  wenigen  Ausnahmen 
cum;  über  die  Schreibweise  dieser  Adverbien  auf  Inschriften  spricht 
Pohl,  Vorbemerkungen  und  Beiträge  zu  einer  lat.  Orthogr.  1871 
p.  20 — 22,  er  schliefst  seine  Untersuchung  mit  den  Worten:  Es 
kommen  nach  meinen  Aufzeichnungen  quonque  und  cun  je  1  mal, 
qum  3  mal,  quom  auf  12  Inschriften  27  mal,  cum  auf  133  In- 
schriften 165  mal  vor;  quum  ist  auch  nicht  ein  einziges  Mal 
ordentlich  beglaubigt. 


—     664     - 

Quondam ;  quoniam. 

Quando;  qvandoquidem\  quandocumque:  quandoque\  aliquando. 
14.    Cras. 

Ergo  (vergl.  Corssen,  Aussprache  II  870)  mit  vorhergehendem 
Genet.   CLL.   1,   587   und  588   (6,  373   und  374):    1,  603   Z.  4; 

1,  1409  Z.  7;  2,  1537;  6,  930  Z.  34,  37;  6,  1783  Z.  3:  9,  3513 
Z.  4;  Cato  R.  R.  139  viermal;  141,  2;  141,  3;  141,  4;  Schreiben 
des  Römischen  Konsuln  an  König  Pyrrhus  aus  Claud.  Quadrig. 
(fr.  41  ed.  Peter  p.  220,  15)  bei  Gell.  3,  8,  8:  Sisenna  (fr.  120 
ed.  Peter  p.  293,  10)  bei  Nonius  p.  107,  15;  Cicer.  Opt.  gen.  erat. 
7,  19;  Ep.  Att.  3,  23,  2;  Legg.  2,  23,  59  (vergl.  Scholl,  Leg. 
XII  tab.  p.  155,  7);  2,  25,  64  (Scholl  a.  a.  0.  p.  154,  4);  3,  3,  9; 
3,  4,  10;  Com.  Nep.  Paus.  1,  3;  Lucr.  5,  1246;  Verg.  Aen.  6, 
670:  Liv.  1,  18,  6;  22,  38,  4;  25,  7,  4:  25,  12,  15;  28,  39,  19; 
37,  47,  4;  40,  52,  7;  41,  28,  9;  Sil  6,  134;  Arnob.  7,  13;  7,  17; 
7,  30,  vergl.  Paul.  Festi  p.  82  und  Serv.  zu  Verg.  a.  a.  0. 

Haud  similiter  (ac  sed)  d  littera  terminatur  .  . .  sed  et  per  t 
scribi  sonus  vocis  admittit  Charis.  1,  15  S.  87  (112,  8).  Die 
Schreibv^eise  haut  erklärt  sich  leicht  nach  Quintil.  12,  10,  32, 
wo  die  Bemerkung  gemacht  ist,  dafs  das  auslautende  d  hart  ge- 
klungen habe.  In  den  Hdschr.  finden  sich  die  Formen  bald  mit  d, 
bald  mit  t  geschrieben,  doch  scheint  band,  besonders  in  späterer 
Zeit,  die  gebräuchlichste  Form  gewesen  zu  sein.  Für  haut  liefert 
Sigismund,  De  haud  negationis  apud  priscos  scriptores  usu  eine 
mustergültige  Zusammenstellung  aus  Plautus  und  Terenz.  Hier- 
nach findet  sich  bald  in  dem  einen,  bald  in  dem  andern  Codex: 

a)  haut  bei  Plaut.  Amphitr.  130E  (haud  ex  haut),  185  E 
(aut),  312,  32 JE,  348 E  (aut),  355,  397,  503,  573,  972 E,  1124 E 
(aut),  1142E  (aut);  Asin.  114,  134,  168,  224,  388,  409,  430, 
503E;  Aulul.  123,  172,  6.38E,  755DE,  757E;  Bacch.  41  C, 
161  Ba  (aut  C),  276  Ba,  344B  (aut),  369,  403,  454,  595  codd., 
853 B,  993D  ut  videtur,  1118  BD,  1133  codd.,  1193B  ut  videtur, 
1203  Ba;  Captiv.  182,  201,  208  Pareus,  209 B  secundum  Pareum, 
303,  357,  402,  561,  627,  695  Pareus;  Casin.  2,  2,  21;  2,  2,  27; 

2,  6,  3;  3,  5,  24;  4,  4,  21;  5,  2,  40  Pareus;  5,  4,  13  codd.  Parei: 
Cistell.  1,  1,  49:  2,  1,  19  Pareus;  Curcul.  171  B  (haud  ex  aut 
E'),  698  B  (haud  ex  aut  E^),  723  E^  (haud  ex  aut):  Menaech. 
126  codd.,  201  D  (aut).  333  BaCD  (aut),  444  codd.  (F  aut),  521  C, 
574,  576,  640,  768  codd  ,  853  BCD  ut  videtur,  984  C  (aut),  1064 
codd.;  Mercat.  148  D  (haud  ex  haut),  237  D,  386  BCD  (aut), 
541  C;  Mil    Glor.   11  Db  (aut  BCD),  97Ba,  145  Db  (aut  BaCDa), 


-     665     - 

170  CDa,  293  Bc,  381  Ba  (aut),  629  Bab  (aut),  701  BaCD  (aut), 
763  C,  872  BCD  (aut),  919  codd.,  943  BCDa  (aut),  1000  C  (aut  B), 
1014  CD,  1041  B  (ut),  1047  C  (aut  B),  1400  BCD  (aut),  1427  D 
(aut  BC);  Mostell.  93,  114,  407,  508  codd.,  783Bb,  791  Bab, 
792  B,  798  Ba,  800  Ba,  857  CD  ut  videtur,  1080  Codices  pleri- 
que,  1081  Ba;  Persa  11  BCDP^  (aut),  231  codd.,  498  A  (vergl. 
Studemund,  Verb,  der  Karlsruh.  Philol.-Vers.  1882  p.  57),  535, 
552,  563  B,  593,  697,  834  codd.;  Poenul.  1,  1,  13  Codices  Parei; 
1,  1,  74;  2,  57;  2,  78;  2,  148;  3,  1,  24;  3,  1,  41;  3,  1,  69; 
3,  4,  27;  3,  5,  10;  3,  5,  42;  4,  2,  30;  4,  2,  36;  5,  2,  94;  5,  2, 
122;  5,  4,  6;  5,  4,  38  Pareus;  5,  4,  45  Codices  secundum  Pareum; 
Pseud.  142  codd,  215  C  (aut),  653  BCD,  654  B,  683  Ba,  1039  B, 
1043codd.,  1222  BCD  (aut),  1333  codd.;  Rud.  35  Pareus,  190, 
216  B  secundum  Pareum  (aut),  222,  255,  260  Pareus,  266  codd. 
Parei  (aut),  337  BC  secundum  Pareum,  345,  408,  410,  888,  919, 
939  Pareus,  986  codd.  Parei,  1040,  1055,  1096,  1152  Pareus, 
1383  codd.  Parei  (aut);  Stich.  59  BCD  (aut),  494  B,  716  codd. 
(aut);  Triuum.  63,  64  A,  362  A  (aut),  625  B,  721  cod.  (aut); 
Trucul.  109  B  (aut),  143  B  (CD  aut),  161,  176,  194,  474  BCD 
(aut),  657  CDi  (aut),  888  CD  (aut)  —  bei  Terent.  Andr.  40  G, 
218  BCG,  276C'D»G,  324  C,  336  CG,  391  CGD,  399  C,  460  D, 
495  C,  525  D^G,  530  C,  624  C^D,  652  CD,  772  C^PG,  792  CG, 
807  G,  955  C;  Eunuch.  235  C,  641  codd.,  1065  F;  Heaut.  24FP, 
175  PC,  222ABCDEP,  323AC1DP,  387  AC^DFip  (hautd  G),  629 
CF^P,  668  AC'P  (F  aut),  747  CP,  797,  918  C^D,  958  CP,  999 
CiP  (F'  aut);  Phorm.  45  C  (haud  ex  haut),  265  C^  (haud  ex 
haut),  269,  41 9  C,  475,  515  CD,  545  C»D,  774  CD,  879  C;  Hecyr. 
perioch.  5AC,  94  D,  225,  232,  258,  278,  306,  424  C,  460  AF,  482, 
590  C,  591  C^D,  756,  814  C;  Adelph.  295  ACDF^GP,  373  F, 
443C1DP,  667  CD,  886,  928  C,  976  P  —  bei  Lucil.  schreibt 
L.  Müller  28,  35  haut  (codd.  uti).  Lachmann  190  und  823  haut 
durch  Konjektur  —  Liv.  Audron.  (35  ed.  Ribbeck)  bei  Fest. 
p.  181;  Pacuv.  (426)  nach  Lachmann  zu  Lucr.  3,  400  (aut  libri); 
Acc.  (108)  bei  Nunius  p.  174,  22;  (115)  bei  Nonius  p.  395,  25; 
(193)  bei  Nonius  p.  489,  1;  (330)  bei  Nonius  p.  479,  10;  (360) 
bei  Cicer.  pro  Sest.  56,  120;  (466)  bei  Fest.  p.  356;  Liv.  Andr on. 
(com.  2)  bei  Fest.  p.  330;  Naev.  (com.  60)  bei  Nonius  p.  224,  25; 
(112)  bei  Fronto  Epist.  2,  10  p.  33  ed.  Naber;  Titin.  (127)  bei 
Nonius  p.  19,  16;  (166)  bei  Fest.  p.  193;  Afran.  (7)  bei  Nonius 
p.  111,  21;  (51)  bei  Nonius  p.  509,  22;  Turpil.  (9  und  10)  bei 
Nonius  p.  392,  26-   incert.  fab.  (74)   bei  Varro   L.  L.  6,  83,   an 


-     666     - 

den  meisten  der  aus  den  Tragikern  und  Komikern  citierten  Stellen 
steht  in  den  Handschriften  aut,  woraus  dann  haut  hergestellt 
ist.  Haut  ist  auch  in  einigen  Handschriften  des  Cicero,  so  pro 
Caec.  7,  16  und  pro  Milon.  34,  92  im  Erf. ;  pro  Plane.  27,  66 
im  Teg.  und  Erf.;  Nat.  Deor.  1,  2,  4;  2,  21,  57  im  Leid.  A; 
Cato  mai.  16,  56  im  Benedictb.,  Erf.  und  Rhenaug.;  ebenso  bei 
Verg.  Ge.  1,  122;  1,  229;  2,  133;  2,  428;  3,  357  und  Aen.  2, 
91;    2,  382:    3,  207;    3,  236;   3,  513;    3,  548;    3,  561;    3,  628 

4,  256;  4,  447;  5,  56;  5,  140;  5,  332;  5,  592;  5,  749;  6,  177 
6,  263;  7,  203;  7,  781;  8,  603;  9,  375;  9,  554;  9,  804;  10,  106 
10,  128;  10,  153:  10,  437;  10,  456;  10,  578;  10,  714;  10,  786 
10,  858;  11,  64;  11,  106;  11,  238;  11,  452;  11,  584;  12,  76 
12,  481  im  Med.,  nicht  selten  auch  im  Rom.,  Pal.  und  Gud.,  bald 
in  diesen  zusammen,  bald  in  einem  oder  zweien  derselben,  wie 
Ge.  1,  122;  1,  229;  1,  415;  2,  29;  2,  52;  2,  249;  2,  428;  3,  41 
3,  357;  4,  455;  4,  548  und  Aen.  1,  327;  1,  335;  1,  387;  1,  399 

I,  672;  2,  91;  2,  382;   2,  396;   3,  207;   3,  214;  3,  513;   3,  548 
3,  561;  3,  610;  3,  628;  4,  149;   4,  256;   4,  447:   4,  508;    5,  56 

5,  140;  5,  332;  5,  399;  5,  462;  5,  592;  5,  749;  6,  177;  6,  239 

6,  343;  7,  156;  7,  203;    7,  311;    7,  558;  7,  654;   7,  781;  8,  49 

8,  414;  8,  478:  8,  603;    8,  627;    8,  642;  9,  65;   9,  154;  9,  375 

9,  552;  9,  554;  9,  797;  9,  804;  10,  95;  10,  106;  10,  128;  10 
153;    10,  247;    10,  276;    10,  360;    10,  437;    10,  456;    10,  494 

10,  578;  10,  599;  10,  663;  10,  714;   10,  735;  10,  737;    10,  752 

10,  786;  10,  858;  10,  907;    11,  64;    11,  106;    11,  154;    11,  238 

II,  396;  11,  441;  11,  452;  11,  456;  11,  584;    11,  688;  11,  701 

11,  713;  11,  728;  11,  755;  II,  757;  11,  814;  12,  9;  12,  25;  12 
45;  12,  50;  12,  76;  12,  124;  12,  227;  12,  481;  12,  506;  12,  649 
Für  Properz  stellt  Heymann  (Quaest.  gramm.  et  orthograph.  in 
Propertium  p.  78)  die  Stellen  zusammen:  haut  3,  22,  22  N,  haud 
DVF  m.  2,  haut  L.  Müller,  Baehr. ;  haut  3,  24,  4  bis  Luc.  Müller, 
ex  aut  Baehr.;  haut  4,  5,  13  N,  haud  FDV,  haut  L.  M.,  Baehr.; 
haut  4,  5,  46  N,  aut  FDV,  haut  L.  M.,  Baehr.;  haut  4,  7,  35  N, 
haut  FDV,  haut  L.  M.,  Baehr.;  aut  3,  18,  20  FDV,  haud  NF  m.  2, 
haud  L.  M.,  haut  Baehr.;  aut  4,  15,  7  N,  haut  V  m.  2,  haud  FD, 
haud  L.  M.,  Baehr.;  aut  5,  1,  75  N,  haut  L.  M.,  Baehr.  Ebenso 
steht  haut  Liv.  1,  10,  5;  1,  30,  6;  1,  32,  2;  1,  35,  5;  1,  35,  6; 
1,  46,  1;  1,  52,  4;  1,  55,  6;  1,  56,  8  im  Par.;  1,  5,  6;  1,  8,  3; 
1,  14,  3;  1,  J5,  5;  1,  25,  8:  1,  27,  1;  1,  31,  2  in  demselben 
m.  pr.;  1,  33,  2  und  1,  38,  6  im  Med.;  1,  35,  6:  1,  41,  5;  1,  42,  3 
und  1,  56,  1  im  Par.  und  Med.;  1,  23,  3  im  Par.  m.  pr.  und  im 


—     667     — 

Med.  m.  sec.     An  zahlreichen  Stelleu  ist  aut  für  haut  oder  haud 
geschrieben.     Auch  C.  I.  L.  2,  562  steht  haut  licitum. 

b)  hau  findet  sich  nur  vor  Konsonanten.  Mar.  Victor.  1  S.  2462 
(15,  23)  sagt  über  haud:  D  litteram  conservat,  si  sequens  verbum 
incipiat  a  vocali,  ut  (Verg.  Aen.  9,  65)  Haud  aliter  muros,  et 
(Verg.  Ge.  1,  415  und  Aen.  1,  335;  5,  56;  5,  399;  7,  311)  Haud 
equidem ;  at  cum  (sequens)  verbum  a  consonanti  incipit,  d  perdit, 
ut  haut  dudum  et  haut  multum,  et  (Verg.  Aen.  12,  76)  Haut  pla- 
citura  refer:  et  inducit  t.  So  in  den  Hdschr  ;  Keil  aber  schreibt 
mit  Ritschi  proleg.  in  Irin.  S.  100  hau  dudum  et  hau  multum  et 
hau  placitura  refer,  und  tilgt  et  inducit  t.  Hau  hat  aufser  dem 
Zusammenhange  Eutych.  bei  Cassiod.  de  orthogr.  S.  2312  (200,  14), 
ebenso  findet  es  sich  in  einer  versificierten  Grabschrift  C.  I.  L.  1, 
1007,  v.  2  hau  pulcrum;  dasselbe  steht  bei  Plautus  (vergl.  Sigis- 
mund  a.  a.  0.  p.  221)  vor  den  Konsonanten:  vor  6:  hau  bonum 
BA  Mosteil.  720;  hau  bonumst  A  Trinum.  462  —  vor  c:  hau 
celo  A  Mil.  Glor.  1014;  hau  causast  BaDaC  Mostell.  434;  ha(u) 
cessavit  Vidul.  fragm.  2,  21  —  vor  d:  hau  dicet  A  Bacch.  506; 
haudiu  (audiu)  CDa  Mil.  Glor.  97;  hau  dudum  codd.  Persa  498; 
hau  diu  BCD  Poenul  prol.  94;  hau  decet  Vidul.  fragm.  2,  34  — 
vor/:  hau  falsum  A  Mil.  Glor.  381;  hau  ferme  A  Poenul.  4,  2, 
40;  hau  facile  est  A  Poenul.  4,  2,  49;  hau  ferro  (au)  BCD  Trucul. 
929  —  vor  /:  hau  liceat  AB  Persa  377;  hau  longissume  Stich. 
529;  hau  liquet  A  Trinum.  233;  hau  longe  (au)  B  Trucul.  657  — 
vor  m:  hau  metuo  A  Cist.  2,  1,  19;  hau  male  (au)  BE  Curcul. 
512;  hau  mirum  A  Merc.  482;  hau  multos  A  Mil.  Glor.  170;  hau 
male  Persa  593,  697;  hau  mentire  A  Poenul.  1,  2,  78;  hau  magna 
A  Poenul.  5,  2,  152;  hau  mali  A  Pseud.  142;  hau  magni  A  Pseud. 
221;  hau  male  B  Pseud.  1078;  hau  mentitust  AB  Pseud.  1084; 
hau  multo  prius  B  Pseud.  1094;  hau  male  A  Pseud.  1305;  hau 
male  AB  Stich.  118;  (h)au  mutu  B  Trucul.  888  —  vor  n:  hau 
numero  BaCD  Most.  919;  hau  nego  Da  (heu  C)  Most.  735;  hau 
nosco  A  Trinum.  445  —  vor  p:  hau  pro  insano  BCD  Menaech. 
927;  hau  potui  A  Mostell.  792;  hau  probe  A  Persa  23;  hau  potui 
A  Persa  552;  hau  possum  (hu)  A  Persa  612;  hau  precor  A  Poenul. 
5,  4,  45 ;  hau  places  A  Pseud.  653 ;  (h)au  parco  A  Rud.  222 ;  hau 
probost  A  Stich.  59;  hau  placet  A  Stich.  297  ;  hau  postulo  A  Stich. 
488;  hau  pigeat  B  Trucul.  528  -  vor  q:  hau  quisquam  (heu)  B 
Mercat.  116;  hau  quit  A  Persa  11;  hau  quisquam  B  Poenul.  1, 
2,  57  —  vor  s:  hau  satis  A  Casin.  2,  2,  17;  hau  salubriter  A 
Casin.  4,  3,  4;  hauscio  A  Epidic.  543  und  Mercat.  268;  hau  sane  A 


—     668     — 

Mercat.  541;  hau  sprevisti  (hü  B)  Mil.  Glor.  1072;  hauscio  BCD 
Mostell.  783;  hau  secus  B  Poenul.  4,  2,  13;  hauscio  A  Poenul. 
5,  4,  38;  hau  somnum  AB  Pseud.  215;  hauscimus  A  Pseud.  683; 
hau  sinam  A  Pseud.  1222;  hau  solent  A  Pseud.  1333  —  vor  t: 
hau  tuo  A  Epidic.  688;  hau  tollas  (aut  ollas)  Ba  Mil.  Glor.  293; 
hau  tantillo  BaD  Mostell.  394  —  vor  v:  hau  verbum  Persa  500; 
hau  voluisti  Cistell.  3,  15;  hau  vestrum  Poenul.  3,  1,  69.  Bei 
Terenz  ist  hau  tua  Hecyr.  591  im  Bemb.  und  hau  ferme  Andr. 
460  im  Par.  (im  Vat.  au  mit  übergeschriebenen  h  und  d);  haut 
mit  einem  Punkt  über  dem  t,  wodurch  die  Tilgung  des  Buchstaben 
angezeigt  wird,  so  hau  tibi  Verg.  Aen.  1,  327  im  Med.;  hau  passus 

5,  462  im  Pal.  m.  pr.,  hau  vor  mollia  9,  804  und  hau  vor  licitum 
mit  übergeschriebenem  d  im  Bern,  c  und  hau  temnenda  10,  737 
in  den  sched.  Veron.  rescr. ;  hau  salubrem  Liv.  3,  64,  1  und  hau 
fere  8,  29,  13  im  Med.  m.  pr. ;  au  8,  33,  21  im  Par.  und  Med. 
m.  pr.;  hau  Tacit.  Ann.  2,  36;  2,  88,  3,  36;  3,  73;  5,   10;  6,  20; 

6,  23;  6,  30;  6,  32;  6,  38;  6,  43  (haci)  und  6,  45,  aber  im 
Texte  überall  haud.  Wenn  aber  hau  vor  einem  Vokal  steht,  so 
ist  die  Schreibweise  falsch,  wie  hau  aequorast  Plaut.  Stich.  3,  2, 
38  im  Ambr. ,  und  Verg.  Georg.  2,  428  forderte  das  im  Bern,  b 
in  einer  Rasur  stehende  hau  vor  indigna  die  Ergänzung  durch 
das  übergeschriebene  d,  wie  3,  357  in  den  sched.  Veron,  rescr. 
durch  die  Schreibung  hau.  umquam  der  Ausfall  eines  Buchstaben 
angezeigt  ist.  Vergl.  noch  über  haud,  haut  M.  Müller,  Zum 
Sprachgebrauch  des  Livius,  Progr.  von  Stendal  1877,  und  Planer, 
De  haud  et  haudquaquam  negationum  usu  apud  scriptores  Lati- 
nos  1886. 

Item  vergl.  Corssen,  Aussprache  1  p.  386,  II  p.  130,  223, 
411,  844. 

Simitu  (vergl.  Corssen,  Krit.  Beiträge  p.  22  und  400)  Plaut. 
Amphitr.  2,  1,  84  (631);  Mostell.  3,  2,  105  (792)  im  Ambr.  (in 
diesem  ist  S  . .  .  TV  .  AV,  d.  i.  simitu  hau,  in  den  übrigen  Büchern 
sinml  haut  und  simul  et  haud);  Menaech.  5,  1,  45  (745),  im  vet. 
si  me  tu,  im  decurt.  und  Vatic,  simentu;  Mercat.  1,  2,  8  (117) 
im  vet.  und  bei  Nonius  p.  175,  18;  Mercat.  5,  2,  6  (847);  Pseud. 
4,  2,  55  (1012),  im  vet.  simit,  sonst  simul;  Stich.  1,  3,  94  (249); 
2,  2,  69  (394)  im  Ambr.  und  im  gloss.  Plaut,  sonst  simul;  5,  3,  2 
(743)  im  vet.;  Trinum,  2,  1,  1  (223,  vergl.  Brix  z.  d.  St.)  im 
Ambr.  und  vet.;  Trucul.  1,  2,  6  (100)  ist  ut  simitu  Konjektur 
von  Camerarius,  Scholl  schreibt  aut  senei;  Lucil.  (ed.  L.  Müller 
30,  17;    ed.   Lachmann  891)    bei   Nonius   p.  175,  17,   L.  Müller 


—     669     — 

schreibt  hier  simeitu,  wie  auch  Lucil.  7,  26  bei  Nonius  p.  200, 
19;  Acc.  (trag.  79)  bei  Nonius  p.  136,  17  (wo  L.  Müller  wieder 
simeitu  hat)  und  Pomp.  (com.  100)  bei  dems.  p.  477,  4  nach 
Bothe's  Verbesserung,  in  den  Hdschr.  steht  an  erster  Stelle  simeta, 
an  letzter  simul;  simitur  in  der  Inschr.  Orell.  2863  und  I.  Neap. 
423,  wo  nach  dem  Zeugnis  von  Viggianus  nicht  SIMVL,  sondern 
SIM . . .  VR,  d.  i.  simitur,  gelesen  wird,  auch  Plaut.  Mostell.  3,  2, 
105  (792)  nach  der  Vermutung  von  Ritschi  im  Prooem.  des  Bonner 
Lekt.-Katal.  für  den  Sommer  1853  p.  11  (Opusc.  4  p.  249),  wo 
die  obengedachte  Inschrift  erörtert  ist.  Simitur  hat  Ritschi  ferner 
in  dem  Verse  des  Volcac.  bei  Suet.  vit.  Terent.  2  geschrieben,  wo 
in  den  Hdschr,  sumetur  oder  sumeretur  ist,  Baehrens,  Fragm. 
Poet.  Rom.  p.  280,  4  schreibt  removetur.  Vergl.  noch  Ritschi, 
Proleg.  zu  Plaut,  Trinum.  p.  163;  Opusc.  2  p.  258  und  zu  Suet. 
vite  Terent,  ed.  Reiffersch.  p.  499. 

Siremps  wird  von  Fest.  S.  344,  25  durch  eadem  vel  proinde, 
von  Paul,  S.  345,  25  durch  similis  res  ipsa  erklärt;  und  Charis. 
1,  17  S.  116  (143,  32)  und  118  (146,  1)  hält  siremps  für  einen 
Nominat.,  neben  welchem  ein  Ablat,  sirempse  vorhanden  sei,  auch 
1,  15  S.  73  (93,  24)  bezeichnet  er  siremse  als  Ablat.  eines  defek- 
tiven Nomen.  Beide  Wortformen,  welche  mit  lex  esto,  ius  lexque 
esto,  lex  ius  causaque  esto  verbunden  zu  werden  pflegen,  scheinen 
vielmehr  adverbial  gebraucht  zu  sein.     So   steht   siremps  C.  I.  L. 

1,  197  Z.  12;  1,  198  Z.  73;  1,  200  Z.  27;  1,  202  Col.  1  Z.  38 
und  Col.  2    Z.  1 ;   lex  colon.  Genet.   (ephem,  epigr.  Vol.  2  fasc.  2) 

2,  36,  und  mit  der  Abbreviatur  S.  CLL.  1,  205  Col.  2  Z.  10 
und  40;  in  einer  lex  des  J.  745  der  Stadt  bei  Frontin.  aquaed, 
129  ist  im  Cassin.  si  republicam  ex  iussu  causaque,  wofür  Scaliger 
siremps  lex  ius  causaque  hergestellt  hat.  Derselbe  hat  bei  Plaut. 
Amph.  Prol.  73  für  similem  rem  ipse  in  legem  richtig  sirempse 
legem  geschrieben.  Bei  Sen.  Epist.  91,  16  ist  siremps  lex  esto 
Emendation  von  Cuiac,  im  Bern,  und  in  anderen  Büchern  ist  sere 
miles  esto.  Nach  Fest,  und  Paul.  a.  a.  0.  war  siremps  bei  Cato 
(oratt.  fr.  80  ed.  Jordan  p.  71,  8),  bei  Charis.  1,  17  S.  116  (143, 
33)  wird  mit  Beziehung  auf  die  Formel  siremps  lex  esto  Caesar 
genannt.  Korrumpiert  ist  si  rem  aus  siremps  bei  Prob,  de  litt, 
sing,  fragm.  §  3.  Vergl.  Ritschi,  Rhein.  Mus.  1852,  8  p,  298 
(Opusc,  4  p,  56),  Klenze  zu  Lex  Servilia  p,  87, 

Sus  erscheint  in  susque  deque  Plaut.  Amph.  3,  2,  5  (886); 
Lucil,  (ed,  L.  Müller  3,  11  und  12;  ed.  Lachmann  75  und  76); 
Varro  und  Laber.  (29)  bei  Gell.  16,  9;  Cic,  Ep.  Att.  14,  6,  1  (im  Med. 


—    670    — 

m.  pr,  scisque);  Paul.  Festi  S.  291  und  Fest,  in  der  lückenhaften 
Stelle  S.  290.     Für  sus  iam  Plaut.  Cist.  2,  3,  78  ist  aus  Hdschr. 
susum  oder  sursum  hergestellt. 
Vix\  vixdum. 

E.   Zusammengesetzte  Adverbien. 

15.  Aonussim^  vergl.  Paul.  Festi  p.  6,  9:  amussim,  regulariter, 
tractum  a  regula,  ad  quam  aliquid  exaequatur,  quae  amussis 
dicitur.  Quidam  amussim  esse  dicunt  non  tacite,  quod  muttire 
interdum  dicitur  loqui;  in  der  adverbiellen  Bedeutung  gebraucht 
Ribbeck  amussim  auch  Nov.  (com.  72)  bei  Nonius  p.  316,  4,  ebenso 
Bernays  im  Lucr.  1,  657.  Häufiger  die  Komposita:  adamussim 
Varro  Sat.  Menipp.  566;  R.  R.  2,  1,  26;  Gell.  1,  4,  1  (im  Vat. 
Pal.  Palimps.  atamussim)  und  20,  1,  34;  Macrob.  Sat.  1,  4,  13 
—  examussim  wird  von  Paul.  Festi  p.  80,  Nonius  p.  9,  6,  Charis. 
2,  13  S.  178  (198,  24)  und  Placid.  Gloss.  12,  7;  37,  1  und  13 
angemerkt.  Charisius  weist  das  Wort  aus  Plaut.  Amphitr.  2,  2, 
213  (843)  nach,  Nonius  aus  der  nämhchen  Stelle  (wo  jedoch  in 
der  Hdschr.  amussim  steht)  und  aus  Plaut.  Menaecb.  prol.  50;  es 
findet  sich  ferner  Plaut.  Mosteil.  1,  2,  19  (102)  und  Apul.  Met. 
2,  30  S.  165;  4,  18  S.  278;  11,  27  S.  812;  Diomed.  praef.  ad 
Athanas.  p.  299,  21  und  Hieronym.  Epist.  32,  1. 

Propediem^  dafür  sagt  Petron.  99,  5  propudium. 

Obiter  divus  Hadrianus  sermonum  1  quaerit  an  Latinum  sit: 
»quamquam,  inquit,  apud  Laberium  haec  vox  esse  dicatur«,  et  cum 
Scaurus  Latinum  esse  neget,  .  .  .  quamquam  divus  Augustus  repre- 
hendens  Ti.  Claudium  ita  loquitur,  »scribis  enim  perviam  durl  rou 
obiter.«  Sed  divus  Hadrianus  »tametsi,  inquit,  Augustus  non 
pereruditus  homo  fuerit,  ut  id  adverbium  non  usu  potius  quam 
lectione  protulerit,«  Charis.  2  S.  187  (209,  12);  vergl.  Hand  a.  a.  0. 
IV  p.  362,  Corssen  a.  a.  0.  II  p.  870,  Reisigs  Vorlesungen  mit 
Anmerkg.  von  Haase  und  Hagen  I  p.  291,  Anm.  241.  Während 
obiter  erst  bei  den  lat.  Schriftstellern  nach  Chr.  Geb.,  wie  Seneca, 
Plinius,  Petronius,  luvenal,  Apuleius  und  später  (vergl.  Rönsch, 
Semasiolog.  II  p.  76)  in  Gebrauch  war,  kam  ohviam  (vergl.  Hand, 
Corssen  und  Reisig  a.  a.  0.)  schon  bei  Plautus,  Terenz,  Cicero, 
Caesar,  Livius  u.  a.  vor. 

llico  (für  *islico,  in  sloco),  nicht  illico,  ist  die  in  den  besten 
Hdschr.  überlieferte  Schreibweise,  vergl.  Charis.  2,  13  S.  181  (201, 
17)  und  Nonius  p.  324,  4. 


-     671     - 

Admodum,  vergl.  Hand  a.  a.  0.  I  p.  168,  auch  ammodum  ge- 
schrieben bei  Löwe  Prodr.  Gloss.  p.  369 ;  vergl.  quemadmodum^ 
quemadmodximcumque  Lamprid.  Alexand.  Sever.  49,  6.  Vergl.  modo 
p.  600  und  601. 

Comminus  und  eminus,  vergl.  Corssen  a.a.O.  II  815,  816. 

Denuo. 

Praesentiaru  ist  CLL.  5,  962  erhalten;  von  den  Kompositis 
kommen  vor:  depraesentiarum  Petron.  58,  3  und  74,  17;  impraesen- 
tiarum  (vergl.  Wölfflin  Archiv  4,  p.  11,  welcher  wieder  zu  der  alten 
Erklärung  in  praesentia  rerum  zurückgekehrt  ist)  Cato  R..R.  144,  4; 
Fannius  bei  Prise.  13,  3,  12  S.  960  (II  8,  16);  Cornific.  2,  11,  16; 
Corn.  Nep.  Hannib.  6,  2;  Tacit.  Ann.  4,  59;  Fronto  ad  M.  Caes. 
4,  8  (p.  71,  6);  Apul.  Flor.  9  S.  40;  16  S.  70;  16  S.  72;  17  S.  82; 
18  S.  85;  de  deo  Socrat.  11  S.  145;  14  S.  150;  19  S.  163;  de 
mag.  48  S.  506;  53  S.  514;  65  S.  537;  91  S.  582;  Ulpian.  Dig. 
11,  1,  11  §  8;  27,  8,  1,  15;  43,  5,  1  §  1;  43,  8,  2  §31;  43,  24,  1 
§  9;  Minuc.  Feh  5,  1;  Symmach.  Epist.  1,  94;  3,  48;  Sidon.  Epist. 
2,  3,  1  (p.  27,  6);  3,  6,  1  (p.  44,  5);  4,  3,  1  (p.  54,  25);  5,  9,  1 
(p.  84,  11);  7,  9,  15  (p.  115,  14);  8,  9,  3  (p.  135,  16);  9,  9,  6 
(p.  157,  8);  Cyprian.  Epist.  43,  4;  Vulg.  Genes.  50,  20;  Exod.  22, 
15;  Levitic.  8,  34;  Deuteron.  5,  3;  2  Par.  18,  4;  Claud.  Mamert. 
Stat.  anim.  1,  3  .(37,  10);  1,  25  (88,  3);  2,  3  (104,  16);  2,  10 
(139,  12);  3,  12  (177,  17);  3,  15  (184,  16);  Epist.  poster.  (203, 
14),  vergl.  Paucker,  Supplem.  lexic.  Latin.  1  p.  349,  der  eine  Reihe 
von  Beispielen  aus  Hieronymus  beibringt;  Placid.  Gloss.  22,  15 
impraesentiarum  pro  in  praesenti.  Auch  Cic.  Invent.  1,  30,  49 
steht  impraesentiarum  im  cod.  Grevenb.  Grut.  und  m.  corr.  im 
Leid.  2,  aber  da  Cicero  in  der  Schrift  de  inventione  nur  in  prae- 
senti 1,  17,  24  oder  in  praesentia  1,  26,  39;  1,  33,  56;  2,  45, 
134;  2,  58,  174  sagt,  so  ist  sicherlich  inpraesentiarum  zu  ver- 
werfen. Vergl.  Thielmann,  De  sermonis  proprietatibus  quae  legun- 
tur  apud  Cornificium  p.  44. 

Cumprimis ;  imprimis;  adprime.,  vergl.  S.  627  und  628. 

Super:  Desuper^  insuper  und  das  von  Nonius  p.  530,  26  aus 
Sallust.  angeführte  deinsuper. 

Extemplo,  bei  Plautus  mehrmals  extempido,  vergl.  Hand  a.  a.  0. 
2  p.  670,  wie  auch  tempulum  I.  Neap.  2475,  Ephem.  epigraph.  4 
p.  127  No.  431  und  p.  144  No.  496. 

Z/sg^Me  vergl.  p.  659.  Komposita  sind:  ahusque\  adusque]  huc- 
usque  (vergl.  Thielmann  in  Wölfflins  Archiv  6  p.  68);  quousque 
(vergl.  usque  eo    oder   eo  usque,  usque  adeo,   isto  usque,    usque 


—    672    — 

illo,  usque  quo  u.  a.  bei  Thielmann  a.  a.  0,  p.  65) ;  usque  quaque 
(vergl.  Thielmann  a.  a.  0.  p.  04). 

Invicem  vergl.  Hand  a.  a.  0.  III  p.  449. 

16.    Inde  vom  Pronominalstamm  i —  gebildet,  vergl.  Corssen 
a.  a.  0.  II  p.  843  und  855.     Komposita  sind:  nbinde  Ampel.  9,  1; 
Theodos.  de  situ  terrae  sanctae  13  und  auct.  de  S.  Helena  18  — 
deinde;   die  abgekürzte  Form  ist  gewifs   dein,   welche   öfter  vor- 
kommt, so  Plaut.  Amphitr.  3,  4,  35  (1008);  Bacch.  4,  9,  43  (967): 
Enn.  (trag.  282  ed.  Ribbeck  nach  einer  Konjektur  Hermanns;  ed. 
L.  Müller  Fab.  217  deum)  bei  Nonius  p.  160,  5;  Naev.  bell.  Poenic. 
(II,  7,  30  ed.  Vahlen;  ed.  L.  Müller  31  deinde)  bei  Macrob.  6,  5,  8; 
Terent.  Andr.   1,  1,  52  (79);  3,  3,  30  (562);   CatuU.  5,  8;  5,  10; 
Varro  Sat.  Menipp.  200;  282;    Cic.  pro  Cael.  25,  62;    26,  63;  in 
Pison.  fragm.  10  (ed.  C.  F.W.  Müller  II,  3  p.  161,   fragm.   10) 
pro  Milon.  10,  28;  15,  42;  24,  65;  Acad.  2,   17,  55;  2,  47,  145 
Fin.  1,  16,  50;  2,  13,  42;  4,  18,  50;  Tuscul.  1,  28,  68;  3,  1,  2 
4,  5,  10;   Nat.  Deor.  2,  7,  19;    2,  42,  110;    de  rep.  1,  10,  16 

I,  12,  18;  Divinat.  1,  27,  57;  Off,  2,  15,  53;  Corn.  Nep.  Milt.  5,  3 
Timol.  3,  1;  oft  bei  Sallust.  Cat.  38,  1;  59,  1;    lug.  5,  6;  11,  4 
23,  2;  25,  5;    29,  5;   42,  1;   49,  2;  49,  5;    50,  3;   58,  4;   59,  3 
66,  2;    71,  4;    74,  2;    75,   1;    87,   1;    91,  3;    93,  2;    94,  2   (dicht 
neben  deinde);  94,  6;  98,  4;  98,  6:   100,  1;  101,  6;  102,  7;  102, 
15;  103,  7;  106,  4;  Histor.  1,  9D.;   1,  48,  7;  3,  49;  3,  61;  4,  6; 
4,  61,  1;  Horat.  Sat.  1,  3,   103;  1,  5,  97;  Prop.  3,  10,   15;  4,  8, 
83;  Liv.  1,  9,  3;  2,  12,  4  u.  a.;  Vitr.  10,  16  (22),  10  (p.  283,  24); 
PHn.   Epist.   6,    16,  6;    6,    20,    12;   6,   31,   12;    7,  4,  4;   9,  36,  3; 
10,  79  (83),  1;   bei  Tacitus  sehr   oft,   vergl.   Lexikon  von  Gerber 
und  Greef  p.  269   und  Wölfflin  Philolog.  25  p.  105;   luvenal.   15, 
53;  lustin.  1,  8,  4;  2,  5,  13  u.  a.  m.;  Apul.  Met.  1,  11  S.  44  u.  a.; 
Cassian.  Instit.  3,  3,  11;    6,  1,  3;    10,  2,  3;    10,  2,   18;   Conl.  2, 

II,  3;  13,  14,  9;  Mythogr.  Vat.  1,  48;  die  Form  deim  bietet 
bei  Nonius  p.  358,  24  der  Wolfenbüttler  Codex,  aus  dem  A.  Riese 
sie  in  den  Text  der  Varronischen  Satiren  p.  164,  6  gesetzt  hat, 
vergl.  Ribbeck,  Partikeln  p.  5  Aum.  —  Deinceps,  vergl.  Hand 
a.  a.  0.  II  p.  232;  inceijs  nach  Paul.  Festi  S.  107.  —  Exinde 
und  die  abgekürzte  Form  exin,  wofür  öfter  exim  geschrieben  ist 
(vergl.  Ritschi,  Rhein.  Mus.  1850,  7  p.  475  und  Rhein.  Mus.  1851, 
8  p.  158  =  Opusc.  2,  456  und  459):  Plaut.  Epid.  1,  1,  47 
Poenul.  3,  5,  9  (754) ;  Enn.  (Annal.  37  ed.  L.  Müller  nach  Vahlens 
Vorschlag)  bei  Cicer.  de  divinat.  1,  20,  40,  wo  C.  F.  W.  Müller 
exin  schreibt;  ferner  (^Annal.  245)  bei  Fest,  unter  tonsam  p.  356,  4; 


-     673     — 

Lucr.  3,  160,  vergl.  Lachmann  z.  d.  St.;  Verg.  Aen.  7,  341  im 
Med.  und  im  Gud.  m.  pr.;  8,  306  im  Med.,  Pal.  und  Gud.;  12, 
92   im  Med.  und  Gud.;   Tacit.  Ann.  3,  13;    3,  36;    3,  62;    5,  9; 

6,  5;  6,  37;  12,  13:  12,  16;  12,  22;  13,  53;  14,  48;  14,  60;  14, 
61;  15,  12;  15,  20;  15,  64;  15,  70;  16,  14  und  Histor.  4,  25; 
M.  Aurel.  an  Fronto  2,  6  (p.  31,  18  ed.  Naber);    Cyprian.  Carm. 

3,  63  mehrere  Hdschr.  exim,  Hartel  exin;  lul.  Valer.  1,  46  (p.  56, 
26  ed.  Kühler);  1,  47  (p.  59,  2);  2,  10  (p.  74,  4);  3,  10  (p.  119, 
21);  3,  14  (p.  123,  13);  3,  17  (126,  24);  3,  18  (p.  127,  27);  3,  44 
(p.  151,  22);  3,  45  (p.  153,  4);  3,  51  (p.  159,  11);  3,  57  (p.  165, 
13);  Gros.  3,  7,  1;  3,  7,  7;  3,  10,  1;  3,  12,  10;  3,  16,  12;  3,  19,  6; 

4,  7,  3;  5,  15,  8;  7,  6,  2  (exin  nur  1,  19,  1);  AIcim.  Avit.  Carm. 
3,  190;  Gloss.  ed.  Goetz  II  p.  65,  5  und  IV  p.  338,  40,  vergl. 
Rönsch,  Semasiolog.  II  p.  68.  —  Perinde^  nicht  perin,  welches 
Tacit.  Histor.  2,  84  am  Ende  der  Zeile  steht.  —  Proinde  und 
die  abgekürzte  Form  proin  z.  B.  Plaut.  Amphitr.  1,  1,  155  (311); 
Captiv.  prol.  63;  4,  2,  74  (855);  Casin.  1,  25;  Menaech.  2,  2,  52 
(327);  5,  2,  3  (784);  Mil.  Glor.  3,  1,  185  (780);  Rud.  5,  2,  43 
(1331);  Stich.  5,  2,  22  (670);  Terent.  Andr.  2,  4,  5  (408);  Heaut. 
1,  2,  3  (177);  Eun.  1,  1,  11  (56);  Acc.  (trag.  309)  bei  Nonius 
p.  257,  7;  Sisenna  Miles.  lib.  13  bei  Charis.  2  S.  175  (194,  8); 
Priap.  86,  16.  —  Suhinde.  —  Utrinde  Cato  (orat.  fr.  2ß  ed.  Jordan 
p.  54,  3)  bei  Charis.  2  S.  198  (224,  15). 

Wie  inde  demonstrativ  ist,  so  cunde  und  unde  fragend,  relativ 
und  indefinit,  vergl.  Ribbeck  a.  a.  0.  p.  5.  Komposita  von  dem 
ersten  sind;  alicunde^  dafür  aliquonde,  vergl.  Caesell.  bei  Cassiod. 
de  orthogr.  S.  2314  (202,  28);  necunde  Liv.  22,  23,  10;  28,  1,  9 
und  sicunde  Cic.  Ep.  Att.  13,  30,  3;  Liv.  26,  38,  5;  Suet.  Calig. 
4;  51  und  Apul.  Met.  2,  4  S.  93;  von  dem  zweiten  Worte :  ahunde^ 
auch  ab  unde  geschrieben,  vergl.  Rönsch,  Semasiolog.  II  p.  61,  und 
aHunde.  Andere  Zusammensetzungen  sind  undique  und  das  alte 
cundique,  vergl.  Ritschi,  Rhein.  Mus.  1870,  25  p.  311,  verstärkt 
circumundique,  auch  getrennt  geschrieben,  ex  undique  CLL.  6, 
555  V.  5,  öfter  undique  versum  oder  undique  versus  CLL.  5, 
2781  Z.  21;  Lucr.  2,  1053;  lustin.  44,  1,  10;  Gell.  7  (6),  16,  6; 
12,  13,  20;  lul.  Valer.  1,  27;  ApuL  Met.  4,  5  S.  246  und  de  mag. 
75  S.  554;  Aug.  Confess.  7,  5;  Lact.  Mort.  persec.  34,  5;  Solin.  40, 
19;   48,  2;   Nonius  p.  432,  17;   Macrob.  Sat.  7,  14,  2;    7,  16,  4; 

7,  16,  8;  7,  16,  32  und  Somn.  Scip.  1,  22,  7;  Mart.  Capell.  6, 
601.  Ferner  zmdecwnque,  in  der  Tmesis  unde  vacefit  cumque 
locus  Lucr.  6,  1015;  undelibet  zuerst  bei  Cornific.  4,  50,  63,  später 

Neue-Wagener,  Lat-  Formenlehre.     II.     3.  Aufl.  43 


—     674    — 

öfter;  undeunde,  vergl.  Wölfflin,  Gemination  p.  458,  seltener  im 
archaischen  Latein,  öfter  bei  Tertullian;  für  die  Form  undecunde, 
die  in  den  Lexicis  aus  Claud.  Mam.  3,  17  (falsch  14),  2  angeführt 
wird,  hat  Engelbrecht  (p.  188,  17)  jetzt  nach  den  besten  Hdschr. 
undeunde  geschrieben.  —  Denique^  vergl.  Hand  a.  a.  0.  II  p.  260. 

Adeo^  vergl.  Corssen,  Aussprache  II  p.  843,  und  dafür  eoad 
Apul.  de  mag.  68  S.  541.  —  Adhuc^  vergl.  Hand  a.  a.  0.  I  p.  156 
und  Corssen  a.  a.  0.  II  p.  845.  —  Adquo  Afran.  (com.  249  und 
278)  bei  Nonius  p.  76,  5,  dafür  gewöhnlich  quoad,  auch  quaad, 
vergl.  Keil,  Comm.  in  Varr.  R.  R.  p.  5. 

A7itea,  nach  Corssen  a.  a.  0.  II  p.  455  aus  ante  und  dem 
Accus.  Plur.  Neutr.  zusammengesetzt;  für  antea  ist  in  der  alten 
Latinität  ante  häufiger,  so  hat  Plautus  antea  gar  nicht  und  Terenz 
nur  Andr.  1,  1,  25  (52),  vergl.  Thielmann,  De  sermonis  proprie- 
tatibus  Coruific.  p.  32  und  Landgraf  zu  Cic.  pro  Rose.  Am.  p.  183. 
Die  altertümliche  Form  antidea  findet  sich  wohl  allein  bei  Liv. 
22,  10,  6,  vergl.  Weifsenborn  z.  d.  St.  Dagegen  kommt  antehac 
öfter  bei   Plautus   und  Terenz  vor,  so  Amphitr.  1,  1,  302  (458); 

2,  1,  16  (566);  Asin.  5,  2,  11  (861);  Bacch.  Grex  3  (1209)  die 
Hdschr.  antea,  Langen  Anal.  Plaut.  III  p.  14  ante  hoc,  was  auch 
Götz  schreibt;  Capt.  2,  1,  47  (244);  Cistell.  1,  1,  1;  Epid.  1,  1, 
12;  1,  1,  99;  Mil.  Glor.  3,  2,  28  (840);  Mosteil.  1,  1,  30;  3,  2, 
42  (731);  3,  3,  29  (933);  3,  8,  56  (1366);  PoenuL  5,  1,  22  (955); 
Rud.  4,  3,  28  (967);  4,  3,  54  (993);  Stich.  5,  5,  18  (759);  Trucul. 
1,  2,  64  (165);  Terent.  Adelph.  1,  2,  6  (86);  2,  2,  42  (250);  Andr. 
1,  2,  16  (187);  2,  1,  3  (303);  5,  4,  14  (917);  Heaut.  2,  3,  29 
(270);  Phorm.  proL  4;  Enn.  (Ann.  205  schreibt  L.  Müller  anthac) 
bei  Cic.  Cat.  Mai.  6,  16,  wo  C.  F.  W.  Müller  antehac  hat;  ferner 
Enn.  (Ann.  198  ed.  Vahlen;  L.Müller  193  läfst  antehac  weg)  bei 
Gros.  4,  1,  14;  Turpil.  (21)  bei  Nonius  p.  488,  18;  (167)  bei  dem- 
selben p.  399,  28,    selten  aber  bei  Cicero,  der  antehac  nur  Verr. 

3,  94,  219  und  Cic.  Ep.  Fam.  12,  23,  3  gebraucht  zu  haben  scheint, 
und  Sallust,  der  es  nur  Catil.  25,  4  angewandt  hat,  ebenso  Horat. 
Od.  1,  37,  5,  wo  es  zweisilbig  zu  messen  ist.     Später   bei  Tacit. 
Ann.  3,  25;  12,  25;  16,  31;  Gell.  16,  3,  2;  Eum.  orat.  1  (p.  117, 
16)  und  19  (p.  130,  8).     Für  antehac  schreibt  Plautus,  wenn  der 
Vers  eine  dreisilbige  Form  verlangt  (vergl.  Langen  a.  a.  0.  p.  9) 
antidkac,  welches  bei  Plautus  immer  am  Ende  eines  Verses  steht 
Dasselbe  findet  sich  nicht  nur  bei  Plaut.  Amphitr.  2,  2,  79  (711) 
Aulul.   2,  8,  26   (395);   Bacch.   3,  6,  11   (539);   Casin.  proL  88 
Cistell.  1,  3,  49;   Epidic.  4,  1,  12  (539);   Poenul.  3,  5,  7  (752) 


-     675     — 

Pseud.  1,  1,  16;  2,  2,  25  (620),  sondern  auch  Fall.  ine.  poet.  (96  ed. 
Ribbeck)  bei  Nonius  p.  187,  10  und  Varro  Sat.  Menipp.  8.  Über 
antidhac  vergl.  Ritschi,  Rhein.  Mus.  1851,  8  p.  156  (Opusc.  II  p.562). 

Arvorsitm  ead  CLL.  1,  196  Z.  24  und  arvorsu  hac  CLL. 
9,  782  und  adver sus  hac  lex  Sil.  bei  Festus  unter  publica  pon- 
dera  p.  246. 

Circumquaque  Cic.  Nat.  Deor.  2,  16,  44  im  Glog.  und  Rehd., 
sonst  richtig  circumque;  Augustin.  Epist.  120,  10;  Quaestion.  in 
Heptat.  7,  94;  in  Psalm.  84,  4;  contr.  Arian.  34;  Auct.  Hypognost. 

4,  7,  13;  Coripp.  lohann.  3,  5;  Eugipp.  Vit.  Severin.  6;  12;  Aurel. 
Vict.  Orig.  gentis  Rom.  17,  6,  vergl.  Paucker,  Suppl.  lex.  lat.  1 
p.  76.  —  Quocirca^  dafür  quodcirca  C  I.  L.  1,  198  Z.  13  und 
Capitol.  Maxim,  und  Balb.  17,  3,  mit  der  Tmesis  quo,  hone,  circa, 
dum  licet,  in  rebus  iucundis  vive  beatus  Horat.  Sat.  2,  6,  95.  — 
Idcirco^  vergl.  Corssen,  Aussprache  II  p.  457. 

Interea^  vergl.  Corssen,  Aussprache  II  p.  455,  842,  871.  Inter- 
uträque    schreibt  Lachmann    bei  Lucr.   2,  518;   3,  306;    5,  472; 

5,  476;  5,  839;  6,  362;  6,  1062,  wo  in  den  Hdschr.  inter  utras- 
que  oder  inter  utras  ist. 

Postea^  auch  mit  angefügtem  — ce  einmal  in  einer  Inschrift 
posteac  CLL.  4,  1837,  vergl.  Corssen  a.a.O.  II  p.  845.  Wie 
antidea  gebildet  ist,  so  auch  postidea  Plaut.  Aulul.  1,  2,  40  (118) 
nach  Camerar.,  in  den  Hdschr.  post  idem;  Cist.  grex  3;  Stich.  1, 
2,  40  (97)  und  5,  5,  17  (758),  vergl.  Gloss.  Plaut,  ed.  Ritschi 
Opusc.  2  p.  269.  Vielleicht  gehört  hierher  die  Form  postid,  welche 
nach  Ritschi  aus  ursprünglichem  pos — te — d  entstanden  ist,  woraus 
nach  Übergang  von  e  zu  i  postid  wurde,  welches  von  den  neuesten 
Herausgebern  des  Plautus  in  einem  Worte  geschrieben  ist,  so  Aulul. 
4,  10,  19  (749);  Casin.  prol.  33;  1,  42;  CistelL  fr.  Ambr.  249  ed. 
Ussing;  Stich.  1,  2,  29  (86);  Trinum.  2,  4,  128  (529);  Trucul.  2, 
4,  67  (421);  4,  2,  49  (762);  Terent.  Andr.  5,  4,  33  (936),  die 
Hdschr.  postilla  und  postid  locorum  Casin.  1,  32;  Poenul.  1,  1, 
16  (144);  Trucul.  3,  1,  16  (661).  Gegen  diese  Erklärung  und 
Schreibung  hält  Bergk,  Beiträge  zur  lat.  Gramm.  1  p.  89  an  der 
gewöhnlichen  Auffassung  post  id  fest,  sowohl  wegen  post  id  loco- 
rum Sallust.  lug.  72,  2,  dem  doch  Niemand  einen  solchen  Archais- 
mus zutrauen  werde,  als  auch  wegen  ähnlicher  Verbindungen  wie 
ad  id  loci  Sali.  lug.  75,  7,  Catil.  45,  3  und  ad  id  locorum  lug. 
63,  6,  was  auch  bei  Livius  häufig  im  gleichen  Sinne  vorkomme.  — 
Postidhac  wie  antidhac  gebildet  schlug  Grotius  im  Mart.  Capell. 
8,  807  vor,   Kopp  hat  post  haec  und  Eyssenhardt  post  hos  ge- 

43* 


—    676    — 

schrieben.  —  Postkac  vergl.  Langen,  Beitr.  zu  Plautus  p.  259.  — 
Postilla  Plaut.   Casin.  1,  31;   Curcul.   4,  2,  43  (529);   Mostell.  1, 

2,  61  (141),  vergl.  Lorenz  z.  d.  St.  und  Langen  a.  a.  0.  p.  258; 
Poenul.  2,  21  (467);  Stich.  4,  1,  24  (529);  Terent.  Eun.  1,  2,  47 
(127);  Heaut.  3,  1,  38  (447):  Phorm.  2,  2,  32  (347);  Enn.  (Ann. 
34  ed.  L.  Müller)  bei  Cic.  Divinat.  1,  20,  40  und  (Fab.  11)  bei 
demselben  1,  21,  42;  Cato  (Orig.  3  fr.  7  ed.  Jordan  p.  19,  12) 
bei  Gell.  3,  7,  19  und  Catull.  84,  9.  —  Postillac  hat  Brix  Plaut. 
Capit.  1,  2,  9  (118);  Menaech.  4,  3,  11  (685)  und  5,  9,  58  (1117) 
geschrieben,  aber  die  Form  ist  nicht  ganz  sicher. 

Fraeterea,  daneben  auch  praeterhac  Plaut.  Mostell.  1,  1,  75; 
Menaech.  1,  2,  3  (113);  5,  1,  25  (725);  Rud.  4,  4,  73  (1117); 
Stich.  2,  2,  21  (345);  Terent.  Phorm.  5,  3,  17  (800);  Titin.  (30) 
bei  Nonius  p.  217;  20. 

Propterea^  dafür  eapropter  Terent.  Andr.  5,  5,  3  (959)  in 
der  Anführung  bei  Serv.  zu  Verg.  Ecl.  7,  31  (in  den  Hdschr.  des 
Terenz  propterea);  Pompon.  (82)  bei  Nonius  p.  166,  1;  Lucr.  4, 
337;  Colum.  8,  14,  11;  Imp.  Anton.  Cod.  4,  31,  2;  9,  50,  1  und 
Imp.  Gordian.  daselbst  6,  30,  3;  9,  35,  3;  10,  11,  2;  Ulpian.  Dig. 

3,  1,  1  §  1;  10,  3,  4  §  4;  14,  1,  1  §  20;  18,  6,  1  §  3;  28,  7,  8 
§  2;  39,  4,  14;  40,  7,  9;  42,  8,  14;  47,  10,  17  §  9  und  Tryphon 
daselbst  41,  1,  36  §  3;  Amm.  Marcell.  15,  11,  4:  18,  2,  15; 
Solin.  7,  14;  30,  3;  35,  6;  Symmach.  Epist.  1,  31;  1,  79;  2,  43; 

4,  62.  —  Hacpropter  Varro  (Sat.  Menipp.  213)  bei  Nonius  p.  48,  2. 

—  Quapropter^  mit  der  Tmesis  qua  me  propter  eduxi  foras  Terent. 
Hecyr.  3,  3,  64  (364). 

Binc  —  Abhinc,  vergl.  Ploen  in  Wölfflins  Archiv  4  p.  109 — 1 15. 

—  Dehino  Ploen  a.  a.  0.  p.  114.    —    Exhinc  Apul.   Met.   11,   24 

5,  806;  Sidon.  Epist.  9,  16,  3  (p.  172,  59  ed.  Lütjohann);  lordan. 
Getica  42,  222  (p.  114,  19  ed.  Mommsen);  Claud.  Mamert.  praef. 
p.  19,  1,  vergl.  Engelbrecht  p.  XXV;  Ennod.  Lib.  pro  synodo  15 
(ed.  Hartel  p.  292,  10;  ed.  Vogel  p.  51,  1);  Gassian.  Inst.  2,  6.  — 
Posthinc  Sidon.  Carm.  22,  200;  Claud.  Mamert.  Stat.  anim.  praef. 
(p.  20,  6);  1,  16  (p.  62,  1);  1,  27  (p.  99,  5);  2,  7  (p.  121,  3); 
3,  10  (p.  171,  20);  Epist.  poster.  (p.  204,  28);  Alcim.  Avit.  Epist. 
ad  divers.  VII  (p.  37,  7  ed.  Peiper). 

17.  Zusammensetzungen  mit  der  enklitischen  Endung:  a)  — c?e, 
dessen  Grundbedeutung  »von,  ab«  sich  in  allen  Bildungen  bewährt, 
vergl.  Ribbeck,  Partikeln  p.  4,  so  inde\  unde\  quamde^  vergl.  p.  578. 
Hhic  de,  welches  Plaut.  Casin.  5,  2,  22  in  früheren  Ausgaben  ge- 
lesen wird,  ist  unbeglaubigt. 


—     677     — 

b)  — dem,  welches  nach  Corssen,  Beiträge  zur  lat.  Formen- 
lehre p.  498  und  Aussprache  II  p.  855  aus  der  Accusativform 
diem  entstanden  sein  soll,  so  pridem,  itidem,  identidem  (vergl. 
Prise.  15,  3,  18  S.  1013  [II  p.  75,  1]),  indidem,  quidem,  tandem^ 
totidem,  tantundem,  tanlidem,  ibidem.^  utrohidem. 

c)  — do,  zunächst  entstanden  aus  * — dio,  vergl.  Corssen,  Bei- 
träge p.  500,  so:  guaJido,  oliquando,  nequando^  siquando. 

d)  —dam :  quondam,  vergl.  Corssen,  Aussprache  II  p.  856. 

e)  —dum,  welches  aus  der  Accusativform  *dium  vom  Nominativ 
dius  gebildet  ist  und  »den  Tag  lang,  der  Weile,  während«  nach 
Corssen  a.  a.  0.  II  p.  856  bedeutet.  Es  findet  sich  in:  quidum, 
dudum,  vixdwn,  nedum,  necdum,  nondum,  hauddiim  (vergl.  Planer, 
De  haud  et  haudquaquam  p.  51),  primumdum  (Plaut.  Mil.  Clor.  2, 
3,  26  =  297;  Mosteil.  1,  2,  39  =  120;  2,  1,  53  =  400;  Trinum. 
1,  2,  61  =  98),  riihüdum,  etiajndum,,  interdum,  ehodum',  in  dem 
Komödiendialoge  (vergl.  Lorenz  zu  Plaut.  Mosteil.  120)  kann  dum 
an  alle  Imperative  gehängt  werden,  vergl.  adesdum,  agedum,  cedo- 
dum,  iubedum,  respicedum,  circuraspicedum,  facdum  u.  a. 

f)  —fariam,  vergl.  p.  579  und  Prise.  15,  3,  18  S.  1013  (II 
74,  28):  bifariam  etiam  et  trifariam  et  omnifariam  composita 
sunt  a  ferendo  et  praepositis  dictionibus,  ders.  15,  4,  24  S.  1016 
(II  79,  22) :  omnifariam  in  omnem  partem  vel  ex  omni  parte  und 
18,  25,  262  S.  1197  (II  343,  2):  omnifariam  quidem  pro  »per 
omnes  partes«,  Charis.  2,  13  S.  168  (187,  20)  und  Prise.  Fig. 
num.  7,  32  S.  1357  (II  416,  27)  führen:  bifariam,  trifariam,  qua- 
drifariam  und  Nonius  p.  170,  18  septifariam  an.  Komposita 
finden  sich: 

Alifariam  dXXodanwQ  Gloss.  Labb.   10  a. 

Aliquotfariam  Cato  bei  Varro  R.  R.  1,  2,  7. 

Ambifariam  Apul.  Florid.  4,  18  S.  88;  Apolog.  4  S.  387; 
Sidon.  Epist.  9,  11;  Alcim.  Avit.  Epist.  92  (82)  ed.  Peiper  p.  99, 
20,  ambifarie  ist  Claud.  Mamert.  Stat.  anim.  1,  3  geschrieben, 
aber  Engelbrecht  hat  hier  (p.  28,  16)  ambifariae  subditur  passioni 
hergestellt. 

Anfariam  Gloss.  Amplon. 

Bifariam,  aber  bifarie  Cassiod.  de  orat.  1  p.  601  ed.  Garet; 
Victorin.  Petav.  fabric.  mundi  p.  313 M.  und  Cassian.  Conl.  10,  2,  1. 

Multifariam,  daneben  multifarie  Solin.  11,  19;  Hieronym. 
Epist.  18,  18;  Cassian.  Conl.  1,  15,  1;  4,  10,  1;  Placid.  Gloss. 
64,  7  ed.  Deuerling;  Gloss.  Sangall.  ed.  Goetz  IV  p.  259,  30.  Die 
Stelle  aus  Varro  ist  unsicher,  denn  Prise.  6,  2,  11  S.  682  (I  204,  5) 


-     678     - 

hat:  multifariam  in  patellis  coquere  cepe,  aber  in  der  Ars  anonyma 
Bernensis  ed.  Hagen  (Anecd.  Helv.  p.  106,  30)  steht  in  derselben 
Stelle  des  Varro  multifarie. 

Omnifariam^  aber  omnifarie  führt  Sittl  in  Wölfflins  Archiv 
aus  Theod.  Mops.  p.  ^Q,  2  an. 

Plurifariam. 

Quadrifariam^  daneben  quadrifarie  Augustin.  Serm.  252,  10; 
Cassian.  Conl.  14,  8,  4:  nach  de  Vit  im  ForcelUni  V  p.  10  noch 
Aethic.  Cosmogr.  n.  5  und  Acta  XXXVII  Martyr.  Aegypt.  n.  1 ; 
auch  quadrifariter  Paul.  Dig.  38,  10,  10  §  14  zweimal. 

Septifariam  Santra  bei  Nonius  p.  170,  18. 

Trifariam ;  trifarie  schreibt  Putsch  im  Diom.  1   S.  279,  aber 
Keil  p.  303,  24  hat  trifariam  hergestellt, 
g)  — num'.  etiamnum. 
h)  — per,  vergl.  Corssen,  Aussprache  II  852. 

Aliquantisper  Caecil.  (45)  bei  Nonius  p.  511,  29;  Plaut.  Pseud. 
1,  5,  158  (571);  Terent.  Heaut.  3,  3,  11  (572);  Adelph.  4,  5,  5 
(639);  Quadrigar.  (fr.  60  ed.  Peter  p.  225,  14)  bei  Nonius  p.  511, 
27;  Flor.  2,  18,  14;  lustin.  1,  8,  3;  4,  2,  7;  42,  4,  8;  Pacat. 
Panegyr.  7  (p.  277,  14  ed.  Baehrens);  Apul.  Met.  1,  11  S.  44; 
Amm.  Marcell.  31,  3,  3;  Sidon.  Epist.  4,  3,  10;  5,  6,  1;  Epitom. 
lul.  Valer.  3,  23;  3,  27. 

Antioper  npö  toütoü  Gloss.  Labb.   14  a. 

Nuper;  Parumper\  Paulisp  er. 

Pausülisper  (pauxillisper,  vergl.  Ritschi  Opusc.  2  p.  250)  Plaut. 
Trucul.  5,  21  (913),  auch  so  L.  Müller  im  Nonius  p.  155,  33,  wo 
die  Stelle  aus  Plautus  angeführt  wird. 

Q.uantisper  wird  von  Nonius  p.  511,  35  mit  Caecil.  (52)  und 
Pompon.  (44)  belegt. 

Semper ;   Tantisper. 

i)  — quam.,  vergl.  S. 578:  Unquam;  Nunquam\  Nonnunquam\ 
Praeterquam;  Utiquam',  Neuiiquam\  Nequiquam.,  vergl.  S.  637; 
Quaquain^  vergl.  S.  635;  Nequaquam.^  vergl.  S.  634;  JJaudquaquam, 
vergl.  S.  634;  Perquaquam,  vergl.  S.  634;  Usquain:  Nusquam  u.  a. 
k)  — secus^  vergl.  Lorenz  zu  Plaut.  Pseud.  345.  Kompo- 
sita sind: 

Ältrinsecus\  die  Yovva  altrim  ist  synkopiert  aus  alterira,  vergl. 
S.  537,  gewöhnlich  wird  altrin-secus  geschrieben,  so  Plaut.  Mil. 
Glor.  2,  5,  36  (447);  Mercat.  5,  4,  16  (977);  Pseud.  3,  2,  73 
(840);  Rud.  4,  4,  14  (1158),  aber  altrim  secus  hat  Lorenz  im 
Pseud.   1,   3,   123   (345)   gesetzt.     Später  findet   sich   altrinsecus 


-     679     - 

wieder  bei  Apul.  Met.  1,  16  S.  55;  ],  21  S.  67;  2,  18  S.  134; 
3,  17  S.  204:  5,  2  S.  321:  Capitol.  Gord.  32,  6;  Trebell.  Poll. 
Gall.  8,  2;  8,  6;  Anini.  Marceil.  15,  10,  4:  15,  11,  16;  16,  10,  6; 
19,  2,  11:  20,  7,  11;  20,  11,  15;  22,  8,  5;  23,  4,  6;  24,  2,  14; 
25,  3,  1:  25,  7,  13;  26,  8,  8;  27,  10,  6;  28,  4,  26;  30,  4,  19; 
31,  7,  13:  31,  7,  15:  Auson.  Epigr.  128,  5  (p.  344  ed.  Peiper); 
Pacat.  Panegyr.  Theodos.  Aug.  2,  1  (p.  272,  6  ed.  Baehrens) ;  33,  3 
(p.  301,  6):  Sidon.  Epist.  8,  11,  1;  Avien.  Arat.  969:  Descr.  orb. 
1173  und  Ora  mar.  325:  Veget.  de  re  milit.  3,  6;  Oros.  1,  5,  6; 

2,  4,  9;  Claud.  Mamert.  Stat.  anim.  3,  18  (p.  190,  1);  Alcim.  Avit. 
ex  homil.  libr.  6  (p.  111,  24)  und  29  (p.  150,  8  ed.  Peiper),  vergl. 
Rönsch,  Semasiologie  II  p.  62. 

Extrinsecus  Varro  R.  R.  1,  41,  2;  L.  L.  7,  1,  1 ;  7,  3,  34; 
Cic.  de  orat.  2,  39,  163;  2,  78,  318;  Top.  2,  8;  4,  24;  Ep.  Fam. 
5,  13,  1;  Acad.  1,  11,  40;  2,  15,  48;  2,  24,  76;  2,  40,  125;  Fin. 
5,  14,  39;  5,  24,  68;  Tuscul.  3,  17,  37;  4,  27,  58;  Nat.  Deor. 
1,  43,  120;  2,  54,  136;  3,  12,  29;  Dlvin.  1,  24,  48;  1,  31,  66; 
1,  32,  70;  2,  11,  26;  2,  27,  58;  2,  50,  103;  2,  58,  119;  2,  67, 
139;  de  fato  11,  24;  18,  42;  19,  43;  20,  47;  Tim.  6,  20;  in  den 
Reden  nirgends:  Lucr.  2,  1107;  3,  722:  Liv.  2,  33,  6;  7,  29,  3; 
25,  7,  10:  Vitruv,  5,  1,  10  (p.  107,  20);  Senec.  Epist.  9,  12;  33,  6; 
Tranq.  10,  5;  Plin.  Epist.  2,  19,  4;    Quintil.  2,  16,  13;  3,  8,  11; 

3,  8,  18;  4,  2,  18:  5,  9,  11;  5,  10,  118;  5,  11,  1;  5,  11,  36; 
7,  4,  7;  8,  3,  30;  10,  3,  1;  12,  10,  38;  Augustin.  Civ.  Dei  12,  26 
(I  p.  551,  25  ed.  Dombart);  Panegyr.  (IX)  Constantino  26  (p.  212, 
11);  lul.  Valer.  1,  30  (p.  40,  7  ed.  Kubier);  Eutrop.  9,  25;  Veget. 
de  re  milit.  2,  2  (p.  36,  13  ed.  Lang);  4,  15  (138,  5);  Cbalcid. 
Comm.  in  Plat.  Tim.  24  (p.  90,  7  ed.  Wrobel);  93  (p.  165,  8); 
Oros.  2,  6,  9;  Cassian.  Inst.  1,  11,  3;  5,  21,  1 ;  7,  2,  3;  7,  2,  5; 
9,  8;  11,  8;  Conl.  1,  5,  4;  2,  21,  1;  4,  14;  5,  3;  5,  4,  1;  5,  8,  1; 
5,  9;  7,  12,  3;  9,  4,  1;  10,  6,  4;  14,  3,  2;  14,  12;  15,  10,  2; 
15,  10,  5;  18,  13,  1:  18,  16,  3;  21,  33,  2;  Dares  40;  Cass,  Felix 
40  (p.  44,  14  ed.  Rose);  32  (p.  64,  3  und  68,  7);  40  (p.  93,  14); 
46  (p.  117,  17);  53  (p.  139,  3);  67  (p.  165,  1);  68  (p.  167,  2  und 
167,  10);  Gargil.  Med.  29;  49;  Mythogr.  Vatic.  2,  39  u.  a. 

Forinsecus  Colum.  8,  3,  6;  Plin.  N.  H.  13,  22,  42  (122);  Aug. 
Civ.  Dei  3,  17  (I  p.  122,  3  ed.  Dombart);  12,  26  (I  p.  553,  19); 
20,  8  (II  p.  425,  6);  21,  7  (II  p.  502,  30);  22,  22  (II  p.  605,  27); 
Lactant.  Opif.  Dei  2,  9;  Pallad.  1,  27,  3;  1,  40,  3,  und  dasselbe 
in  der  Bedeutung  aufsen  oder  nach  aufsen  (nicht  wie  in  den 
obigen  Stellen  von  aufsen  her)  Apul.  Met.  3,  21  S.  213;  4,  12 


—     680    — 

S.  264;  9,  28  S.  648;  9,  34  S.  657;  Amm.  Marceil.  19,  8,  2;  21, 
9,  2;  Augustin.  Civ.  Dei  15,  7  (II  p.  70,  28);  Solin.  1,  120  und 
Sidon.  Epist.  1,  2,  4;  1,  9,  3;  3,  1,  2;  7,  14,  9;  vergl.  Paucker, 
Suppl.  lex.  Lat.  1  p.  293. 

Intrinsecus  Cato  R.  R.  21,  4;  152;  Varro  R.  R.  1,  14,  3; 
2,  11,  7;  3,  5,  4:  3,  5,  17;  3,  7,  3;  3,  11,  2;  3,  15,  1:  Lucr.  4, 
1147;  Bell.  Afric.  17,  1:  Vitruv.  2,  8,  3  (p.  47,  7):  2,  8,  4  (p.  47, 
11);  8,  1,  4  (p.  187,  3);  Geis.  4,  1  (p.  121,  13  ed.  Daremberg); 
Colum.  4,  20,  5;  6,  5,  4;  8,  3,  6;  9,  12,  2;  12,  19,  6;  12,  43,  5; 
12,  50,  15;  Plin.  N.  H.  11,  37,  73  (190);  Suet.  Aug.  95;  Lamprid. 
Anton.  Heliog.  24,  7;  Tertull.  Scorp.  1;  Paenit.  12;  Cult.  fem.  1,  6; 
Virg.  vel.  12;  Praescr.  haer.  4;  Resurr.  40  und  de  anima  6;  lul. 
Valer.  1,  30  (p.  39,  25  ed.  Kubier);  2,  12  (p.  75,  4);  3,  24  (p.  132, 
13);  Amm.  Mareell.  16,  8,  8;  17,  7,  6;  19,  8,  1 ;  20,  7,  9;  20, 
11,  9;  23,  4,  13;  24,  4,  22;  31,  15,  6;  Augustin.  Civ.  Dei  12, 
26  (I  p.  552,  2);  Hieronym.  Ezech.  40,  14;  Cyprian.  De  opere  et 
eleemosyn.  2  (p.  374,  18  ed.  Hartel);  de  singularitate  cleric.  7 
(p.  180,  22):  Nazar.  Panegyr.  5  (p.  217,  13  ed.  Baehrens):  Veget. 
de  re  milit.  3,  8  (p.  83,  13  ed.  Lang);  3,  9  (p.  87,  10);  4,  3 
(p.  130,  15);  4,  14  (p.  137,  10);  4,  18  (140,  14):  4,  19  (p.  141, 
12);  4,  20  (p.  142,  2);  4,  23  (p.  145,  5):  Claud.  Mamert.  1,  26 
(p.  97,  5  ed.  Engelbrecht);  Oros.  2,  6,  10:  lordan.  Getica  42,  220; 
Sidon.  Epist.  1,  11,  12;  2,  2,  10:  6,  9,  2;  7,  14,  9;  Cass.  Felix  20 
(p.  30,  7  ed.  Rose);  51  (p.  132,  5);  67  (p.  165,  1);  68  (p.  168,  1). 
Auch  Inschr.  Orell.  3327. 

Undiqiiesecus  Solin.  27,  46  und  51  im  Heidelb.,  Bern.,  St.  Gall. 
und  Angelom.  und  im  Par.  P  m.  sec.  (im  Leid,  und  Guelf.  und  im 
Par.  P  m.  pr.  undique  secluso);  Mart.  Capell.  6,  599;  6,  601;  6, 
622;  6,  724;  8,  814:  8,  849;  8,  863. 

Utrimquesecus  haben  Cato  R.  R.  21,  2:  Lucil.  (ed.  L.  Müller 
22,  9;  ed.  Lachmann  521)  bei  Nonius  210,  28:  Lucr.  4,  989;  Apul. 
Met.  2,  4  S.  93;  9,  42  S.  674;  10,  2  S.  682;  10,  6  S.  691:  10,  14 
S.  705;  Amm.  Mareell.  21,  12,  9;  29,  1,  4;  Solin.  10,  20;  27,  29; 
52,  54  (57):  Itin.  Alex.  33  (77).  An  den  Stellen  bei  Apul.  9,  42; 
10,  2  und  10,  14  will  Heinsius  zu  Ovid.  Met.  5,  450  utrinsecus 
lesen:  auch  Voss.  Etym.  L.  L.  unter  secus  sagt,  dafs  utrinsecus 
bei  Apul.  Met.  9  und  Solin.  16  stehe,  es  ist  aber  auch  bei  diesem 
nicht  zu  finden,  und  Aetna  501  ist  eine  gewagte  Konjektur, 

Das  anders  gebildete  circumsecus  ist  allein  aus  Apul.  Met. 
2,  14  S.  123:  5,  17  S.  353:  11,  16  S.  785  bekannt  (in  der  letzten 
dieser  Stellen  nach  Stewech's  Verbesserung,  in  den  Flor.  1   und  3 


—     681     — 

circumsectus,  in  anderen  Büchern  circumseptus,  circumseptis,  cir- 
cumspectus,  circumspectis) ;  iiisccus  Gloss.  Labb.  96  c;  postsecus 
Not.  Tir.  S.  85  und  Gloss.  Labb.  142b;  retrosecus  war  eine  nicht 
glückliche  Konjektur  bei  Tacit.  Germ.  38  (in  den  Hdschr.  retro- 
sequuntur). 

1)  — te7ms,  vergl.  Wölfflin,  Archiv   I   p.  415 — 426. 

Aliquatenus^  vergl.  Hand  a.a.O.  I  p.  257 :  Pomp.  Mela  1, 
2,  9;  2,  4,  62;  Colum.  4,  3,  4;  Senec.  Epist.  116,  4;  Petron.  102; 
Plin.  N.  H.  27,  12,  80  (105);  Quintil.  3,  9,  5;  4,  1,  57;  8,  5,  29; 
10,  1,  74;  11,  1,  28;  11,  3,  78;  11,  3,  97;  11,  3,  137;  Eumen. 
orat.  11  (ed.  Baehrens  p.  124,  22);  Mamert.  Grat.  act.  1  (p.  245, 
13);  Paul.  Dig.  1,  5,  14;  Spartian.  Hei.  5,  3;  Amm.  Marceil.  27, 
10,  4;  Aurel.  Vict.  Epitom.  1,  25;  Eunod.  Dict.  1,  5  (ed.  Hartel 
p.  424,  10;  ed.  Vogel  p.  1,  21);  Claud.  Mamert.  1,  19  (68,  23); 
Symm.  Epist.  6,  59. 

Eatenus,  vergl.  Hand  a.a.O.  II  p.  339;  Kalb  in  Wölfflins 
Archiv  1  p.  85. 

Eotenus,  Claud.  Mamert.  1,  24  (p,  84,  14  ed.  Engelbrecht); 
2,  7  (p.  122,  8);  lordan.  Get.  5,  30  (Mommsen  schreibt  p.  61,  12 
eo  tenus).     Adeotenus  Claud.  Mamert.  2,   10  (p.  141,  9). 

Hactenus^  vergl.  Hand  a.  a.  0.  III  p.  4 ;  Kalb  in  "Wölfflins  Archiv 
1  p.  85. 

Illactenus  Gell.  16,   19,  11. 

lllatenus  Apul.  de  mag.  82  S.  566. 

Istactenus  Plaut.  Bacch.   1,  2,  58  (168). 

Itatenus  Claud.  Mamert.  2,  10  (p.  140,  13);  2,  12  (p.  143, 
15);  2,   12  (p.  149,  14);  2,  12  (p.  151,  21);  3,  10  (p.  171,  3). 

Nullatenus  ohda/xoJQ^  oudsu}  rpoTTw,  oudapöaz  Gloss.  Labb. 
121  d;  Augustin.  Confess.  7,  6;  Mart.  Capell.  2,  135;  Cod.  lust. 
6,  21,  16;  8,  10,  12  §  3;  Claud.  Mamert.  1,  14  (p.  58,  2);  Epilog, 
p.  195,  2;  Cassiod.  Var.  3,  4;  5,  23;  Fulgent.  Myth.  2  praef. 
p.  65,  4  ed.  Muncker;  Sidon.  6,  14  ep.  §  2.  Paucker,  Subindenda 
lexicis  Latinis  p.  429,  Adn.  13  führt  noch  folgende  Stellen  an: 
Auct.  Praedest.  3,  17;  Ps. -Cypr.  de  XII  abusivis  6;  Cassian. 
Conlat.  24,  10,  18  (mehr  Stellen  aus  Cassian  giebt  Petschenig 
I  p.  491);  Innocent.  Pap.  Epist.  29,  6;  Leon.  M.  Epist.  183,  8; 
166,  2;  Simplic.  Pap.  Epist.  17;  Fei.  Pap.  Epist.  1;  Vict  Persec. 
Vand.  2,  14;  Gelas.  Pap.  Epist.  1  et  saep. ;  Rufin.  Orig.  in  Num. 
hom.  3,  4;  Eust.  Hexaem.  1,  2;  3,  9  (dazu  vergl.  Pauckers  Vor- 
arbeiten III  p.  111);  Ps.- August.  Serm.  274  (Caesarii),  1;  Petr. 
Diac.  De  incarn.  et  grat.  4;  Vigil.  Taps,  contra  Arian.  1,  15;  2,  7; 


—     682     — 

Hilar.  Arel.  Epist.  ad  Eucher, ;  Ps.  Eucher.  Commen.  in  Regg.  3, 
21;  4,  27;  Vita  Hilar.  Arelat.  c.  3 ;  Plin.  Valer.  5,  41;  Anecd. 
Helvet.  gramm.  ed.  Hagen  p.  167;  Feirandi  Vit.  S.  Fulg.  praef. 
ad  Regln.  Com.  9,  15;  Eugipp.  Vita  Severini  57;  Gregor.  M.  hom. 
in  euang.  1,  7,  3;  Epist.  2,  35;  Isid.  Sent.  1,  2,  2;  3,  5,  5:  Eccl. 
Oö'.  2,  3,  3:  2,  18,  11;  Synon.  1,  25;  nat.  rer.  41,  1;  reg.  monach. 
9,  7;  Epist.  6,  3;  7,  9;  Diff.  2,  113;  P.  Diac.  Vit.  Gregor.  M. 
18,  24. 

Protenus  oder  protinus\  nach  Serv.  zu  Verg.  Ecl.  1,  13,  Caper 
de  orthogr.  S.  2243  (100,  5)  und  Albin.  de  orthogr.  S.  2343  (307, 
33)  bezieht  sich  protenus,  für  porrotenus,  auf  den  Raum  und  pro- 
tinus  auf  die  Zeit,  für  statim,  dagegen  sagt  Serv.  zu  Aen.  2,  437: 
protinus  hie  statim,  alibi  porrotenus;  zu  7,  601:  quem  protinus, 
iugiter,  deinde,  nam  nunc  temporis  est  adverbium,  alibi  loci,  ut 
Cum  protinus  utraque  tellus  una  foret  (Aen.  3,  416);  und  zu  9, 
337:  protinus  hie  porrotenus,  pro  continuo,  proprium  Vergilio. 
Nonius  aber  S.  375  schreibt:  Protinus  ubicumque  lectum  est, 'contra 
usura  intellectus  communis,  quo  statim  significare  creditur,  posi- 
tum  invenitur,  ut  sit  protinus  porro  ac  sine  intermissione ,  con- 
tinuo, quod  iunctum  tenus  eius  significantiam  confirmat  adverbii; 
Vergilius  namque  in  quocumque  loco  protenus  posuit,  sub  hoc 
sensu  intellegendum  reliquit.  Vergl.  Ritschi,  Prolegg.  ad  Plaut, 
comoed.  p.  XCVH  und  Opusc.  2  p.  244;  Wagner,  Orthogr.  Vergil. 
p.  466  und  Schneider,  Lat.  Gramm.  1,  1  S.  14  und  IQ.  Ein  Unter- 
schied zwischen  protinus  und  protenus  besteht  nicht.  Die  vor- 
herrschende Schreibung  ist  protinus^  wie  Plaut.  Pseud.  2, 
1,  13;  Sisenna  und  Tubero  bei  Non.  S,  376  und  471;  Varro  L.  L. 
7,  6,  107;  Cic.  Invent.  1,  15,  20;  2,  2,  8;  Papist.  Farn.  3,  6,  2; 
ad  Q.  fr.  1,  3,  4;  3,  8,  2;  Epist.  Att.  11,  20,  2;  11,  21,  2;  Divin. 
1,  24,  49  (in  den  exe.  Pith.  protenus):  Cornel.  Nep.  Them.  4,  1; 
Thras.  2,  5;  Horat.  Carm.  3,  3,  30:  Serm.  2,  5,  21  und  Epist. 
1,  12,  8;  1,  18,  67  und  in  zahlreichen  Stellen  des  Verg.,  welche 
Nonius  S.  376  und  377  anführt,  oft  in  der  Ilias  Latin,  v.  69,  74, 
159,  577,  856,  914;  Aurel.  Vict.  Orig.  20,  2;  21,  4;  Amm.  Marcell. 
16,  12,  11:  Anthol.  Lat.  ed.  Burm.  1,  107  (Meyer  641,  Riese  189, 
Baehrens  4,  369)  v.  4.  Nonius  giebt  jedoch  Ecl.  1,  13  protenus, 
mit  der  Erklärung  valde  oder  longe,  porro,  und  diese  Schrei- 
bung ist  hier  im  Pal.,  Gud.  und  Bern,  b  (nicht  im  Rom.),  des- 
gleichen Ge.  4,  1  im  Pal.  und  im  Gud.  m.  pr.,  und  Aen.  3, 
416  in  einigen  geringeren  Büchern  und  bei  Caper  a.a.O.  Die 
Nebenform  protenam  findet  sich  öfter,  vergl.  S.  577,  sehr  selten 


—    683    — 

ist  protenis  und    wohl   nur  von    Nonius   p.  376,   4   mit   Afranius 
(107)  belegt. 

Quadamtenus  Plin.  N.  H.  J3,  7,  15  (58);  15,  28,  33  (110); 
24,  14,  76  (124);  37  praef.  2;  Gell.  17,  21,  1  und  in  der  Tmesis 
est  quadam  prodire  tenus  bei  Horat.  Epist.   1,  1,  32. 

Quatefius,  daneben  ist  auch  quatimis  geschrieben  C.  I.  L.  10, 
2311;  Cic.  Phil.  14,  5,  14  im  Bamb.,  Bern,  und  Teg.;  Lael.  11, 
36  im  Wien.  D  und  Gud.;  Off.  1,  37,  135  im  Ambr.  und  Bamb.; 
3,  3,  15  im  Bamb.  und  Bern,  c;  3,  12,  51  und  3,  17,  68  im 
Bern,  c;  Histor.  de  preliis  2,  11.  Die  von  Fest.  S.  258;  Fronto 
de  diff.  vocab.  S.  2194  (522,  15);  Caper  Orthogr.  S.  2243  (100,  9); 
S.  2249  (111,  5);  Albin.  Orthogr.  S.  2344  (308,  15):  Mar.  Victor. 
S.  2461  (14,  14)  und  Bedae  Orthogr.  S.  2797  (287,  6)  aufgestellte 
Unterscheidung,  dafs  quatenus  qua  fine  und  quatinus  quoniam  be- 
deute, ist  nichtig,  vergl.  Brambach,  Neugestaltung  der  lat.  Orthogr. 
141,  142. 

Summotenus  Apul.  de  herb.  75;  Sidon.  Ep.  4,  9,  5;  Ennod. 
Panegyr.  dictus  regi  Theoder.  7,  28  (ed.  Hartel  p.  269,  5;  ed. 
Vogel  p.  206,  31);  Vit.  Epiphan.  21  (p.  336,  7;  87,  3);  Eucharistie. 
de  vita  sua  19  (ed.  p.  398,  23;  303,  4). 

UlJatenus  Claud.  Mamert.  de  sit.  anim.  1,  3  (p.  36,  26);  1, 
21  (p.  78,  6);  1,  25  (p.  92,  16);  Cassian.  Conl.  13,  6,  3;  Fulgent. 
ad  Monim.  3,  2;  Cassiodor.  Complex.  9,  2. 

Verbot enus  Gloss.  ed.  Goetz  et  Gundermann  IV  p.  400,  47 
u.  a.,  vergl.  Forcellini  ed.  De  Vit  VI  p.  756. 

m)  Adverbia  auf  — ter,  über  die  in  eingehender  Weise  H.  Osthoff 
in  Wölfflins  Archiv  4  p.  455  handelt:  er  nimmt  an,  wie  auch  schon 
Autenrieth  in  der  Eos  II  Jahrg.  1866  p.  514  andeutete,  dafs  diese 
Komposita  aus  — iter  der  Weg  gebildet  seien.  Dieselben  werden 
gewöhnlich  von  Adjektiven  nach  der  III.  Deklination,  von  Parti- 
cipien  auf  ns  und ,  wenn  auch  seltener,  von  den  Adjektiven  nach 
der  II.  Deklination  gebildet. 

a)   Von  Adjektiven  der  III.  Deklination  werden  z.  B.  gebildet: 

Acceptabüiter  Interp.  Orig.  in  Matth.  105;  Augustin.  in  Psalm. 
67,  39. 

AccessihiUter  Claud.  Mamert.  1,  3  (p.  27,  13;  p.  28,  12  und 
p.  35,  2). 

Achariter  Augustin.  Speculum  ed.  Weihrich  p.  133,  16,  vergl. 
Thielmann,  Wölfflins  Archiv  4  p.  600,  der  diese  Form  auch  Vulg. 
Eccli.  18,  18  vermutet. 

Acriter, 


—     684    — 

Actualiter  Mythogr.  Lat.  3,  6,  13;  Beda,  Mund.  Constit.  T.  1 
p.  396. 

Aequahüiter. 

Aequaliter. 

AequorahiUter  Isid.  Pacens. 

Aeternaliter  Zeno  II  tr.  4;  August.  Civ.  Dei  10,  15  (I  p.  425, 
19);  Pseudo-Augustin.,  Ad  fratres  in  eremo  serm.  17;  Hieronym. 
in  lob  37;  Primas.  Comm.  in  Ep.  ad  Hebr.  1;  10. 

Affectualiter  Bonifatius  vita  S.  Livini  ed.  Migne  89,  87P. 

Affiniter  Thes.  nov.   Latin,  p.  224  ed.  Mai. 

Agiliter  Frontin.  Strat.  2,  5,  47;  Amm.  Marceil.  14,  2,  15; 
23,  4, '2;  28,  2,  8;  28,  5,  6. 

Alacriter  Comic,  pall.  fr.  ine.  v.  33  p.  117  nach  einer  Kon- 
jektur von  Ribbeck;  Amm.  Marceil.  14.  2,  17. 

yiZz'jMaZiier  Pseudo-Augustin.,  Ad  fratres  in  eremo  serm.  2;  6. 

Alterpliciter  Thes.  nov.  Latin,  p.  453. 

Amab älter  Horat.  Epist.  2,  1,  148;  Anton,  bei  Cic.  ad  Att. 
15,  13  litt.  A  §  2;  Petson.  113,  1;  Nazar.  Panegyr.  38  (p.  243,  22 
ed.  Baehrens);  CLL.  4,  2032. 

Amhiformiter  Arnob.  5,  36, 

Amicabiliter  Hieronym.  ad  amic.  aegr.  1,4;  lulian.  Epit.  nov. 
c.  63  p.  211;  Nenn.  Histor.  Briton.  §  46. 

Amicaliter  Ven.  Fort.  Prol.  extr. 

Ayiclahiliter  Thes.  nov.  Latin,  p.  26. 

Angulariter  Boeth.  Ars  geometr.  417,  2;  427,  16  Fr. 

Animaliter  Mar.  Victor,  adv.  Arium  3,  15;  Augustin.  Retract. 
1,  26;  Claud.  Mamert.  de  sit.  anim.   1,  13  (p.  56,  21). 

Aptabiliter  Iren.  1,  16,  3. 

Argumentaliter  Grom.  vet.  26,  24;  62,  11;  Boeth.  Eucl.  p.  403. 

Artificialüer  Quintil.  2,  17,  42;  Chalcid.  Tim.  56  (p,  123,  9); 
62  (p.  130,  7),  vergl.  Paucker,  Suppl.  I  p.  39. 

Asperaliter,  vergl.  Forcell.  ed.  De  Vit  VI  p.  498  ^ 

Atrociter. 

Auctorizabiliter  Thes.  nov.  Latin,  p.  26. 

Atidaciter  wird  von  Quintil.  1,  6,  17  verworfen:  inhaerent  ei 
(analogiae)  quidam  molestissima  diligentiae  perversitate  ut  auda- 
eiter  potius  dicant  quam  audacter,  Charis.  2,  13  S.  165  (185,  22) 
sagt:  audax  nudaciter,  loquax  loquaciter;  sed  meminerimus  erudi- 
torum  consuetudine  (audacter)  sine  i  littera  (im  Neap.  eruditorum 
consuetudinem  per  i  litteram)  elatum,  non  ut  procaciter  aut  lo- 
quaciter.   Und  Prise.  15,  4,  21  S.  1014  (II  76,  24);  audax,  audaci, 


—     685     — 

audaciter,  sed  per  syncopam  in  usu  est  frequentiere  audacter. 
Terentius  in  Phormione  (prol.  11):  minus  multo  audacter,  quam 
nunc  laedit,  laederet.  Sallustius  tarnen  historiarum  II  (78  D.) 
audaciter  protulit  secundum  analogiam  et  Cicero  pro  Sexto  Roscio 
(36,  104):  multa  scelerate,  multa  audaciter,  multa  improbe  fecisti. 
Die  neueren  Herausgeber  schreiben  daher  auch  an  dieser  Stelle 
audaciter,  obwohl  in  den  Hdschr.  hier  audacter  steht:  dagegen 
haben  sie  11,  31  und  40,  118  audacter,  wo  Lambin.  audaciter 
schrieb;  aber  audaciter  Plaut.  Pseud.  2,  4,  18  (687)  im  vet.  gegen 
das  Versmafs  (im  Ambr.  audacter),  Terent.  Heaut.  1,  1,  6  (58) 
und  Phorm.  Prol.  11  im  Bemb.,  an  der  zweiten  Stelle  mit  einem 
Punkt  unter  dem  i,  beidemale  gegen  das  Versmals,  die  Heraus- 
geber nur  audacter;  Cornif.  3,  11,  19  audaciter  cod.  v,  die  übrigen 
audacter,  aber  audaciter  wird  4,  20,  28  von  Friedrich  geschrieben 
(vgl.  Thielmann,  De  Cornificio  p.  54,  55),  ebenso  bei  Cicer.  pro 
Font.  1,  1  (5,  11),  de  domo  sua  11,  28  und  Cato  Mai.  20,  72 
von  C.  F.  W.  Müller,  während  er  sonst  audacter  in  den  Text  ge- 
setzt hat,  so  aufser  den  beiden  aus  pro  Rose.  Am.  angegebenen 
Stellen  noch  pro  Rose.  Com.  6,  16;  6,  17;  Verr.  2,  54,  134;  4, 
39,  84;  pro  Sulla  24,  67;  25,  70;  pro  Cael.  6,  13;  Acad.  2,  25, 
81;  de  finib.  2,  9,  28.  Bei  Livius  steht  audaciter  22,  25,  10 
im  Put.,  Colb.,  Med.,  Cambr.  und  in  anderen  Büchern,  so  auch 
Luchs,  ebenfalls  40,  55,  7  ed.  Hertz,  der  aber  38,  29,  8  audacter 
schreibt.  Audaciter  wird  noch  gelesen  bei  Val.  Max.  7,  4  ext.  1 ; 
8,  1  absol.  5;  Senec.  Contr.  7,  5  (20),  2  und  Exe.  7,  5,  1;  Senec. 
Vita  beata  8,  6;  Epist.  3,  2;  92,  31;  Plin.  N.  H.  29,  6,  38  (122); 
Fronto  ad  Antonin.  Imp.  1,2  (p.  97,  6  ed.  Naber);  Apul.  Met.  3,  5 
S.  182;  5,  20  S.  357;  6,  9  S.  396;  Minuc.  Felix  13,  5;  TertuU. 
Cult.  fem.  2,  1  im  Agob.  und  ad  nat.  2,  15;  Cyprian.  Epist.  63,  1 
(p.  702,  1)  und  ad  Novatinum  5  (p.  56,  24);  Cassian.  Conl.  8, 
21,  6. 

Audihiliter  Thes.  nov.  Latin,  p.  18. 

Auxiliahiliter  Thes.  nov.  Latin,  p.  36. 

Bacchanaliter  Thes.  nov.  Latin,  p.  79. 

Bellaciter  Thes.  nov.  Latin,  p.  63. 

Bestialiter  Augustin.  Civ.  Dei  12,  22  (I  p.  549,   12). 

Breviter. 

Capaciter  Augustin,  de  trin.   11,  2. 

Capitaliter  Plin.  Epist.  1,  5,  4;  Cod.  Theod.  3,  14,  1;  9,  21, 
6;  7,  18,  4;  Amm.  Marceil.  21,  16,  11;  Veget.  de  re  mil.  2,  22 
(p.  56,  9);  Cassiod.  Var.  1,  37. 


—    686    — 

Carnaliter  Tertull.  Baptism.  7;  Hieronym.  Epist.  54,  9;  Prud. 
Apotheos.  456;  Cassian.  Institut.    12,  22. 

Caumaliter,  vergl.  Forcellini  ed.  de  Vit  VI  p.  534\ 

Causaliter  Augustin.  de  genes.  5,  4,  9;  5,  4,  1 1 ;  5,  23,  45; 
Sidon.  Epist.  9,   11,  6,  vergl.  Paucker,  Suppl.  I  p.  64. 

Celerifer. 

Centupliciter  Augustin.  in  loann.  tr.  116,  3:  Ignat.  Ep.  ad 
Marc.  4. 

Circulariter  Nemesii  Emeseni  versio  latina  ed.  Holzinger 
p.  45,  12. 

Civiliter  Cic.  bei  Lactant.  3,  14;  Cael.  bei  Cic.  Ep.  Famil. 
8,  14,  3,  Livius,  Ovid,  luvenal,  Gellius,  Censorin,  Amm.  Mar- 
cellinus u.  a. 

Coaeterna/iter  Virgil.  Gramm,  praef.  p.  5  ed.  Mai. 

Coctiliter  Thes.  nov.  Latin,  p.  131. 

Cognoscibiliter  Vulg.  Sap.   13,  5. 

CohercibUiter  Thes.  nov.  Latin,  p.  9. 

Comissaliter  Sidon.   Epist.   1,  5,   3. 

Comifer,  vergl.  Hildebrand,  Beiträge  zum  Sprachgebrauche  des 
Livius  1865  p.  4. 

Communiter  Cicero,  Livius  u.  a. 

Cominiitahiliter  Augustin.  Trinit.  2,  8,   15. 

Comparabiliter  Thes.  nov.  Latin,  p.  423. 

Compendialiter  Iren.  Haer.  3,   11,  5. 

Concorditer  Cicero,  Livius  u.  a. ;  CLL.  3,  1992;  concorde 
Orell.  Inscr,  4517  u.  7382. 

Condonahüiter  Thes.  nov.  Latin,  p.  164. 

Conducihiliter  Augustin.  Lib.  arbitr.  3,  23;  Rufin.  Orig.  iu 
Rom.  3,  1  p.  169. 

Conßnüer  Thes.  nov.   Latin,  p.  224. 

Coniecturaliter  Sidon.  Epist.  8,  11,  10;  Gromat.  vet.  p.  26, 
25;  90,  20;  403,  15;  Prise.  Praeex.  6,   16. 

Coniugaliter  x\ugustin.  Epist.  157,  39;  c.  lul.  5,  10,  41;  lul. 
Valer.  1,  10  (p.  8,  31). 

Connaturaliter  {ao[i(püu)Q^  vergl.  Wölfflins  Archiv  2  p.  273) 
Martin.  Pontif.  ed.  Migne  87,   162%   177^ 

Considerahiliter  Thes.  nov.  Latin,  p.  82. 

Comimiliter  Gell  6,  16,  12;  II,  5,  8;  17,  9,  7;  Arnob.  1,  37 
(p.  24,  28  ed.  Reifferscheid) ;  2,   16  (p.  61,  3);  Vigil.  Ep.  2  n.  6. 

Conspicabiliter  und 

Conspicüciter  Thes.  nov.  Latin,  p.  523. 


—     687     — 

Consuhstantialiter  Gregor.  Epist.  1,  24;  IsicI.  Hist.  Goth.  53. 

Contemplahiter  Amm.  Marceil.  20,  7,  9;  20,  II,  15;  Isid. 
Quaest.  in  genes.   1,  14. 

Contemptibiliter  Augustin.  Doctr.  Christ.  4,  28. 

Contwnaciter  Cicero,  Livius  u.  a. 

Corporaliter  Petron.  61,  7  und  später,  auch  Nemesii  Emeseni 
versio  Latina  p.  57,  32. 

CruciahiUter  Plaut.  Pseud.  4,  1,  40  (950);  Auct.  bell.  Afr.  46,  1; 
Amm.  Marceil.  2%,  6,  3;  30,  5,  19;  Auson.  Perioch.  Odyss.  22. 

Crudeliter. 

Culpahilitcr  Cael.  Aurel.  Acut.  3,  17,  172:  Augustin.  Civ.  Dei 
3,  14  (I  p.  113,  26). 

Curialiter  Avian.  Fab.  30. 

Ciirsaliter  Thes.  nov.  Latin,  p.  91,  92,   139. 

Damnabiliter  Augustin.  Ep.  23,  5,  vergl.  Paucker,  Suppl.  I 
p.  159. 

Dapsilüer  Naev.  (Com.  39)  bei  Charis.  2,  13  S.  178  (198,  5) 
nach  dapsilis;  dapsile  Pompon.  (Com.  161)  bei  Nonius  p.  513,  10; 
Suet.  Vespas.  19. 

Debiliter  Pacuv.  (trig.  355). 

Decemviraliter  Sidon,  Epist.  8,  6,  7. 

Defensabiliter  Cassiod.  in  Psalm.  79,   12. 

Deformiter  Val.  Maxim.  8,  1  absol.  6;  Quint.  8,  3,  45;  11, 
1,  82;  12,  3,  2;  Suet.  Nero  49;  Amm.  Marcell.  24,  6,  9;  Apul. 
Met.  8,  27  S.  578;  Mart.  Capeila  5,  545. 

Delectabiliter  Gell.  13,  24,  17;  15,  1,  1;  Claud.  Mamert.  1, 
23  (p.  82,  17). 

Despicabiliter  Thes.  nov.   Latin,  p,  524. 

Dicaciter  Thes.  nov.  Latin,  p.  158. 

Disciplinahiliter  Cassiod.  in  psalt.  praef.  4;  in  Psalm.  150,  4; 
Hist.  trip.  1,  11. 

Discursiliter  Thes.  nov.  Latin,  p.  181. 

Dispariliter  Varro  R.  R.  1,  6,  6;  L.  L.  8,  m\  9,  89;  10,  48; 
Claud.  Mamert.  de  stat.  anim.  1,  21  (p.  75,  4). 

Dissimiliter  Cornific.  2,  13,  20;  Liv.  27,  48,  11;  Sallust.  lug. 
89,  6;  Gell.  18,  12,  3;  Paul.  Dig.  41,  2,  3. 

Dissimulabiter  Plaut.  Mil.  Glor.  2,  2,  104  (260),  vergl.  Brix 
z.  d.  St. 

Divisihiliter  Felix  Pap.  Ep.  3;  Greg.  Magn.  lob.  30,   17. 

DocibiHter  Thes.  nov.  Latin,  p.  168. 

Ducaliter  Sidon.  Epist.  5,  13,  1. 


—    688    — 

Dulciter  Cicero  u.  a. 

Edaciter  Thes.  nov.  Latin,  p.  184. 

Efßcaciter  Livius,  Seueca,  Plinius  u.  a. 

Enarrabiliter  Thes.  nov.  Latin,  p.  38  L 

Enervitej-  Augustin.  c.  Faust.  22,  50;  Eugipp.  Exe.  23;  Aldh. 
Laud.  virg.  53. 

Essentialiter  Augustin.  Trin.  7,  2;  Claud.  Mamert.  de  stat. 
anim.  1,  3  (p.  28,  12),  vergl.  Paucker,  Suppl.  I  p.  244. 

Exaticlabiliter  Thes.  nov.  Latin,  p.  26. 

Ejcanimahiliter  Naev,  (Com.  35)  bei  Nonius  p.  376,  12. 

Excusahiliter  Alcim.  Avit.  Homil.  libr.  20  ed.  Peiper  p.  134,  12. 

Execrabiliter  Augustin.  an.  in  lob.  2  p.  160;  vergl.  inexplica- 
bihter. 

Exitiabiliter  Augustin.  Civ.  Dei  1,   17  (II  p.  29,  2). 

Exitialiter  Augustin.  Confess.  6,  7. 

Expugriabiliter  Thes.  nov.  Latin,  p.  414. 

Exsigniter  Thes.  nov.  Latin,  p.  201. 

Extemporaliter  Sidon.  Epist.  9,   14,  3. 

Faliaciter  Cic.  de  domo  29,  77;  Divinat.  1,  18,  35;  Ofi".  3, 
17,  68;  Part.  orat.  25,  00:  Avian.  fab.  26,  7. 

Familiariter. 

Fastidiliter  Varro  (sat.  Menipp.  78)  bei  Nonius  p.  112,  9. 

Fataliter  Cic.  Divinat.  2,  7,  19;  Tacit.  Hist.  1,  71;  Vopisc. 
Carin.  1,  9;  Prob.  9;  Aur.  36;  Treb.  Poll.  trig.  tyr.  10,  17;  Eutrop. 
1,  11,  4. 

Favoraliter  Thes.  nov.  Latin,  p.  224. 

Fe  Heiter. 

Feraciter  Thes.  nov.   Latin,  p,  220. 

Feraliter  Augustin.  Serm.  216,  7;  Fulgent.  Myth.  3,   1. 

Ferociter. 

Fertiliter  Plin.  N.  H.  34,   17,  49  (164). 

Festivaliter  Thes.  nov.  Latin,  p.  234. 

Fictiliter  Thes.  nov.  Latin,  p.  208. 

Fideliter. 

Fiducialiter.,  vergl.  Rönsch,  Itala  und  Vulgata  p.  150;  Paucker, 
Suppl.  1  p.  284,  aufserdem  Yen.  Fortun.  10,  3,  4;  lordan.  Getica 
10,  65. 

Fi(juraliter  Sidon.  Epist.  8,  14,  7;  Tertull.  Testim.  anim.  2; 
Hieronym.  in  Is.  10,  351;  in  Naum.  1,  4;  de  vir.  ill.  8;  Rufin. 
Orig.  in  Rom.  2,  13  p.  240;  in  Levit.  2,  2;  Interp.  Orig.  in  Matth. 
48;  Interp.  Iren.  Haeres.  4,  20,  6;  5,  8,  3;  Boeth.  Topic.  Arist.  1,  1 ; 


—     689     — 

Claud.  Mamert.  1,  3  (p.  29,  23);  Cassian.  Conl.  5,  18,  1 ;  5,  18,  2; 
5,  19,  3;  6,  10  t. ;  6,  10,  1;  18,  6,  3:  18,  16,   18  u.  a. 

Finaliter  Veo.  Fortun.  vita  Mauiilii  25;  Äuct.  de  S.  Hei.  9; 
10;  Ps.  Cassiod.  de  amic.  19,  3. 

Flehiliter  Cic.  Tusc.  1,  35,  85;  2,  17,  39;  2,  41,  49;  Horat. 
Carm.  4,  12,  5;  Amm.  Marceil.  29,  1,  38;  29,  5,  15. 

FlexibiHter  Augustin.  Quaest.  in  exod.  qu.   18. 

Formidahiliter  Adam.  vit.  Col.  2,  21. 

Fortinsiter  pro  fortiter  Virgil.  Gramm.  Ep.   10  p.  146  Mai. 

Fortiter. 

Fractiliter  Thes.  nov.  Latin,  p.  222. 

Fragiliter  Thes.  nov.  Latin,  p.  196. 

Frangiliter  Thes.  nov.  Latin,  p.  222. 

Fratrahiliter  Corp.  luscr.  Latin.  4,  659. 

Frugaliter. 

Fugaciter  Thes.  nov.  Latin,  p.  221. 

Fundamentaliter  Sidon.  Epist.  3,   8,  2. 

Furaciter  Cic.  in  Vatin.  5,   12. 

Furialiter  Ovid.  Fast.  3,  637:  Pore.  Latro  in  Catil.  37;  Sedul. 
Op.  Pasch.  5,  1 1 ;  Verecund.  in  Cant.  Deuter,  no.  26 ;  De  mirac. 
S.  Stephan.  2,  5,  1. 

Futtiliter  wird  von  Nonius  p.  514,  11  ohne  Beleg  angeführt; 
Apul.  de  mag.  3  S.  384  war  eine  willkürliche  Änderung  für  uti- 
liter;  futtile  von  futtilus  Enn.  (Fab.  379  ed.  L.  Müller)  bei 
Nonius  p.  514,  12;  Plaut.  Stich.  2,  2,  73  (398). 

Generaliter  Cic.  Invent.  1,  26,  39;  Quintil.  3,  7,  7;  4,  1,  43; 
5,  7,  4;  5,  10,  8;  5,  10,  42;  5,  11,  1;  7,  2,  31;  Plin.  Epist.  1, 
8,  3 ;  4,  20,  1;  Censorin.  11,  2;  lustiuian.  Instit.  4,  2,  2;  Amm. 
Mareen.  23,  6,  75;  Gromat.  Lat.  p.  26,  23;  64,  3;  90,  19;  403, 
14;  Gloss.  ed.  Goetz  et  Gundermann  II  p.  32,  58. 

Genialiter  Ovid.  Met.  11,  95;  Apul.  Met.  10,  16  S.  709. 

Genitaliter  Lucr.  4,   1250. 

Genti/iter  lul.  Valer.  3,  36  (144,  18);  Vulg.  Galat.  2,  14; 
Commodian.  Instr.  57,   19;  Cypr.  Epist.  55,  6;  Solin.  11,  8;  20,  8. 

Graciliter  Quint.  9,  4,  130;  Apul.  Met.  3,  3  S.  177;  Gromat. 
Lat.  p.  67,  6. 

Granditer  Ovid.  Her.  15,  30;  oft  bei  Apollinaris  Sidon.,  vergl. 
P.  Mohr,  Zu  Apollinaris  Sidonius  1886  p.  9. 

Graviter. 

Hahiliter  Pomp.  Mela  3,  63  (ed.  Frick  p.  70,  17);  Liv.  Epit. 
57  (ed.  Jahn  p.  62,  13);  Paul.  Dig.  34,  2,' 21. 

Neue -Wagener,  Lat.  Formenlehre.     II.     3.  Aufl.  44 


—    690    — 

Hausibilüer  Thes.  nov.  Latin,  p.  271, 

Horaicidialiter  Interpr.  Orig.  in  Matth.   14. 

Honorahiliter  Capitol.  Macrin.  4,  3;  Amm.  Marcell.  29,  2,   11. 

Ilonorificahiliter  Thes.  nov.  Latin,  p.  271. 

Horrihiliter  Aurel.  bei  Fronto  Ep.  ad  M.  Caes.  2,  3  (p.  29,  4) ; 
Augustin.  Civ.  Dei  1,  8  (I  p.  14,  3  ed.  Dombart);  Alcim.  Avit.  ex 
homil.  libr.  6  (ed.  Peiper  p.  109,   14). 

Hoaintaliter  Liv.  1,  9,  9;  6,  26,  3;  Curt.  4,  2,  2;  7,  6,  18; 
8,  12,  15;  lustin.  8,  3,  4;  Incerti  Gratiarum  actio  3  (p.  182,  18 
ed.  Baehrens). 

Hostiliter  Cic.  Phil.  5,  9,  25:  Liv.  1,  11,  1;  2,  14,  2;  9,  38,  1 
Sali  lug.  20,  3;  Ovid.  Met.  11,  372;  Tacit.  Hist.  2,  85;  Suet.  Aug 
26;  Caes.  5;  lustin.  8,  3,  2;  14,  1,  6;  38,  4,  3;  Amm.  Marcell 
21,  11,  2;  28,  6,  15;  30,  4,  20:  Dictys  2,  41. 

Humiliter  Cornific.  4,  20,  28;  Cic,  Tuscul.  5,  9,  24;  Liv 
24,  25,  8;  45,  32,  5;  Senec.  Epist.  120,  9;  Vulg.  Psalm.  130,  2; 
Alcim.  Avit.  contra  Arrian.  ed.  Peiper  p.  3,  4. 

Ignobiliter  Eutr.  7,  23,  6;  Solin.  56,  16. 

Ignorabiliter  Apul.  Met.  3,   17  S.  205. 

Illassahilder  Vita  S.  Torquati,  Espana  sagrada  III  p.  381 
(vergl.  Wölfflins  Archiv  3  p.  251). 

IllocauiUter  Claud.  Mamert.  de  sit.  anim.  1,  18  (p,  66,  12). 

Imayinaliter  Augustiu.  de  genes,  ad  litt.  12,  5  und  6,  vergl. 
Paucker,  Suppl.  I  p.  337. 

Inimaniter  Gell.  1,  26,  8;  Augustin.  Confess.  10,  37;  Amm. 
Marcell.  18,  7,  4, 

Immediabiliter  Rustic,  contra  Aceph,  p.  1208,   1210. 

Immisericordüer  Terent.  Adelph.  4,  5,  29  (663);  Augustin. 
de  lib.  arbitr.  3,  9  §  28;  an.  in  lob.  1  p.  81 ;  Cassiod,  in  Psalm. 
118,  87. 

Immobiliter  Augustin.  Confess.  12,  20;  Cassiod.  in  Psalm.  99; 
Prosper.  in  Psalm.  118;  Chalcid.  Tim.  19  B  (p.  9,  9);  77  (p.  145, 
14);  Claud.  Mamert.  de  sit.  anim.  1,  18  (66,  12);  Cassian.  Conl, 
6,  9,  1;  7,  28;  9,  2,  3;  11,  7,  6;  17,  16,  1;  Pompei.  Comment. 
art.  Donat.  16  (p.  179,  32). 

Immortaliter  Cic.  ep.  ad  Qu.  fr.  3,  1,  3  §  9;  Augustin.  Confess. 
4,  2;  de  catechiz,  rud.  23  n.  42;  c.  sec.  resp.  lul.  2,  76. 

Imvmtahiliter  Cels.  Dig.  45,  1,  99  §  1;  Apul  de  mund.  36, 
vergl.  Paucker,  Suppl.  I  342  u,  Rönsch,  Collect,  phil.  p.  121. 

Irnpanlitei-  Augustin.  Qu.  in  Hept.  2,  177,  3. 

Imjjuriter  Horat.  Ars  poet.  75. 


—     691     — 

Irnpaasibiliter  Cassiod.  Hist.  Eccl.  5,  20;  5,  34;  Mar.  Vict.  adv. 
Arium  1,  40;  Hilar.  de  Synod.  38,  vergl.  Paucker,  Suppl.  I  p.  343. 

Iinpassiotiabiliter  Mar.   Victoriü.  adv.   Arium   1,  32. 

Impatibiliter  Mar.  Mercat.  Prodi  Homil.  23  p.  781  Migne. 

Impausabüiter  Cael.   Aurel.  Chron.  3,  2,  20. 

Impenetrabiläer  Gregor.  Magu.  in  Caut.  8,   12. 

Imperabiliter  Cato  (ed.  Jordan  p.  89,  43)  bei  Charis.  2  S.  181 
(p.  202,  11). 

Imperialiter  Cod.  lust.   6,  51,  1  sub  fin. 

Impermutabiliter  Rustic.  contra  Acephal.  p.  1203  Migne. 

Impertionaliter  Florent.  Dig.  45,  3,  15;  Macr.  de  diff.  20  §  3; 
Donat.  ad  Terent.  Andr.  1,  1,   102;  2,  3,  29. 

Importabiliter  Cassiod.  Histor.  Eccl.  7,  20;  Vict.  Turon.  in 
Chronic,  ad  an.  449. 

Imjjossibiliter  Schol.  Vindobon.  in  Horat.  Ars  poet.  138. 

Impiincipaliter  Cael.  Aurel.  Chron.  2,  9,  55. 

Improbab älter  Sidon.  Epist.  1,  11,  13;  Rufin.  Hist.  Eccl.  1,  3. 

Inipuniter^  vergl,  Forcellini  ed.  De  Vit.  VI  p.  630. 

Imputrihilittr  Augustin.  Epist.  27,  2. 

Inadducibiliter  Vulg.  1  Corinth.  7,  35,  vergl.  Rönsch,  Itala  u. 
Vulgata  p.  150. 

Iiiaequabiliter  Varro  R.  R.  3,  9,  8;  Suet.  Claud.  15;  Galba  9. 

Inaequaliter  Liv.  28,  20,  3;  37,  53,  6;  Cels.  5,  28,  4;  Senec. 
Epist.  28,  3:  Colum.  Arb.  7,  5;  Tacit.  Ann.  2,  16. 

Inaesthnabilitei'  Mar.  Mercat.  de  Anathem.  Cyr.  p.  923  und 
p.  964  Migne:  Faustiu.  de  trinit.  7,  1;  Cassian.  c.  Nestor.  5,  4,  3, 
vergl.  Paucker,  Supplem.  I  p.  353. 

Jnaniter,  vergl.   VVöltflin,  Archiv  2  p.  12;  2  p.  615. 

Iiiartißcialiter  Quint.  2,   17,  42. 

Incessabiliter  Hieronym.  Epist.  64,  19;  Mart.  Capell.  9,  893; 
Fulgeut.  Mythol.  1  ed.  Muncker  II  p.  5,  7;  Oros.  1,  2,  106;  6,  20, 
7;  7,  4,  16;  7,  25,  13;  7,  41,  4;  Salvian.  adv.  Avar.  3;  Cassian. 
Conl.   14,  10,  4;  21,  14,  2. 

Inciviliter  Sidon.  Epist,  3,  8,  2;  Ulpian.  Dig.  4,  2,  23  §2; 
50,  13,  2;  Apul.  Met.  7,  25  S.  495;  Amm.  Marceil.  30,  6,  2. 

Incoiiiquinabiliter  Augustin.  de  natura  boni  44. 

Incomviuiiicabiiittr  ist  zweifelhalt,  bei  Fulg.  Ep.  14  n.  8  wird 
auch  incummutabiliter  gelesen. 

Incommutabiliter  Augustin.  Epist.  147,  47;  Trin.  7,  1;  Civ.  Dei 
5,  9  (I  p.  205,  22);  Claud.  Mamert.  de  stat.  anini.  3,  8  (p.  166,' 
21);  Cassiod.  in  Psalm.  23,  6. 

44* 


—     692    — 

Incomparahiliter  Sidon.  Epist.  6,  4,  1;  Augustin.  Civ.  Dei  12, 
13  (II  p.  530,  4);  21,  9  (II  p.  509,  30);  Hieronym.  Epist.  67,  7; 
Faust.  Epist.  in  der  Ausgabe  des  Claud.  Mamert.  ed.  Engelbr. 
p.  10,  6;  Alcim.  Avit.  c.  Arrianos  30  (ed.  Peiper  p.  14,  36);  Ep.  VI 
ad  Gundobadum  (p.  34,  1);  Ep.  XIV  ad  divers,  (p.  47,  7). 

IncomjJrehensihüüer  Iren.  Haeres.  3,  16,  1,  vergl.  Paueker, 
Suppl.  I  p.  364. 

Inconfusibiliter  Claud.  Mamert.  de  stat.  anim.  1,  15  (p.  59, 
24);  Cassiod.  in  Psalm.  9,  1;  Fulgent.  ad  Tresim.  3,  6. 

Inconsolahiliter  Thes.  nov.  Latin,  p.  527. 

Inconvertibiliter  Dionys.  Exig.  de  creat.  hom.  28;  Mar.  Mercat. 
p.  936  Migne. 

Incorporaliter  TertuU.  ad  nat.  2,  12;  Ambros.  Epist.  9;  Claud. 
Mamert.  1,  11  (p.  51,  11)  und  2,  6  (p.  118,  18);  Eugipp.  Exe.  101. 

Incorrigibiliter  Isid.  Sent.   3,  2,  6. 

Incorruptibiliter  Maxim.  Taurin.  Tract.  5  in  Pagan.  p.  795 
Migne. 

Incredibiliter  Cic.  Cato  Mai.  15,  51;  Epist.  ad  Attic.  8,  7,  1; 
Philipp.  1,  15,  36. 

Incunctabiliter  Alcim.  Avit.  ex  homil.  libro  11,  2  (ed.  Peiper 
p.  121,  24). 

Inculpabüiter,  vergl.  Paueker,  Suppl.  I  p.  372. 

Incurabiliter  C.  I.  L.  4,  3034°. 

Incusabiliter  Gelas.  Epist.   1,   17. 

Indeclinabiliter  Chalc.  Tim.  40  A  (p.  40,  8) ;  Augustin.  Civ.  Dei 
9,  22  (I  p.  397,  33);  Cassian.  Conl.  9,  30,  2;  24,  24,  6;  Maxim. 
Taurin.  Homil.  77;  Eugipp.  Exe.  175,  vergl.  Paueker,  Suppl.  I 
p.  374. 

Indecorabiliter  Acc.  (trag.  258)  bei  Charis.  2  S.  182  (p.  203,  10). 

Indemniter  Nov.  vers.  vulg.  29,  3,  vergl.  Paueker,  Suppl.  I 
p.  376. 

Indemutabiliter  Ennod.  Epist.  5,  21  (p.  142,  17  ed.  Hartel; 
p.  196,  8  ed.  Vogel);  Mar.  Mercat.  Refutatio  Theod.  Symb.  12; 
Cassiod.  in  Psalm.  16. 

Indissociabiliter  Claud.  Mamert.  de  stat.  anim.  1,  18  (p.  65, 
18);  2,  5  (p.  118,  5);  Rufin.  Orig.  nept  dpx^ov  2,  3. 

Indissolubiliter  Chalc.  Tim.  31  C  (p.  28,  8);  Claud.  Mamert. 
de  8tat.,anim.  2,  2  (p.  104,  3);  Fulgent.  Ep.  14. 

Indubitabiliter  Arnob.  5,  37;  Ven.  Fortun.  10,  3,  4;  Serv.  ad 
Verg.  Aen.  5,  2,  vergl.  Paueker,  Suppl.  I  p.  383. 

Inoffabiliter  Augustin.  Civ.  Dei   12,  27  (I  p.  555,  7);   Enchir. 


—     693    — 

89;  Irin.  3,  3;  Cassian.  Conl.  9,  25;  c.  Nestor.  5,  4,  3;  Alcim. 
Avit.  c.  Arriauos  15  (ed.  Peiper  p.  7,  8);  Virg.  Maiou.  Epit.  ue 
metris  ed.  Huemer  p.  23,  12. 

Ineluctabiliter  Auct.  Histor.   Datian.   11. 

Inenarrabiliter,  vergl.  Quicherat,  Add.  Lex.  Lat.  p.  137:  S.  Fulg. 
ad  Monim.  contra  Arrian.  p.  57:  Cassiod.  Fragm.  ap.  Mai.  t.  III 
p.  336:  Bed.  Eccl.  Histor.  Angl.  5,  22.  Ferner  nach  Forcellini: 
Euseb.  Vercell.  ep.  2  n.  5 ;  Faustin.  de  trinit.  8;  Hilar.  de  trinit. 
3,  3.     Auch  Mar.  Merc.  Serm.  Nestor.  7,  6,  vergl.  inscrutabiliter. 

Inenodahüiter  Vigil.  Taps,  contra  Arrian.  3.  4. 

Inerter  Gramm.  Bern.  ed.  Hagen  p.  79,  9,  vergl.  Charis.  2 
S.  165  (p.  185,  10). 

Inessentialiter  Thes.  nov.  Latin,  p.  186. 

Inevitabiliter  Augustin.  Enchir.  13:  Boeth.  de  cons.  phil.  5,  3; 
Cassian.  Conl.  12,  8,  2,  vergl.  Paucker,  Suppl.  I  p.  386. 

Inexcepfionaliter  Chlodov.  Diplom,  (anni  508)  bei  Mabill. 
Diplom,  p.  463. 

Inexcessibiliter  Rustic.  contra  Aceph.  p.  1186,   1187  Migne. 

Inexcogitabiliter  Cassiod.  in  Class.  Auct.  ed.  Mai   III  p.  352. 

Inexcusabiliter  Alcim.  c.  Eutych.  haer.  II  p.  27,  28  ed.  Peiper; 
Cassian.  Conlat.  21,  29,  2,  vergl.  Paucker,  Suppl.  I  p.  386. 

Inexorabiliter  Thes.  nov.  Latin,  p.  387. 

Inexpiabiliter  Augustin.  de  gen.  ad  litt.    11,   13. 

Inexplebiliter  Dionys.  Exig.  Cod.  Canon.  Eccles.  34,  vergl. 
Paucker,  Suppl.  I  p.  387. 

InexpUcabiliter  Augustin.  Epist.  118,  16;  Rustic.  contra  Aceph. 
p.  1243  Migne.  Bei  Apul.  Met.  2,  2  S.  87  wird  inexplicabiliter 
gelesen,  aber  Hildebr.  (vergl.  dessen  Note)  schreibt  inextimabiliter, 
Eyssenhardt  execrabiliter. 

Inexpugnabiiiter  Alcim.  Avit.  ex  homiliar.  libro  XXIHI  (ed. 
Peiper  p.  145,  5). 

Inexaistentiabiliter  Mar.   Vict.  adv.  Ar.   1,  50. 

Inexsolubiliter  Cassian.  Conl.  17,  5,  3. 

Inexstincjuibiliter  Greg,  in   lob.   18,  35. 

Inextimabiliter^  vergl.  inexplicabiliter. 

Inextricabiliter  Apul.  Met.  11,  25  S.  807;  Cassian.  Conl.  1, 
20,  5. 

Infallibiliter  Augustin.  praedest.  sanct.   15,  2. 

Infantiliter  Hieronym.  Orig.  in  lerem,  hom.  1  p.  750  Vall.; 
Fulgent.  Serm.  23. 

Infatigabiliter  Augustin.  Ep.  32;  Serm.  94,  3;  Venant.  Fortun. 


—     694     — 

VIII  12»,  9;  Cassian.  Instit.  5,  17,  2:  5,  22;  7,  10;  9,  11;  Conlat. 
1,  2,  1;  7,  2,  1;  9,  6,  2;  9,  34,  6;  12,  4,  2;  16,  3,  2;  21,  33,  4; 
21,  36,  1. 

Infeliciter. 

InfideHter  Cic.  Ep.  ad  Brut.  2,  1,  2;  Vulg.  lesai.  21,  2;  Cassian. 
c.  Nestor.  7,   17,  3 

Inflectibiliter  Augustin.  Quaest.  in  exod.  qu.   18. 

Informitcr  Äugustin.  Confess.   12,  29. 

InhospitnHtrr  Tertull.  ad  Marc.  4,  24. 

IninteUegihiliter  Rustic.  contra  Aceph.  p.  1197  Migne. 

Innumerabih'ti'r  Lucr.  5,  274:  Cic.  de  orat.  3,  52,  201;  de 
divinat.   1,  14,  25:  Augustin.  Ep.  118,  12. 

IvordinahiHfer  Ps.  Soran.  Quaest.  med.  p.  184  et  Puls.  p.  279, 
11  ed.  Rose:  Vulg.  .^ct.  S.  Tiraothei  ed.  Usener  p.  11,  50:  Apul. 
Physiogn.  ed.  Rose  p.  11,  50. 

Inordinalifer  Cael.  Aur.  Acut.  3,  4,  36;  Ps.  Cyprian.  de  singu- 
laritate  clericor.  2  (p.  175,  20). 

Insahihriter  Salv.  adv.  Avar.  3,   1,  4;  3,  2,  9. 

Inaavabilit'  r  Cael.  Aur.  Chron.  5,  2,  45;  Vulg.  lerem.  8,  17; 
Fulgent.  Ep    9,  2. 

InsntiabHiter  Lucr.  3,  905;  3,  978;  Piin.  Epist.  9,  6,  3;  Tacit. 
Ann.  4,  38;  Lact.  Ep.  4. 

Insaturahiliter  Cic.  Nat.  Deor.  2,  25,  64;  Ven.  Fortun.  3, 
9,  79. 

Inscriitahiliter  Mar.  Merc.  Serm.  Nestor.  7,  6,  vergl.  inenarra- 
biliter. 

Insedahilitfr  Lucr.  6,   1174. 

Insedunbih'ier  Interpr.  Orig    in  Matth.  Tract.  24. 

Insmsibi/iter  Cassian.  Instit.  2,  10.  1;  Conlat.  7,  3,  3:  7,  9; 
7,  10:  10,  13,  1:  12,  7,  2;  Mar.  Mercat.  Serm.  Nestor,  p  1087 
Migne. 

Inseparahilifer  Macrob.  Somn.  Scip.  1,  22;  Lact.  3,  11,  14; 
Cbalcid.  Tim.  292  (p.  322,  1):  303  (p.  332,  12):  Alcim.  Avit. 
ex  homil.  libro  XXVIII  (ed.  Peiper  p.  149,  28),  vergl.  Paucker, 
Suppl.  I  p.  408 

lufterabiliter  Itin.  Alex.  Magn.  43  (100). 

hisignifer. 

In.tolabi/iter  Hör.   Ep.    1,   14,  8. 

Insolierter  Boeth.  in  Porph.  dial.   1.   1. 

Jnsolubiliter  Macrob.  Somn.  Scip.  1,  6,  23:  Augustin.  Civ. 
Dei  2  (II  p.  511,  6):  Cassian.  Conl.  6,  10,  9;  Fulgent.  Ep.  14,  23. 


—     695     — 

Instahiliter  Äugustin.  Confess.   13,  20. 

Jnauadihiliter,  vergl.  Paucker,  Suppl.  I  p.  413. 

Insuasihiliter  Augustin.  Categ.  X  col.  1437. 

Insunviter  August.  Catech.  14;  Doctr.  christ.  4,  11;  Boeth. 
Inst.  Music.  1,  8;  5,  11. 

Insuhtiliter  Ulp.   Dig.  2,   14,   7  §6;  28,  5,    1   §  5. 

Lisupf-rabiliter  Chalcid.  Tim.  312  (p.  339,  7);  Augustin.  Civ, 
Dei  5,  8  (I  201,  23),  vergl.  Paucker,  Suppl.  I  p.  416. 

Integrnliter  Auct.  de  S.   Hei.  41. 

Infellertualiter  Mar.  Victorin.  adv.  Arium  1,  26;  Boeth.  de 
trinit.  2;  Claud.  Mamert.  de  sit.  anim.  2,  5  (p.  117,  17);  Cassian. 
Conl.  6,  10,  1;  Nemesii  Emeseni  versio  Latina  ed.  Holzinger 
p.  45,  11. 

Intel hujihHit^^r  Chalcid.  Tim.  137  (p.  199,  9):  Augustin.  Ep. 
13,  3:  Soliloqu.  1.  1:  Mar.  Victorin.  adv.  Arium  1.  26,  vergl. 
Paucker,  Suppl.  I  p.  419. 

Intemporaliter  Cael.  Aurel.  Acut.  2,  9,  50;  Chron.  1,  4,  87. 

Jnterminabilii er  Thes.  nov.  Latin,  p.  581. 

Interpretabiliter  Dionys.  Exig.  Cyrill.  Epist.  synod.  p.  13. 

Intervocalifer  Apul.  Met.  9,  30  S.  651. 

Intolernbilifer  Colum.  1,  4,  9;  Mythogr.  Vatic.  1  (2),  198, 
vergl.  Paucker,  Suppl.  I  p.  426. 

Intractabäiter  Bonifatius  ed.  Migne  89,  884*. 

Inurbaniter  Augustin.  c.  Faust.  Manich.   12,  1. 

Inutiliter. 

InvectivaHter  Sidon.  Epist.    1,   11,  2. 

Invincihiliter  Apul.  Flor.   18  p.  30,   14  Kr. 

Inviolabiliter  Hieronym.  in  Psalm.  14;  Augustin.  Serm.  117,  6; 
Boeth.  de  cons.  philos.  3,  10;  Histor.  Apoll.  27;  40;  Cassian.  Instit. 
4,  14,  vergl.  Rönsch.  Collect,  philolog.  p.  121. 

Invisibiliter  Tertull.  adv.  Valent.  14;  Iren.  Haer.  1,  30,  9; 
3,  16,  1;  Augustin.  Civ.  Dei  12,  24  (I  p.  550,  28);  de  gen.  6,  6; 
Sulp.  Sev.  Dial.  3,  10:  Paul.  Nol.  ep.  20,  3,  vergl.  Paucker,  Suppl.  I 
p.  431. 

loculoriter  Plin.  N.  H.  22,  22,  38  (80);  Sueton.  Caes.  49; 
Aug.  75:  Spartian.  Vit.  Hadriani  12,  4;  Aurel.  Vict.  Caes.  33, 
11:  Sidon.  Epist.  1,  2,  7  (früher  ioculanter);  Philarg.  ad  Verg. 
Ecl.  6,  14. 

IrrationobiUter  Charis.  1  S.  41  (57,  4):  Prise.  1,  7,  42  S.  558 
(I  p.  33,  12):  Lact.  Ep.  52,  5:  Tertull.  de  paenit.  1:  Hieronym. 
adv.  Lucif.  4;  Heges.  5,  37:  Amm.  Marcell.  19,  10,  1:  Cael.  Aur. 


—     696     — 

Acut.  2,  37,   199;  Interpr.  Iren.  Haer.   11,  4,  3;    Sulp.  Sev.  Dial. 
2,  4,  9,  vergl.  Paucker,  Suppl.   I  p.  433. 

Irrationaliter  Tertull.  ad  Marc.  2,  6;  adv.  Prax.  3;  Boeth.  in 
Porphyr,  dial.  2  p.  53  Migne. 

Trrecitahiliter  Ven.  Fortun.  3,  9,  49. 

Irrecuperahiliter  Acron.  ad  Hör.  Art.  Poet.  452;  Liberat.  Diac. 
Brev.  13. 

IrrecusabiHter  Rustic.  contra  Aceph.  p.  1218,  1247,  1251  Migne. 

Irrefragabiliter  Venant.  Fortun.  Vit.  Hilar.  1  praef.  1 ;  Auct. 
Histor.  Datian.   1 ;  20. 

Irrefutabiliter  Julian,  ap.  Aug.  c.  sec.  resp.  lul.  1,  48;  1,  63; 
2,  16;  4,  51,  vergl.  Paucker,  Suppl.  I  p.  434. 

Irregulariter. 

Irremeabilite r  Vigil.  Taps,  contra  Arian.  Sabell.  1,  2;  contra 
Arian.  1,  5. 

Irremediabiliter  Rufin.  Orig.  -£pi  dpywv  6,  2;  Primas,  in 
Apocal.  4,  16. 

Irremissihiliter  Vigil.  Taps.  Dial.  contra  Arian.  Sabell.  2,   14. 

Irreparabiliter  Augustin.  c.  Faust.   15,  3. 

Irreprehensibiliter  Claud.  Mamert.  de  sit.  anim.  1,  3  (p.  33, 
17);  Ambros.  Epist.  37,  19;  Auct.  Praedestinat.  1,  43;  Cassian. 
Conlat.  17,  28,   1  ;  24,  7,  vergl.  Paucker,  Suppl.  1  p.  435. 

Irretrnctabiliter  Facund.   Defens.  trium.  Capitulor.   12,  3. 

Irrevocabiliter  Senec.  Quaest.  nat.  2,  35,  2 ;  Augustin.  Epist. 
120,  24;  Civ.  Dei  22,  20  (II  p.  600,  23);  Cassian.  Conl.  5,  12,  2; 
Prosper.  in  Chron.  ad  a.  p.  Chr.  453. 

Irrumabiliter  CLL.  4,   1931. 

ludicialiter  Augustin.  c.  sec.  resp.  lul.  6,  28;  Sidon.  Epist. 
5,  15,  1;  7,  14,  4;  Claud.  Mamert.  de  sit.  anim.  1,  3  (p.  31,  1); 
Cassiod.  Histor.  Eccl.  4,  25. 

lugiter  falsche  Lesart  des  Leipz.  bei  Plaut.  Mil.  Glor.  3,  1, 
63,  in  späterer  Zeit  kommt  das  Wort  sehr  häutig  vor,  vergl.  die 
Stellensammlung  bei  Paucker,  Suppl.  I  p.  439. 

lurgialiter  Felix  II  epist.  II  Migne  13,  28*^. 

Labiliter  Augustin.  gen.  ad  litt.  3,  3. 

Laicaliter  Forcellini  ed.  De  Vit  VI  p.  643. 

Lamentabiliter  Beda  vit.  Cuthb.  c.  20. 

Latialiter  Sidon.  Ep.  4,  3,    1. 

Latiariter  Sidon.  Carm.  23,  235:  Mart.  Capell.  5,  426;  6,  587 
ed.  Eyss. 

Latrocinaliter  Mart.  Capell.  6,  642. 


-     697     - 

LaudabiHter  Cic.  Tuscul.  5,  5,  12;  Vell.  Paterc.  2,  31,  1; 
Griit.  Inscr.  484,  6;  in  einigen  neueren  Handschriften  bei  Gell. 
VI  (VII)  3,  19. 

Lecaciter  Thes.  nov.  Lat.  p.  324. 

Leijaliter  Cassiod,  Var.  2,   13;  4,  37. 

Leniter. 

Letaliter  Plin.  N.  H.  11,  37,  81  (206);  lul.  Valer.  1,  17  (p.  27, 
26  ed.  Kubier);  2,  20  (p.  103,  26);  Amm.  Marcell.  14,  5,  8;  17,  4,  4; 
22,  8,  22;  24,  2,  13;  25,  3,  8;  26,  6,  3;  29,  5,  41;  Augustin.  c. 
lul.  Pelag.  2,  33;  Interpr.  Iren.  4  praef.  §4;  Sedul.  5,   11. 

Leviter. 

Liheraliter. 

TAnealiter  Mart.  Capell.  8,  834. 

Lineariter  Boeth.  Inst.  mus.  3,  9. 

Locaciter  Thes.  nov.  Lat.  p.  316. 

Localiter  Tertull.  Pall.  2;  Amra.  Marcell.  15,  12,  3;  Cassiod. 
Var.  1,  35;  Claud.  Mamert.  1,  14  (p.  58,  6  ed.  F^ngelbr.);  Cassian. 
Conl.  16,  3,  5;  Nemesii  Emeseni  versio  Latina  ed.  Holzinger  p.  45, 
11;  57,  32. 

Locuplehiter  Thes.  nov.  Lat.  p.  316. 

Locupleter  Anonym.  Bern.  Gramm,  ed.  Hagen  p.  79,  8. 

Longa» imiter  Vulg.  Psalm.  Hebr.  6,  15;  Cassiod.  Hist.  eccl. 
10,  33;  F'uigent.  Epist.  ad  Venant. 

Loquaciter  Cic.  pro  Mur.   12,  26:  Horat.  Epist.   1,   16,  4. 

Ludibiliter  Thes.  nov.  Lat.  p.  303. 

Lufjubriter  Apul.  Met.  3,  8  S.  186. 

Maritaliter  Augustin.  in  loann.  tr.  31,  3. 

Massaliter  Tertull.  adv.   Val.    16;  Fug.  in  persecut.    13. 

Materialiter  Sidon.  Epist.  8,  11,  4;  Mar.  Victorin.  in  Epist. 
ad  Ephes.  2,  2. 

Medicabiliter  Pallad.  3,  31,  2. 

Medicinaliter  Augustin.  Civ.  Dei  5,  5  (I  195,  25);  contr. 
Crescon.  3,  69;  Ennod.  9,  26  (ed.  Hartel  p.  248,  8;  ed.  Vogel 
p.  316,  11). 

Mediocriter. 

Memorabiliter  Augustin.  c.  lul.  2 ,  7,  21 ;  Mar.  Merc.  Cyrill. 
Apol.  p.  951;  Hormisd.  pap.  Ep.  78. 

Memoraliter  Ven.  Fortun.  5,  5,   147. 

Memorialiter  Bonifatius  ed.  Migne  89,  800  d. 

Memoriter. 

Mendaciter  Solin.   1,  87;  Vulg.  Sach.  5,  4. 


—    698     — 

Mendicahüiter  Thes.  nov.  Lat.  p.  346. 

Mensurahlliter  Augustin.  Spec.  20:  Hygin.  de  limit.  p.  181,  15. 

MetaUter  Mart.  Capell.  8,  859:  8,  870. 

Müitariter  Liv.  4,  41,  1:  27,  3,  2:  Tacit.  Hist  2,  80;  Apul. 
Met.  10,   1   S.  677;  Arr.  Menand.  Dig.  49,   16,  4. 

Minahiliter  Gloss.  Philox.  a.Tredr^rixwQ. 

Minaciter  Cicer.  de  orat.  1,  20,  90;  Liv,  2,  6,  4;  3,  39,  2; 
Quiiitil.  1,  5,  9;  Plin.  N.  H.  8,  50,  76  (201);  35,  11,  38  (121); 
Suet.  Tit.  5:    Amm.   Marcell.  16,  8,  7;    18,  2,  8;   27,  18,  7;   28, 

4,  9:  31,  7,  12;  31,   13,  4. 

Minifabiliter  Pacuv.  (trag.  15)  bei  Nonius  139,  23;  Acc.  pract. 
11  bei  Nonius  139,  20. 

Mirahiliter  Cic.  Epist.  Farn.  4,  13,  5;  11,  14,  1:  13,  16,  4; 
Ep.  Att.  10,  4,  5;  Com.  Nep.  Dion.  10,  2;  Plin.  N.  H.  29,  6,  38 
(132):  Gell.  2,  23,  19;  Augustin  Civ.  Dei  5,  23  (I  p.  235,  10); 
Histor.  Apoll.  16,  vergl.  Ars  Asperi  Gramm,  ed.  Hagen  p.  54,  9 
adnot. 

Miserabüiter  Cicer.  Tuscul.  1,  40,  96;  Epist.  Att.  10,  9,  2; 
14,  10,  1;  Liv.  3,  52,  4;  26,  3,  11;  45,  42,  1;  Cels.  3,  18  (p.  98, 
35);  Quint.  4,  2,  120;  Val  Maxim.  2,  6,  11;  6,  2,  3;  Curt.  4, 
16,  30;  lul.  Valer.  2,  28  (p.  97,  26);  Aurel.  Vict.  Caes.  35,  7; 
Chal.  Tim.  228  (p.  266,  2);  Ars  Asperi  Gramm,  ed.  Hagen  p.  55,  20. 

Misericorditer  Claud.   Quadrig.   fr.  88   (ed.  Peter  p.  235,  10) 
bei  Nonius  p  510,  20;    Lactant.  6,   18,  9;    Augustin.  Civ.  Dei  3, 
31    (I  p.  145,   2);   5,   23   (I  p.  235,   10);    10,   7   (I  p.  412,  13) 
Ps.  Quintil.  Decl.  trib.  Marcian.   c.  4;   Gros.  2,   11,  9;   3,  1,  25 
3,  8,  8:  4,  6,  37;  7,  37,  16;  lordan.  Getica  26,  135;  Cassian.  c 
Nestor.    1,   5,   6;    Ennod.   Epist.  6,   1,  3   (ed.  Hartel  p.  148,  17 
ed.  Vogel  p.  200,  12);   Vit.  Epiphan.  155   (p.  371,  10;    103,  29) 
Eucbarid.    de   vita    sua   18    (p.  398,  11:    302,  36);    Dict.    15,    8 
(p.  471.  8;  177,  8):  Ars  Asperi  Gramm,  ed.  Hagen  p.  55,  20. 

Mitigahüiter  Cael.  Aur.   Acut.  3,  4,  32. 

MohUiter  Lucr.  4,  745;  Cic.  Nat.  Deor.  2,  9,  29;  Caes.  bell. 
Gall.  3,  10,  3;  Pompei  Comment.  art.  Donat.  16  (p.  179,  32). 

Molliter. 

Momentalitcr  F'ulg.  Myth.  2,  3. 

Monaufiter  Mart.  Capell.  9,  906. 

Moraliter  Sidon.  Epist.  9,  9,  10;  Hieron.  in  Eph.  2,  4,  25: 
Ambr.  Apol.  David.  6:  Philarg.  ad  Verg.  Georg.  3,  550:  Donat. 
ad  Terent.  Andr.  2,  2,  23:  Hec.  5,  2,  16:  Phorm.  1,  1,  2;  Adelph. 

5,  8,  35;  Ars  Asperi  Gramm,  ed.  Hagen  p.  55,  21. 


—     699     — 

Morriacitfr  Macrob.  Sat.   7,  3,  8. 

Morsif>iliter  Thes.  nov.  Lat.  p.  338. 

'MortaHter  Augustin.  Enchir,  64;  Tract.  in  loann.  110;  Rufin. 
Interpr.  loseph.  Antiquit.  8,   15. 

MotnhiliUr  Virgil.  Gramm,  ed.  Mai  p.  91. 

Mulcibüiter  Thes.  nov.  Lat.  p.  345. 

Miiliehriter  Cic.  Tuscul  2,  21,  48;  2,  23,  55;  Horat.  Carm. 
1,  37,  21;    Liv.  38,  57,  7;   Plin.  N.  H.  35,  11.  40  (140):    lustin. 

1,  8,  2:   14,  6,  11:  Spart.  Hadr.   14,  5;  Amm.  Marcell.  31,  2,  6: 
Imperr.  Valent.    Theod.    et   Arcad.    Cod.   Theod.  9,  7,  6:    Orosius 

2,  7,  6:  Anthol.  Lat.  ed.  Burmann  3,  271   (ed.  Meyer  1007;  Riese 
912)  V.  3. 

Mvliiformiter  Plin.  36,  27,  69  (202),  Detlefsen  ohne  Grund 
multifariam:  Gell.  9,  5,  7:  Amm.  Marcell.  28,  1,  10;  Boeth  ad 
Cic.  top.  1  p.  271,  4  ed.  B. ;  Augustin.  de  trinit.  2,  15;  Mar.  Vict. 
Art.  gramm.  3,  18,   1   (p.  139,  2). 

Multipliciter  Ps.  Sallust.  Epist.  II  ad  Caes.  ed.  Gerlach  p.  138, 
22:  Quint.  1,  6,  32;  7,  4,  22:  Flor.  3,  2,  1  (ed.  Halm  p.  49,  26); 
Gell.  14,  1,  21:  Sidon.  Ep.  7,  9,  20;  Mythogr.  Vatic.   1,  60. 

Mundialiter  TertuU.   de  res.  carn.  46. 

Mvnicipah'ter  Sidon.  Ep.   1,   11,  5. 

Mutnhilitcr  Varr.  (Sat.  Men.  78)  bei  Nonius  p.  139,  29;  Mar. 
Mercat.  p.  1047  ed.  Migne. 

Nascihiliter  Thes.  nov.  Lat.  p.  374. 

Naturaliter  Varr.  L.  L.  7,  5,  93;  Cic.  de  divinat.  1,  50,  113; 
in  der  Ausgabe  des  Cato  mai.  von  Franciscus  Sylvius  1530  wurde 
9,  27  quod  enim  homini  naturaliter  insitum  est  gelesen,  aber  in 
allen  neueren  Ausgaben  sind  die  Worte  von  enim  bis  insitum  ge- 
strichen; Caes.  bell.  civ.  3,  92,  3:  dagegen  ist  3,  40,  4  naturaliter 
eine  Konjektur  von  Nipperdey:  bell.  Alex.  8,  1:  Vell.  Paterc.  1, 
17,  6:  2,  60,  5;  2,  92.  5:  öfter  bei  Vitruv,  vergl.  Nohl,  Index 
Vitruv.  p.  83:  Quintil.  2,  12,  3;  3,  8,  6;  3,  8,  40:  4,  2,  53;  4,  2, 
76:  5,  10,  74:  11,  3,  28:  11,  3,  61:  11,  3,  38;  Plin.  N.  H.  11, 
37,  47  (130);  Censor.  23,  2:  TertuU.  adv.  Marc.  5,  16;  Lucifer, 
De  non  conveniendo  cum  haereticis  14  (p.  31,  22);  Amm.  Marcell. 
24,  3,  13:  24,  4,  10;  Veget.  de  re  milit.  2,  21  (p.  55,  21);  3,  12 
(p.  95,  18);  lordan.  Getica  11,  69;  Histor.  reg.  Apoll.  30. 

Neutraliter  Charis.    1   S.  56  (p.  72,   17). 

NexibiHter  Thes.  nov.  Lat.  p.  372. 

NohiUter  Vitr.  praef.  7  (8,  4);  7  praef.  15  (p.  160,  22):  Plin. 
N.  H.  34,  8,  19  (91);  Lampr.  Alex.  27,  7;  Treb.  Poll.  Gallien.  19,  1; 


—     700     — 

Ennod.  Epist.  8,  32,  1  (p.  220,  20  ed.  Hartel:  p.  287,  5  ed.  Vogel); 
Panegyr.  dict.  regi  Theod.  4,  17  (p.  266,  8  und  9;  p.  205,  21). 

Nodahiliter  Thes.  nov.  Lat.  p.  380. 

Nominaliter  Arnob.  2,  55  (p.  91,  1  ed.  Reiffersch.). 

Normaliter  Amm.  Marcell.  20,  3,  1 1 :  Boeth.  Art.  geom.  p.  415, 
19  Fr.:  Grom.  vet.  p.  33,  9;  188,  17;  189,  13;  189,  14;  190,  2; 
191,  7;  192,  18;   193,  7;  246,  8. 

Nütabiliter  Quint.  Deciam.  17,  6;  Plin.  Epist.  1,  5,  13;  5, 
17,  5;  Suet.  Aug.  87:  Front.  Strat.  4,  1,  1;  Apul.  Mag.  59  S.  524; 
Cyprian.  de  habit.  virginum  9  (194,  10);  Amm.  Marcell.  30,  2,  1. 

Notificahiliter  Thes.  nov.  Lat.  p.  373. 

NuhiUter  Thes.  nov.  Lat.  p.  378. 

Nugaciter  Aldehelmus   1,  31. 

Numerahiliter  August.  Spec.  20. 

Nuptialiter  Augustin.  Bon.  coniug.  23:    Mart.  Capell.  6,  705. 

Nutribiliter  Th.  Prise.  4,  2. 

Ohiciter  Gloss. 

Obstinaciter  Thes.  nov.  Lat.  p.  570. 

Occasionaliter  Ps.  Augustin.  ad  fratr.  erem.  serm.   18. 

Oculariter  Sidon.  Epist.  7,   14,  4. 

Odorabih'ter  Thes.  nov.  Lat.  p.  394. 

Omniter  Anecd.  Helvet.  p.  137,   19. 

Originaliter  Augustin.  Trin.   3,  9;  Retract.    1,   15. 

Ostentabiliter  Gloss.  Placid.  ed.  Deuerl.  p.  39,   12. 

Pacabiliter  Thes.  nov.  Lat.  p.  442. 

Pariliter  Charis.  II  S.  191   (214,    17). 

Pariter. 

Parricidialüer  Lampr.  Alex.   Sev.  1,  7;  Augustin.  Epist.  168. 

Partialiter  Cael.   Aur.  Chron.  2,   1,  36. 

ParticipalHer  Fest.   194,  31:  352,  27. 

Particula riter  Apul.  Dogm.  Plat.  3  S.  271:  Gael.  AureL  Acut. 
2,  10,  65;  Firm.  Math.   1,  5  sub  fin.:  Augustin.  Retract.   1,  5. 

Partiliter  Iren.  2,  17,  2;  Arnob.  1,  12:  6,  4;  6,  19:  Augustin. 
Epist.  120,  3;  Firm.  Math.  5,  1;  Cael.  Aurel.  Chron.  1,  4,  90; 
2,  13,  181;  2,  13,  182;  4,  3,  74;  Fulg.  Myth.  3,  2,  vergl.  Muncker 
p.  105. 

Passihiliter  TertuU.  de  anim.  45 :  Claud.  Mamert.  1,  3  (26, 
21):  Cassian.  Conl.  11,  6,  3;  Fausti  Epist.  6,  17:  Mar.  Victor. 
Hymn.  de  trinit.  3. 

Pastoraliter  Ven.  Fortun.  8  in  ep.  post.  carm.  17;  Hilar.  in 
Psalm.  2,  35. 


—    701     — 

Paternaliter  Iren.  1,  4,  1 ;  1,  20,   5:  5,  36,  3. 

Paf älter  Gloss.  Isid.  p.  691  Vulc. ;  vergl.  Mai,  Class.  Auct. 
6,  538;  7,  573. 

Peculiariter  Quint.  1,  2,  16;  8,  2,  8;  11,  3,  130;  Plin.  N.  H. 
25,  1,  3  (7);  26,  8,  33  (50);  Euineii.  orat.  2  (p.  117,  27);  Incert. 
Grat.  Act.  9  (p.  187,  19);  Marcian.  Dig.  20,  6,  8;  Paul.  Dig. 
41,  2,  3. 

Pecuniariter  Gai.  Dig.  10,  4,  13,  wo  auch  peculiariter  ge- 
lesen wird. 

Pellaciter  Aldh.  Land,  virginit.  44. 

Penetrahiliter  Greg,  in  Tob.  25,   11. 

Pensiliter  Thes.  nov.  Lat.  p.  445. 

Perceleriter  Cic.  Ep.  Farn.  6,  12,  3. 

Perdi'f/icüiter  Cic.  Acc.  2,   15,  47. 

Perenniter  Imp.  Constantin.  Cod.  12,  47,  1:  Cod.  Theod.  7, 
20,  2;  Augustin.  Doctr.  Chr.  2,  16;  Sidon.  Epist.  7,  9,  22;  Silv. 
Laterc.  ed.  Mommsen  p.  275,  13;  Nemesii  Emeseni  versio  Latina 
ed.  Holzinger  p.  68,  46. 

Perexsecrabüiter  Chron.  Casin.  Script,  Langob.  p.  473,  21. 

Perfortiter  Ter.  Adelph.  4,  2,  28  (567). 

Pergraviter  Cic.  de  orat.   1,  53,  227;  Ep.  Att.   1,   10,  2. 

Perlevüer  Cic.  Ep.  ad  Qu.  fr.  2,  6,  1;  Tuscul.  3,  25,  61. 

Perliberaliter  Cic.  pro  Rose.  Am.  37,  108;  Epist.  Att.  10, 
4,  10. 

Perniciter  Plaut.  Amphitr.  5,  1,  63  (1116);  Liv.  26,  4,  5; 
Catull.  62,  8;  Plin.  N.  H.  8,  14,  14  (36);  Apul.  Met.  2,  6  S.  99; 
6,  10  S.  400. 

Perpetualiter  Augustin.  Serm.  51,  9  ed.  Mai;  Arnob.  in  Psalm. 
121;  Auct.  Histor.  Datian.  3. 

Perplexahiliter  Plaut.  Stich.  1,  2,  28  (85),  vergl.  Priscian. 
ed.  Hertz  II  p.  59,  7. 

Personalüer  Gell.  15,  3,  9;  Asper.  Ars  gramm.  8  S.  314  (552, 
12);  Ambros.  de  spir.  sancto  3,  11,  81;  Arnob.  3,  42;  Augustin. 
Serm.  118,  1;  118,  3;  Salv.  Gub.  Dei  6,  1,  1. 

Perspicaciter  Amm.  Marcell.  26,  6,   1;  29,   l,  38. 

Persuasihüiter  Quintil.  2,   15,   14;  2,   15,  22. 

Persuaviter  Augustin.  Music.  4,  13. 

Pertinaciter  Varr.  R.  R.  1,  20,  3;  Sali.  Hist.  3,  61  (Kr.  82; 
G.  p.  152)  17  D.;  Plane,  bei  Cic.  Ep.  Farn.  10,  23,  1;  Hirt.  bell. 
Gall.  8,  41,  3;  8,  43,  4;  Bell.  Alex.  26,  2;  Vell.  Pat.  2,  89,  5; 
Senec.  Ep.  5,  1;  Quint.  1,  1,  5;  1,  1,  13;  8  praef.  4;  Suet.  Aug. 


—     702     — 

34;  Caes.  1;  Claud.  40;  Tib.  74;  Plin.  Panegyr.  86,  2;  Amm. 
Mareen.  17,  12,   14;  21,   13,  li:  22,  15,  15;  29,  5,  30. 

Pervicacüer  Sidon.  Apoll.  Ep.  7,  14,  2;  Claud.  Mam.  3,  10 
(p.  170,  24);  Ulp.  Dig.  26,  10,  3. 

Pervigiliter  Thes.  nov.  Lat.  p.  601. 

Pertiliter  Gloss.  Isid.  p.  691. 

Petüiter  Gloss.  Isid.  p.  691. 

Placahiliter  Gell.  7,  3,   19;  Cassiod.  Var.  6,   17;   10,  33. 

Plaudibiliter  Thes.  nov.  Latin,  p.  451. 

Plectibiliter  Alcim.  Avit.  Ep.  4  (p.  30,  25). 

Plexibiliter  Thes.  nov.  Latin,  p.  441. 

Plorabditei-  Thes.  nov.  Latin,  p.  465. 

Pluvialiter  Isid.  Ord.  creat.  7,  5. 

Poenaliter  Amm.  Marceil.  16,  8,  2;  Sidon.  Apoll.  Ep.  8,  14,  5; 
Augustin.  c.  Cresc.  Donat.  2,  1;  Claud.  Mam.  1,  23  (p.  82,  18). 

Pollucibiliter  Plaut.  Mosteil.  24;  Fulg.  Myth.   1,  2. 

Pompabiliter  Treb.  Poll.  Gallien.  8,  3. 

Ponderahiliter  Ps.  Augustin.  Spec.   20. 

Pontificaliter  Thes.  nov.  Latin,  p.  456. 

Po^ulariter  Thes.  nov.  Latin,  p.  436. 

Possibiliter  lul.  ap.  Augustin.  c,  sec.  lul.  II,  52;  Maxim.  Taurin. 
homil.  94. 

Potentialiter  Augustin.  c.  ep.  Mauich.  25,  27 :  Sidon.  Apoll.  7, 
14,  9;  Claud.  Mam.  1,  25  (p.  91,  7);  Candid.  Ariau.  de  Generat. 
Div.  1;  Cassian.  Conl.  17,  25,  14;  Mar.  Victorin.  adv.  Arian.  1,   19. 

Praecipiter  Plac.  Gloss.  80,   16. 

Praeconialiter  Cassiod.  in  Psalm.   17;  Var.   10,  11. 

Praecordialiter  Thes.  nov.  Latin,  p.  102. 

Praeiudica Liter  Cassiod.  de  anim.  9. 

Praesentaliter  Hist.  de  preliis  3,  32  (p.  134,  12  ed.  Landgraf). 

Praesentialiter  Acron.  Hor.  Ep.  1,  7,  1 ;  Veuaut.  Vit.  S.  Amautii  9 
u.  S.  Leobini  5. 

Praesidiaüter  Isid.  Orig.  9,  3,  28. 

Priviordialiter  Augustin.  Trin.  3,  9;  Claud.  Mamert.  2,  5 
(p.  117,  19);  Gelas.  pap.  Tract.  5,  12;  Fulgeut.  ad  Trasam, 
2,  12. 

Principalittr  Senec.  Cous.  ad  Polyb.  1 7 ;  Plin.  Panegyr.  47 ; 
Solin.  27;  Ulp.  Dig.  3,  2,  4;  Arnob.  1,  2  (p.  4,  5);  1,  59  (p.  39, 
26);  2,  1  (p.  47,  3);  4,  25  (p.  161,  18);  Chal.  Tim.  6  (p.  72,  14); 
26  (p.  92,  4);  76  (p.  226,  1);  246  (p.  180,  11);  349  (p.  372,  11); 
Sidüu.  Apoll.  Ep.  3,  3,  3;  5,  7,  7;  7,  17,  1;  9,  12,  1;  lord.  Getica 


—     703     — 

5,  34;   Cassian.  lustit.  6,  2;    6,   12;    Coul.   1,  5,  4;   2,  2,  3;    21, 
12,  4;  21,  15,  2:  21,  32,  2. 

Prohabiliter. 

Frocacifer  Curt.  8,  1,  32. 

ProcUviter  Castric.  bei  Gell.   1,  6,  6. 

ProJigialiter  Horat.  Art.  part.  29;  Coliim.  3,  3,  3;  Arnob.  1,  16. 

Proportioiiabiliter  Gromat.  vet.  p.  392,  14;  Boeth.  Art.  geomet. 
p.  389,  13  Fr. 

Projjortionaliter  Boeth.  Inst.  Arithm.  2,   1 ;  Cassiod.  Geom.  6. 

Proverbialüer  Amm.  Marcell.  29,  2,  25;  Sidon.  Apoll.  2,  6,  1; 
7,  9,  19;  Douat.  ad  Ter.  Eunuch.  2,  2,  37. 

Puellarittr  Pin.  Ep.  8,  10,  1;  Mart.  Capell.   1,  88. 

Pueriliter. 

Pwjnaciter. 

Purgahüiter  Thes.  uov.  Latin,  p.  420. 

Pusillanimiter  Thes.  nov.  Latin,  p.  409. 

Quadrifariter  vergl.  S.  678. 

Quadriformiter  Thes.  nov.  Latin,  p.  487. 

Quaestionaiiter  Fulg.  Exp.  serm.  antiqu.  p.  563,  4  M. 

Qualiter  Ovid.  Amor.  1,  7,  58;  Colum.  1,  4,  6;  8,  2,  6;  Mart 
Sp.  7,  1;  1,  103,  3;  5,  7,  1;  Gels,  praef.  p.  4,  31  D.;  Plin.  N.  H 
2,  52,  53  (139);   8,  48,  73  (193);    21,  18,  70  (117);    Val.  Flacc 
5,  304;  Lucan.  1,  151:  Sedul.  C.  1,  326;  Op.   1,  29  (p.  194,  10) 
Scribon.  c.  98;  Sidon.  Apoll.  1,  5,  1 ;  2,  3,  1 ;  2,  5,  2;  4,  14,  2; 
7,  6,  2;  7,  14,  9;  Vulg.  ludith.  6,  12;  1  Macc.  4,  9;  2  Macc.  7, 
17;  7,  22;  Marc.  5,  16;  Luc.  12,  11;  24,  6;  Act.  20,  18;  1  Thess. 
2,  11;  Apoc.  3,  3. 

Qualitercumque  Colum.  2,  10,  2;  11,  3,  34;  Flor.  3,  19,  1; 
lustin.  2,  11,  11;  Sidon.  Apoll.  8,  5,  2;  9,  2,  3;  Faustin.  de  trinit. 
10;  Augustin.  Quaest.  in  Pentat.   1  prooem. 

Qualiter  qualiter  Ulp.  Dig.  4,  4,  7 ;  9,  2,  7,  1;  26,  7,  5,  10; 
43,  19,  1,  9  (andere  lesen  qualiter);  50,  16,  63;  Gels.  Dig.  8,  6, 
12  (andere  haben  qualiter  oder  qualitercumque). 

Quassabiliter  Thes.  nov.  Latin,  p.  490. 

Quincupliciter  Itala  Gen.  43,  34;  Ambr.  de  loseph.  10,  59; 
Augustin.  Locut.  de  genes.  1,  178. 

Radicaliter  Augustin.  Enchir.   17. 

Rancorditer  Thes.  nov.  Latin,  p.  499. 

Rapaciter  Schol.  Bob.  ad  Cic.  Vat.  5  p.  316  B. 

Rationaliter  Macrob.  Som.  Scip.  2,  11,  17;  Apul.  Ascl.  16; 
de  dogm.  Plat.  1,  8;  Amm.  Marcell.  20,  4,  8;  Lactant.  Epit.  61, 


—     704     — 

17;  Cyprian.  Epist.  73,  3  (p.  780,  18):  Äugustin.  de  peccat.  merit. 
1,  13;  HieroD.  Ep.  39,  5:  Hegesipp.  1,  31,  3;  Rufin.  ürigin.  de 
Princ.  1,  3,  7;  Lucif.  Calar.  p.  328,  8  H.;  Chalcid.  Tim.  35  (100,  4); 
50  (119,  4);  63  (131,  6);  157  (213,  3);  270  (300,  21);  274  (304, 
22);  Cod.  Th.  XI  8,  3,  1 ;  Cassiod.  Var.  5,  31;  Paul.  Fest.  92  (ed. 
Thewrek  p.  65,  24);  Isid.  Orig.  2,  24,  7. 

Rationalüer  San.  Ep.  109,  11;  Tertull.  de  anim.  16;  adv. 
Marc.   1,  23,   1;  adv.  Gnost.  7. 

Reciprocahiliter  Geograph.  Ravenn.  5,  15  p.  384,   11. 

Recordabüiter  Thes.  nov.   Latin,  p.  103. 

Refragabiliter  Thes.  nov.  Latin,  p.  223. 

Regaliter  Liv.  42,  51,  2;  Ovid.  Met.  2,  397;  Amm.  Marcell. 
29,  1,  i8;  30,   1,  4. 

Recjularüer  ülp.  Dig.  15,  3,  3,  2;  30,  1,  71,  1;  Macrob.  Som. 
Scip.  1,  20,  13;  Mart.  Capell.  9,  898;  Augustin.  Doctr.  Chr.  2,  29; 
Sidon.  Apoll.  Carm.  14  Ep.  §4  (p.  233,  12);  Labb.  Gloss.  xavovt- 
xcüQ  regulariter. 

Reparabiliter  Thes.  nov.  Latin,  p.  439. 

Repentaliter  Fulgent.  Myth.  3,  2. 

Reprehensibiliter  Alcim.  Avit.  Ep.  9;  Cassian.  Conlat.  17,   11. 

Rigabiliter  Thes.  nov.  Latin,  p.  498. 

Ritualiter  Amm.  Marcell.  29,   1,  29, 

Ruraliter  Cassiod.  Var.  3,  51. 

Saeculariter  Cyprian.  Fest.  3,  36  lemm. ;  Augustin.  Ep.  27,  5. 

Sagaciter  Cic  de  orat.  1,  51,  223;  Liv.  27,  28,  3;  Colum. 
7,  12,  7;  Quint.  2,  8,  4 ;  Suet.  Tib.  57;  Gell.  16,  12,  1;  Apul.  Met. 
4,  12  S.  265. 

Salubriter  Liv.  3,  62,  3;  Vell.  2,  89,  4;  Colum.  1,8,  12;  Plin. 
Ep.  1,  24,  5;  Fronto  ad  Caes.  V  70  (p.  91,  30);  Gell.  2,  29,  1; 
3,  10,  8;  7  (6),  2,  8;  Amm.  Marcell.  25,  4,  1  :  Plin.  See.  Med.  3,  31. 

Salutaribiliter  bei  Labb.  Gloss.  als  Übersetzung  von  ocuzr^- 
pcwdwQ. 

SalutarÜer  Cic.  Brut.  2,  8;  Plane,  bei  Cic.  Ep.  Fam.  10,  23,  2 
und  10,  24,  2;  Val.  Maxim.  5,  2,  3;  Plin.  N.  H.  28,  10,  42  (150); 
lul.  Valer.  3,  40  (147,  21). 

Sanctimonialiter  Cod.  lust.   1,  3,  56. 

Scholariter  Thes.  nov.  Latin,  p.  553. 

Sculpiibiliter  Thes.  nov.  Latin,  p.  552. 

Sculptiliter  Thes.  nov.  Latin,  p.  552, 

Scurriiiter  Plin.  Ep.  4,  25,  3;  lustin.  26,  6,  4. 

Scurruli'ter  Porphyr.  Horat.  Ep.    1,   17,   19. 


—     705     — 

Sectiliter  Thes.  nov.  Latin,  p.  557. 

Segniter  Liv.  2,  58,  7;  25,  35,  1;  29,  19,  12  (vergl.  Schmidt, 
Beiträge  zu  Liv.  II  p.  25);  Vell.  Paterc.  2,  69,  2;  2,  87,  1;  Suet. 
Cal.  43;  Curt.  4,  3,  9;  Tacit.  Ann.  11,  26;  Hist.  2,  71;  2,  97; 
Stat.  Silv.  1,  4,  106. 

Seniliter  Quint.   1,   11,   1. 

Sensibiliter  Augustin.  Solil.  1,1,3;  Arnob.  7,  28  (p.  262,  20); 
Ambros.  Hexaem.  3,  4,   18;  Gaudent.  Brix.  Serm.  9  p.  901  Migne. 

Sensiliter  Thes.  nov.  Latin,  p.  515. 

Sensualüer  Claud.  Mam.  2,  12. 

Sententialiter  TertuU.  Carn.  Chr.  18;  Cassiod.  in  Psalm.  40,  9. 

SeparabiHter  Augustin.  Serm.  52,  15;  52,  17;  Boeth.  in  Porphyr. 
Dial.  2  p.  37. 

SeptempHciter  Vulg.  lesai.  30,  26;  Augustin.  in  Psalm.  11,  7; 
Primas.  Camm.  in  Apocal.  4  p.  900  Migne. 

Sequaciter  Arnob.  2,  11  (p.  56,  9);  2,  47  (p.  85,  17);  Augustin. 
Doctr.  Chr.  2,  22  und  Music.  10. 

ServiJiter  Cic.  Tuscul.  2,  23,  55;  Petron.  117;  Tacit.  Histor. 
1,  36;  Flor.  1,  23,  1;  August.  Op.  imperf.  contra  Julian.  1,  85; 
Gros.  5,  1,  9;  Itin.  Alex.  73. 

Signaliter  Cassiod.   Var.   1,   10. 

Similiter  oft,  dafür  auch  einmal  simulier  Plaut.  Pseud.  370 
ed.  Lorenz. 

Simpliciter  Cic.  u.  a. 

SinguJoriter  Lucr.  6,  1064;  Cic.  Verr.  2,  47,  117;  Plin.  Ep. 
1,  22,  1;  3,  5,  3;  4,  15,  1;  Quint.  1,  5,  16;  1,  7,  18;  9,  3,  20; 
Gell.  19,  8,  12;  Ulp.  Dig.  27,  6,  1;  Paul.  Nol.  21,  727;  Ps.-Cypr. 
de  singul.  der.  9;  Vulg.  Thren.  3,  28;  Plin.  See.  Med.  2,  19. 

Sociahiliter  Augustin.  Mus.  5,  15. 

SociaHfer  Hör.  Art.  poet.  258;  Augustin.  c.  Faust,  22,  61  und 
Confess.  10,  39. 

Sodaliter  Incert.  Gramm.  Cod.  Bern.  p.  185,  22. 

Sollemniter  Liv.  5,  46,  3;  Plin.  8,  1,  1  (2);  lustin.  12,  13,  6; 
Ulpian.  Dig.  12,  2,  3;  45,  1,  30;  Marcell.  Dig.  26,  7,  27;  luL 
Valer.  1,  49;  Apul.  3,  11  S.  193;  Amm.  Marcell.  25,  1,  17;  26, 
6,  12;  Pallad.  1,  28,  6. 

Sollerter  Cic.  u.  a. 

Solubiliter  Thes.  nov.  Latin,  p.  381;  538. 

Sparsiliter  Thes.  nov.  Latin,  p.  547. 

Specialiter  Quint.  3,  6,  103;  5,  7,  5;  Colum.  3,  9,  9;  3,  19,  3; 
luL  Capitol.  Ant.  phil.   19,  12;    Treb.  Poll.  XXX   tyr.  8,  11    und 

Neue -Wagener,  Lat.  Formenlehre.     II.     3.  Aufl.  45 


—    706     — 

Claud.  14,  15;  Vopisc.  Car.  4,  7  und  Saturn.  8,  10;  Solin.  9,  1; 
Ulp.  Dig.  44,  4,  2;  Paul.  Dig.  45,  1,  58;  oft  bei  Tertullian  (vergl. 
Archiv  für  Lexikographie  3  p.  32) ;  Lucifer,  De  non  conveniendo 
cum  haereticis  12  (p.  26,  11);  De  sancto  Athanasio  I  23  (p.  105, 
20);  29  (p.  116,  9);  Epist.  6  (p.  326,  22);  7  (p.  328,  II  und  16); 
Amm.  Marcel].  16,  6,  2;  Hieronym.  oft  (vergl.  Paucker,  De  Lati- 
nitate  Hieronym.  p.  51,  52);  Sid.  Apoll,  c.  14  ep.  §  1;  Ennod.  Ep. 
2,  5  (ed.  Hart.  p.  44,  8;  ed.  Vog.  37,  28);  2,  14,  2  (p.  54,  27; 
68,  8);  8,  30,  2  (p.  219,  23;  286,  21);  9,  11,  4  (p.  236,  20; 
298,  19);  9,  16,  3  (p.  240,  16;  304,  32);  pro  synodo  39  (p.  300, 
3;  54,  20);  Ven.  Fort.  10,  1,  38;  Gromat.  ed.  Lachm.  p.  26,  24; 
90,  20;  146,  16;  415,  8. 

Speculariter  Ven.  Fortun.  5,  6,  3. 

Spiritaliter  Tertull.  Bapt.  4;  Cyprian.  Ep.  63,  15  (p.  713, 
19);  Sidon.  Apoll.  8,  14,  4;  Cassian.  Instit.  1,  8;  Conl.  \Q,  3,  5; 
Novatian.  De  cib.   lud.  2;  Anonym,  ad  Novatian.  de  laps.  3. 

Spiritualiter  oft  bei  Hieronym.  (vergl.  Paucker,  De  Latinitate 
Hieronym.  p.  50);  Vulg.  Apocal.  11,  8;  1  Cor.  2,   14;  Cassiod.  Var. 

11,  2. 

Spontahter  Sidon.  Apoll.  8,  9,  2 ;  Anecd.  Helvet.  p.  55,  18. 

Stabi/iter  Vitr.  6  praef.  3;  10,  9  (14),  2;  Suet.  Claud.  20; 
Augustin.  c.  Cresc.  Donat.  2,  38;  Claud.  Mam.  1,  18;  Boeth.  Cons. 
Philosoph.  4,  6. 

Steriliter  Fulgent.  Remiss.  peccat.  2,  3. 

Suadihilüer  Thes.  nov.  Latin,  p.  520. 

Subliwüer  Plaut.  Mil.  Glor.  2,  2,  104  (260);  Enn.  Fab.  132 
bei  Diom.  1,  336  nach  Sciver.  Verbesserung  (im  Par.  B  sublime 
iter  ut,  im  Par.  A  sublime  iter,  im  Münchn.  sublime  item);  Cato 
R.  R.  70,  2  u.  71;  Colum.  8,  11,  1;  8,  15,  1;  Quintil.  9,  4,  130; 
Plin.  Ep.  4,  27,  1;  Hieronym.  in  Isai.  5,  19,  3;  Ennod.  Dict.  9 
(ed.  Hartel  p.  455,  17;  ed.  Vogel  p.  115,  4). 

Suhstantialiter  Tertull.  adv.  Valentinian.  7  u.  adv.  Marcian. 
35;  Cassian.  Conl.  8,  6;  Mar.  Victorin.  adv.  Ar.  1,  20;  Rufin.  in 
Symb.  Apost.  7. 

SuhtUiter  Liv.  3,  5,  13;  Plin.  u.  a. 

Summaliter  Tertull.  Nat.  2 ;  Pelag.  Comment.  ad  Ep.  ad  Coloss.  1. 

Supplicitei-  Cic.  u.  a. 

Suspicüer  Non.  360,  5. 

Synodaliter  Victor.  Tunon.  Chron.  ad  a.  550  et  552. 

Taliter  Mart.  5,  7,  3;  Plin.  N.  H.  35,  11,  40  (124);  Sidon. 
Apoll.  9,  14,  2;  Dracont.  Carm.  prof.  5,  159;  Claud.  Mam.  1,  23 


—     707     - 

(82,  7  u.  11);  2,  9  (131,  23):  Fall.  9,  8,  1:  Vulg.  1  Reg.  14,  9; 
2  Esdr.  8,  17;  Psalm.  147,  8;  Hebr.  10,  33. 

Temporaiiter  Tertull.  adv.  lud.  2;  Augustin.  Civ.  Dei  10,  15 
(I  p.  425,  17);  Interpr.  Iren.  Haeres.  4,  28,  1;  Claud.  Mam.  1,  3 
(30,  21);  1,  18  (65,  6);  Paul.  Nol.  Ep.  23,  15. 

Tenaciter  Ovid.  Her.  3,  43;  9,  21 ;  Macrob.  Somn.  Scip.  1,  6,  23. 

Tensibiliter,  tendliter  Thes.  nov.  Latin,  p.  570. 

Tenuiter. 

Terribilüer  Arnob.  2,  20;  Vulg.  Psalm.  138,  14;  Augustin. 
Conf.   12,  25,  34. 

Tolerahiläer  Colum.  2,  2,  3;  11,  2,  85;  1 1,  3,  18;  Geis.  Med. 
2,  13  (p.  58,  16  D.);  Augustin.  in  Psalm.  88,  4;  109,  12. 

Tortiliter  Thes.  nov.   Latin,  p.  581. 

Totaliter  Cass.  Instit.  10,  9;  zweifelhaft  Lactant.  Ep.  63,  1. 
Dafür  ex  toto,  in  totum,  vergl.  Wölfflin,  Archiv  4  p.  144. 

Trahaciter  Sidon.  Apoll.  9,  11,  4. 

Tractahiliter  Gell.   6,  2,  8. 

Transiliier  Thes.  nov.  Latin,  p.  593. 

Trihiliter  Gloss.  bei  Mai.  Class.  auct.  7,  584. 

Triformiter  Diom.  Ars  Gramm.  1,  S.  325  (335,   15). 

Tripliciter  Cornific.  4,  42,  54;  Mart.  Capell.  3,  240;  Ambros. 
de  Isaac.  et  anim.  4,  27;  Vulg.  Prov.  22,  2;  Eccl.  43,  4. 

Tristiter  Thes.  nov.  Latin,  p.  584. 

Tritiliter  Thes.  nov.  Latin,  p.  578. 

Triumph ahiliter  Alcim.  Avit.  hom.  p.  106,  30. 

Trivialiter  Solin.  5,  27;  Arnob.  7,  36;  Donat.  ad  Ter.  Phor. 
1,  2,  72;  Schol.  luvenal.  7,  5. 

Truciter  Aldeh.  Laud.  virginit.  35. 

Turmaliter  Vita  S.  Treverii  10;  Typica  Fulg.  Ep.  3,  9,  vergl. 
Sittl  in  Wölfflins  Archiv  1,  282. 

Turpiter  Cicero,  Caesar  u.  a. 

Umbraliter  Augustin.   Epist.  37 ;  Gaudent.  Brix.  Serm.  4  u,  6. 

Umhratüiter  Sidon.  Apoll.  Ep.  2,  10,  4;  Augustin.  Ep.  149, 
25;  187,  39;  Philastr.  de  haeres.  31  u.  45. 

Unialiter  Thes.  nov.  Latin,  p.  355. 

Unicorditer  Thes.  nov.  Latin,  p.  103. 

Uniformiter  Apul.  Ascl.  2;  Physiogn.  ed.  Rose  117,  8  u.  9; 
Diomed.  Ars  Gramm.  1  S.  332  (340,  12);  Arnob.  2,  19;  2,  64; 
Julian,  bei  Augustin.  Op.  imperf.  contra  Julian.  2,  116;  Prosper. 
Aquit.  in  Psalm.  149,  9. 

Universaliter  Gaius  Dig.   18,   1,   35,  6;  Boeth.  Instit.  arithm. 

45* 


—     708     — 

2,  46;  Augustin.  in  Psalm.  3,  10:  Cassian.  Conl.  13,  7,  2;  13, 
7,  3;  Sicul.  Flacc.  de  condic.  agrorum  p.  138,  7;  Vincent.  Lirin. 
Commonit.  3;  Vict.  Tunon.  Chron.  ad  a.  550;  Lex  metall.  Vipasc. 
col.  1   lin.  4  (in  Ephem.  epigr.  3,  167). 

Usualiler  Cassiod.  Var.  2,  39;  3,  9;  Nemesii  Emeseni  versio 
latina  ed.  Holzinger  p.  57,  41. 

Utiliter  Cicero,  Livius  u,  a. 

Vaporaliter  Augustin.  de  genes,  ad  litt.  2,  4;  3,  10;  Isid.  de 
ord.  nat.  7,  9;  Beda  Mund,  const.  tom.  1  p.  381. 

Vecorditer  Thes.  nov.  Latin,  p.  627. 

Venerahiliter  Val.  Maxim.  5,  1  ext.  5;  Macrob.  Sat.  7,  11,  10; 
Auson.  Parent.  praef.  ed.  Peiper  p.  28,  11;  Hormisd.  Ep.  132,  1; 
Rufin.  Interpr.  Euseb.  Hist.  Eccl.  3,   10. 

Veniabiliter  Cassian.  Instit.  5,  30,  4;  Conl.  17,  8,  4;  17,  18,  1; 
17,  18,  2;   17,  20,  2;  19,  14,  6;  21,  6. 

Venialiter  Hormisd.  Ep.  27,  1  und  in  früheren  Ausgaben  des 
Cassian.  Instit.  5,  30,  4,  Petschenig  schreibt  jetzt  veniabiliter, 
vergl.  I  p.  105,  2. 

Veraeifer  Augustin.  Civ.  Dei  4,  4  (I  p.  150,  27);  6,  10  (I  p.  268, 
22);  16,  37  (II  p.  184,  32);  Augustin.  bei  Hieronym.  Ep.  56,  3; 
Ambr.  Ep.  17,  I;  Cassian.  Conl.  1,  14,  3;  17,  25,  9;  22,  13,  2;  23, 
17,  8;  23,  19,  1. 

Vernaliter  Donat.  ad  Ter.  Eunuch.  5,  4,  4. 

Verniliter  Caecil.  Com.  (131)  bei  Non.  42,  28;  Hör.  Sat.  2,  6, 
108;  Senec.  Benef.  2,  11,  3. 

Versilüer  Thes.  nov.  Latin,  p.  600. 

Vexahüiter  Cael.  Aurel.  Acut.  2,  9,  41. 

Vialiter  Gloss.  bei  Mai.  Class.  Auct.  6,  551. 

Viliter  Apul.  Flor.  7  (p.  8,  12  ed.  Kr.);  Augustin.  Civ.  Dei 
6,  9  (I  p.  262,  29);  Ennod.  Carm.  1,  8  praef.  5  (ed.  Hartel  p.  528, 
26;  ed.  Vogel  p.  30,   14).     Über  vile  vergl.  p.  591. 

Viriliter  öfter. 

Visceraliter  Vulg.  Interpr.  Ital.  lacob.  5,  11;  Auct.  Praedesti- 
nati  3,  29. 

VisihUitiir  Ambros.  in  Luc.  6,  86;  Augustin.  Quaest.  in  Heptat. 

3,  84;  Claud.  Mam.  2,  5  (117,  17);  2,  6  (119,  20);  Cassian.  Conl. 
2,  11,  5;  7,  31,  I;  Paul.  NoL  Ep.  20,  3;  Interpr.  Iren.  Haer.  4, 
20,  8;  Mar.  Victorin.  Hymn.  de  trinitate  3  p.  1144  Migne. 

Visvaliter  Cassiod.  in  Psalm.  36,  29;   73,  11. 
Viauraliter  Bonifatius  89  p.  803«  Migne. 
Vitaliter  Lucr.  5,  145;  Chrysolog.  Serm.   108. 


—     709     — 

Vitupi  rabi/iter  Augustin.  Doctr.  Chr  4,  24,  54;  Cassiod.  Var. 
6,  11;  Cassian.  Conl.  3,  9,  2. 

Vivaciter  Fulg.  Myth.   1  praef.  22  ed.  Muncker. 
Vocaläer  Apul.  Met.  1,  22  S.  68  ;  Tertull.  adv.  Prax.  3;  Max. 
Taurin.  Ep.  ad  amic.  aegrot.  4. 

Voluhiliter   Cic.   Orat.   62,  210;    Amm.  Marceil.   20,  11,  26; 
Diomed.  Art.  Gram.  3  S.  474  (477,  24);  Nonius  4,  1. 

Volucriter  Anmi.  Marcell.  17,   1,  12;  21,  9,  6;  28,  6,  21;  29, 
1,  18. 

Voraciter  Macrob.  Sat.  7,  5,  24. 

VuUjmiter  Plin.  N.  H.  8,  4,  5  (13);  28,  14,  58  (204);  Gran. 
Licin.  ed.  Bonn.  p.  29  B  2;  Aur.  Vict.  Epit.  9,  10;  Gros.  7,  43,  5. 

ß)  Von  Participien  oder  Adjektiven  auf  ns  werden 
gebildet  (vergl.  Paucker,  Spicileg.  p.  189): 

Abominanter  Impp.  Constantin.  et  Constant.  Cod.  Theod.  3, 
12,   1;  Cassiod.  Ep.  3,  23. 

Abstinenter  Cic.  pro  Sest.  16,  37;  Declam.  in  Sali.  7,  29; 
Senec.  Brev.  vit.   18,  3. 

Abundanter  Cornif.  3,  1,  1;  Cic.  de  orat.  2,  35,  151;  3,  14, 
53;  Quint.  8,  3,  40;  Plin.  N.  H.  24,  9,  42  (69);  Sil.  Ital.  5,  453; 
Art.  Asper.  ed.  Hagen  p.  55,  20. 

Admiranter  Gregor.  M.  Expos,  in  1   Reg.  3,  2,  5. 

Admodulanter  Ven.  Fort.  5,  1,  1. 

Adolenter  Glüss.  apud  Mai.  Class.  Auct.  6,  503. 

Adulanter  Augustin.  Enarr.  in  Psalm.  78,  13;  Fulgent.  Virgil. 
contin.  p.  153  ed.  Muncker;  Isid.  Sent.  3,  46,  5. 

Aemulanter  Tertull.  Praescription.  40. 

AequipoUenter  Schol.  ad  Lucan.  7,  750. 

Affirmanter  Gell.   14,  1,  24,  Hertz  schreibt  affirmant. 

Afßuenter  Solin.  9,  13;  Apul.  Met.  4,  7  S  251;  Vulg.  Interpr. 
lacob.  1,  5. 

Amanter  Cic.  Ep.  Farn.  5,  19,  1;  12,  30,  3;  Ep.  Att.  2,  4,  1; 
Mamert.  Paneg.  Maxim.  9  (p.  96,  12  ed.  Baehrens). 

Ambienter  Sidon.  Apoll.  7,  9,  3;  Cassiod.  in  Psalm.  62;  74,  8; 
Var.  5,  2;  Alcim.  Avit.  50  (p.  78,  11). 
^Ambigenter  Hier.  adv.  Pelag.  2,   14. 

Angenter  Thes.  nov.  Latin,  p.  46. 

Annuenter  Thes.  nov.  Latin,  p.  377. 

Anxianfer  Thes.  nov.  Latin,  p.  46. 

Apparenter  Boeth.  Elench.  Sophist.  1,  7. 

Apyetenter  Cic.  Off.  1,  10,  33;  Apul.  Met.  7,   11   8.467. 


—    710     - 

Arde7iter  Cic.  Tuscul.  4,  17,  39;  Plin.  Ep.  1,  16,  2:  2,  7,  6; 
Art.  Asper.  ed.  Hagen  p.  55,   17. 

Arroganter  Cic.  Invent.  2,  3,  10;  de  orat.  2,  83,  339;  pro 
TuU.  7,  17;  pro  Lig.  10,  30:  Acc.  2,  40,  126:  Off  1,  1,  2:  Ep. 
Att.  6,  1,  7;  Brutus  bei  Cic.  Ep.  Farn.  11,  13,  4:  Caes.  bell.  Gall. 
1,  40,  10  u.  a.  m. 

Aspernanfer  Amm.  Marcell.  31,  4,  3:  Sidon.  Apoll.  7,  2,  4; 
7,  9,  3;  Cod.  Inst.  2,  6,  6  §  3:  Cassian.  Conl.  14,   13,  3. 

Asseveranter  Cic.  Ep.  Att.  15,  19,  2;  Val.  Maxim.  9,  15,  4. 

Assignanter  Thes.  nov.  Latin,  p.  531. 

Assimulanter  Nigid.  fr.  bei  Nonius  p.  40,  25. 

Audenter  Amm.  Marcell.  25,  3,  6;  Sidon.  Apoll.  8,  16,  5; 
Ulp.  Dig.  5,  4,  1  §5;  28,  2,  29  §  14:  Vulg.  Act.  apost.  2.  29; 
Hieronym.  in  Ezech.  hom.  11;  Ennod.  Vit.  Epiph.  197  (ed.  Hartel 
p.  382,  16:  ed.  Vogel  p.  109,  7);  Virg.  Maron.  Epit.  de  nomine 
p.  113,  10  ed.  Huemer. 

Audienter  Thes.  nov.  Latin,  p.  18. 

Aventer  Amm.  Marcell.  18,  5,  6;  19,  9,  7;  29,  2,  10;  Sidon. 
Apoll.  2,  2,  2. 

Benevolenter  Pont.  Vita  Cypr.  5. 

Callenter  Apul.  Met.  4,   16  S.  275. 

Cedenter  Cael.  Aurel.  Acut.  3,  16,  129. 

Celer anter  Acc.  trag.  (123)  bei  Nonius  p.  513,  23. 

Certanter  Paulin.  Petrocor.  6,  489. 

Clementer  oft. 

Cognoscentcr  Ital.  Exod.  33,  13  bei  Tertull.  adv.  Marcian.  4, 
22;  Hier.  adv.  Pelag.  3,  12:  Phoebad.  c.  Arian.  17. 

Cohaerenter  Flor.  2,  17,  5:  Amm.  Marcell.  16,  10,  8;  20,  7,  4: 
24,  2,  10;  28,  4,  30:  29,  5,  48. 

Comitanter  Carm.  ad  Carol.  Magn.  Imp.  apud  Mai.,  Gloss. 
nov.  Latin,  p.  11. 

Comminanter  Rufin.  in  Am.  II  ad  7,   14. 

Communicanter  Thes.  nov.  Latin,  p.  345. 

Compatienter  Thes.  nov.  Latin,  p.  440. 

Competenter  Apul.  Asclep.  11  S.  296:  Amm.  Marcell.  31,  12,  2; 
Hegesipp.  5,  37:  Sidon.  Apoll.  2,  9,  6:  2,  11,  2:  5,  5,  2;  5,  17,  1; 
6,  1,  5:  8,  3,  4:  9,  15  V.  18:  Symm.  Ep.  9,  147  (ed.  Seeck  p.*274, 
37);  Cyprian.  De  singul.  Cleric.  13:  Paul.  Dig.  22,  5,  16:  Ulpian. 
Dig.  24,  3,  22,  6;  Prudent.  Perist.  10,  118:  Optat.  Milevit.  3,  4; 
Cass.  Felix  1  (p.  4,  5);  42  (p.  98,  14);  Ennod.  Dict.  12,  5  (p.  462, 
21  ed.  Hartel:  p.  239,  4  ed   Vogel);  Gloss.  Cyrill.  p.  396,  26. 


—    711     — 

Compugnanfer  Chal.  Tim.  92  S.  164,   1. 

Conciuenter  lulian.  bei  Augustin,  c.  sec.  resp.  lul.  1,  77;  3,  9- 
Rufin.  in  Am.  2,  9,  11. 

Condudenter  Boeth.  Aristot.   Elench.  Sophist.   1,  10  S.  744. 

Concomitantey\  vergl.  Forcell.  ed.  De  Vit  VI  p.  553. 

Concordanter  Ven.  Fortun.  Vita  Albini  Andegan.  9. 

Concupiscenter  Thes.  nov.  Latin,  p.  130. 

Conducenter  Gell.   16,   12,  5. 

Conßdenter  Plaut.  Amphitr.  1,  1,  183  (339);  2,  2,  207  (837); 
Capt.  3,  5,  6  (664);  Mil.  Glor.  2,  5,  55  (465);  Pseud.  1,  5,  42 
(459):  Terent.  Heaut.  5,  3,  7  (1009);  Afran.  (376)  bei  Nonius  p.  262, 
16;  Cornific.  1,  5,  8;  Plin.  Ep.  3,  9,  82;  Amm.  Marceil.  14,  11, 
14;  16,  11,   12;  29,  1,  6;  29,  5,  46. 

Congruentcr  Cic.  de  erat.  3,  10,  34;  Fin.  3,  7,  26;  Censorin. 
10,  5;  Ülpian.  Dig.  45,   1,   1. 

Conwenter  Thes.  nov.  Latin,  p.  377. 

Consentienter  Boeth.  in  Aristot.  libr.  de  interpr.  edit.  sec. 
p.  437 ;  Cassiod.  in  Psalm.  47,  4. 

Conseguenter  Gai.  Inst.  3,  179;  Apul.  Met.  9,  21  S.  633;  10,  2 
S.  679;  11,  1  S.  752;  Ulpian.  Dig.  10,  2,  18;  26,  2,  10,  2;  Paul. 
Dig.  11,  3,  14,  6;  Papinian.  Dig.  35,  2,  11,  6;  Hieronym.  Ep. 
22,  13;  Claud.  Mam.  1,  3  (36,  3  ed.  Engelbr.);  1,  4  (38,  1);  1, 
16  (62,  14);  2,  2  (102,  11);  2,  4  (113,  16);  Sedul.  Oper.  1,  29 
(194,  6  ed.  Huemer);  2,  15  (218,  16);  5,  36  (301,  19);  Alcim. 
Avit.  c.  Eutych.  haer.  1  (p.  17,  25  ed.  Peiper);  Epist.  46  (p.  75, 
25);  Chalc.  Tim.  27  D  (p.  23,  6  ed.  Wrobel);  29  E  (p.  26,  10); 
35  C  (p.  33,  2);  42  E  (p.  47,  7);  11  (p.  76,  17);  77  (p.  145,  18); 
101  (p.  171,  2);  149  (p.  207,  8);  227  (p.  265,  3);  270  (p.  300, 
16);  284  (p.  314,  18):  288  (p.  319,  14);  Vulg.  Genes.  43,  7. 

Consider anter  Val.  Maxim.  8,  1  amb.  2  (p.  380,  20  ed.  Halm) ; 
Pallad.  3,  17,  2. 

Consonanter  Rufin.  Orig.  in  Num.  h.  26,  2;  Rustic.  c.  Aceph. 
p.  1189;  Cassiod.  in  Psalm.  58;  Iren.  1,  10,  2;  Verecund.  in  cant. 
Abac.  27;  Ps.-Soran.  Quaest.  med.  20. 

Constanter  Cicero,  Sallust,  Caesar  u.  a. 

Covsternanter  Anonym,  in  lob  II  p.  197. 

Constringenter  Thes.  nov.   Latin,  p.  46. 

Continenter  Cornific.  3,  12,  21;  Cic.  Invent.  1,  26,  37;  Acc. 
1,  8,  31;  üflf.  1,  30,  106;  Caes.  bell.  Gall.  1,  1,  4;  1,  26,  5; 
1,  46,  1;  3,  5,  1;  CatuU.  37,  6;  Liv.  25,  7,  7;  Pomp.  Mela  1, 
5,  5  (29) ;  Cyprian.  Epist.  4,  1   u.  a. 


—     712     — 

Contingenter  Boeth.  Arist.  Interpr.  edit.  sec.  p.  364. 

Continuanter  Augustin.  Retract.  1,  24;  Gen.  ad  lit.  9,  15; 
Ignat.  Ep.  ad  Polycarp.  3. 

Convenienter  Cic.  Acad.  2,  34,  109;  Fin.  3,  7,  26;  Tuscul.  5, 
9,  26;  5,  28,  82;  Ofi".  3,  3,  13;  Horat.  Epist.  L  10,  12;  Ovid. 
Ars  am.  3,  546;  Liv.  23,  5,  4;  Cassiod.  in  Psalm.  47,  4. 

Corpulenter  Thes.  nov.  Latin,  p.  109. 

Crementer  Mai.  Gloss.  nov.  Latin,  p.  83. 

Cumulanter  Rufin.  in  Os.  II  ad  7,  9. 

Cunctonter  öfter. 

Cupientei-  Acc.  trag.  (543)  sowie  Enn.  trag.  337  (256)  bei 
Nonius  91,  4;  Plaut.  Pseud.  2,  3,  17  (683). 

Decenter  Horat.  A.  P.  92;  Tibull.  3,  8,  14:  Ovid.  A.  A.  3, 
291;  Amor.  2,  5,  44;  Quintil.  9,  3,  59;  11,  1,  69;  11,  1,  79; 
11,  3,  80;  Plin.  Epist.  5,  19,  3;  6,  21,  5;  Capitol.  Ver.  2,  9; 
Ennod.  Epist.  3,  18,  2  (p.  85,  18  ed.  Hartel;  p.  116,  7  ed. 
Vogel). 

De/icienter  Hieronym.  in  Is.  hom.  7,  4. 

Deßtnenter  Augustin.  in  loann.  tr.   14,  8. 

Degrassanter  Thes.  nov.  Latin,  p.  249. 

Dementer  Cic.  Cat.  3,  9,  22;  Ovid.  Met.  4,  259. 

Depopulanter  Thes.  nov.  Latin,  p.  436. 

Desideranter  Cassiod.  Var.  1,  4;  in  Psalm.  118,  2;  Instit. 
divin.  32;  Venant.  Vit.  Hilar.  1,  13. 

Designanter  Auct.  Hist.  Datian.  22. 

Desperanter  Cic.  Ep.  Att.   14,  18,  3. 

Detestanter  Mai.  Gloss.  nov.  Latin,  p.  17. 

Dett'nenter  Pervigil.  Vener.  46  nach  dem  Vorschlage  Schenkels. 

Differcnter  Solin.  praef.  4;  Hieronym.  Orig.  in  lerem,  h.  5; 
Augustin.  Serm.   100,  1;  Acta  Timothei  ed.  Usener  9,  29. 

DifficUnter  Cic.  Cluent.  1,  1;  Liv.  32,  21,  8;  Amm.  Marceil. 
26,  7,  13. 

Dignanter  Vopisc.  Tacit.  8,  4;  Symni.  Epist.  5,  63:  Ambros. 
Epist.  21,  20;  lul.  Valer.  1,  58  (p.  57,  21  ed.  Kubier);  2,  26 
(p.  94,  1);  Hieronym.  in  Ion.  2,  6;  Epist.  26,  6;  66,  13;  Rufiii.  Orig. 
in  Rom.  4,  5:  Aug.  Nuptt.  et  conc.  2,  2:  Petr.  Chrysol.  Serm.  18; 
Sidon.  Apoll.  Epist.  4,  7,  2;  6,  3,  2;  7,  16,  2;  Cassian.  Conl. 
11,  5;  c.  Nestor.  1,  5,  8;  Ennod.  Epist.  7,  2,  3  (p.  17.S,  20  ed. 
Hartel;  p.  232,  12  ed.  Vogel);  7,  20,  2  (p.  188,  22;  p.  246,  1); 
8,  10,  3  (p.  207,  17;  p.  276,  9);  8,  32,  2  (p.  220,  22;  p.  287,  7); 
8,  38,  1   (p.  225,  6;   p.  290,   15);   Laurent,    hom.   1;   Cassiod.   in 


-     713     - 

Psalm.  41,  2;  Var.  1,  20;  8,  5;  Greg.  Magn.  in  I  Reg.  3,  4,  18, 
vergl.  Paucker,  Suppl.  I  p.  202. 

Dilig enter  oft. 

Discernenter  Cael.  Aurel.  Chron.   1,  4,  81. 

Dibcursanter  Thes.  nov.  Latin,  p.  181. 

Dinpensanter  Paul.  Diac.  ed.  Migne  95  p.  1190. 

Dissidenter  Thes.  nov.  Latin,  p.  541. 

Dissimulhnter  Cic,  Ovid,  Liv.  (40,  23,  4)  u.  a. 

Dissonanter  August.  Genes,  ad  litt.  4,  33. 

Distanter  Thes.  nov.  Latin,  p.  512. 

Ditanter  Thes    nov.  Latin,  p.  316. 

Docenter  vergl.  Forcell.  ed.  De  Vit  II  p.  580. 

Doctitanter  Augustin.  de  gen.  ad  litt.  op.  imperf.  6,  16. 

Dolenter  Cic.  pro  Sest.  58,  123:  in  Vatin.  4,  10;  de  domo  37, 
98;  Phil.  8,  7,  22:  Plane,  bei  Cic.  Ep.  Farn.  10,  24,  6;  Val.  Maxim. 
3,  5,  2;  Plin.  Epist.  1,  5,  4;  4,  11,  2;  Amm.  Marceil.  22,  5,  5;  29, 
5,  55;  31,  5,  7;  Claud.  Mamert.  Epist.  prior  (p.  199,  1  ed.  Engelbr.). 

Dominanter  Dracont.  Hexaem.   1,  331. 

Duhitanter  Cic.  Invent.  2,  3,  10;  Brut.  22,  87;  Asin.  Poll.  bei 
Cic.  Ep.  Fam.   10,  31,  2;  Colum.  8,  15,  7;  9,  6,   1;  Val.  Maxim. 

3,  2  ext.  6;  Gell.   19,  7,  7;  Augustin.  de  vita  beata  8. 

Edocenter  Gell.  16,  8,  3. 

Efficienter  Cic.  Fat.   15,  34. 

Effulyenter  Mar.  Vict.  adv.  Arium   1,  64. 

Elcij anter  oft. 

Eloquenter  Augustin.  c.  sec.  resp.  lulian.  6,  14;  Hieronym. 
de  vir.  illustr.  5;  Sidon.  Apoll.  5,  5,  2. 

Emicanter  Thes.  nov.  Latin,  p.  199. 

Eminenter  Augustin.  in  Psalm.  95,   1. 

Enucleanter  Thes.  nov.  Latin,  p.  371. 

Erumpenter  Thes.  nov    Latin,  p.  507. 

Esurienter  Apul.  Met.   10,   16  S.  708;  Zen.  tr.  38. 

Evidenter  Liv.  6,  26,  7;  34,  54,  8;  42,  29,  11;  Quint.  8,  3, 
86;  Val.  Maxim.  9,  1,  7;  Geis.  3,  18  (p.  100,  12  D);  lustinian. 
Instit.  2,  20,  27;  Scrib.  77;   103;  Amm.  MarcelL  20,  8,  5;  Gros. 

4,  16,  21;  5,  3,  4. 

Evigüanter  Coripp.  loh.  7,  203. 

Eaaggeranter  Tertull.  de  carne  Chr.  19;  Augustin.  Enarr.  in 
Psalm.  118;  Serm.  27  §  9. 

Excellenter  Cic.  de  offic.  1,  18,  61;  Corn.  Nepos  Att.  1,  3; 
Augustin.  Conf.  8,  6;  Amm.  Marcell.   14,  10,  14. 


-     714     - 

Exoptanter  Thes.  nov.  Latin,  p,  202;  395. 

Experienter  Boeth.  Arist.  Top.  2,  3  p.  678. 

Expetenter  Maxim.  Taurin.  Serm.  56. 

Explananter  Virg.  Maron.  Epit.  de  verbo  p.  134,  21  ed. 
Huemer. 

ExpUcanter  Pomp.  Comment.  art.   Donat.  248,  24  ed.  Keil. 

Exprohranter  Ps.-Cyprian.  de  singul.  cleric.  33. 

Expugnanter  Thes.  nov.  Latin,  p.  414. 

Exsequenter  Mar.  Victorin.  adv.  Arium  4,   19. 

Exsultanter  Cyprian.  Ep.  51,   1:  60,   1. 

ExtollenUr  Thes.  nov.  Latin,  p.  202. 

Famularifer  Acc.  tr.  (642)  bei  Nonius  p.  111,  27. 

Fastidienter  Apul.  Met.  5,   17  S.  351. 

Ferenter  las  man  früher  bei  Nonius  p.  78,  28,  vergl.  die  Aus- 
gabe von  L.  Müller  p.  107. 

Ferventer  Cael.  bei  Cic.  Ep.  Farn.  8,  8,  2 ;  Augustin.  Conf. 
9,  71;  in  Psalm.  65,  24. 

FestinaiUer  Cic.  Ein.  5,  26,  77;  Vell.  Paterc.  2,  123,  1:  Suet. 
Cal.  43;  Cyprian.  Epist.  17,  1;  19,  2;  55,  4;  lul.  Valer.  2,  26 
(p.  92,  27). 

Fldemter  Cic.  de  orat.  1,  56,  240;  Acad.  2,  8,  24;  Ein.  2, 
7,  21:  Nat.  Deor.   1,  8,   18;  Divin.  2,  31,  67;   Amm.  Marceil.  15, 

1,  3;  18,  5,  8;  19,  11,  2;  29,   1,  6:  31,  16,  5. 

Flagranter  Augustin.  in  Psalm.   105,  4. 

Flenter  vergl.  Eorcell.  ed.  De  Vit  6,  604. 

Florenter  Hieronym.  in  Euseb.  chron.  ad  ann.  Chr.  458. 

Fluenter   Lucr.  4,  223:    6,  931:    Oudend.    schrieb  Apul.  Met. 

2,  16  S.  129  capillo  fluenter  undante,  aber  Hildebr.  und  Eyssenh. 
capillo  fluente  undanter. 

Foventer  Capit.   Ant.  Phil.   2,   1. 

Fraglanter  Front,  ad  Caes.  3,   13  p.  50,  9. 

Fragranter  Act.  S.  S.  Rogatian.  et  Donatian.  M.  M.  2. 

Frequenter  oft. 

Für  anter  Charis.  199,   18  ed.  Keil. 

Furenter  Santra  tr.  (2)  bei  Nonius  p.  78,  28,  vergl.  ferenter; 
Cic.  Ep.  Att.  6,  1,  16:  Amm.  Marcell.  26,  5,  7. 

Gaudenter  Alcim.  Avit.  Ep.  82  (73)  ed.  Peiper  p.  94,  16; 
Ps.-Augustin.  ad  frat.  erem.  sermo  10;  26:  Adamanti  Vita  Columb. 
1,  16;  2,  30;  de  locis  sanct.  2,  28:  3,  4;  Act.  S.  Timothei  ed. 
Usener  p.  10,  35. 

Glorianter  Ps.-Augustin.  ad  frat.  erem.  sermo  4. 


—     715     — 

Gluttnanter  Thes.  nov.  Latin,  p.  259. 

Gratanter  Aur.  Vict.  Epit.  12,  3;  Capitol.  Maxim,  duo   14,  4 
Gord.   9,  7;    Macrin.  7,   1:    Treb.    Poll,   Gall.    12,   1;    Valer.  2,  1 
XXX  tyr.  3,  4:  Amm.  Marcell.  16,   10,  21;  17,  12,  15;  19,  11,  7 
23,  3,  8;  25,  10,  10;  28,  5,  11;   29,  5,  19;  Symm.  Epist.  7,  76 
Hieronym.  c.  Pelag.  1,  29;  in  Ezech.  hom.  3,  3:  Rufin.  Orig.  in  Rom. 
10,  9;  interpr.  Orig.  in  Matth.  13:  Lucif.  Moriendum  esse  pro  deo 
7  (p.  299,  31  ed.  Hartel);  13  (p.  312,  12);  Cassian.  Instit.  5,  23,  3; 
5,  39,  3;  Conl.  1,  2,  3;  2,  20;  17,  30,  2;  21,  2;  24,  23,  4;  Ennod. 
Ep.  7,  18,  2  (ed.  Hartel  p.  187,  1;  ed.  Vogel  p.  241,  15);  7,  20, 
3  (p.  188,  25;  246,  3);  Sulpic.  Sever.  Ep.  2,  7  (ed.  Halm  p.  233, 
18);  Cod.  Theod.   12,   1,  169;   Sidon.  Apoll.  Ep.  6,  2,  1 ;  Facund. 
def.  tr.  cap.  10,  2;  Cassiod.  Instit.  div.  23;  Var.  6,  3;  Anthol.  Lat. 
ed.  Riese  763,  4  (ed.  Baehrens  5  p.  354):  Orell.  Inscript.  2588. 

Gratulanter  Rufin.  Histor.  monarch.  9;  Gaud.  Brix.  praef. ; 
Acta  S.  Bonif.  3;  Verecund.  in  cant.  Azar.  20. 

Gravavter  Avien.  Arat.  1782:  Cassiod.  Var.  4,  5;  bei  Liv. 
21,  24,  5  las  man  in  früheren  Ausgaben  gravanter,  jetzt  aber 
in  denen  von  Wölfflin-Luterbacher,  Weifsenborn -Müller,  Luchs, 
Zingerle  gravate. 

Guhernanter  Cyprian.  Epist.  48,  4  (p.  608,   10). 

Haesitanter  Augustin.  Serm.   117,   10. 

Hianter  Thes.  nov.  Latin,  p.  274. 

Hinnienter  Nonius   122,    14. 

Honoranter  Thes,  nov.  Latin,  p.  269;  276. 

lactanter  Amm.  Marcell.  27,  2,  3;  Hieronym  Ep.  112,  11; 
Augustin.  c.  lul.  5,  36;  Panegyr.  Constantino  3  (p.  194,  22); 
Cassian.  Conl.  22,  7,  2;  Sidon.  Apoll.  4,  22,  5;  9,  13,  4;  Ennod. 
Vit.  Epiph.  25  (ed.  Hartel  p.  337,  10:  ed.  Vogel  p.  87,  25);  Art. 
Asper.  ed.  Hagen  p.  55,  21. 

Ignoranter  Cyprian.  Ep.  63,  1  (701,  16);  63,  17  (715,  3); 
Vulg.  Eccl.  14,  7;  Rufin.  Orig.  in  Levit.  homil.  9,  9 :  in  Num. 
homil.  28,  2;  Augustin.  c.  sec.  resp.  lul.  6,  9;  c.  Faust.  14,  10; 
c.  duas  Epist.  Pelagian.  3,  3,  5 :  Facund.  Epist.  fid.  cath.  p.  878 ; 
Optat.  Milevit.   1,  5;  Isid.  Sent.  2,  17,  5. 

I(j7ioscenter  Donat.  ad  Ter.  Adelph.   1,   1,  28. 

lUicenter  Innoc.  Pap.   Ep.  30,   1. 

Immerenter  Val.  Maxim.  6,  2  ext.   i . 

Imparcenfer  An.  in  lob  1  p.  76;   81;   90:  H  p.  191;  HI  p.  225. 

Impatienter  Tacit.  Ann.  4,  17;  Plin,  Ep.  2,  7,  6;  Amm.  Marc, 
25,  3,  4;  31,  12,  4. 


—     716     — 

Impotenter  Auct.  bell  Alex.  33,  2  (3);  Quintil.  1,  3,  13; 
Senec.  Epist.  42,  3:  lustin.  16,  4,  2. 

Improper  anter  Auson.  Epist.  33  (35),  3  (ed.  Peiper  p.  84). 

Imprudenter  Cic.  Acad.  1,  6,  22;  Caes.  bei  Cic.  Ep.  Att. 
10,  8  B  1:   Com.  Nep.  Kann.  2,  6;   Liv.  38,  47,  8;   Vell.  Paterc. 

1,  2,  1;  2,  118,  2. 

Impudenter  schreibt  Ribbeck  Liv.  Andronic.  (126)  bei  Non. 
475,  32,  wo  L.  Müller  imprudenter  liest:  Plaut.  Menaech.  5,  2, 
69  (822)  nimio  haec  impudenter  negas,  wo  jetzt  Brix  nach  Vahlen 
und  Studemund  immo  hercle  ridicule  negas  schreibt;  Rud.  4,  3, 
38  (977);  Ter.  Andr.  4,  4,  16  (755);  Cic.  Verr.  2,  19,  46;  2,  54, 
134;  3,  60,  139;  4,  39,  84;  pro  Caec.  2,  4;  Catil.  3,  5,  12;  pro 
Flacc.  15,  35;  24,  57;  in  Vat.  2,  6;  4,  10;  Phil.  2,  7,  16;  Fr.  B 
VIII  20;  Acad.  2,  40,  126;  Nat.  Deor.  1,  25,  69;  Divinat.  2,  13, 
31;  Off.  1,  25,  88;  Lael.  22,  82;  Ep.  Farn.  5,  12,  2;  7,  27,  1 ;  Liv. 
SO,  19,  11;  30,  42,  14;  33,  22,  6;  33,  28,  9  u.  a. 

Inabstinenter  Gloss. 

Incessanter  Interpr.  Orig.  in  Matth.  45 ;  Polycarp.  Ep.  ad 
Phil.  4;  Cassian.  Instit.  3,  2;  Conl.  7,  3,  3;  7,  30,  1;  Flavian. 
apud  Leon.  M.  Ep.  22;  Eustath.  Hex.  2,  8:  Sidon.  Apoll.  8,  11,  8; 
Sedul.  Oper.  Pasch.  3,  15  (ed.  Huemer  245,  7);  Ennod.  Epist. 
7,  1  (ed.  Hartel  p.  172,  19;  ed.  Vogel  p.  231,  31);  Alcim.  Avit.  ex 
homil.  hb.  26  (ed.  Peiper  p.  146,  26);  Fei.  pap.  3  ep.  1 ;  Rustic. 
c.  Aceph.  p.  1209:  Cassiod.  Comtempl.  in  Act.  27;  Cod.  lust.  11, 
42,  10  extr. ;  Greg.  Ep.  4,  31;  Isid.  Quaest.  in  Deuter.  21,  2; 
Gild.  Ep.  §84;  Art.  Asper.  ed.  Hagen  p.  55,  22. 

Inclemmter  Plaut.  Amphitr.  2,  2,  110  (742);  Poenul.  5,  5, 
44  (1323):  Pseud.  1,  1,  25;  Liv.  22,  38,  8:  32,  22,  1;  42,  25,  8; 
Tacit.  Ann.  13,  28;  Hist.  3,  4;  Plin.  N.  H.  18,  6,  7  (35);  Mamert. 
Grat.  act.  3  (p.  246,  23  ed.  Baehrens). 

Incompetenter   Rufin.  Orig.  in  Num.  h.  25,  1 ;   Clem.  Recogn. 

2,  23;  Ennod.  Ep.  1,  10,  1  (ed.  Hartel  p.  19,  25;  ed.  Vogel  p.  20, 
17);  Cod.  Theod.  1,  3,  19;  Cassiod.  Var.  5,  14;  Diomed.  Ars 
Gramm.  1  S.  381   (p.  386,  27  ed.  Keil). 

Inco7igrnenfer  Tertull.  Baptism.  19;  Novatian.  Trin.  1 ;  Augustin. 
in  Heptat.   1,  59;  Confess.  13,  3,  4:  Cassian.  Conl.   1,  21. 

Inconsequenter  Hieronym.  in  Galat.  3,  5,  13:  Rufin.  Orig.  in 
Lev.  h.  14,  4:  Recogn.  3,  23:  Cael.  Aurel.  3,  4,  36;  3,  17,  172; 
lulian.  apud  Augustin.  c.  sec.  resp.  lul.  2,  105;  Hilar.  Ep.  ad 
Galat.  63;  Iren.  Haeres.  5,  20,  1. 


-     717     — 

Inconsideranter  Ulpian.  Dig.  26,  10,  3,  17:  Hieronym.  Ep. 
108,  20 ;  An.  in  lob  2  p.  200. 

Inco7}sonanter  Iren.   Haeres.    1,  21,  2;  5,  20,   1. 

Inconstanter  Lucr.  3,  489;  Cic.  pro  Flacc.  2,  5  (ed.  C.  F.W. 
Müller  p.  390,  25);  Acad.  2,  17,  53;  Tuscul.  4,  10,  24;  Auct.  bell. 
Afric.  82,  1;  Liv.  40,  55,  5. 

Tncontanter  vergl.  incunctanter. 

Incontinenter  Cic.  Oflf.  3,  9,  37;  Geis.   1,  3. 

Inconvpmenter  Rufin.  Orig.  in  Rom.  3,  8;  Augustin.  de  trinit. 
2,  9;  de  genes,  ad  litt.  11,  15;  Chalc.  Tim,  138  (p.  199,  16);  Isid. 
Quaest.  in  Deuter.  9,  2;  Hilar.  Ep.  ad  Galat.  29;  M.  Plot.  Sacerd.  1 
p.  453,  12  ed.  Keil,  vergl.  Paucker,  Suppl.  I  p.  368. 

Incunctanter  Ulpian.  Dig.  40,  2,  20;  Cyprian.  de  lapsis  35 
(p.  263,  6);  de  mortalitate  24  (p.  312,  22);  Ep.  73,  23  (796,  19) 
Novatian.  Irin.  13,  15:  Lactant.  Inst.  1,  15,  26;  6,  12,  23;  Apul.  9 
36  S.  660  (Hildebrand  p.  848,  4  incontanter;  Eyssenhardt  p.  176 
26  incunctanter);  Pacat.  Panegyr.  12  (ed.  Baehrens  p.  282,  10) 
Hieronym.  in  Is.  12,  43,  1;  Sulp.  Sev.  Dial.  1,  13,  7;  Symm.  Ep.  3 
67;  Ennod.  Ep.  5,  5,  2  (ed.  Hartel  p.  128,  8;  ed.  Vogel  156,  8) 
6,  16,  4  (p.  158,  23;  p.  223,  19);  7,  11,  2  (p.  180,  9;  p.  236,  1) 
8,  24,  2  (p.  216,  7:  p.  284,  13);  9,  34,  3  (p  3.59,  7;  p.  322,  12) 
Vit.  Epiphani  181  (p.  378,  4;  p.  107,  7);  Aurel.  Vict.  Orig.  13,  1 
Oros.  3,  2,  6;  7,  .34,  5;  Mart.  Capell.  2,  105;  Cod.  Theod.  16, 
5,  58,  6 ;  Lucani  Commenta  Bernens.  zu  6,  772. 

Indecenter  Plaut.  Mercat.  4,  5  Supposit.  17;  Martial.  12,  22,  1; 
Quintil.  1,  5,  64;  Petron.  64;  Aurel.  Vict.  de  vir.  illustr.  20,  1; 
Sidon.  Apoll.  3,  13,  2;  9,  2,  3. 

Indeficienter  Augustin.  Conf.  12,  11;  Polycarp,  Ep.  ad  Phil.  8. 

IndeUheranter  An.  in  lob  2  p.  126. 

Indesinenter  Cyprian.  66,  9  (p.  733,  20  ed.  Hartel);  Vulg. 
Hebr.  10,  1;  Lucif  de  non  parcendo  in  deum  delinquentibus  19 
(p.  250,  8  ed.  Hartel);  Hieronym.  Ep.  117;  c.  loann.  11;  praef. 
jn  translat.  Isai.;  Rufin.  Orig.  princ.  2,  6,  6  p.  193;  Augustin. 
Confess.  12,  11;  An.  in  lob  p.  47,  73;  Oros.  6,  16,  8;  Sidon. 
Apoll.  1,  8,  2;  .3,  3,  8;  4,  11,  1;  6,  12,  3;  Cassian.  Instit.  1,  1,  5; 
1,  3;  3,  3,  9;  4,  24,  3;  10,  8,  3;  10,  21,  3;  Conl.  7,  7;  8,  7,  1; 
10,  11,  1;  14,  13,  3;  24,  13,  2;  Ennod.  Ep.  6,  23,  3  (ed.  Hartel 
p.  162,  23;  ed.  Vogel  p.  225,  29);  8,  22,  1  (p.  214,  26;  p.  283, 
22);  Vit.  Epiphani   188  (p.  379,  25;  p.  107,  41). 

Indifferenter  Quintil.  9,  2,  6;  11,  3,  1;  Suet.  Domit.  23; 
Gell.   10,"  24,  8;   Cyprian.  adv.  ludaeos  1    (p.  133,  5  ed.  Hartel); 


—     718     — 

5  (p.  138,  17);  Scribon.  122  (p.  54,  15  ed.  Helmreich);  Paul.  Dig 
48,  3,  10;  Augustin.  de  lib.  arbitr.  3,  23,  69;  Ep.  ad  Paullin.  34 
Serm.  351,  4;  Amm.  Marcell.  30,  5,  7;  Sidon.  Apoll.  7,  14,  6 
Cassian.  Instit    4,  16,  3;  4,  25;  5,  26;  11,   17,   1;   Conl.  9,  6,  4 

9,  10;  13,  18,  2;  Gargil.  Med.  2;  Gregor.  M.  Ep.   1,  20. 

Indigenter  Thes.  nov.  Latin,  p.  187. 

Indignanter  Amm.  Marcell.  15,  1,  3;  27,  3,  5;  Arnob.  3,  7; 
Rufin.    Apol.   2,  29;   Augustin.    Divin.   daem.  6;   adv.   lud.  8,  11; 

10,  15;  Quaest.  in  Heptat.  2,  33;  [Rufin.]  in  loel  2,  4,  11. 
IndiUgenter  Plaut.  Mil.  Glor.  1,  1,  28;  Terent.  Phorm.  5,  3,  5 

(788);  Cic.  Ep.  Att.  16,  3,  2;  Front.  Princ.  histor.  p.  202,  7.  " 

Indis  er  ep  anter  Boeth.  Instit.  arithm.  2,  38. 

Indiss{mulant.er'?\2iC\^.  Gloss.  p.  39,  12  ed.  Deuerling;  Augustin. 
c.  Faust.  16,  1 ;  Leo  M.  Ep.  122;  Dionys.  Exig.  Decret.  Leon.  pap.  13. 

Indistanter  Amm.  Marc.  27,  9,  4;  28,  2,  10  nach  dem  Vor- 
schlage von  C.  F.  W.  Müller,  Gardth.  hat  indubitauter ;  Prise.  2, 
1,  1  S  565  (I  p.  44,  5  ed.  Keil). 

InduhitanUr  Ulpian.  Dig.  37,  11,  2,  7;  Tert.  adv.  Prax.  21; 
Cyprian.  sent.  episc.  11;  de  singularitate  cleric.  29;  Amm.  Marc. 
28,  2,  10,  vergl.  indistanter;  Augustin.  de  vera  relig.  46;  Hieronym. 
in  Is.  5,  21,  13;  Interpr.  Orig.  in  Matth.  27;  Venant.  Fort.  9,  14, 
10;  Mar.  Mercat.  in  Theod.  Mopsuest.  Excerpt.  9. 

Indulgenter  Cic.  Fin.  2,  33,  109;  Ep.  Att.  9,  2,  2;  Liv.  36, 
14,  7;  Plin.  N.  H.  7,  40,  41  (130);  Flor.  1,  18,  15;  Hadrian.  bei 
Vopisc.  Saturn.  8,   10;  Pacat.  Panegyr.  8  (p.  278,  1   ed.  Baehrens). 

Ineleganter  Cic.  Fin.  2,  9,  26;  Brut.  26,  101:  Suet.  Claud. 
41;  Gell.' 17,  2,  26. 

Inexperienter  Boeth.  Aristot.  Topic.  2,  3  p.  678, 

Inßammanter  Gell.   10,  3,   13. 

Ingravanter  Auct.  consult.  Zacch.  et  Apoll.    1,   18. 

InManter  Augustin.  Coufess.  9,  8;  ep.  112,  8;  c.  sec.  resp. 
lul.  1,  70;  Greg,  in  I  Reg.  V,  4,  37;  dial.  3,  7;  Aldh.  Septen. 
p.  201. 

Innocenter  Quintil.  7,  4,  18. 

Inohoedienter  August.  Civ.  Dei  12,  22  (I  p.  549,  11);  14,  17 
(II  p.  40,  27) ;  Quaest.  in  Heptat.  2,   149. 

Inobserv anter  Ignat.  Ep.  ad  Trall.  6. 

Inopinanier  Suet.  Tib.  60;  Lactant  ad  Stat.  Theb.  8,  365; 
Fulgent.  myth.    1  p.  25,  7  ed.  Muncker. 

Inscienter  Cic.  Top.  8,  33;  Liv.  25,  10,  4. 

Jnsectanter  Gell.    19,  3,    1. 


—     719     — 

Insequenter  Gell.  10,  29,  4:  Nod.  Marc.  376,  19. 

Insicjnanter  Primas.  Commeut.  in  Apoc.   1   c.  4  p.  817. 

Insipienter  Plaut.  Mil.  Glor.  2,  6,  79  (561);  Cic.  Sen.  19,  68; 
Lactant.  1,  22,  7. 

liisütenter  lanuar.  Nepot.  21,  1  (ed.  Halm  p.  512,  21;  ed. 
Kempf  p.  023,  7). 

Insolenter  Catull.  25,  12;  Cic.  Invent.  1,  28,  43;  Orat.  52, 
176;  Tuscul.  4,  17,  39;  Phil.  2,  26,  65;  9,  3,  7;  Ep.  Att.  1, 
16,  8;  Caes.  bell.  Gall.  1,  14,  4;  bell.  civ.  1,  45,  1;  Liv.  2,  45,  6; 
23,  36,  2;  39,  26,  7;  Quint.   1,  5,  9;  Plin.  Panegyr.  37,  7;  Flor. 

1,  26,  3;  Gell.  1,  21,  5;  Aur.  Vict.  Epit.  40,  17;  Amm.  Marcell. 
14,  6,  1;  28,  1,  4. 

Instanter  Quintil.  9,  4,  126;  Plin.  Ep.  4,  9,  14;  5,  19,  6; 
7,  22,  1;  Marcian.  Dig.  49,  6,  2;  Censorin.  fragm.  3,  9;  Cyprian. 
Ep.  11,  1;    Ital.   1   Reg.  (Sam.)  19,  20  cod.  Legion,  marg. ;    Dan. 

2,  25  cod.  Weingartens.;  Hieronym.  Ep.  5,  3;  Rufin.  Histor.  eccl. 
10,  10;  Dares.  21;  Symmach.  Ep.  10,  26,  81;  Inscript.  de  l'Alger. 
4182;  Art.  Asper.  ed.  Hagen  p.  55,  20. 

Insultanter  Donat.  ad  Ter.  Eun.  5,  4,  4;  Augustin.  Serm.  88, 
18;  c.  sec.  resp.  lul.  6,  25;  [Rufin.]  in  Am.  1,  4,  4. 

Intelleci enter  Cic.  part.  or.  8,  28;  Plin.  Ep.  5,  16,  3;  Itala 
Psalm.  46,  8;  Hilar.  in  Psalm.  52,  10;  Augustin.  Retr.  2,  57; 
c.  adv.  Leg.  et  Proph.  1,  41;  adv.  lud.  2;  Civ.  Dei  16,  2  (H 
p.  121,  28);  [Rufin.]  in  Os.  1,  2,  8. 

Intemperanter  Cic.  Phil.  1,  5,  12;  2,  21,  50;  Com.  Nep.  Att. 
13,  4;  Plin.  Ep.  1,  5,  3;  Martial.  12  pr.  5;  Amm.  Marcell.  15, 
1,  3;  Augustin.  Civ.  Dei  16,  25  (H  p.  165,  27). 

Interroganter  Augustin.  an.  in  lob  34. 

Intituhanfer  Boeth.  Instit.  arithm.  2,   1  p.  79,  22  ed.  Fr. 

Intoleranter  Cic.  Tuscul.  2,  9,  22. 

Intrepidanter  Incert.  Grat.  act.  9  (p.  187,  21  ed.  Baehrens) ; 
Nonius  Marcell.  530,  5;  Hilar.  Fragm.  Oper.  Hist.  15,  4;  Pseudo- 
Hieronym.  ad  Tyras.  consol.  8. 

Inundanter  Thes.  nov.  Latin,  p.  617. 

loculanter  früher  Sid.  Apoll.  1,  2,  7,  jetzt  ioculariter,  vergl. 
ed.  Lütjohann  p.  4,  3. 

Irrever enter  Plin.  Ep.  2,  14,  2;  6,  13,  2;  8,  21,  3;  ApuL 
Met.  5,  30  S.  375;  ApoL  86  S.  573;  Interpr.  Iren.  Haer.  3,  23,  4; 
Petr.  Chrysol.  Serm.  175. 

Irridenter  Laber.  com.  (93)  bei  Char,  II  S.  181  (202,  15 
ed.  Keil);  lanuar.  Nepot.  9,  22   (ed.  Halm  p.  501,  1;   ed.  Kempf 


—     720     — 

p.*608,  11);  Augustin.  Civ.  Dei  20,  30  (II  p.  483,  34);  Anim. 
orig.  2,  17;  Ep.  148,  4:  232,  2;  Serm.  227  extr. ;  Acro  ad  Hör. 
Sat.  2,  3,  130. 

lucundanter  Vit.  S.  Castrensis  17. 

Laetanter  Lamprid.  Commod.  5,  3. 

Latenter  Cic.  Top.  17,  63;  Ovid.  Ep.  ex  Pont.  3,  6,  60;  Vulg. 
2  reg.  4,  6;  2  Mach.  6,  11;  8,  1;  Apul.  Met.  6,  12  S.  403;  Amm. 
Marcell.  14,  1,  6;  14,  2,  10;  20,  11,  22;  24,  4,  29;  25,  8,  1; 
27,  10,  1;  29,  5,  2;  29,  5,  53;  31,  10,  11;  31,  15,  8;  Avien. 
Arat.  1783;  Veget.  de  re  milit.  3,  36  (p.  122,  12);  Gros.  6,  1, 
17;  Serv.  ad  Verg.  Aen.   1,  4. 

Latrociiianter  Augustin.  Ep.  35,  3. 

Lihenter  oft. 

Licenter  Cic.  Orat.  23,  77;  Nat.  Deor.  1,  39,  109;  Liv.  26, 
10,  4;  29,  31,  11;  Horat.  Art.  Poet.  265;  Quintil.  1,  8,  6;  Pacat. 
Panegyr.  12  (p.  282,  25  ed.  Baehrens);  Amm.  Marcell.  22,  14,  3; 
24,  5,  5;  25,  7,  12;  26,  1,  12;  26,  10,  17;  31,  16,  7;  Oros.  7, 
43,  16. 

Liventer  Paul.  Petroc.  4,  192. 

Luxurionter  Eugipp.  Thesaur.  1 1 8. 

Madenter  Thes.  nov.  Latin,  p.  275. 

Memoranter  Thes.  nov.  Latin,  p.  331. 

Mendicanter  Thes.  nov.  Latin,  p.  346. 

Merenter  Renier  Inscr.  526;  Gloss.  Labb.  208"^. 

Micanter  Thes.  nov.  Latin,  p.  359. 

Minanter  Ovid.  Art.  am.  3,  582. 

Mir  anter  Thes.  nov.  Latin,  p.  335. 

Miser anter  Gell.   10,  3,  4. 

Mitiganter   Cael.   Aurel.   Acut.    1,  11,  76;    Chron.   4,  3,  62; 

5,  1,  13. 

Moder  anter  Lucr.   2,   1096. 

Modulanter  Gloss.  Labb.  83";  Poetae  aevi  Carol.  II  p.  4,   10. 

Mordenter  Thes.  nov.  Latin,  p.  338. 

Moventer  Schol.  Bob.  ad  Cic.  Mil.  7  n.  4  (p.  284,  19  ed. 
Baiter). 

Mulsitanter  Gloss.  Isid.  p,  686. 

Muaicanter  Gloss.  ad  Hildebr.  p.  214  n.  233. 

Navanter  Cassiod.  Var.  2,  23;  7,  7:  8,  23. 

Neglegenter  Terent.  Andr.  1,  5,  18  (253);  Heaut.  2,  3,  50 
(291);   Cic.   Orat.   23,  78;   Off.    1,   29,    103;    pro  Qu.  Rose.  2,  7; 

6,  16;    Verr.   2,  35,  87;   pro   Plane.   5,    13;    Corn.  Nepot.   Alcib. 


—     721     — 

7,  2;  Auct.  bell.  Alric.  18,  5;  Phaedr.  4,  2,  12;  Quintil.  2,  4, 
17;  6,  3,  62;  8,  2,  23;  Tacit.  Germ.  17;  Eutrop.  6,  9,  2;  Apul. 
Flor.  1  S.  30. 

Nescienter  Augustin.  Doctr.  Chr.  40. 

Nictanter  Thes.  nov.  Latin,  p.  372. 

Nocenter  Colum.  8,  2,  10;  Geis.  5,  28,  11;  Tertull.  Apol.  14. 

Noctanter  Cassiod.  Histor.  Eccl.  6,  31;  8,  1, 

Nolenter  Vulg.  Numer.  15,  28;  Augustin.  Locut.  50  d.  Numer. 

Notificanter  Thes.  nov.  Latin,  p.  373. 

Nuganter  Thes.  nov.  Latin,  p.  379. 

Nutanter  Thes.  nov.  Latin,  p.  376. 

Obotdienter  Liv.  3,  39,  1;  5,  12,  13;  21,  34,  3;  39,  53,  11 
(vergl.  Schmidt,  Beiträge  zu  Livius  II  p.  25);  Curt.  4,  1,  5;  7,  4, 
20;  9,  7,  14;  Augustin.  Civ.  Dei  14,  23  (II  p.  48,  4). 

Obrepenter  Gloss.  Parisin. 

Obsecundanter  Nigid.  bei  Nonius  p.  147,  24. 

Obsequenter  Liv.  41,  10,  12;  Plin.  Ep.  4,  11,  15;  Apul.  Met. 
11,  1  S.  752;  lul.  Valer.  3,  31  (p.  139,  6  ed.  Kühler). 

Observunter  Macrob.  Somn.  Scip.  1,  1,  7;  Apul.  Apol.  72 
S.  546. 

Obstanter  Thes.  nov.  Latin,  p.  513. 

Obtemper anter  M.  Aurel.  bei  Fronto  Ep.  ad  M.  Caes.  5,  11; 
Prudent.  nspi  ars<p.  2,  112;  Augustin.  Civ.  Dei  16,  25,  (II  p.  165,  27). 

Occultanter  Thes.  nov.  Latin,  p.  389;  399. 

Ocianter  Thes.  nov.  Latin,  p.  399. 

Odoranter  Thes.  nov.  Latin,  p.  394. 

Omnipotenter  Augustin.  Civ.  Dei  14,  27  (II  p.  55,  16). 

Opinanter  Forcell.  ed.  De  Vit  VI  p.  680*. 

Opitulanter  Thes.  nov.  Latin,  p.  390. 

0]j tanter  Thes.  nov.  Latin,  p.  400. 

Ordinanter  lul.  Hilarian,  de  die  Pasch. 

Oscitanter  Cic.  Brut.  80,  277. 

Ovanter  Tertull.  adv.  Valentin.  28. 

Paenitenter  Minuc.  Fei.  Octav.  26. 

Palanter  Gloss.  Monac.  p.  33. 

Patenter  Boeth.  Art.  geom.  p.  408,  24  ed.  Fr.;  Cassiod.  in 
Psalm.  106,  17;  Plin.  Val.  1,  57. 

Patienter  Cic.  Lael.  25,  91;  Phil.  11,  3,  7;  Caes.  bell.  civ. 
3,  15,  5;  Hör.  Epit.  1,  17,  14. 

Peccanter  Cael.  Aurel.  2,  9,  40. 

Peragranter  Amm.  Marcell.  14,  1,  6. 

Neue -Wagener,  Lat.  Formenlehre.     U.     3.  Aufl.  46 


—     722     — 

Peramanter  Cic.  Ep.  Farn,  9,  20,  3. 

Perlibenter  Cic.  Ep.  Att.  8,   14,  2;  Fam.  7,  14,  2. 

Permananter  Lucr.  6,  916. 

Permanenter  Vincent.  Lerin.  Commonit.  39. 

Pernoctanter  Arnob.  in  Psalm.  130;  Maxim.  Taurin.  Homil. 
62;  Auct.  Hist.  Datian.  23. 

Per sever anter  Liv.  4,  60,  5;  21,  10,  7;  Val.  Max.  6,  1,  7; 
Plin.  N.  H.  13,  1,  2  (6);  Suet.  Aug.  62;  Scrib.  38;  214;  Apul. 
Apol.  48  S.  506;  Amm.  Marcel).   15,  7,  9;  30,  4,  19. 

Persolenter  Gloss.  Isidor. 

Persuadenter  Chalcid.  Tim.  127  (p.  191,  21). 

Pertinenter  Tertull.  adv.  Marc.  4,  38:  Auct.  de  lapsis  ad 
Novatian.  3. 

Pestilenter  Thes.  nov.  Latin,  p.  436. 

Petulanter  Cic.  Ep.  Att.  2,  19,  3;  Cic.  pro  Cael.  3,  8;  13, 
32;  16,  38;  in  Sallust.  3,  9  (ed.  Kayser  11  p.  151). 

Pigritanter  Thes.  nov.  Latin,  p.  440. 

Potenter  Horat.  Ars  poet.  40;  Val.  Maxim.  1,  1,  1;  Quintil. 
12,  10,  72;  Vulg.  Interpr.  Sap.  6,  7;  Cassian.  Conl  11,  11. 

Praecipitanter  Lucr.  3,  1061 ;  Cassian.  Conl.  4,  11,  2;  Coripp. 
loh.  7,  77;  Placid.  Gloss.  p.  80,  15  ed.  Deuerling. 

Praefestinanter  Ital.  Esther  6,   14. 

Praelicenter  Gell.  16,  7,  1;  Amm.  MarcelL  16,  5,  3;  17,  8,  3; 
28,  4,  25. 

Praemetuenter  Lucr.  4,  821  (823). 

Praeparanter  Gloss.  nov.  Lat.  ed.  Mai.  p.  89. 

Praepollenter  Thes.  nov.  Latin,  p.  437. 

Praeproper anter  Lucr.  3,  777. 

Praescienter  Anonym,  in  lob  1  p.  77. 

Praeatanter  Ven.  Fortun.  Vit.  S.  Radig.   14. 

Praesumenter  Cassiod.  Var.  5,  15. 

Praetereunter  Augustin.  Tract.  in  loann.   118. 

Praevementer  Gregor.  Pap.  Ep.  2,  31. 

Precanter  Ven.  Fortun.  Vit.  S.  Martini  praef.  39. 

Principanter  Thes.  nov.  Latin,  p.  406. 

Proficienter  Augustin.  Ep.  199,  1;  Prosper.  Aquit.  in  Psalm. 
120,  5;  Cassiod.  Exposit.  in  Psalm.  133,  2. 

Profluenter  Cic.  Tuscul.  5,  18,  53. 

Properanter  Lucr.  5,  301;  Tacit.  Ann.  16,  24;  Art.  Asper. 
ed.  Hagen  p.  55,  19. 

Propitianter  Thes.  nov.  Latin,  p.  463. 


—     723     — 

Prospicienter  Gell.  2,  29,  7. 

Prudenter  Cic.  Lael.  1,  1;  2,  6;  Rep.  3,  9;  Fin.  5,  6,  15; 
Sallust.  lug.  88,  2;  Liv.  33,  13,  3;  33,  21,  2. 

Puhltcant.er  Thes.  nov.  Latin,  p.  459. 

Padenter  Afran.  (com.  80)  bei  Charis.  II  S.  190  (p.  213,  15 
ed.  Keil);  Cic.  pro  Quint.  11,  39;  pro  Tüll.  8,  20;  ia  Vatin.  2,  6; 
Horat.  Ep.   1,  17,  44;  Art.  poet.  51. 

Rapienter  Ven.  Fortun.  9,  7,  22. 

Recenter  Pallad.  1,  26,  2;  5,  4,  3;  lul.  Obsequ.  57  (IIB); 
über  das  Adverb,  recens  vergl.  S.  592. 

Redundanter  Plin.  Ep.   1,  20,  21;  Ambros.  Ep.  63  (82),  27. 

Reluctanter  Augustin.  de  üb.  arbitr.  3,  23,  69. 

Renitenter  Augustin.  de  lib.  arbitr.  3,  23,  69. 

Repugnanter  Cic.  Lael.  25,  91;  Amm.  Marceil.  20,  8,  4. 

Reverenter  Plin.  Ep.  3,  21,  5;  7,  31,  5;  Amm.  Marcell.  16, 
12,  41:  22,  7,  3;  Auson.  Epigr.  2  (8),  7  (ed.  Peiper  p.  311). 

Ridiculanter  Thes.  nov.  Latin,  p.  498. 

Rixanter  Thes.  nov.  Latin,  p.  504. 

Ructanter  Thes.  nov.  Latin,  p.  500. 

Rusticanter  Sidon.  Apoll.  9,  3,  6. 

Sapienter  oft. 

Satianter  Apul.  Met.  7,  16  S.  476. 

Satur anter  Fulgent.  Verg.  contin.  p.  149,  5  ed.  Muncker. 

Scienter  Cic.  de  orat.  1,  29,  132;  2,  2,  5;  Offic.  2,  5,  18;  Caes. 
bell.  civ.  1,  55,  2;  Corn.  Nep.  praef.  1 ;  Suet.  Tit.  3;  Plin.  Panegyr. 
64,  3;  Gell.  17,  5,  9:  Claud.  Mamert.  1,  12  (p.  53,  3  ed.  Baehrens); 
Amm.  Marcell.  20,  3,  4;  Augustin.  c.  duas  epp.  Pelag.  3,  5;  6,  47; 
c.  lul.  Pelag.  5,  8;  Veget.  de  re  milit.  1,  4  (p.  9,  10  ed.  Lang); 
1,  15  (p.  18,  12);  1,  17  (p.  20,  3);  1,  20  (p.  24,  6);  2,  14  (p.  48,  5). 

Scrutanter  Ambros.  Ep.  80. 

Separanter  Ps.-Fulg.  Serm.  21,  888 'i. 

Sequenter  Excerpt.  Charis.  p.  539,  25  ed.  Keil;  Serm.  Arianor. 
fragm.  8  bei  Mai,  Nov.  Collect.  3  p.  224. 

Sermocinanter  Sidon.  Apoll.  8,  6,  13. 
X      Signanter  Auson.  Grat.  act.  2  (p.  356,  2  ed.  Peiper);  Hieronym. 
adv.  lovian.  1,  13;   Cassian.  Conl.  1,  13,  6;  5,  12,  4;   c.  Nestor. 

5,  10,  2. 

Significanter  Senec.  Controv.  7,  5  (20),  9;  Quintil.  1,  7,  32; 

6,  2,  17;  11,  1,  53;  12,  10,  52. 

Silenter  Vulg.  1  Reg.  24,  5;  Isid.  in  reg.  17,  6;  luvenc.  3, 
460;  Maxim.  Taurin.  Serm.  5. 

46* 


-     724     - 

Simulanter  Apul.  Met.  8,  10  S.  536. 

Sitienter  Cic.  Tuscul.  4,  17,  37;  Apul.  Met.  9,  4  S.  598;  Minuc. 
Fei.  9,  5;  Lact.  Instit.  2,  1,  3;  Cassiod.  in  Psalm.   106,  33. 

Soporanter  Thes.  nov.  Latin,  p.  539. 

Stülanter  Ambros.  Ep.  41,  14. 

Stomaclt anter  Augustin.  Vita  beata  §  15. 

Suadenter  Donat.  ad  Terent.  Andr.  1,  5,  36;  Arnob.  2,  19; 
Interpr.  Iren.  1    praef.  1. 

Subarroganter  Cic.  Acad.  2,  36,   114. 

Subsequenter  Augustiu.  in  Psalm.  67,  11;  87,  1 ;  Fulgent. 
Ruspens.  ad  Monim.  2,  12;  Isid.  Orig.  7,  12. 

Bufferenter  Anecdot.  Helvet.  p.  213,  27  ed.  Hagen. 

Sufficienter  Plin.  Ep.  10,  18  (29),  3;  Aurel.  Vict.  Epit.  20,  7 
ülpian.  Dig.  7,  1,  15,  24;  Pall.  1,  35,  10;  Hieronym.  Ep.  123,  6 
Vulg.  Nahum  2,  12;  August.  Ep.  148,  8;  Chalcid.  Tim.  20;  Sidon 
Apoll.  2,  1,  2;  9,  14,  6;  Macer.  Carm.  46,  32;  Cassian.  Institut 
5,  1;  Conl.  9,  26,  1;  10,  14,  1;  Art.  Asper.  p.  55,  17;  Comment 
Einsidliense  in  Don.  artem  min.  p.  213,  26;  261,  8. 

Superabundanter  Vulg.   Ephes.  3,  20. 

Super  eminenter  Thes.  nov.  Latin,  p.  191. 

Supplicanter  Sedul.  Ep.  ad  Macedonium  ed.  Huemer  p.  174,  2; 
Placid.  Gloss.  p.  80,  10  ed.  Deuerling. 

Suspictenter  Gloss.  bei  Mai.  Class.  auct.  VI  p.  547 ;  VII  p.  580. 

Suspiranter  Gramm.  Vatic.  de  interiect.  1  (Class.  auct.  V 
p.  271). 

Susurranter  Thes.  nov.  Latin,  p.  552. 

Temeriter  Acc.  (tr.  96)  bei  Nonius  S.  516,  3;  Prise.  15,  13. 
Vergl.  tomere  p.  590. 

Temperanter  Tacit.  Ann.  4,  33;  15,  29;  Amm.  Marcell.  14, 
10,  15;  Augustiu.  Civ.  Dei  16,  25  (II  p.  165,  27). 

Tepenter  Beda  homil.  9  p.  297. 

Tergiversanter  Vell.  Pat.   1,  9,  3. 

Titubanter  Cornific.  4,  41,  53;  Cic.  pro  Cael.  7,  15;  Amm. 
Marcell.  24,  4,  28;  Augustin.  Ep.  117,  17. 

Toleranter  Cic.  Ep.  Fam.  4,  6,  2;  Tuscul.  2,  18,  43;  Amm. 
Marcell.  21,  9,  2. 

Tonanter  Dracont.  Hexaem.  3,  223. 

Transeunter  Amm.  Marcell.  28,  1,  14;  Augustin.  Civ.  Dei  3, 
14  (I  p.  114,  13);  15,  23  (p.  107,  29);  in  Psalm.  77,  43;  Quaest. 
in  Heptat.   1,   108. 

Treintuitr  Dracont.  Hexaem.  3,  671;  Fulgent.  Serm.  24;  56. 


—     725     — 

Trepidanter  Suet.  Nero  19;  Sidon.  Apoll.  2,  10,  3;  ?,  23,  303. 

Turhanter  Arnob.  in  Psalm.  44. 

ükiscenter  Gregor.  Magn.  Ep.  5,  10. 

Undanter  Apul.  Met.  2,  16  S.  129;  Mart.  Capell.  2,  138. 

Urgenter  Cyprian.  Ep.  36,  1 ;  Augustin.  c.  litt.  Petil.  3,  32 
§  37. 

Vacanter  Gell.   17,   10,   16. 

VaciJJavtPT  Diomed.  Ars  Gramm.  3  p.  500,   18  K. 

Valent^r  Senec.  Contr.  7,  22,  10  (ed.  H.  J.  Müller  p.  334,  8); 
Val.  Maxim.  3,  7  ext.  6;  Gels.  5,  26,  21:  Colum.  1,  5,  9;  3,  2, 
15  u.  arb.  3,  3;  Apul.  Met.  4,  14  S.  272;  Sidon.  Apoll.  1,  9,  3. 

Vasianter  Thes.  nov.  Latin,  p.  436. 

Veneranter  Tertull.  Carm.  de  iudic.  Dom.  7;  Sedul.  Carm.  5, 
431  (ed.  Huemer  p.  145):  Dracont.  Hexaem.  3,  672. 

Verenter  Sedul.  Carm.  1,  24  (ed.  Huemer  p.  17). 

Vergenter  Thes.  nov.  Latin,  p.  618. 

Vicenter  Thes.  nov.  Latin,  p.  74. 

Vigäanter  Cic.  Verr.  4,  64,  144;  Ep.  Farn.  15,  2,  5:  Plane, 
bei  Cic.  Ep.  Fam.  10,  23,  6;  Plin.  Ep.  6,  19,  3;  Amm.  Marceil. 
22,  7,  7;  23,  3,  5. 

ViiH-evter  Schol.  Bob.  in  Cic.  orat.  pro  Milon.  18,  2  (p.  289, 
24  ed.  Baiter);  id.  in  orat.  pro  Sulla  13,  1  (p.  367,  11);  Anastas. 
Pap.  Ep.  6,  9;  Xystus  Pap.  Ep.  6,  7. 

Volenter  Apul.  Met.  6,  12  S.  402. 

Zelanter  Ven.  Fortun.  Vita  Paterni  3. 

y)  Von  einer  bedeutenden  Anzahl  von  Adjectiva  auf  us  a  um, 
er  ra  rum  und  er  era  erum  werden  bei  den  älteren  Dichtern  und 
bei  ihren  späteren  Nachahmern  Adverbia  auf  ter  gebildet,  welche 
sich  besonders  in  der  Volkssprache  erhielten,  vergl.  0.  Rebling, 
Versuch  einer  Charakteristik  der  römisch.  Umgangssprache  p.  24. 
Mehrere  derselben  zählt  Nonius  auf  in  dem  Abschnitt  de  indi- 
scretis  adverbiis  S.  509 — 517,  und  nach  diesem  Prise.  15,  3,  13 
S.  1010  (II  70,  20).  Der  letztere  führt  vor  anderen  an  dure  und 
duriter,  large  und  largiter,  humane  und  humaniter,  inhumane  und 
inhumaniter,  firme  und  firmiter.  Bei  Charis.  1,  16  S.  92  (116, 
10)  werden  naviter,  duriter  und  humaniter,  in  den  exe.  ex  Charis. 
arte  gramm.  S.  110  (556)  naviter,  ignaviter,  humaniter,  duriter 
und  largiter  zusammengestellt.  Diese  werden  gröfstenteils  auch 
bei  Schriftstellern  der  klassischen  Zeit  gefunden. 

Acerhiter  Augustin.  ed.  Migne  40,  1005;  1006;  gewöhnlich 
acerbe. 


—     726     — 

Aequanimiter  Tertull.  Patient.  8,  9;  Ambros.  Off.  1,  48,  237; 
de  lacob.  1,  8;  Hegesippus  1,  13,  3  (p.  19,  27  ed.  Weber-Cäsar); 
2,  9  (p.  138,  65);  Amm.  Marceil.  19,  10,  3;  Hieronym.  in  Psalm. 
33;  Rufin.  Apol.  1,  7;  Sidon.  Apoll.  3,  9,  2;  4,  12,  4;  7,  4,  3; 
7,  14,  1;  Symm.  Ep.  4,  10;  Sulp.  Sever.  Dial.  1,  21,  5;  Venant. 
Fortun.  10,  4,  4;  Alcim.  Avit.  Ep.  32  (p.  63,  4  ed.  Peiper); 
Cassiod.  Complex.  2  in  ep.  lacobi;  Oros.  Hist.  4,  5,  4  und  Apol. 
33,  6;  Macrob.  Saturn.  2,  4;  Comment.  Bernens.  Lucani  2,  92, 
vergl.  Paucker,  Suppl.  1  p.  17;  Rönsch,  Collect,  philolog.,  herausg. 
von  C.  Wagener  p.  67,  121.  Als  Adjektiv  findet  sich  aequanimus 
Auson.  Edyll.  3,  10;  Lud.  sept.  sapient.  praef.  3;  Boeth.  cons.  phil, 
2,  4  p.  34,  66  und  aequanimis  Herrn.  Past.  2,  5,  1  und  Gloss.  Labb. 

Aequiter  Liv.  Andr.  (3),  Pacuv.  (73),  Acc.  (120)  bei  Nonius 
Marceil.  S.  512,  nach  Prise.  15,  3,  13  S.  1010  (II  p.  71,  1)  auch 
Plautus.     Adjektiv  aequus,  Adverb,  aeque. 

Aliter  von  der  Nebenform  alis  (vergl.  S.  531)  gebildet. 

Amariter  Hieronym.  Epist.  23,  1;  Histor.  de  preliis  3,  32 
(p.  135,  11  ed.  Landgraf);  gebräuchlich  ist  amare. 

Amiciter  Plaut.  Pers.  2,  3,  3  (255);  Pacuv.  (tr.  131)  bei  Nonius 
S.  510;  Placid.  Gloss.  p.  4,  17  ed.  Deuerling.     Adverb,  amice. 

Amoeniter  Gell.  20,  8,  1.     Adverb,  amoene. 

Ampliter  nach  Charis.  1,  15  S.  60  (79,  14)  und  2,  13  S.  176 
(195,  12)  bei  Plautus,  nämlich  Cas.  2,  8,  65;  Cist.  2,  3,  54; 
Bacch.  4,  4,  26  (677);  Mil.  Glor.  3,  1,  163  (758);  Merc.  1,  1,  99; 
Stich.  5,  4,  10  (692);  nach  Nonius  Marcell.  S.  511  bei  Lucil.  (13,  7 
ed.  L.  Müller  =  v.  384  ed.  Lachmann),  Acc.  (tr.  282),  Pompon. 
(Com.  54,  diesen  Vers  hat  Nonius  auch  S.  234);  Gell.  2,  6,  11; 
10,  3,  4;  Apul.  Met.  1,  21  S.  67;  10,  26  S.  728;  Macrob.  Sat.  6, 
7,  14.     Adverb,  ample. 

Asperiter  giebt  Nonius  S.  513  (in  den  Leid.  1  und  2  aspiter, 
L.  Müller  hat  aspriter  geschrieben)  aus  Sueius  II  (L.  Müller  in 
seiner  Ausgabe  des  Lucilius  p.  313  ebenso  aspriter);  dasselbe 
schreibt  Prise.  15,  3,  13  (II  71,  1)  dem  Plautus  zu.  Asperiter 
haben  Bothe,  Ribbeck  und  L.  Müller  des  Versmafses  wegen  auch 
in  einem  Verse  des  Caecil.  (43)  bei  Nonius  S.  512  statt  des  über- 
lieferten aspere  geschrieben.     Adverb,  aspere. 

Avarifer  Plaut.  Curcul.  1,  2,  35  (126);  Rud.  4,  7,  12  (1238); 
Cato  Orat.  70  fr.  3  und  Claud.  Quadrigar.  Ann.  21  fr.  88  bei 
Nonius  S.  510,  20.     Adverb,  avare. 

Aviditer  Apul.  Met.  4,  7  S.  251 ;  Arnob.  5,  1 ;  Placid.  Gloss. 
p.  10,  13  ed.  Deuerling.     Adverb,  avide. 


—     727     - 

Bem'gmter  Titin.  (com.  49)  bei  Nonius  S.  510,  20.  Adverb, 
benigne. 

Blanditer  Plaut.  Asin.  1,  3,  69  (222);  Pseud.  5,  2,  3  (1290); 
Cistell.  frg.  35;  Titin.  (com.  37)  bei  Nonius  S.  256  und  510 
und  nach  Prise.  a.a.O.;  Claud.  Mamert.  3,  15  (p.  184,  12  ed. 
Engelbrecht):  Alcim.  Avit.  ex  horail.  libr.  20  (p.  133,  30  ed. 
Peiper). 

Caduciter  Varro  (Sat.  Men.)  576  bei  Nonius  S.  91. 

Cogniter\  cognite,  benigne,  humane  Thes.  nov.  Latin,  p.  155. 

Commoditer;  commode.     Inscr.  apud  Grut.  spuria. 

Concinniter  Gell.  18,  2,  7.  Als  Adjektiv  war  concinnus  und 
als  Adverb,  dazu  concinne  gebräuchlich,  doch  findet  sich  Acc. 
concinnem  bei  Apul.  Met.  5,  20  S.  356. 

Crebriter  Vitruv.  2,  8,  2;  7,  1,  3;  7,  3,  1;  8,  2,  1;  10,  19 
(13),  7;  Apul.  Met.  1,  21  S.  67;  3,  15  S.  201;  4,  3  S.  240;  4,  26 
S.  294;  10,  2  S.  682. 

Decoriter  Apul.  Met.  5,  22  S.  361;  6,  28  S.  438;  11,  3  S.  759 
und  lul.  Valer.  1,  24  (p.  33,  24  ed.  Kubier);  2,  29  (p.  101,  6)  ist 
nicht  nach  decorus,  sondern  nach  dem  defektiven  Adjektiv  deco- 
rem  gebildet. 

Duriter  giebt  Nonius  S.  512  aus  Enn.  (tr.  265  =  373),  Caecil. 
(com.  42),    Afran.  (com.  251),   Nov.  (com.  99)  und  Terent.  Andr. 

1,  1,  47  (74),  Charis.  2,  13  S.  60  (79,  13)  aus  der  nämlichen 
Stelle  des  Ennius  und  Terent.  Adelph.  1,  1,  20  (45);  dasselbe 
haben  Terent.   Adelph.  4,  5,  28   (662);    Lucr.   5,    1400;    Cornific. 

4,  10,  15;   Vitruv.    10,   8  (3),   9;   Gell.   17,    10,    15;   Ennod.   Ep. 

2,  28,  1  (ed.  Hartel  p.  69,  25;  ed.  Vogel  p.  76,  4);  3,  16,  1 
(p.  84,  9;  p.  115,  10);  9,  28,  1  (p.  249,  14;  p.  317,  6);  Dict.  18, 
10  (p.  478,  9;    p.  192,  25);    Macrob.   Sat.   5,  17,  12;    Vulg.  Sap. 

5,  23;  Gloss.  Labb.  dure,  duriter  axl-qpwo,  —  dure  Cic.  Phil.  12, 
10,  25;  Horat.  Epist.  2,  1,  66;  Sen.  Contr.  10,  3  (32),  10;  Sen. 
Epist.  82,  1;  Benef  5,  22,  2  und  Provid.  4,  12;  Val.  Flacc.  5, 
196;  Quintil.  1,  5,  67;  8,  6,  33;  9,  4,  58;  Plin.  Epist.  1,  15,  3; 
Gell.  18,  11,  2;  20,  1,  7;  Apul.  Apol.  9  S.  398;  102  S.  601;  Vulg. 
Gen.  21,  11;  42,  30;   1  Reg.  20,  10;  Isai.  22,  3  und  Tit.  1,  13. 

Festiviter  Nov.  (com.  40)  bei  Nonius  S.  510;  Gell.  Ind.  capit. 

1,  2;  3,  5,  ferner  1,  2,  7;  1,  22,  6;  18,  8,  2  —  festive  Plaut. 
Pseud.  5,  1,  9  (1254);  Gell.  18,  1,  9. 

Firmiter  Plaut.   Gas.  1,  44;   Epid.  1,  1,  77   (83);    Pseud.   3, 

2,  111  (901);  nach  Nonius  S.  512  Afran.  (com.  12),  Lucil.  (10,  2 
ed.  L.  Müller  =  332  ed.  Lachmann  und  12,  3  =  368)  und  Cic. 


—     728     — 

de  rep.  6,  2,  2   (diese  Stelle  giebt   auch   Priscian  a.  a.  0.   an); 
Laber.  (com.  133)  bei  M.  Caesar  an  Fronto  2,  6  (2,  2,  des  Vers- 
mafses  wegen  von  0.  Ribbeck  mit  Umstellung  der  Worte  in  firmiter 
verwandelt);  Varro  R.  R.  3,  9,  7;    Cic.  de  rep.  1,  45,  69;  Caes 
bell.  Gall.  4,  26,  1;  Vitruv.  5,  12,  3;  10,  14  (9),  2;  10,  21  (15),  1 
10,  21  (25),  4;  Suet.  Vitell.  14;  Gell.  13,  8,  2;  lul.  Valer.  3,  22 
Apul.  Met.  6,  29  S.  441;   8,  2  S.  508;  8,  22  S.  566:  Dogm.  Plat 
2,  20  S.  248;    Lact.  Instit.  4,  19,  6;   5,  6,  2;   5,  7,  9   und  Opif, 
Dei  5,  4,  9;   Amm.  Marcell.  21,  2,  2:  26,  7,  8;   Cassian.  Conlat 
10,  8,  6;  12,  6,  3;  18,  3,   1;  Vulg.  2  Par.  24,   13  —  firme  Plaut 
Mil.  Glor.  4,  2,  24  (1005);  Trin.  2,  2,  54  (335)  im  Ambros.  (sonst 
ferme);  Cic.  Fin.  1,  21,  71;  2,  2,  6;  3,  9,  31;    Quintil.  11,  2,  1 
Plin.  Epist.  6,   13,   3;   Suet.  Calig.  26;   Quint.  Declam.  248    (ed 
Ritter  p.  16,  20);  Aug.  Solil.  2,  2;  Confess,  7,  3,  4;  Cassian.  Instit 
9,  7;  Corp.  Inscr.  Lat.  8,  9011. 
Gnaviter  vergl.  naviter. 

Hilariter  Augustin.  Civ.  Dei  5,  26  (I  p.  239,  31);  Vulg.  Sap. 
6,  17:  Thes.  nov.  Latin,  p.  273  und  in  einer  untergeschobenen 
Inschrift  C.  I.  L.  5,  541.  Charis.  2,  13  S.  180  (200,  15)  stellt  mit 
Bezugnahme  auf  Helen.  Acron.  richtig  hilariter  mit  hilaris  und 
hilare  mit  hilarus  zusammen.  Hüare  haben  Plaut.  Mercat.  1,  1, 
98;  Afran.  (com.  244)  bei  Nonius  S.  514,  1 ;  (com.  316)  bei  Charis. 
a.  a.  0.;  Cic.  de  orat.  2,  71,  290;  2,  83,  340;  3,  8,  30;  Ep.  Fam. 
1,  9,  19;  16,  10,  2;  Fin.  5,  30,  92;  Cornific.  3,  14,  24;  4,  55, 
68;  Tacit.  Ann.  13,  3;  Suet.  Nero  34:  Gell.  18,  2,  1. 

Humaniter  ist  nach  Charis.  1,  16  S.  92  (116,  11)  (piXavdpco- 
TTCDQ,  humane  dußpwm'ucog,  Diomed.  1  S.  402  (406,  26)  vergleicht 
ebenfalls  humane  mit  uvf^oojnivwq^  mit  fdavf^owr.coc,  aber  huma- 
nitus,  doch  ist  diese  Unterscheidung  unsicher.  H.  Hellmuth  (Prio- 
rum  Cic.  orationum  sermo  in  «Acta  seminarii  philologici  Erlan- 
gensis«  I  p.  114,  115)  bemerkt  über  den  Gebrauch  von  humaniter 
und  humane  bei  Cicero:  humaniter  excepto  uno  loco,  qui  legi- 
tur  in  ep.  ad  fam.  VII  27,  2  (a.  46),  non  invenitur  nisi  in  libris 
ante  a.  54  scriptis.  Postea  autem  Cicero  consulto  hoc  adverbium 
vitasse  eique  formam  humane  anteposuisse  videtur,  vergl.  auch 
J.  H.  Schmalz  in  Krebs  Antibarbarus  I  p.  606.  Humaniter  findet 
sich  Cic.  de  orat.  2,  11,  46;  Ep.  Fam.  7,  1,  5:  7,  27,  2;  ad  Q. 
fr.  2,  1,  1;  2,  15»,  3:  Ep.  Att.  1,  2,  1:  1,  20,  1;  4,  16,  9; 
derselbe  bei  Nonius  S.  509  zweimal,  die  erste  dieser  Stellen  hat 
auch  Priscian.  a.  a.  0.:  M.  Anton,  bei  Cic.  Ep.  Att.  14,  13A.  2; 
Januar.  Nepot.  9,  3  (p.  498,  16  ed.  Halm;  p.  605,  3  ed.  Kempf). 


—     729     — 

—  Humane  (mit  patitur  verbunden)  Terent.  Adelph.  1,  2,  65 
(145);  dasselbe  (mit  a  te  pie  fieri  verbunden)  Cic.  Ep.  Fam.  11, 
27,  7;  so  auch  Ep.  Att.  12,  44,  1:  13,  22,  4;  13,  47 ^  3:  15, 
27,  1;  Legg.  2,  24,  60:  mit  morbos  toleranter  ferunt  verbunden 
Tuscul.  2,  27,  65;  humana  humane  ferenda  3,  16,  34;  aliquid 
moderate  aut  humane  esse  facturos  M  Anton,  bei  Cic.  Phil.  13, 
17,  36;  non  humane  de  provincia  loquitur  Cael.  bei  Cic.  Ep.  Fam. 
8,  10,  3:  vides  humane  Horat.  Epist.  2,  2,  70;  quam  humane 
nobiscum  hiems  egerit  Senec.  Epist.  23,  1  und  parum  humane  salu- 
tavit  de  ira  2,  24,  1  ;  humane  petiit  Vitruv.  2  prooem.  1 ;  humane 
facis  Mart.  2,  15,  2  und  humane  facit  12,  55,  11;  saepius  poetice 
quam  humane  locutus  es  Petron.  90,  3  ;  humane  ac  benigne  Lact. 
Instit.  5,  2,  13;  id  iuste,  id  pie,  id  humane  fit  6,  11,  13  und 
bene  et  humane  fieri  videtur  6,  12,  29. 

IgnaviUr  Lucü.  (16,  2  ed.  L.  Müller  =  464  ed.  Lachmann)  bei 
Nonius  S.  513,  13  und  nach  Prise.  15,  3,  13  S.  1010  (II  p.  71,  3); 
Claud.  Quadrig.  fr.  37  bei  Nonius  S.  514,  11;  Hirtius  bei  Cic.  Ep. 
Att.  15,  6,  2;  Auct.  bell.  Afric.  81,  1  (in  der  Anmerkung  zu  dieser 
Stelle  v^ird  von  Wölfflin  aus  Versehen  auch  Enn.  aus  Prise,  a.  a.  0. 
angeführt):  Gell.  2,  6  im  Lemma;  Apul.  Met.  9,  16  S.  623;  Amm. 
Mareen.  17,  10,  2  —  üpiave  Cic.  Tuscul.  2,  23,  55;  Horat.  Epist. 
2,  1,  67;  Eutrop.  9,  24. 

Immensiter  Alcim.  Avit.  ex  homil.  libr.  VI  ed.  Peiper  p.  1 10,  11. 

Improhiter  Petron.  QQ^  7,  hier  hat  man  für  improbiter  nos 
pugno:  improbi  oder  improbe  ternos  pugnos  vermutet,  letzteres 
schreibt  Bücheier:  improbiter  findet  sich  noch  Aegritudo  Perdicae 
V.  169  ed.  Baehrens  (P.  L.  M.  V  p.  120). 

Improperiter  hat  lul  Val.  2,  27  (p.  94,  21  ed.  Kubier):  ne 
quid  igitur  videretur  improperiter  in  re  tali  fecisse,  custodem  equi 
gladio  perfodit.     Ein  Adjektiv  improperus  findet  sich  Sil.  3,  96. 

Inconcinniter  Gell.   10,   17,  2. 

Indi(jniter  C.  I.  L.  1,  1008,  4  (=  Anthol.  Lat.  ed.  Meyer 
1341,  3). 

Infestiviter  Gell.  9,  9,  9. 

Infirmifer  Vulg.  Sap.  4,  4;  Augustin.  Civ.  Dei  1,  11  (I  p.  21, 
11);  Doctr.  Chr.  1,  .34;  Arnob.  7,  45:  Cassian.  c.  Nestor.   7,  1,   1 

—  infirme  Cic.  Ep.  Fam  15,  1,  3;  Suet.  Aug,  90;  Plin.  Epist. 
1,  20,  21. 

Inhumanitf'r  Cic.  Verr.  1,  52,  138;  ad  Q.  fr.  3,  1,  6  §21; 
Spartian.  Hei.  5,  10,  vergl.  Pomp.  Comm.  S.  335;  Cledon.  S.  1921 
(63,    15);    S.  1923   (66,   4);    Prise.   a.a.O.   —   inhumane  Terent. 


—     730     — 

Heaut.  5,  5,  2  (1046);  Cic.  Off.  3,  6,  30:  Senec.  de  ira  2,  33,  3; 
Quintil.  3,  8,  69;  Nazar.  Panegyr.  Constantino  Aug.   16,  3. 

Inimiciter  Acc,  Didasc.  fr.  I  bei  Nonius  S.  514,  22;  Claud. 
Quadrig.  ann.  3  fr,  41  bei  Gell.  3,  8,  8;  Tubero.  bist.  4  fr.  3  bei 
Charis.  2,  13  S.  181   (202,  13);  Auct.  incert.  bei  Prise.   15,  13. 

Iniquiter  Gregor.  Turon.  Vit.  patr.   9,  2  p.  704,  12. 

Insaniter  Pompon.  (com.  17)  bei  Nonius  S.  509  und  Prise, 
a.  a.  0. 

Inainceriter  Paul.  Diac.  Migne  95  95,  1399*. 

Integriter  vitiose  putant  dici,  sed  integre,  ut  impigre  sagt 
Cbaris.  2,  13  S.  183  (202,  19). 

Intempestiviter  im  Lemma  zu  Gell.  4,  20,  während  daselbst 
§  6  intempestive  steht. 

Iracunditer  Caec.  (com  78)  bei  Nonius  S.  515,  1;  Auct.  incert. 
bei  Priscian.   15,   13. 

Largiter  Plaut.  Epid.  3,  4,  49  (485);  Mosteil.  2,  28  (438); 
Rudens  4,  4,  144  (1188):  5,  2,  28  (1315);  Trucul.  5,  11  (903)  in 
der  editio  pr.  (in  den  Hdschr.  lagiter) ;  Claud.  Quadrig.  ann.  21 
fr.  88  bei  Nonius  S.  510  nach  Bertin.  Verbesserung,  in  den  Hdschr. 
largimur;  Laber.  (com.  8)  bei  Charis.  2,  13  S.  184  (204,  22);  Lucr. 
6,  622;  6,  1113;  Cic.  Ep.  ad  Brut.  1.  17,  6:  Caes.  bell.  GaU.  1, 
18,  6;  Auct.  bell  Afric.  72,  5;  Horat.  Serm.  1,  4.  132;  Vitruv. 
6,  1,  8;  Sueton.  Aug.  89;  Petron.  71,  7;  luL  Valer.  1,  15  (ed. 
Kubier  p.  26,  4);  2,  33  (p.  105,  11);  2,  38  (p.  109,  18);  Apul. 
Met.  4,  7  S.  251;  8,  16  S.  552;  8,  26  S.  578;  8,  28  S.  584;  9,  22 
S.  636;  11,  18  S.  792  und  Apol.  28  S.  455;  Lactant.  Instit.  1,  11,  18; 
5,  14,  18;  Eumen.  Grat.  act.  Constantino  Aug.  3,  3  (p.  182,  19 
ed.  Baehrens)  und  Nazar.  Panegyr.  Constantino  Aug.  28,  2  (p.  234, 
27);  38,  1  (p.  243,  13);  Dictys  1,  2;  Symm.  Epist  1,  61;  3,  61; 
4,  28;  6,  71;  8,  19;  8,  23:  Inscr,  Neap.  2569  Z.  8;  Willm.  Ephem. 
I  1791;  2009  ~  larije  Plaut.  Aulul.  2,  2,   19  (196);  Varro  R.  R. 

3,  10,  7;   3,  11,  3;   Cic.  pro  Rose.  Am.  8,  23;  Verr.  3,  88,  204; 

4,  27,  62;  pro  Mur.  4,  10;  pro  Sest.  48,  103:  Ep.  Att.  8,  11  D.  7; 
Nat.  Deor.  2,  47,  121;  3,  27,  69;  de  rep.  1,  43,  66:  Q.  Cic.  petit. 
cons.  11,  14;  Lucr.  3,  22;  5,  233:  Horat.  Carm.  1,  9,  6;  Liv.  21, 

5,  5;  38,  8,  7;  Colum.  3,  11,  4;  6,  3,  8;  7,  10,  7;  8,  10,  3; 
8,  14,  11;  12,  25,  4;  Senec.  Epist.  21,  10;  Brev.  Vit.  1,  3;  Nat. 
quaest.  4,  13,  3:  Lucan.  6,  699;  Phaedr.  2,  6,  15:  Plin.  N.  H. 
10,  34,  52  (105);  12,  1,  5  (9);  12,  14,  32  (62);  19,  3,  15  (40); 
21,  10,  31  (56);  34,  17,  49  (164);  36,  15,  24  (108);  36,  15,  24 
(115);  Sil.  13,  295;  14,  461;  Stat.  Silv.  2,  2,  37;  Mart.  1,  103,  3; 


—     731     — 

Tacit.  Ann.  6,  15;  Suet.  Domit.  21;  Curt.  8,  10,  17;  Lactant. 
Instit.  5,  5,  8  und  mort.  persecut.  29,  5.  Charis.  2,  13  S.  164 
(184,  5)  sagt:  Ab  eo  quod  est  largus  remansit  in  consuetudine 
ut  largiter  diceremus,  siquidem  in  difierentiam  venit  large  ab  eo 
quod  est  largiter,  quod  large  quidem  significat  eö'use  et  abun- 
danter,  ut  dicimus,  large  et  liberaliter  patrimonio  usus  est,  et 
largiter  multum ,  largiter  pecuniae  habuit.  In  der  Schrift  De 
differentiarum  scriptoribus  Latinis  ed.  J.  W.  Beck  p.  66,  5  heifst 
es:  Inter  large  et  largiter:  large  qualitatis  est,  largiter  quanti- 
tatis;  itaque  dicimus:  frumentum  large  praebitum  est,  largiter 
consumptum  est.  Diese  Unterscheidung  wird  jedoch  durch  die  an- 
geführten Stellen  nicht  durchgängig  bestätigt. 

Lasciviter  Laev.  fr.  5  M.  bei  Charis.  2,  13  S.  183  (204,  16). 

Longaeviter  Paul.  I.  Migne  89,   1140'*;  1156^  1168^   1183^ 

Longiter  weist  Nonius  S.  515,  12  bei  Lucr.  3,  674  nach,  und 
dasselbe  ist  vermutet  3,  787  und  5,  133,  wo  in  der  Hdschr. 
longius  ist. 

Maestiter  Plaut.  Rud.   1,  5,  7  (265). 

Magnanimiter  Lactant.  ad  Stat.  Theb.  11,  4;  Cassian.  Instit. 
7,  31;  Conl.  6,  9,  3;  12,  2,  5;  16,  3,  2;  Mar.  Victorin.  Ep.  ad 
Ephes.  4,  7,  gebildet  von  dem  später  gebräuchlichen  Adjektiv 
magnanimis,  während  von  dem  Adjektiv  magnanimus  ein  Adverb 
magnanime  sich  nicht  findet. 

Masculiniter  Interpr.  Iren.  1,  5,  3  —  masculine  Arnob.  1,  59; 
Charis.  1  S.  55  (p.  71,  29  und  30). 

Miseriter  Laber.  (com.  149)  bei  Nonius  S.  517;  Catull.  63, 
49  (im  Par.  miserius,  im  Rice,  miseribus);  Apul.  Met.  8,  5  S.  519; 
lul.  Valer.  2,  28  (p.  98,  12  ed.  Kühler);  2,  32  (p.  104,  5);  lordan. 
Getic.  41,  216  (p.  113,  14  ed.  Mommsen);  vergl.  Prise,  a.  a.  0. 
Adverb,  misere  gewöhnlich. 

Munditer  giebt  Nonius  S.  510  aus  Plaut.  Poenul.  1,  2,  26 
(235);  dasselbe  findet  sich  bei  Apul.  Apol.  33  S.  472;  Soran.  Lat. 
fr.  40  p.  126,  3. 

Mutuiter  Varro  (Sat.  Menipp.  346)  bei  Nonius  S.  513  und 
nach  Prise,  a.  a.  0. 

Naviter  oder  gnaviter  giebt  Charisius  2,  13  S.  185  (207,  1) 
aus  Terent.  Eun.  1,  1,  6  (51)  und  Sisenna  (fr.  4  ed.  Bücheier 
p.  229);  ferner  bei  Cic.  Ep.  Fam.  5,  12,  3;  Lucr.  1,  525;  Horat. 
Epist.  1,  1,  24;  Liv.  10,  39,  6;  24,  23,  9;  30,  4,  5;  43,  7,  3; 
Colum.  11,  1,  16;  Senec.  de  otio  1  (28),  4;  Gell.  6  (7),  10  in 
Lemma;  15,  4,  3;   lul.  Valer.  1,  28  (p.  37,  22  ed.  Kubier);   2,  5 


—     732     — 

(p.  80,  1);  Apul.  Met.  4,  12  S.  264;  6,  1  S.  383;  6,  10  S.  400; 
6,  16  S.  411;  6,  21  S.  423;  6,  27  S.  436;  7,  11  S.  466;  10,  24 
S.  725;  11,  23  S.  802  und  Dogm.  Plat.  1,  12  S.  206;  Augustin. 
Civ.  Dei  9,  4  (I  p.  372,  30);  Doctr.  Chr.  2,  7,  15;  Symm.  Epist. 
1,  61;  Cassian.  Conl.  16,  3,  4;  Sidon.  Epist.  6,  9,  3;  Macrob. 
Sat.  1  prooem.  2;  Itiner.  Alex.  62;  98,  vergl.  Charis.  1  S.  67  (116, 
10);  Diom.  1  S.  402  (406,  36):  navus  naviter  dicunt,  quod  nos 
nave;  Prob.  Exe.  de  nom.  S.  211,  2;  navus,  nave,  naviter  —  nave 
Plaut,  (fr.  68  W.)  bei  Festus  unter  navus  S.  169,  3  (ed.  Thewrewk 
de  Ponor  p.  1 72,  3) ;  Sallust.  lug.  77,  3,  vergl.  Excerpt.  ex  Charis. 
S.  556,  18, 

Nequiter  von  nequam;  eine  Nebenform  ist  nequus  Gloss.  Labb. 
120%  Plur.  auch  neques,  ebenso  in  den  Gloss.  Labb.  23  {änb  fxrj- 
deva)v  a  nequibus).  Nequiter  Plaut.  Amphitr.  1,  3,  23  (521);  Asin. 
3,  8,  88  (678);  Cato  Grat.  fr.  5,  1  (ed.  Jordan  p.  39,  1)  bei  Gell. 
16,  1;  Cic.  Ein.  2,  8,  25;  Tiiscul.  3,  17,  36;  Martial.  2,  27,  3; 
Prudent.  Cath.  2,  29;  Gros.  7,  8,  7;  Firmic.  Matern,  (vergl.  Dressel, 
Lexikal.  Bemerkungen  zu  Firm.  Mat.  p.  26)  8,  26,  44 ;  8,  26,  72 ; 
8,  27,  34;  8,  29,  19. 

Noviter  CLL.  6  praef.  p.  XI  No.  26;  6,  1156»';  6,  1658« 
(Ephem.  epigr.  3  S.  276  No.  28);  Paul.  Festi  unter  nuper  S.  172 
schreibt  G.Müller  nach  der  Münchn.  Hdschr.:  nuper  quasi  noviter, 
Thewrewk  de  Ponor  aber  nuper  quasi  noviper.  Vergl.  Charis.  1 
S.  93  (116,  (5):  ex  hoc  enim  quod  est  novus  novi  noviter  facit, 
et  sie  veteres  dixerunt.  Danach  aber;  sed  apud  veteres  dictum 
est  nove.  Noviter  lesen  wir  Fulgent.  Mythol.  3,  1  (p.  103  ed. 
Muncker);  Cassiod.  Institut,  div.  script.  8;  Remig.  Exposit.  in 
Sedul.  ed.  Huemer  p.  317,  3;  Imp.  lustinian.  Cod.  1,  17,  2  §  18. 

Numerositer  wurde  früher  aus  Arnob.  2,  42  citiert,  aber 
ReifFerscheid  p.  82,  12  schreibt  numeros  ut  cierent. 

Ocher  {(oxsojq)  Apul.  Met.  1,  23  S.  72. 

Parciter  Pomp.  (com.  179)  bei  Nonius  S.  515 ;  Claud.  Mam. 
de  stat.  anim.  praef.  ed.  Engelbrecht  p.  19,  17. 

Ferhumaniter  Cic.  Ep.  Fam.  7,  8,   1. 

Pleniter  Th.  Prise.  1,  26;  Hieronym.  in  Psalm.  117  und  118; 
Augustin.  Serm  143,  1  ed.  Mai.;  Ennod.  Epist.  5,  16,  4  (ed. 
Hartel  p.  139,  6;  ed.  Vogel  p.  191,  14);  Vigil.  Pap.  Ep.  ad  Euther. 
n.  7;  Acta  S.  Timothei  10,  39  ed.  H.  Usener. 

Praec.lariter  Claud.  Quadrig.  ann.  3  fr.  48  bei  Nonius  S.  516,  11. 

Primiter  Pompon.  (com.  70)  bei  Charis.  2,  13  S.  187  (210,  8) 
und  Nonius  S.  154  und  506;   CLL.  3,  75  Z.  4   —  prime  Plaut. 


—     733     — 

Mil.  Glor.  3,  1,  199  (794);  Trucul.  2,  5,  4  (454);  Marc.  Emp. 
15.  fol.  106  (b)  und  34.  fol.  135  (a);  Gloss.  Sang.  U  195  (vergl. 
Georges,  Lexikon  der  lat.  Wortformen  p.  554);  vergl.  Charis.  2, 
13  S.  188  (211,  8). 

Prohiter  Varro  (Sat.  Menipp.  342)  bei  Nonius  S.  20  und  510 
und  bei  Prise,  a.  a.  0. 

Prognariter  Plaut.  Persa  4,  4,  39  (588)  und  Enn.  (ann.  215 
ed.  Vahlen,  aber  L.  Müller  211  und  Bährens  147,  2  nach  Acidalius 
praegnaviter)  bei  Nonius  S.  150,  5;  die  erste  Stelle  hat  Nonius 
nochmals  S.  154,  25;  vergl.  A.  Reichardt,  De  Q.  Ennii  annalibus 
1889  p.  41  {=  Fleckeis.  Jahrb.  1889  p.  119).  —  proijnare  Paul, 
ex  Fest.  S.  95,  11  (ed.  Thewrewk  de  Ponor  p.  67,  34). 

Properiter  Pacuv.  (tr.  332)  und  Acc.  (tr.  629)  bei  Nonius 
S.  155  (die  Stelle  des  Acc.  ist  auch  S.  307  und  in  korrumpierter 
Gestalt  S.  347);  Catull  bei  Nonius  S.  517  (bei  Diom.  Ars  Gramm.  3 
S.  513  [513,  llj,  wo  der  Vers  dem  Serenus  zugeschrieben  wird,  ist 
in  den  Hdschr.  unrichtig  propter  iter);  Apul.  Met.  1,  22  S.  70  (in 
mehreren  Büchern,  nach  Eyssenhardt  auch  im  Flor.  1  und  3  pro- 
speriter);  5,  29  S.  374;  6,  26  S.  431;  7,  25  S.493;  10,  27  S.  730; 
Au8on.   Parent.  27,  1;    lul.  Valer.   2,  28   (p.  97,  12   ed.   Kubier); 

3,  30  (p.  137,  21);  Konjektur  in  Plaut.  Amphitr.  1,  l,  60  (215), 
in  Hdschr.  propere;  Prise,  a.  a.  0.  (II  p.  71,  5)  schreibt  Hertz 
statt  prosperiter,  was  die  Hdschr.  haben,  properiter. 

Prosperiter  vergl.  properiter. 

Pruterviter  Enn.  (com.  2  =  385)  bei  Nonius  S.  513  und  nach 
Prise,  a.  a.  0. 

Publiciter  Pompon.  (com.  27)  bei  Nonius  S.  513,  9,  jedoch 
ist  im  Lemma,  wie  in  allen  anderen  Citaten,  allein  publicitus. 

Puriter  Cato  R.  R.  23,  2;  76,  1;  90;  112,  2;  Pomp.  (com.  10) 
und  Nov.  (com  97)  bei  Nonius  S.  516;  Catull.  39,  14;  76,  19; 
Consolat.  ad  Livian.  41  (ed.  Baehrens  P.  L.  M.  1  p.  105). 

Quadrifariter  Paul.  Dig.  38,  10,  10,  14;  quadrifarie  Augustin. 
Serm.  252,  10;  Aethic.  Cosmogr.  no.  5;  Acta  XXXVII  martyr. 
DO.  1. 

Reverecunditer  Pompon.  (com.  75)  bei  Nonius  S.  516. 

Saeviier  giebt  Nonius  510  aus  zwei  Stellen  des  Ennius  (tr.  145 
=  136;  266  =  374);  Plaut.  PoenuL  1,  2,  122  (335)  und  Trinum. 

4,  3,  53  (1060);  Afran.  (com.  301)  und  Acc.  (tr.  174);  dasselbe 
hat  Plaut.  Pseud.  5,  2,  3  (1290);  Prise.  14,  54  (II  p.  58,  9  und 
p.  59,  1);  Corp.  glossar.  4  p.  284,  16  und  p.  566,  29:  seviter  cru- 
deliter;  Konjektur  von  Peiper  in  Dictys  6,  4. 


—     734     — 

Saniter  Afran.  (com.  220)  bei  Nonius  S.  515. 

Securiter  Augustin.  in  loann.  Epist.  ad  Parth.  tr.  10,  8. 

Severiter  Titin.  (com.  67)  bei  Nonius  S.  509  und  Prise,  a.  a.  0.; 
Apul.  Met.  2,  27  S.  157  (im  Flor.  3  m.  pr.  reveriter)  und  3,  3 
S.  179.  Imp.  Gordian.  Cod.  5,  62,  14:  Fulgent.  Mythol.  3,  6  (ed. 
Muncker  p.  113,  16)  =  Mythogr.  Lat.  1,  231  (ed.  Bode  p.  71,  30). 

Sinceriter  Gell.  13,  16  (17),  1:  Imp.  Dioclet.  et  Maxim.  Cod. 
8,  28,  10;  Vulg.  Tob.  3,  5;  Augustin.  Civ.  Dei  2,  20  (I  p.  78, 
15);  21,  16  (II  p.  520,  5);  22,  8  (II  p.  575,  22):  Confess.  3, 
2,  3;  Epist.  142,  4;  Cyprian.  Rebapt.  6  (p.  76,  27):  Singul.  cleric. 
(p.  192,  16):  Ennod.  Epist.  8,  12,  1  (ed.  Hartel  p.  208,  22;  ed. 
Vogel  p.  280,  3);  8,  22,  1  (p.  214,  26;  p  283,  22);  9,  14,  2 
(p.  239,  13;  p.  300,  20);  Dict.  20,  4  (p.  481,  26;  p.  221,  11); 
Eugipp.  Exe.  Augustin.  59  S.  303,  3:  306  S.  985,  6;  Gloss.  Labb. 
170*1. 

Summiter  Marc.  Emp.   21;  29. 

Superhiter  Naev.  bell.  Poen.  55  ed.  L.  Müller  (=:  49  ed. 
Vahlen  =  46  ed.  Baehrens)  und  Afran.  (com.  285)  bei  Nonius 
S.  515,  10. 

Taciter  Placid.  Gloss,  p.  59,  5  ed.  Deuerling. 

Teuere  an  teneriter  dici  debeat  quaesitum  est  sagt  Charis. 
2,  13  S.  162  (182,  22),  er  selbst  billigt  jedoch  allein  teuere. 

Torviter  Enn.  (Ann.  79  =  258)  und  Pompon.  (com.  18)  bei 
Nonius  S.  516,  12. 

Unanimiter  Vopise.  Tacitus  4 ,  8 ;  Tertull.  Patient.  1 ;  Vulg. 
ludith.  4,  10;  Arnob  1,  54;  Oros.  Hist.  4,  6,  25  und  Apolog. 
4,  1;  Histor,  de  preliis  1,  19  (ed.  Landgraf  p.  46,  2).  Als  Ad- 
jektiv war  unanimus  in  Gebrauch,  seltener  unanimis,  vergl.  p.  154 
und  Rönsch,  Collect,  philologa,  herausgegeben  von  C.  Wagener 
p.  106. 

Uniter  Luer.  3,  839;  3,  846;  5,  537:  5,  555;  5,  558:  Venant. 
Fortun.  5,  5,  55;  Schol.  luvenal.  3,  298  (ed.  Jahn  p.  215,  6); 
Char.  2,  13  S.  197  (p.  222,  26)  sagt:  Uniter  contra  grammaticorum 
inquit*  observationem ,  qui  negant  oportere  nomina  us  syllaba 
terminata  in  er  adverbialiter  flecti. 

Vcdgiter  Petron.  bei  Fulgent.  Expos,  serm.  antiqu.  S.  566,  2, 
dasselbe  ist  bei  Petron.  26,  6  am  Rande  der  ed.  Tornaes.  als 
Variante  oder  Konjektur  für  obiter. 

Vaniter  Paul.  Diac.  homil.  22  (Migne  95,   1168»). 

Cruenter  (cruentus)  Apul.  Met.  3,  3  S.  178  —  cruente  Lucan. 
8,  315;  lustin.  23,  2,  7;  39,  3,  8;  Oros.  4,  6,  9. 


—     735     — 

Foetulenter  (foetulentus  Apul.  Apol.  7  S.  393 ;  Arnob.  7,  18) 
Veget.  Art.  veter.  3,  4  in  F  S,  die  Herausgeberhaben  faeculentum. 

Frauduleiiter  (fraudulentus)  Cato  orat.  70  fr.  3  bei  Nonius 
S.  510,  21;  Colum.  1,  8,  18;  9,  5,  2;  Cyprian.  Epist.  36,  4;  67,  5; 
Vulg.  Genes.  27,  35;  Prov.  11,  13;  20,  19;  26,  19;  Isai.  32,  6; 
lerem.  6,  28;  9,  4;  48,  10  und  Dan.  11,  32;  11,  13;  Augustin.  Civ. 
Dei  20,  8  (II  p.  424,  21);  Ambr.  in  cant.  cantic.  2,  60;  Hieronym. 
Epist.  121,  6;  Sulp.  Sev.  Dial.  1,  6,  2;  Anonym,  in  lob  II  p.  171; 
Cassian.  Conl.  1,  19,  3;  Instit.  1,  26,  11;  1,  26,  12;  Imper.  Alexand. 
Cod.  5,  43,  5. 

Luculenter  (luculentus)  Cic.  Fin.  2,  5,  15;  Apul.  Met.  4,  25 
S.  291;  Tertull.  Resurr.  11;  sonst  luculente  Plaut.  Merc.  2,  3,  88 
(424);  Cic.  Brut.  19,  76;  Divinat.  1,  57,  131;  de  rep.  1,  42,  65; 
Off.  3,  14,  60;  3,  28,  102;  Ep.  Att.  14,  21,  1;  ad  Qu.  fr.  3,  2,  1; 
3,  5,  1;  Gell.  13,  31  (30),  6  u.  a.  Plaut.  Epit.  1,  2,  55  (158) 
haben  einige  Hdschr.  luculente,  aber  Götz  schreibt  nach  dem 
Ambros.  luculentum. 

Magnificenter  Vitruv.  1,  6,  1;  6,  11  (8),  9,  vergl.  die  Kom- 
parativformen magnificentior,  magnificentissimus. 

Opulenter  Plaut,  (fr.  24  W.)  bei  Charis.  2,  13  S.  187  (209, 
25);  Sallust.  lug.  85,  34,  aber  opulente  Apul.  Apol.  93  S.  586. 

Providenter  Sallust.  lug.  90,  1;  Plin.  Panegyr.  1,  1;  Lactant. 
Init.  3,  17,  18:  Ulpian.  Dig.  47,  3,  1,  daneben  auch  provide  Plin. 
Epist.  10,  97;  Frontin.  Strat.  praef.  (ed.  Gundermann  p.  3,  1); 
Eutrop.  9,  23;  Chalcid.  Tim.  139  (p.  200,  14);  das  eine  ist  von 
providens,  das  andere  von  providus  gebildet.  Im  Gebrauch  war 
providus;  providens  findet  sich  nur  Cic.  Epist.  Fam.  6,  6,  9; 
Sallust.  lug.  28,  5;  Liv.  25,  34,  7. 

Earenter  hat  Varro  bei  Gell.  2,  25,  8;   nach  Nonius  S.  164 
und  515   auch   Liv.   Andren,    (tr.  24)   und  Enn.   (tr.  67  =  162) 
Caec.  (com.  135  und  183):  Pomp.  (com.  45)  und  Nov.  (com.  24) 
dasselbe  haben  Cato  R.  R.  103;  Fab.  Pictor.  bei  Gell.  10,  15,  4 
Gell,  selbst  3,  16,   1  und  17,  8,  8;   Apul.  Florid.  9  S.  30  und  17 
S.  78;  Macrob.  Sat.  7,   12,  28;  Boeth.  Instit.  arithm.  1,  20.     Nach 
der  gemeinen  Lesart  bei  Charis.  2,  13  S.  193  (217,  14)  sollte  es 
auch  bei  Cicero  gewesen  sein,  aber  Keil  hat  aus  dem  Neap.  und 
Par.  p.  dafür  Cato  aufgenommen.    —   Rariter  Schol.  ad  luvenal. 
11,  208  (ed.  Jahn  p.  346,  17). 

Somnolenter  Hieronym.  in  Psalm.  118. 

Temulenter  Colum.  8,  8,  10. 

Truculenter  Cassiod.  Var.  1,  30;  Ven.  Fortun.  Vit.  S.  Mart. 


—     736    — 

4,  542,  als  Adjektiv  diente  truculentus,  von  truculens  findet  sich 
ein  Gen.  Plur.  truculentium  Cassiod.  Var.  1,   13. 

Turbulenter  Cic.  Epist.  Farn.  2,  16,  7,  aber  turbulente  Cic. 
Tuscul.  4,  28,  60  und  de  domo  54,  139;  Callistr.  Dig.  48,  19, 
28  §3;  Amm.  Marceil.  17,  6,   1. 

Violenier  Terent.  Phorm.  5,  1,  4  (731);  Sallust.  lug.  40,  5; 
Horat.  Carm.  1,  2,  14;  Liv.  5,  1,  4;  30,  31,  7;  32,  34,  2;  44, 
16,  8;  45,  8,  6;  Valer.  Maxim.  6,  2,  3;  9,  3,  6;  9,  5,  2;  9,  7 
mil.  Rom.  2;  Colum.  7,  12,  7;  Tacit.  Ann.  6,  3;  15,  58  und 
Histor.  3,  11;  Fun.  Epist.  3,  9,  2;  Sil.  Ital.  13,  147;  13,  389; 
16,  384;  Apul.  Met.  3,  5  S.  181  und  Ascl.  29  S.  313;  Augustin. 
Civ.  Dei  20,  8  (II  p.  424,  20) ;  Alcim.  Avit.  ex  homil.  8  (ed.  Peiper 
p.  119,  2);  C.  I.  L.  5,  8724.  Wenn  Gesner  im  Lexikon  4  p.  1037 
für  die  Adverbform  violente  Ovid.  Met.  9,  121  und  Senec.  Med. 
608  anführt,  so  ist  das  nicht  richtig,  da  diese  Formen  vielmehr 
Vokative  des  Adjektivs  sind.  Die  einzigste  Stelle  für  Adverb 
violente  (=  violeuter)  scheint  Gregor.  Turon.  Hist.  Franc.  5,  41 
p.  233,  14  zu  sein.  Ein  Adjektiv  violens  findet  sich.  Hör.  Carm. 
3,  30,  10  und  Epist.  1,  10,  37;  Pers.  5,  171;  Mart.  Capell.  1,  15; 
Terent.  Maur.  657;  geveöhnlich  ist  violentus. 

n)  Mehrere  Adverbia,  welche  den  Ursprung  bedeuten  und 
teils  von  Substantiva  teils  von  Adjectiva  abgeleitet  sind,  enden 
auf  — tus  wie  im  Sanskrit  auf  tos. 

Atiimitus  Nonius  S.  147,  27;  Gloss.  Labb.  animitus  (pu/oöeu. 

Antiquüus  Caes.  bell.  Gall.  2,  4,  1;  2,  17,  4;  6,  4,  2;  6,  11,  4; 
6,  12,  2;  7,  32,  3;  bell.  civ.  1,  34,  4;  2,  2,  1;  2,  22,  1;  3,  33,  1; 

3,  92,  3;  Com.  Nep.  Att.  13,  2;  Liv.  9,  29,  8;  34,  27,  9;  Vitruv. 
2,  6,  2  (p.  42,  27);  4,  1,  3  (p.  84,  18);  Plin.  N.  H.  18,  18,  47 
(168);   Plin.   Panegyr.  31,  2;   82,  7;   Tacit.   Agr.  1;   Ann.  2,  56; 

4,  5;  4,  65;  11,  5;  11,  11;  12,  42;  15,  33  und  Histor.  1,  18; 
2,  91;  3,  71;  4,  8;  4,  84;  Quint.  1,  10,  12;  1,  10,  18;  1,  10, 
30;  6,  2,  8;  12,  2,  29;  Suet.  Caes.  42;  Aug.  60,  94;  Claud.  14; 
Oth.  8  u.  a.  m. 

Caelitus  Apul.  Dogm.  Plat.  1,  12  S.  206  nach  Vulcan.  Ver- 
besserung (in  den  Hdschr.  caelestis  und  caelestibus) ;  Lact.  Instit. 
4,  2,  6;  4,  24,  2;  6,  18,  2  und  Opif.  Dei  20,  1;  Augustin.  Civ.  Dei 
10,  8  (I  p.  413,  12);  16,  37  (H  p.  158,  12)  und  Retr.  2,  43,  2; 
Hieronym.  Vit.  Paul.  3;  Rufin.  Origin.  in  Levit.  hom.  7,  4;  Amm. 
Marceil.  22,  9,  7:  23,  6,  34;  25,  2,  5;  lul.  Valer.  2,  43  in  AP, 
Kubier  p.  54,  16  schreibt  nach  Maehly  caelites;  3,  37  (p.  145,  7); 
Gros.  3,  3,  2;  7,  35,  22:  Sedul.  Carm.  2,  77;  5,  197  und  Op.  Pasch. 


—     737     — 

1,  17;  1,  31;  Claud.  Mamert.  2,  7  (p.  122,  8  und  125,  11);  Epist. 
post.  (p.  205,  9);  Ennod.  Epist.  2,  19,  10  (ed.  Hartel  p.  62,  5; 
ed.  Vogel  p.  71,  37);  Liber  pro  synodo  19  (p.  293,  23;  p.  51,  28); 
Vit.  Epiphani  8  (p.  333,  1;  p.  85,  26);  127  (p.  363,  23;  p.  100^ 
17);  132  (p.  365,  4;  100,  38);  Vit.  Antoni  15  (p.  386,  19;  187, 
12);  Sidon.  Apoll.  3,  1,  3;  7,  1,  3;  8,  15,  1 ;  Prudent.  Cathemer. 
12,  79;  Alcim.  Avit.  Epist.  38  (35)  ed.  Peiper  67,  10;  Cod.  Theod. 
6,  32,  2;  10,  20,  10;  Impp.  Val.  et  Mart.  Cod.  12,  41,  10  u.  a. 
Fulg.  Myth.  1  p.  26  ed.  Muncker. 

Canitus  (=  antiquitus)  Virg.  Mar.  Epit.  de  sapientia  p.  4, 
10  ed.  Huemer. 

Ciaritus  für  clare  bemerkt  Charis.  2,  13  S.  190  (214,  4)  nach 
Celsus. 

Commnnitus  Varro  (Divin.  rer.  fr.)  bei  Nonius  S.  510,  5. 

Cordacitus  scheint  nur  bei  Sidon.  Apoll.  4,  6,  1  vorzukommen, 
wo  nach  den  besten  Hdschr.  L  (Oxoniensis  Laudianus),  M  (Flo- 
rentinus  Marcianus)  und  T  (Florentinus  Laurentianus)  cordacitus 
zu  schreiben  ist,  nicht  cordicitus,  was  in  C  (Matritensis),  F  (Pari- 
sinus 9551)  und  P  (Parisinus  2781)  gelesen  wird.  Vergl.  noch 
Max  Müller,  De  Apollinaris  Sidonii  latinitate  p.  27. 

Divinitus  Plaut.  Amphitr.  5,  1,  53  (1105);  Curcul.  2,  1,  33 
(248);  Varro  L.  L.  5,  32,  148;  Lucr.  1,  150;  2,  180;  4,  1270; 
5,  52;  Cic.  Verr.  a.  pr.  1,  1;  15,  43;  Verr.  3,  18,  45;  3,  76,  178; 
4,  31,  69;  de  imp.  Cn.  Pomp.  15,  45;  16,  47;  Catil.  3,  9,  22; 
pro  Sulla  15,  43;  post  red.  in  senat.  12,  30;  de  domo  sua  1,  1; 
Har.  resp.  9,  19;  pro  Balb.  13,  31;  Phil.  4,  2,  5;  Tuscul.  4,  1,  \\ 
Divinat.  1,  18,  34;  1,  31,  Q,Q;  2,  31,  67;  de  orat.  1,  7,  26;  1,  11^ 
49;  1,  46,  202;  2,  2,  7;  Part.  orat.  23,  82;  Ep.  Fam.  1,  9,  12; 
Ep.  Att.  2,  21,  6;  Verg.  Georg.  1,  415;  Plin.  Panegyr.  1;  Quintil. 
1,  10,  47;  Suet.  Caes.  1;  Claud.  13;  Incert.  Panegyr.  Constantino 
Augusto  3  (p.  194,  28);  Nazar.  Panegyr.  Constantino  Augusto  12 
(p.  222,  16);  14  (p.  223,  25  und  224,  11);  Pacat.  Panegyr.  Theo- 
dosio  Augusto  5  (p.  275,  12);  Aurel.  Vict.  de  vir.  illustr.  2,  8; 
Epitom.  13,  10;  16,  4;  Vulg.  Eccli.  49,  3  und  2  Tim.  3,  16;  Claud. 
Mamert.  1,  25  (p.  91,  26);  2,  5  (p.  118,  8);  2,  7  (125,  6);  2,  10 
(p.  139,  2);  2,  12  (p.  148,  24);  Gros.  1,  10,  17;  Itiner.  Alex. 
57  u.  a. 

Exradicitus  giebt  Fronto  de  orat.  4,  1,  3  (S.  156,  1)  als  ein 
Plautinum  verbum;    dasselbe  steht  Mostell.  5,  1,  63   (1112):  non 
radicitus  quidem   hercle,   verum    etiam    exradicitus.     Hierzu    be- 
merkt Lorenz:  exradicitus  ist  gewifs  nur  gebildet,  um  eine  (halb- 
Neue -Wagener,  Lat.  Formenlehre.    II.    3.  Aufl.  47 


—     738     — 

komische)  Steigerung  zu  erzielen;  es  findet  sich  sonst  nirgends, 
dagegen  das  Adjektiv  exradicatus  Varro  R.  R.   1,  27,  2. 

Funditus  Plaut.  Bacch.  3,  6,  31  (560);  Trinuni.  1,  2,  128 
(165);  Terent.  Andr.  1,  5,  9  (244);  Lucr.  1,  673;  5,  497:  5,  1433; 
Cic.  de  orat.  3,  50,  195;  Orat.  62,  209;  64,  216;  pro  Quinct.  21, 
70;  pro  Rose.  Araer.  39,  115;  Divinat.  in  Caec.  3,  7;  Verr.  2,  21, 
52;  3,  18,  47;  3,  18,  48;  3,  33,  77;  4,  36,  79;  Leg.  agr.  2,  10, 
24;  2,  31,  84;  2,  32,  87;  post  redit.  ad  Quir.  7,  17;  de  domo 
13,  35;  43,  114;  Har.  resp.  2,  3;  4,  6;  pro  Sest.  19,  42;  in  Vatin. 
15,  35;  Phil.  1,  1,  3;  1,  2,  4;  1,  13,  32;  2,  21,  52;  3,  2,  5;  13, 
10,  23;  Acad.  2,  10,  31;  Fin.  2,  25,  80;  Tuscul.  1,  12,  27;  1,  18, 
42;  3,  2,  4;  3,  31,  75;  5,  33,  93;  Nat.  Deor.  1,  31,  89;  1,  41, 
115;  1,  42,  118;  Divinat.  1,  3,  5;  1,  5,  8  (bis);  1,  53,  121;  2,  45, 
94;  2,  72,  148;  Fat.  5,  11;  Rep.  3  fr.  5  (bei  Prise.  6,  13,  70 
p.  255,  9  ed.  Hertz)  ed.  C.  F.  W.  Müller  p.  352,  17;  Off.  1,  11, 
35;  1,  17,  57;  2,  22,  76;  3,  6,  28;  Lael.  7,  23;  13,  48;  Ep.  Fam. 
1,  9,  10;  6,  2,  2;  Ep.  Att.  6,  1,  5;  Catull.  64,  193;  Horat.  Carm. 
1,  16,  20;  Phaedr.  2,  2,  10;  Vell.  Paterc.  1,  12,  5  (p.  12,  3  ed. 
Halm);  1,  13,  1  (p.  12,  23);  2,  115,  4  (p.  117,  14);  Tacit.  Ann. 
3,  6;  3,  36;  3,  54;  14,  20;  Suet.  Vespas.  9;  Curt.  8,  8,  10;  Flor. 
1,  12,  4  (p.  12,  9  ed.  Halm);  3,  3,  11  (p.  51,  12);  4,  1,  2  (p.  78, 
25) ;  lustin.  25,  3,  8 ;  Maniert.  Panegyr.  Maxim.  8  (p.  95,  27  ed. 
Baehrens);  Incert.  Panegyr.  Maxim,  et  Constant.  10  (p.  156,  8); 
Incert.  Grat.  act.  1  (p.  179,  27);  Incert.  Panegyr.  Constantino 
Augusto  9  (p.  200,  7);  Nazar.  Panegyr.  Constantino  Augusto  17 
(p.  226,  24);  Spart.  Hadrian.  12,  6;  Vulg.  losua  6,  16;  ludic.  7, 
13;  Oros.  4,  15,  5  u.  a.,  vergl.  Diomed.  S.  407,  18. 

Gentilitus  Tertull.  Pall.  3. 

Germanitus  Pompon.  (com.  146)  bei  Nonius  S.  118;  Augustin. 
Confess.  3,  2,  3;  4,  4,  7;  Epist.   120,  34. 

Humanitus  Terent.  Heaut.  1,  1,  47  (99);  Turpil.  (com.  165) 
bei  Nonius  S.  514,  15;  Afranius  (com.  290)  bei  Nonius  S.  514,  18; 
Enn.  (Ann.  128  =  126)  bei  Festus  S.  161;  Cic.  Phil.  1,  4,  10; 
Plin.  N.  H.  10,  63,  83  (174);  Apul.  Apol.  100  S.  597;  Orell.  Inscr. 
4354,  vergl.  Diomed.  S.  406,  26. 

Imitus  Gell.  2,  30,  4;  17,  10,  13;  Apul.  Met.  4,  12  S.  266; 
9,  34  S.  657;  Arnob.  5,  10  nach  Salmas.  Vermutung,  in  der  Hdschr. 
imitatusque,  Reifferscheid  schreibt  imitatus ;  Cassiod.  Var.  3,  47, 
vergl.  Diomed.  S.  407,   18. 

Immort alitus  Turpil.  (com.  89)  bei  Nonius  S.  514,   18. 

Lapiditun  in  einigen  Hdschr.  des  Nonius  S.  48,   10  aus  Varro, 


—     739     — 

wahrscheinlich  ein  Schreibfehler  für  lapidibus,  was  auch  L.  Müller 
schreibt. 

Largitus  Afran.  (com.  212)  bei  Nonius  S.  514,  30. 

MeduUittis  belegt  Nonius  S.  139,  14  mit  Enn.  Sat.  8,  Plaut. 
Trucul.  2,  4,  85  (439)  und  Varro  Sat.  Men.  77  (die  Stelle  des 
Ennius  hat  er  auch  S.  33  und  die  des  Varro  S.  206) ;  es  ist  fer- 
ner bei  Plaut.  Most.  1,  3,  86  (241):  Cypr  de  mortal.  14  (p.  305, 
15);  Apul.  Met.  7,  2  S.  449;  10,  25  S.  726  und  Hör.  18  S.  92; 
Augustin.  c.  Acad.  2,  2,  5;  Amm.  Marcell.  14,  1,  9;  15,  2,  3; 
30,  8,  10;  Prudent.  Hamart.  390;  Claud.  Mamert.  3,  12  (p.  176, 
17);  Sidon.  Apoll.  8,  7,  4;  Ennod.  Vit.  Epiphan.  191  (ed.  Hartel 
p.  380,  19;  ed.  Vogel  p.  108,   16);  Cassian.  Conl.  22,  6,  6. 

Nativitus  TertuU.  de  anima  12;  39. 

Naturalitus   Apul.    Met.   1,   12   S.  45;    Sidon.  Apoll.   8,   1,  2; 

9,  11,  2. 

Oculiüis  Plaut,  fr.  bei  Nonius  S.  147,  6 ;  dasselbe  Wort  bemer- 
ken B'est.  in  einer  verstümmelten  Stelle  S.  178  und  Paul.  S.  179. 

Originüus  Amm.  Marcell.  31,  2,  20. 

Passivitus,  wie  sonst  passim,  Tertull.  de  pall.  3. 

Penitiis  Pacuv.  (tr.  99)  bei  Fest.  S.  343;  Acc.  (tr.  62)  bei 
Nonius  S.  487,  25;  (tr.  401)  bei  Cic.  Nat.  Deor.  2,  35,  89;  Incert. 
fab.  85  ed.  Ribbeck  bei  Cic.  Off.  2,  4,  13;  Cic.  pro  Rose.  Am  er. 
19,  53;  pro  Qu.  Rose.  7,  20;  Verr.  2,  70,  169;  5,  27,  68;  5,  53, 
139;  pro  Font.  19,  43;  de  imp.  Cn.  Pomp.  3,  7:  pro  Cluent.  1,4; 
13,  36;  35,  95;  61,  171;  legg.  agr.  2,  6,  14;  2,  18,  49;  Catil. 
1,  11,  27;  1,  13,  31;  pro  Sulla  4,  11;  27,  76;  pro  Arch.  1,  2; 
pro  Flacc.  8,  19;  post  redit.  in  senat.  6,  14;  de  domo  10,  25; 
Har.  resp.  25,  55;  26,  57;  de  prov.  cons.  17,  40;  pro  Balb.  1,  3; 
1,  4;  in  Pison.  9,  19;  pro  Milon.  25,  68;  27,  74;  pro  Ligar.  12, 
34;  pro  Deiot.  2,  4;  Acad.  2,  10,  32;  2,  39,  122;  Ein.  1,  15,  49; 
Tuscul.  5,  2,  5;  Nat.  Deor.  1,  42,  119;  Legg.  1,  5,  17;  1,  9,' 
26;  Off.  2,  3,  13;  2,  8,  27;  de  orat.  1,  5,  17;  1,  20,  92;  1,  22, 
96;  1,  23,  108;  2,  28,  122;  2,  78,  319;  Brut.  30,   115;  Ep.  Farn. 

5,  13,  3;    Ep.  Att.  7,  12,  3;    8,  12,   1;   PoUio  bei  Cic.   Ep.  Fam. 

10,  33,  3;  Q.  Cic.   bei  Cic.  Ep.  Fam.  16,  8,   1;   Caes.   bell.   Gall. 

6,  10,  4;  Corn.  Nep.  Alcib.  9,  1:  Catull.  62,  14;  66,  23;-95,  5; 
102,  2;  Verg.  Aen.  1,  200;  1,  512;  1,  536;  3,  32;  6,  59;  6,  679 
(Serv.  z.  d.  St. :  valde  virenti,  ut  [1,  200]:  Penitusque  sonantes 
Acestis  scopulos);  7,  374;  8,  242;  9,  1  ;  9,  139;  9,  713;  10,  526; 
12,  256;  12,  263;  12,  390;  Georg.  2,  290;  4,  43;  Bucol.  1,  66; 
Geis.  5,  26,  7;  Horat.  Carm.  1,  21,  3  (Porphyr,  bemerkt  z.  d.  St. 

47* 


-     740    — 

penitus  autem  dilectam  pro  »valde  dilectam«,  ut  Penitus  modo 
nunc  genus  omne  perosos  femineum  [Verg.  Aen.  9,  141],  aut  pe- 
nitus pro  »funditus«  et  penitus  dilectam  pro  familiariter  dilectam 
intellege);  Sat.  1,  3,  76;  Prop.  1,  16,  17;  Ovid.  Met.  2,  179; 
2,  753;  Heroid.  19,  156;  Phaedr.  3  praef.  21;  Vell.  Paterc.  2, 
27,  1;  Vitruv.  1,  1,  16  (p.  10,  11);  2,  2,  2  (p.  38,  16);  2,  6,  6 
(p.  44,  13);  2,  7,  2  (p.  45,  11);  2,  9,  9  (p.  56,  27  und  57,  2); 
2,  9,  12  (p.  58,  15);  3  praef.  1  (p.  63,  3);  7,  2,  1  (p.  165,  18); 
8,  2,  8  (p.  191,  16);  8,  3,  2  (p.  192,  20  und  192,  26);  8,  7  (6),  4 
(p.  211,  8),  nur  an  einer  einzigen  Stelle  2,  6,  l  (p.  42,  16):  igi- 
tur  penitus  ignis  et  flammae  vapor  per  intervenia  permanans  et 
ardens  efficit  levem  eam  terram  soll  penitus  bei  Vitr.  nach  Georges 
im  Lexikon,  Riese  in  der  Anm.  zu  Catull.  61,  178  und  Schmalz 
in  Krebs,  Antibarbar.  II  p.  248  adjektivisch  gebraucht  sein,  was 
jedoch  nicht  notwendig  ist;  Martial.  1,  89,  5;  Manil.  4,  309;  Auct 
Aetnae  319;  Plin.  Epist.  1 ,  5,  1 1 ;  1,  10,  2;  4,  17,  4  (bis);  10 
51,  2;  10,  86  B,  2;  Panegyr.  15;  42;  62;  83;  Quintil.  1,  3,  5 
6,  2,  25;  6,  2,  33;  8  praef.  1;  10,  2,  16;  12,  1,  25;  12,  2,  4 
12,  2,  8;  Tacit.  Ann.  1,  52;  2,  12;  2,  56;  15,  5;  Histor.  2,  12 
de  orat.  30;  32;  Agric.  10;  45;  Germ.  41;  Suet.  Claud.  1;  25 
Gurt.  5,  1,  29;  5,  13,  22;  7,  3,  10;  7,  5,  5;  8,  3,  6;  Flor.  4,  3 
Frontin.  1,  4,  12  in  Harleian.  und  Parisin.,  in  der  Ausgabe  von 
Gundermann  fehlt  penitus;  lustin.  4,  3,  5;  32,  3,  14;  Mamert. 
Genethl.  Maxim.  3  (p.  103,  13);  17  (p.  114,  24);  Incert.  Panegyr. 
Constantio  Caesari  2  (p.  133,  18);  8  (p.  137,  14);  17  (p.  144,  19); 
Nazar.  Panegyr.  Constantino  Augusto  9  (p.  220,  24) ;  Claudian.  in 
Ruf.  1,  240;  Augustin.  Civ.  Dei  22,  8  (II  p.  567,  13);  Capitol. 
Pertin.  6,  8;  Treb.  Poll.  Gall.  3,  1;  Claud.  6,  3;  Trig.  tyr.  3,  10; 
Valerian.  1,  1;  6,  7;  Vopisc.  Aurel.  37,  7;  41,  7;  Aur.  Vict.  Caes. 
40,  25;  Epitom.  9,  16;  17,  5;  Eutrop.  10,  3,  2;  10,  17,  2;  Veget. 
de  re  milit.  1,  7  (p.  10,  20);  1,  20  (p.  21,  19);  Gros.  5,  2,  6; 
6,  22,  7  u.  a. 

Primitus  Lucil.  (5,  29  ed.  L.  Müller  und  169  ed.  Lachmann)  bei 
Nonius  S.  154  und  281;  Varro  R.  R.  1,  31,  2;  1,  48,  1 ;  1,  48,  3; 
2,  2,  14;  Lucr.  4,  1023  (1030);  5,  1091;  Priap.  86,  11  (Catull. 
19,  11);  Ciris  490;  Valer.  Maxim.  2,  5,  5  (ed.  Halm  p.  76,  14, 
aber  Kempf  p.  74,  13  primitiis);  Suet.  Claud.  7;  Terent  Maur. 
206;  Patron.  62,  8;  Gell.  1,  8,  1;  7,  2,  8;  10,  8,  2;  12,  14,  2; 
Tertull.  Pall.  2;  Lactant.  Instit.  2,  1,  1;  6,  10,  13;  6,  20,  35; 
Augustin.  Civ.  Dei  1,  21  (I  p.  36,  3);  2,  2  (I  p.  54,  16);  2,  8 
(p.  62,    14);   3,  16    (I  p.  119,  29);    5,  10   (I  p.  208,  18);    5,  12 


—     741     — 

(I  p.  212,  29);  10,  32  (I  p.  457,  10);  11,  7  (I  p.  469,  22);  11,  9 
(I  p.  472,  20);  11,  32  (I  p.  507,  12);  11,  33  (I  p.  510,  4);  12,  9 
(I  p.  525,  23);  13,  23  (I  p.  590,  24);  14,  22  (II  p.  46,  30);  15,  8 
(II  p.  73,  9);  15,  J3  (II  p.  82,  27);  15,  15  (II  p.  90,  24);  16,  11 
(II  p.  143,  19);  17,  3  (II  p.  202,  14);  18,  2  (II  p.  259,  13);  19, 
14  (II  p.  380,  29);  20,  8  (II  p.  426,  28);  20,  26  (II  p.  473, 
29);  21,  12  (II  p.  514,  13  schreibt  Dombart  primus);  21,  25  (II 
p.  538,  9);  22,  8  (11  p.  570,  25);  22,  20  (II  p.  601,  11);  Confess. 
10,  36,  58;  12,  13;  Retract.  1,  10,  3;  Doctr.  Chr.  1,  32;  2,  14; 

4,  8;  4,  10,  25;  lul.  Valer.  1,  26  (p.  36,  12  ed.  Kubier);  3,  8 
(p.  118,  3);  Amm.  Marceil.  14,  6,  12;  16,  5,  14;  17,  11,  1;  18, 
2,  17;  20,  3,  10;  21,  9,  8;  22,  8,  21;  22,  15,  24;  23,  5,  16;  23, 
6,  56;  24,  2,  5;  26,  5,  6;  26,  6,  19;  27,  3,  9;  30,  5,  4;  Ennod. 
Lib.  pro  synodo  76  (ed.  Hartel  p.  311,  6;  ed.  Vogel  p.  59,  30); 
Cass.  Fei.  53  (p.  138,  3  ed.  Rose);  59  (p.  148,  1);  63  (p.  155, 
20);  Anthol.  Lat.  ed.  Burm.  6,  86  (ed.  Meyer  1699;  ed.  Riese 
775;  ed.  Baehrens  II  p.  160)  v.  11,  vergl.  Sittl,  Lokale  Verschieden- 
heiten der  latein.  Sprache  p.  137. 

Public itus  wird  von  Charis.  2,  13  S.  190  (214,  1)  mit  Plaut. 
Amphitr.  1,  1,  8  (162)  und  Bacch.  2,  3,  79  (313),  Terent.  Phorm. 

5,  8,  85  (978)  und  Titin.  (com.  123)  belegt,  von  Nonius  S.  513,  1 
mit  Plaut.  Amphitr.  1,  1,  8  (162),  Caecil.  (com.  185),  zwei  Stellen 
des  Lucil.  (12,  5  ed.  L,  Müller  =  370  ed.  Lachmann  und  16,  1 
=  963)  und  Pompon.  (com.  27);  dasselbe  haben  Enn.  (Ann.  183 
ed.  Müller)  bei  Gell.  16,  10,  1  und  Nonius  S.  155,  22;  Plaut. 
Amphitr.  4,  2,  7  (1027)  und  Persa  4,  3,  40  (509);  Lucil.  (30,  121 
ed.  Müller)  bei  Nonius  S.  344,  40  nach  L.  Müllers  Vermutung,  in 
den  Hdschr.  publica,  so  auch  v.  948  ed.  Lachmann;  Gell.  7  (6), 
14,  4;  Apul.  Met.  1,  10  S.  41;  3,  16  S.  202;  6,  7  S.  394;  10,  29 
S.  733;  Flor.  9  S.  38  und  Apol.  14  S.  418;  Capitol.  Gord.  9,  3; 
Schreiben  des  Kaisers  Valeriau  bei  Treb.  Poll.  trig.  tyr.  18,  10; 
Vopisc.  Tacit.  10,  3;  Nazar.  Panegyr.  Constantino  Augusto  33 
(p.  239,  20  ed.  Baehrens);  Claud.  Mamert.  3,  18  (p.  189,  19  ed. 
Engelbrecht);  Prudent.  Perist.  14,  38;  Mart    Capell.  5,  437. 

Fugnitus  Caecil.  (com.  49)  bei  Nonius  S.  514. 

Radicitus  Plaut.  Most.  5,  1,  63  (1112),  vergl.  exradicitus 
S.  737  und  Fronto  de  orat.  4,  1,  3  (S.  156,  1),  der  auf  den  Plau- 
tinischen  Vers  anspielt;  Cato  R.  R.  50;  Varro  1,  35,  1;  Lucr.  3, 
891;  Catull.  64,  108;  64,  288;  Cic.  de  domo  13,  34;  Fin.  2,  9,  27; 
Tusc.  1,  46,  111;  Nat.  Deor.  1,  43,  121;  Prop.  3,  5,  65;  Colum. 
4,  33,  4;   6,  3,  1;   Suet.  Vesp.  5;  Plin.   N.  H.   21,  11,  36  (62); 


—     742     — 

22,  21,  29  (61);  Obsequ.  128;  Incert.  Panegyr.  Constant.  Maximo 
9  (p.  200,  7);  Pacat.  Panegyr.  44  (p.  311,  7);  Vopisc.  Prob.  19,  3; 
Avian.  Fab.  16,  1. 

Simplicttus  hat  Nonius  S.  176,  27  fälschlich  aus  Plaut.  Mercat. 

1,  1,   10  für  sim  inplicitus  angeführt. 

SoUemnitus  Liv.  Andron.  (tr.  9)  bei  Nonius  176,  in  den  Hdschr. 
wird  Lucilius  genannt. 

Stirpüus  Cic.  Tuscul.  4,  38,  83;  Ulpian.  Dig.  47,  7,  1,  2; 
47,  7,  3,  4;  Amm.  Marceil.  21,  16,  8;  Sidon.  Apoll.  1,  2,  2, 

Suhlimitus  Fronto  ad  Ver.  Imper.  2,  1  S.  128,  21;  Serv.  zu 
Verg.  Aen.  3,  624. 

Vicinüus  Cod.  Theodos.  15,  1,  4. 

Ebenso  sind  intus  und  suhtus  gebildet. 

Intus  ist  eigentlich  von  innen  her.  Der  Gebrauch  des 
"Wortes  de  loco  neben  dem  in  loco  wird  von  Pompei.  Comment. 
S.  342  (248),  Cledon.  S.  1875  (21),  (Serg.)  Explan,  in  Donat.  1 
S.  519  (510)  und  Augustin.  Regul.  S.  2009  (516)  bezeugt.    Charis. 

2,  13  S.  180  (201,  5)  citiert  evocate  intus  mihi  cocum  Cylindrum 
actutum  foras  Plaut.  Men.  1,  3,  35  (218)  und  ego  tibi  argentum 
iubebo  iam  intus  ecferri  foras  Bacch.  1,  1,  62  (95),  und  fügt 
hinzu;  in  Amphitryone  non  minus,  nämlich  intus  pateram  pro- 
ferto  foras  Amph.  2,  2,  138  (770).  So  steht  intus  ferner  Plaut. 
Asin.  3,  2,  239  (585);  Gas.  2,  5,  43;  Cist.  3,  8;  Epid.  3,  2,  44 
(380);  3,  4,  41  (477);  Baceh.  4,  6,  26  (796);  4,  9,  127  (1050); 
Most.  2,  1,  58  (408);  3,  1,  145  (675);  Mil.  2,  5,  49  (459);  4,  4, 
33  (1169);  4,  4,  60  (1197);  4,  8,  28  (1138);  4,  9,  16  (1393); 
Pseud.  2,  2,  10  (604);  4,  7,  20  (1120);  Persa  2,  4,  30;  Truc.  2, 
1,  43  (255).  Dafs  intus  dann  auch  in  loco  bedeutet,  zeigt  Charis. 
1,  15  S.  86  (111,  16)  an  den  Versen  des  Lucil.  (9,  57  M,  = 
1133  L.):  Nam  velut  intro  aliud  longe  esse  atque  intus  videmus, 
sie  (item)  apud  se  longe  alid  est,  neque  idem  valet  ad  se:  intro 
nos  vocat  ad  sese,  tenet  int(us  apud  se).  So  ist  intus  Plaut. 
Bacch.  1,  2,  32  (140);  2,  2,  49  (227);  3,  1,  12  (379);  3,  6,  39 
(568);  Poenul.  1,  3,  15  (424);  3,  6,  8  (803);  4,  2,  100  (922); 
Trin.  4,  4,  9  (1101);  Terent.  Andr.  5,  6,  \Q  (980);  5,  6,  17  (981); 
Heaut.  3,  1,  45  (454);  Phorm.  5,  1,  38  (765);  5,  6,  26  (866); 
5,  6,  36  (876);  Hec.  1,  2,  23  (98);  4,  2,  6  (582)  und  an  vielen 
anderen  Stellen.  Übereinstimmend  mit  Lucil.  erklärt  Quintil.  1, 
5,  50  sowohl  eo  intus  wie  intro  sum  für  Solöcismen.  Indessen 
ist  sequere  hac  me  intus  Terent.  Andr.  5,  6,  14  (978),  iam  duci- 
tur  intus  Ovid.  Met.  10,  457,  refractis  Palatii  foribus  ruere  intus 


—     743     — 

Tac.  Hist.  1,  35;  in  einigen  ähnlichen  Stellen,  wie  Plaut,  Capt. 
2,  2,  1  (251)  und  Gas.  5,  2,  7,  Caes.  bell.  civ.  3,  26,  5  ist  intus 
nach  den  besten  Hdschr.  in  intro  berichtigt.  —  Ein  Kompositum 
deintus  erwähnen  Cledonius  S.  1875  (21,  22)  und  Pompeius  S.  343 
(249) ;  zahlreiche  Beispiele  führt  C.  Hamp,  Die  zusammengesetzten 
Präpositionen  im  Lateinischen  in  Wölfflins  Archiv  5  p.  346  an, 
sowohl  solche  auf  die  Frage  woher?  als  auch  solche  auf  die  Frage 
wo?  Auch  für  abintus  werden  eine  Menge  von  Beispielen  aufge- 
zählt a.  a.  0.  p.  347. 

Subtus  ist  von  unten  her  in  Cancer  fistulosus  subtus  sup- 
purat  sub  carne  Cato  R.  R.  157,  3,  labris  neque  resimis  superio- 
ribus  nee  pendulis  subtus  Varro  R.  R.  2,  9,  3,  subtus  Macedones 
cuniculis  oppugnabant  Liv.  36,  25,  4;  aber  darunter  in  uti  sub- 
tus homo  ambulare  possit  Cato  R.  R.  48,  2,  indutui  alterum  quod 
subtus  Varro  L.  L.  5,  30,  131.  Bei  Lucr.  1,  1061  war  subtus 
Vermutung  von  Lambin.,  bei  demselben  6,  865  von  Marullus;  aus 
beiden  Stellen  hat  es  wieder  weichen  müssen.  —  Das  Komposi- 
tum desubtus  belegt  Hamp  a.  a.  0.  p.  360  mit  Dipl.  eccl.  sei.  42 
Patr.  87,  1412;   1413;  1414. 

An  die  Adverbia  auf  tus  schliefsen  sich  zwei  auf  cus  an, 
mordicus  und  varicus.  Für  mordicus  (vergl.  Ritschi,  Op.  2,  248) 
ist  mordicibus  Plaut.  Aulul.  2,  2,  57  (vergl.  Bücheier  in  Wölfflins 
Archiv  1  p.  105)  in  der  Anführung  bei  Nonius  S.  139  (in  den 
Hdschr.  des  Plaut,  mordicus,  der  metrische  Fehler  ist  durch  die 
Umstellung  mordicus  me  zu  heilen),  und  Capt.  3,  4,  73  in  einem 
Pal.,  Apul.  Met.  3,  26  S.  222  im  Flor.  1  (im  Bertin.  und  Bemb. 
mordicitus,  in  einem  Guelf.  und  im  Dresd.  m.  pr.  morditus,  im 
Flor.  3  und  in  den  meisten  Büchern  mordicus).  Varicus  ist  allein 
aus  Apul.  Met.  1,  13  S.  49  bekannt. 

o)  Zur  Bezeichnung  der  Richtung  auf  ein  Ziel  dienen  die  Zu- 
sammensetzungen von  Pronomina,  Adjectiva,  Adverbia  und  Prä- 
positionen mit  vorsus  und  vorsum^  woraus  später  versus  und  ver- 
sum  wurde,  und  welches  in  diesen  Bildungen  bald  vollständig  er- 
halten blieb,  bald  eine  Elision  des  ve  erfuhr,  wobei  dann  öfter 
auch  das  r  verloren  ging.     "Wir  lesen 

Adversus  und  adversum,  früher  advorsus  und  advorsum.  So 
giebt  advorsum  Nonius  S.  232  aus  Plaut.  Asin.  2,  2,  29  (232)  und 
Terent.  Adelph.  1,  1,  2  (27),  im  Bemb.  adversum;  es  ist  ferner 
Plaut.  Amphitr.  2;  2,  43  (675);  Cas.  2,  8,  27;  Menaech.  2,  3,  82 
(437);  2,  3,  90  (445);  5,  6,  29  (989);  Mercat.  1,  2,  4  (114),  in 
den  Hdschr.  adversum;   Mil.  Glor.  2,  2,  14  (169);   Most.  1,  4,  1 


—     744     — 

(313);  4,  1,  19  (876);  4,  1,  24  (880);  4,  2,  29  (938);  4,  2,  32 
(947);  Stich.  4,  2,  27  (607);  Trinum.  1,  2,  139  (176)  —  advorsua 
Plaut.  Menaech.  3,  2,  22  (487)  nach  Bothe's  Vermutung,  in  den 
älteren  Hdschr.  adüsum  sit  oder  adversum  sit,  im  Leipz.  adver- 
sum  fit;  Most.  4,  2,  17  (897);  Trinum.  3,  2,  98  (724)  —  adver- 
sum Com.  Nep.  Milt  1,  5  —  adversus  Corn.  Nep.  Pelop.  1,  3; 
Liv.  37,  13,  8;  vergl.  Plin.  See.  ed.  Rose  p.  118.  Viel  häufiger 
ist  das  Wort  in  seinen  verschiedenen  Formen  als  Präposition  mit 
dem  Accusativ  konstruiert,  vergl.  Präposit.  1. 

Aliovorsnm  Plaut.  Aulul.  2,  4,  8  (287)  —  alioversus  Lactant. 
1,  17,  1  —  aUorsum  Plaut.  Truc.  2,  4,  49  (403),  in  den  Hdschr. 
alia  maiorsum;  Cato  nach  Paul,  ex  Fest.  S.  27,  10;  Terent.  Eun. 

1,  2,  2  (82);  Flor.  2,  4,  5;  Gell.  6  (7),  15,  1;  12,  1,  22;  17,  1,  9; 
Apul.  Met.  8,  16  S.  553;  Amm.  Marcell.  14,  10,  7;  19,  1,  3;  19, 
11,  8;  21,  12,  10;  23,  5,  8;  25,  10,  3;    28,  2,  2;   30,  1,  14;  31, 

7,  6;  31,  10,  18;  Incert.  Panegyr.  Maximiano  9  (p.  155,  4);  Claud. 
Mam.  1,  18,  2  (p.  m,  1);  Boeth.  cons.  5  pr.  3  (p.  126,  13  und 
p.  127,  54)  —  aliosus  nur  Liv.  30,  38,  3  im  cod.  Bamb.,  die  Aus- 
gaben haben  alio  usquam. 

Aliquantorsum  longius  Amm.  Marcell.  22,  8,  48. 

Aliquovorsum  Plaut.  Gas.  2,  4,  18. 

Altrovorsum  Plaut.  Gas.  3,  2,  25,  im  vet.  altroversum  — 
altrorsus  Apul.  Met.  9,  28  S.  647,  im  Flor.  3  m.  pr.  alterorsus. 

Deorsum  Corp.  Inscr.  Latin.  2,  199  Z.  10;  12;  19;  22;  23 
Plaut.  Amphitr.  5,  1,  56  (1108);  Aulul.  2,  7,  5  (367);  4,  8,  8  (708) 
Rud.   1,  2,  89  (179);  Terent.  Eun.  2,  2,  47  (278)  und  Adelph.  4 

2,  34  (573);  Tubero  9,  9  bei  Gell.  7  (6),  4,  3;  Varro  R.  R.  1 
6,  3  das  erstemal;  Cic.  Fin.  1,  6,  18;  Nat.  Deor.  2,  16,  44;  Tim 
13,  48;  Lucr.  1,  362;  2,  202;  2,  205;  2,  217;  2,  221;  4,  628 
6,  335;  Gels.  2,  8;  5,  26,  31;  8,  1;  Golum.  12,  16,  4;  Senec 
Epist.  44,  3;  Tranqu.  11,  10  und  Nat.  Quaest.  6,  21,  2;  Vict 
Vitens.  1 ,  43 ;  öfter  deorsum  versum  oder  deorsum  versus  Terent 
Adelph.  4,  2,  36  (575);  Claud.  Quadrig.  fr.  85  bei  Gell.  9,  1,  1 
Varro  R.  R.   2,  7,   5    und   L.  L.   9,  49,  86;   Gels.  7,  19;    7,  20 

8,  1;  Golum.  4,  20,  3;  12,  43,  10;  Lactant.  Instit.  3,  24,  1 
Frontin.  de  contr.  1  S.  19,  26;  Hygin.  condic.  agr.  S.  114,  22 
Hygin.  limit.  constit.  S.  195,  12;  früher  las  man  auch  Cato  R.  R 
156,  4  deorsum  versus,  jetzt  schreibt  Keil  p.  99,  2  postea  ubi 
deoritum  versus  ibit  —  deorsu  Evang.  Marc.  15,  38  im  cod.  Taurin. 
—  dorsum  Corp.  Inscr.  Latin.  1,  199  Z.  9  und  20  —  deosum  Cato 
R.  R.  162,  1,  vergl.  Keil  p.  108,  18;  Varro  R.  R.  1,  6,  4  im  cod. 


—     745     — 

Polit.  und  Parisin.,  Keil  p.  135,  19  schreibt  deorsum  —  diosum 
nach  Rönsch,  Itala  und  Vulgata  p.  460  Lac.  4,  9  im  cod.  Cant.  — 
deorsus  Cic.  Fin.  1,  6,  19  im  Pal.  A,  und  so  auch  C.  F.W.  Müller; 
Nat.  Deor.  1,  25,  69;  2,  33,  84  (sursus  deorsus);  Apul.  Met.  8,  2 
S.  508;  8,  13  S.  544;  9,  40  S.  672;  Flor.  15  S.  52  und  de  deo 
Socr.  10  S.  142. 

JDextrovorsum  Plaut.  Curcul.  1,  1,  70;  Rud.  1,  2,  87  (176) 
und  2,  3,  38  (368)  —  dextroversum  Lactant.  Instit.  6,  7,  7;  (Serg.) 
Explic.  in  Donat.  p.  532,  24  —  dextrorsum  Acc.  (praet.  27)  bei 
Cic.  Divinat.  1,  22,  44;  Horat.  Sat.  2,  3,  50;  Mart.  Capell.  6, 
690  —  dextrorsus  Auct.  bell.  Afric.  75,  6;  Liv.  6,  31,  5;  26,  9, 
12;  Frontin.  Aquaed.  7  —  dextrosus  ist  bei  Plin.  N.  H.  24,  19, 
112  (172)  im  Voss. 

Exadvorsum  Plaut.  Baccb.  4,  7,  37  (835);  Terent.  Phorm. 
1,  2,  38  (88);  1,  2,  47  (97)  und  Adelph.  4,  2,  45  (584)  —  ex- 
adversum  Corn.  Nep.  Trasyb,  2,  7;  Suet.  Caes.  39  und  Tib.  33; 
Apul.  Flor.  15  S.  49;  16  S.  65;  Apol.  16  S.  425;  Amm.  Marcell. 
23,  6,  72. 

Extrorsus  ist  Caes.  bell.  Gall.  7,  23,  2  im  Paris.  1 ,  Kopenh.  1 
und  in  mehreren  anderen  Büchern  als  Var.  für  introrsus,  und 
Charis.  2,  13  S.  168  (188,  3  und  4)  führt  extrorsum  und  extror- 
sus auf;  extrorsum  liest  man  Prudent.  Cath.  9,  74  und  Gloss. 
Labb. 

Horsum  kontrahiert  aus  ho— vorsum  (d.  h.  ho  =  hoc  =  huc), 
findet  sich  Plaut.  Mil.  Glor.  2,  3,  33  (304)  nach  Caraerar.  Ver- 
besserung, in  den  Hdschr.  quam  uxor;  Rud.  1,  2,  83  (175);  Terent. 
Eun.  2,  1,  13  (219)  und  Hecyr.  3,  4,  36  (450). 

Illorsum  Cato  nach  Paul,  ex  Fest.  S.  27,  10  und  lul.  Valer. 

1,  18  (p.  28,  14  ed.  Kühler). 

lutrovorsus  Lucil.  (30,  86  ed.  L.  Müller  und  781  ed.  Baehrens, 
aber  Lachmann  getrennt  intro  vorsus)  bei  Nonius  S.  303,  17  und 
402,  6  (an  der  zweiten  Stelle  ist  in  den  Hdschr.  intravorsus)  — 
introversus  Petron.  63,  7 ;  Mart.  Capell.  6,  690,  aber  Varro  R.  R. 

2,  7,  5  ed.  Keil  getrennt  intro  versus;  intro  vers.  Corp.  Inscr. 
Latin.  5,  2915  —  introrsus  Caes.  bell.  Gall.  2,  18,  2;  7,  23,  2; 
Sallust.  bei  Serv.  zu  Verg.  Aen.  5,  203  und  5,  373;  Ovid.  Met. 
13,  538  und  Fast.  4,  845;  Liv.  25,  21,  7;  Senec.  Epist.  7,  9; 
Benef.  1,  14,  5;  Vita  beata  3,  1  und  Tranquill.  10,  5;  Tacit.  Ann. 
2,  25;  6,  33  und  Histor.  2,  81;  5,  11  —  introrursus  Corp.  Inscr. 
Lat.  6,  10242  Z.  13  scheint  ein  Versehen  für  introrsus  oder  intro- 
versus   —    introsus  Corp.  Inscr.  Latin.  5,  3082   und   Orell.  4034 


—    746    — 

Z.  16  —  introrsum  Horat.  Serm.  2,  1,  65  und  Epist.  1,  16,  45; 
Liv.  10,  33,  3;  Pers.  2,  9;  Sulpic.  Sever.  Chron.  2,  26.  5  —  in- 
trosum  Lucr.  3,  532;    Grat.  Gyn.  431    —   introssum  Varro  R.  R. 

1,  16,  6  im  Par. 

Istorsum  Terent.  Heaut.  3,  3,  27  (588)  und  Phorm.  5,  1, 
14  (741). 

Laevorsum  wird  von  Paul,  ex  Fest,  unter  laeva  S.  117,  6 
neben  sinistrorsum  gestellt;  es  ist  bei  Apul.  Flor.  2  S.  8:  Amm. 
Marceil.  14,  3,  2;  Mart.  Capell.  6,  626;  6,  665;  6,  681;  6,  690 
—  laevorsus  Amm.  Marceil.   18,  6,  15;  31,  10,  11. 

Longitrorsus  bezeugt  Paul,  ex  Fest.  S.  120. 

Pessum,  aus  pedisversum  zusammengezogen. 

Po7ie  versus  und  pone  versum  bemerkt  Charis.  2,  13  S.  191 
(214,  28)  aus  Gate  (Orat.  fr.  15  und  16  ed.  Jordan  p.  35,  10 
und  12);  es  ist  auch  Amm.  Marcell.  25,  1,   18;  25,  3,  2. 

Priorsum  Macrob.  Sat.  7,  9,  3;  7,  13,  8  —  priorsus  Giaud. 
Mamert.  1,  18  (p.  67,  10). 

Prorsus  wird   von   Fest,   unter   prorsus   S.  234   durch  porro 
vorsus,  prorsum  desgleichen  von  Donat.  zu  Terent.  Eun.  2,  3,  14 
durch  porro  versum  id  est  ante  versum  erklärt.    Es  ist  aus  pro- 
versum  synkopiert,   wie   rursum  aus   reversum.     So  ist  in   rein 
örtlicher  Bedeutung  provorsus  Plaut.  Pseud.  4,  1,  45  (955 
ed.  Lorenz)  und  prorsus  Terent.   Ad.  4,  2,  11   (550) ;    Lucil.  (924 
ed.  Lachmann)  bei  Nonius  S.  303,  1 7  und  402,  6  (ed.  Müller  30 
87  prosus) ;  Varro  Sat.  Men.  28  bei  Nonius  S.  384,  35 ;  Cic.  Att 
14,  20,   4;   Gell.  16,  19,  17    und    Apul.   de   deo  Soor.  3  S.  123 
prorsum  Plaut.  Cist.  4,  3,  32  (426);  Mil.  Glor.  4,  4,  56  (1193) 
Persa  4,  5,  5  (677)  im  decurt.  und  Vat,  im  vet.  und  Leipz.  pror- 
sus: Terent.  Hec.  3,  1,  35  (315)  —  bei ^e  Formen  für  durchaus 
prorsus  Plaut.  Asin.   1,  3,  83  (236);   4,  1,  3  (748):    Aulul.  2,  8 
27  (397);   Cato   bei   Festus  unter  prorsus   S.  234;    Terent.    Andr 

2,  2,  34  (371);  2,  6,  4  (435):  3,  2,  30  (510);  5,  8,  52  (1082) 
Heaut.  1,  1,  88  (140);  Hecyr.  3,  4,  30  (444);  Adelph.  3,  2,  26 
(324);  4,  7,  44  (762);  5,  9,  33  (990);  Incert.  fab.  59  (ed.  Ribb. 
II  p.  121)  bei  Charis.  4  S.  253  (286,  2);  Gic.  de  orat.  2,  14,  61 
(im  Lag.  6  prorsum);  Ep.  Farn.  4,  10,  2;  6,  20,  2  und  Ep.  Att. 
4,  12;  13,  45,  1;  16,  1,  5;  16,  15,  2;  Tuscul.  1,  5,  9;  2,  5,  14: 
2,  27,  67  und  sonst  öfter;  Sallust.  Catil.  15,  5:  23,  2;  25,  5  und 
lug.  30,  3:  66,  1 ;  76,  4  —  prorsum  Plaut.  Curcul.  5,  3,  3  (681); 
Epid.  4,  2,  12  (582)  nach  Nonius  S.  102,  33,  Götz  schreibt  pro- 
sus;  aus  Plautus   in   Gaeco   vel   in   praedonibus   und  Gato   in   L. 


—     747     — 

Furium  (ed.  Jordan  p.  49,  5)  führt  Charis.  2,  13  S.  189  (211,  32 
und  212,  1)  prorsum  an;  Terent.  Eun.  2,  2,  23  (254);  2,  3,  41 
(332);  Heaut.  4,  5,  28  (776);  5,  1,  21  (894);  Phorm.  5,  8,  87 
(980)  und  Adelph.  5,  3,  58  (844);  Lucr.  3,  273;  Gell.  17,  3,  3. 
—  Synkopierte  Formen  sind  prosum  Plaut.  Pers.  4,  3,  8  (477) 
im  decurt.  und  Vat. ;  Stich.  5,  4,  38  (718)  nach  Ritschis  Ver- 
besserung, in  den  Hdschr.  prosumo  bibere  und  pro  summo  bibere 
für  prosum  ebibere;  Trinum  5,  2,  6  (1130)  nach  wahrscheinlicher 
Verbesserung,  in  den  Hdschr.  prosumpserit  für  prosum  perit; 
Afran.  (com.  93)  bei  Festus  S.  277 ;  Cic.  Legg.  3,  20,  49  nach 
Halm;  im  Leid.  A.  procum,  C.  F.  W.  Müller  prorsum;  Lucr.  3, 
45  (vergl.  Lachmann  z.  d.  St.)  im  quadr.  und  3,  512  im  oblong, 
m.  pr.;  M.  Caesar  an  Fronto  4,  5  (p.  68,  22);  Gell.  9,  4,  6  — 
prossum  Plaut.  Cist.  4,  2,  32  im  vet.  —  prosus  Plaut.  Epid.  582, 
vergl.  oben  prorsum;  Most.  1,  3,  149  (307)  im  vet.  m.  pr.,  decurt. 
und  Vat.,  der  Vers  ist  von  Langen  Beitr.  251  für  unecht  erklärt; 
Trinum.  3,  3,  2  (730)  im  vet.;  Terent.  Hecyr.  4,  4,  51  (673)  im 
Bemb.,  die  Herausgeber  prorsus;  Lucil.  (30,  87  ed.  L.  Müller)  bei 
Nonius  S.  303,  17  im  Leid.  1  m.  pr.,  vergl.  oben;  Cic.  Ep.  Fam. 
13,  13  im  Med.;  Divinat.  2,  48,  100  im  Wien.  m.  pr.  und  Leid.  A; 
2,  71,  147  in  Leid.  A;  Legg.  2,  2,  5  in  den  Leid.  AB  m.  pr.; 
2,  5,  12;  2,  7,  17  und  2,  10,  23  im  Leid.  A  m.  pr.;  2,  18,  45 
im  Leid.  A  und  Heins,  und  3,  II,  26  im  Leid.  A  m.  pr.  und 
Leid.  B,  an  dieser  Stelle  schreibt  Halm  prosus,  C.  F.  W.  Müller 
(praef.  XXXVHI;  406,  25)  prorsus;  Fronto  ad  M.  Caes.  1,  5 
(p.  11,  22);   2,  16  (p.  38,  9);   4,  3  (p.  65,  7);    4,  12  (p.  73,  19); 

4,  13  (p.  76,  10);  Epist.  ad  Ver.  Imper.  1,  1  (p.  115,  1);  Epist. 
ad  amic.  1,  5  (p.  178,  4);  de  hello  Parth.  7  (p.  219,  3);  Gell. 
2,  8,  7;  4,  13,  4;  10,  3,  10;  14,  6,  5;  20,  5,  8;  20,  5,  10  — 
prossus  Cic.  Tuscul.  1,  6,   11   im  Gud. 

Quaquaversus  und  quaquaversum  gebrauchen  Apul.  Met.  4,  6 

5.  247;  Augustin.  Civ.  Dei  2,  6  (1  p.  60,  11);  3,  27  (1  p.  139,  17); 

8,  4  (I  p.  325,  4);  18,  22  (H  p.  284,  22);  18,  46  (H  p.  329,  13); 
19,  12  (II  p.  376,  21);  22,  8  (H  p.  579,  26);  22,  11  (II  p.  587,  2); 
22,  29  (II  p.  629,  22)  und  Confess.  7,    1,  2;   Sidon.  Apoll.  Epist. 

9,  3;  aber  bei  Cic.  Phil.  9,  7,  16  sind  quaquaversus  im  Vat.  m. 
sec,  Bamb.  und  Gud.,  und  quaque  versus  im  Bern.  m.  sec.  falsche 
Lesarten  für  quoquo  versus. 

Quorsum  Plaut.  Poenul.  3,  3,  71  (684);  Terent.  Andr.  1,  1, 
100  (127);  1,  2,  5  (176);  1,  5,  29  (264);  2,  2,  24  (361);  Eun. 
1,  2,  75  (155);  2,  3,   14  (305);  Cic.  de  orat.  3,  24,  91;  pro  Rose. 


—     748     — 

Com.  15,  43;  Phil.  7,  9,  26  (im  Bern,  und  Teg.  quorsus);  Ep. 
Att.  3,  24,  1;  Lael.  12,  42;  Legg.  1,  1,  4  —  quorsus  Cic.  Brut. 
85,  293;  Ep.  Att.  2,  21,  1;  15,  29,  2  (im  Med.  cursus)  und  16, 
15,  4;  Tusc.  1,  25,  60;  Cato  mai.  5,  13;  12,  42;  Off.  3,  16,  68; 
Legg.  1,  7,  22;  1,  24,  62  (im  Heins,  corsus);  Senec.  Epist.  94, 
42  im  Bamb.  und  Guelf.  G  und  101,  8  —  quoquovorsum  Cato 
R,  R.  22,  4  und  46,  2  —  quoquoversum  Cato  R.  R.  15,  1;  Varro 
R.  R.  1,  10,  1  —  quoquoversus  Cic.  Phil.  9,  7,  16;  9,  7,  17; 
Colum.  5,  1,  5;  5,  2,  1;  5,  2,  5;  5,  2,  10;  5,  3,  6;  5,  5,  2; 
5,  6,  10;  5,  11,  13;  5,  12,  4;  8,  3,  2;  8,  14,  1;  11,  2,  28;  11, 
2,  86  und  arb.  3,  5;  4,  3;  4,  4;  7,  27;  27,  2  —  quoquoversu 
I.  Neap.  3642;  6572  —  quoquovers.  Or.  4560  und  Grut,  801,  12; 
dafür  quoqueversus  Corp.  Inscr.  Latin.  1,  577  Col.  1  Z.  19  und 
Col.  2  Z.  2.  7,  und  Cenotaph.  Pis.  Taf.  1  Z.  27 ;  Caes.  bell.  Gall. 
7,  4,  5  im  Par.  1,  Voss.  1  und  Egm,;  7,  14,  5  im  Par.  1  und 
in  anderen  Büchern;  bell.  civ.  1,  36,  2  im  Leid.  1;  Colum.  2, 
5,  1  und  arb.  4,  3  das  erstemal  im  cod.  Polit.  —  quoqueversum 
Caes.  bell.  Gall.  3,  23,  2  im  Bong.  1,  Par.  1,  Egm.  und  Bresl.  1 
—  quoqnorsum  Solin.  38,  11  im  Heidelb.,  Bern.,  Leid,  und  Guelf., 
und  im  Par.  P  m.  pr.  (sonst  quoquovorsum,  quoquoversum  und 
quoqueversus).  In  den  neuesten  Ausgaben  werden  die  angeführ- 
ten vielfach  getrennt  geschrieben.  —  Quosum  oder  quossum  haec 
tendant  wird  Plaut.  Pseud.  1,  2,  81  (217)  geschrieben,  im  Ambr. 
quos*,  im  vet. ,  decurt.  und  Vat.  quose,  Lorenz  schreibt  quo  se 
haec  tendant;  quossum  Terent.  Andr.  1,  2,  5  (176)  bei  Diom.  1 
S.  384  (389,  17)  im  Paris.  A,  im  Paris.  B  aber  und  in  den  Hdschr. 
des  Terent.  quorsum. 

Retrovorsum  Plaut.  Cas.  2,  8,  7  bei  Nonius  S.  145,  14,  in 
den  Hdschr.  des  Plautus  recessim  —  retroversum  Lactant.  Instit. 

1,  16,  14  und  Macrob.  Sat.  1,  16,  40  —  retroversus  Petron.  44, 
12,  häufiger  retrorsum  und  retrorsus.  Dafs  aber  retrosum  ge- 
sprochen wurde,  lehrt  Vel.  Long,  S.  2237  (79,  6),  und  von  dem 
Adjektiv  retrorsus  bildet  Tertull.  Apol.  19  den  Komparativ  re- 
trosior. 

Kursus  in  örtlicher  Bedeutung  Enn.  (Fab.  325)  bei 
Nonius  S.  165,  11  und  384,  33,  in  der  letzteren  Stelle  auch  Varro 
(Sat.  Menipp.  28) ;  Plaut.  Poen.  Prol.  79 ;  Caes.  bell.  Gall.  6,  3,  3 ; 
Lucr.  2,  957;  5,  86;  6,  62;  6,  871  —  rursum  Plaut.  Mil.  Glor. 
4,  4,  15  (1151);  Terent.  Eun.  4,  2,  6  (634);  Hec.  3,  1,  35  (315); 
Caes.  bell.  Gall.  4,  4,  5;    Lucr.  1,  57;    1,  215;    1,  725;    1,  764; 

2,  1001  —  rursum  vorsum  Plaut.  Amph.  5,   1,  60  (1112)  und  Epid. 


—    749     — 

2,  2,  63  (248);  und  für  wiederum  rursus  Plaut.  Gas.  Prol.  33; 
Pseud.  3,  2,  82  (871)  im  Ambr.;  Cic.  de  orat.  1,  24,  110  im 
Guelf.  3  und  in  mehreren  Lag.,  darunter  im  4.  13.  36;  Brut.  12 
47;   pro  Mur.  7,  15;   Tusc.   4,   31,   65;   Off.  2,   6,  20  und  Rep 

2,  4,  9;  Caes.  bell.  Gall.  1,  25,  6;  2,  24,  1;  3,  12,  1;  3,  12,  4 
5,  8,  3;  5,  44,  13;  7,  47,  7;  7,  51,  2;  7,  88,  2  und  bell.  civ.  1 
45,  3;  1,  83,  2;  2,  3,  3;  2,  4,  5;  2,  9,  6;  Lucr.  1,  557;  5,  250 
Catull.  22,  11;  67,  5;   68,  82;    Sallust.  Cat.  53,  5;    Verg.  Georg 

3,  138  und  Aen.  2,  401;  2,  655;  Horat.  Carm.  2,  7,  15;  4,  1,  2 
Epod.  16,  10;  Serm.  1,  3,  28;  1,  3,  75;  2,  7,  91  und  Epist.  1, 
2,  17;  1,  7,  30  —  ricrsum  Plaut.  Amph.  3,  2,  58  (939);  3,  2,  59 
(940);  Gas.  2,  6,  55;  Gist.  4,  2,  88;  Men.  4,  2,  61  (613),  im  vet. 
und  Vat.  m.  pr.  und  im  decurt.  rurum ;  Merc.  2,  3,  15  (349); 
Terent.  Eun.  1,  1,    16  (61);  2,  2,  20  (251);  4,  4,  39  (707);  Heaut. 

4,  5,  8  (751);  Phorm.  5,  8,  29  (922);  5,  8,  57  (950);  Hec.  3,  1, 
11  (291);  Cic.  Ein.  5,  7,  19  im  Pal.  B;  Tusc.  1,  17,  40;  1,  20, 
45;   Lael.   16,   59   (im  Gud.  rursus);    Off.  2,   1,  2;   Lucr.   1,  308; 

1,  660;  2,  481;  3,  121;  3,  848;  3,  942;  4,  334;  5,  778;  6,  48; 
Catull.  63,  47 ;  Horat.  Serm.  2,  3,  268  —  rusum  Plaut.  Mil.  Glor. 

2,  6,  45  (525)  im  Vat.;  2,  6,  109  (592)  im  Ambr.;  3,  1,  108 
(701)  im  decurt.  und  Vat.,  und  3,  1,  178  (773)  nach  Ritschis 
Verbesserung  (im  decurt.  rufum);  Merc.  1,  1,  68;  2,  2,  25  (296; 
Götz  rursum);  Trucul.  1,  2,  15  (Hl)  im  vet.;  Curcul.  5,  2, 
5  (603),  in  den  Hdschr.  risum;  Persa  5,  2,  29  nach  Ritschis 
Verbesserung  (in  den  Hdschr.  tu  sum) ;  Lucr.  3,  999  und  4,  307 
(333)  im  quadr.  und  oblong.;  Catull.  63,  47;  Verg.  Eclog.  10,  62 
im  Med.  m.  pr.  (drusum);  Fronto  ad  amic.  2,  3;  M.  Caesar  an 
Fronto  5,  41;  Vel.  Long.  S.  2237  (79,  6)  —  russum  Plaut.  Bacch. 
1,  2,  38  (146),  in  den  Hdschr.  iturus  sum,  d.  i.  i  [tu]  russum, 
Götz  schreibt  i  cursim,  Leo:  i  tu  horsum  deorsum;  Trin.  1,  2,  145 
(182)  im  vet.,  decurt.  und  Vat.  —  rusus  1.  Neap.  4496;  Plaut. 
Poenul.  5,  2,  40  (1000)  im  vet.,  Ritschi  Opusc.  2  p.  260  schreibt 
rursum,   Götz  und   Löwe  rursus;   Naev.   (com.  89)   bei   Charis.   2 

5,  193  (217,  1  vergl.  Keil);  Cic.  Ep.  Fam.  10,  5,  2  im  Med.  m. 
pr.  und  Divin.  2,  49,  101  im  Leid.  A  und  V^i^ien. ;  Cael.  bei  Cic. 
Ep.  Fam.  8,  8,  3;  Dolab.  daselbst  9,  9,  3  und  D.  Brut.  11,  10, 
4  im  Med.;  Plane.  10,  15,  4  in  demselben  m.  pr. ;  Lucr.  5,  747 
im  quadr.  und  oblong.;  Verg.  Georg.  2,  232  im  Pal.  und  3,  335 
mit  übergeschriebenem  r  das  erstemal  im  Med.,  das  zweitemal 
in  den  sched.  Vat.;  Aen.  3,  31;  3,  143  in  den  sched.  Vat.  m.  pr. ; 
5,   92    im    Bern,   c  m.  pr. ;   7,    491    in    den   sched.  Veron.   rescr. 


—     750    — 

(80  viel  zu  erkennen  ist);  Plin.  N.  H.  24,  16,  95  (152);  26,  5,  12  (24) 
und  28,  7,  23  (82)  im  Voss.,  an  allen  drei  Stellen  hat  Detlefsen 
rursus;  Fronto  de  orat.  S.  155,  11  Nab.  (4,  1,  1)  m.  pr. ;  Claud. 
orat.  bei  Gruter  inscr.  502,  Col.  1,  33  (Gruter  noch  rursus);  und 
diese  Schreibung  scheinen  auch  diejenigen  gebilligt  zu  haben, 
welche,  wie  Augustin.  Civ.  Dei  7,  23  (I  p.  303,  20)  sagt,  die  gött- 
liche Verehrung  des  Rusor  daraus  erklärten,  quod  rursus  cuncta 
eodem  revolvuntur.  Vergl.  Ritschi  Proleg.  zu  Plaut.  Trin.  S.  104, 
Opusc.  2,  259;  2,  544;  2,  715,  Lachmann  zu  Lucr.  3,  44  und 
Corssen  Ausspr.   1,  254. 

Simstroversus  Lactant.  Instit,  3,  6,  4  —  sinistrorsus  Caes. 
bell.  Gall.  6,  25,  3;  Suet.  Galba  4;  Frontin.  Aquaed.  5;  Cael. 
Aurel.  5,  10,  99;  Paul,  ex  Fest.  117,  7  —  sinistrorsum  Horat. 
Epod.  9,  20  und  Sermon.  2,  3,  50  —  sinistrosus  Frontin.  Aquaed. 
14  und  Inscr.  Neap.  6831. 

Seorsus  Plaut.  Rud.  5,  2,  27  (1314);  Cato  R.  R.  115,  2  im 
cod.  Polit;  Afran.  (com.  85)  bei  Charis.  2,  13  S.  195  (219,  22); 
Cael.  bei  Cic.  Ep.  Farn.  8,  9,  3  im  Med.;  Lucr.  4,  494;  5,  448; 
Liv.  9,  42,  8   im  Par.,  Med.  und  Leid.   1    (402,  im  vet.  sorsum); 

—  seorsum  Plaut.  Epid.  3,  3,  21;  Gell.  2,  12,  4;  2,  23,  22;  6, 
3,  6;  10,  15,  26;  10,  20,  5;  20,  5,  6;  Cato  (ed.  Jordan  p.  85, 
12)  bei  Charis.  2  S.  195  (219,  19);  Tereut.  Ad.  5,  9,  14  (971); 
Cornific.  3,  4,  7;  Lucr.  2,  473;  3,  286;  3,  551;  3,  564;  3,  637; 
3,  660;  3,  796;  4,  489;  4,  491;  4,  492;  4,  495;  5,  140;  5,  447; 
Sallust.  lug.  70,  2;  Liv.  22,  52,  2  im  Put.  Beide  Formen  werden 
von  den  Dichtern  gewöhnlich  zweisilbig  gebraucht,  doch  nicht 
Lucr.  3,  551  und  4,  491;  auch  ist  die  Schreibung  so7\mm  Plaut. 
Asin.  2,  2,  95  (362)  und  Capt.  .3,  5,  52  (710);  Lucr.  2,  684;  3, 
629;  3,  630  und  Priap.  85,  17;  auch  an  anderen  Stellen  wechselt 
es  mit  seorsum,  so  z.  B.  in  denen  des  Lucr.,  vergl.  Lachmann  zu 
2,  1061. 

Sursum  ist  bei  Plaut.  Mil.  Glor.  4,  4,  14  (1150);  Terent.  Eun. 
2,  2,  47  (277)  und  Ad.  4,  2,  35  (574),  vergl.  die  Anm.  von  Spengel 
und  Dziatzko,  der  in  seiner  Textausgabe  sursus  geschrieben  hat 
Tubero  bei  Gell.  6  (7),  4,  3;  Varro  R.  R.   1,  6,  3    das  erstemal 
Cic.  Nat.  Deor.  2,  56,   141;  Lucr.  1,  1058;  2,  186;  2,  189;  2,  204 
Seu.   Epist.  44,  3;   Tranq.   11,   10   und   Nat.  quaest.  6,  21,  2   — 
.sursus  Cic.  Nat.  Deor.  2,  33,  84    —    sursus  versus  Lucr.  2,   188 

—  sursum  vorsum  Corp.  Inscr.  Latin.  1,  199  Z.  15  (Z.  14  sur- 
suorsum)  und  Cato  R.  R.  33,  1  —  sursum  cersum  oder  sursum 
versus  Varro  L.  L.  5,  27,   127;  Cic.  Orat.  39,  135  und  Orat.  partit. 


-     751     - 

7,  24;  Geis.  4,  1;  7,  19;  8,  10,  1:  Colum.  3,  18,  2;  Amm.  Marcell. 
17,  1,  4;  Lactant.  Instit.  3,  24,  1;  7,  21,  4;  Macrob.  Sat.  1,  23, 
19.  —  Siisum  vel  sursum  stellt  Prise.  1,  8,  44  S.  509  (I  34,  11) 
und  in  dem  Excerpt  bei  Cassiod.  de  orthogr.  S.  2319  (208,  20) 
zusammen,  um  daraus  die  Komposita  suscipio,  sustuli,  suspicor, 
suspicio  zu  erklären;  und  sustuii  ist  Corp.  Inscr.  Latin.  1,  199 
Z.  7;  8:  15  und  siisovorsum  Z.  7  {sursutn  &her  Z.  10;  16;  17;  18; 
20;  21;  sursumvorsum  Z.  15;  sursuorsum  Z.  14).  Susum  ist  fer- 
ner Inscr.  Orell.  111;  Naev.  bell.  Puuic.  (v.  23  ed.  L.  Müller)  bei 
Nonius  S.  116,  31;  Plaut.  Amphitr.  3,  4,  25  (1008);  Cistell.  2,  3, 
78;  Cato  R.  R.  61,  1  im  cod.  Polit.  und  157,  15;  Varro  R.  R. 
1,  6,  3;  1,  6,  4  im  cod.  Polit.  und  L.  L.  5,  33,  161  im  Flor., 
Kopenh.  und  Paris,  a;  Plin.  N.  H.  24,  18,  103  (168)  im  Voss.; 
Vitruv.  9,  8  (9),  2;  9,  8  (9),  4;  Petron.  77,  4;  Cyprian.  ad  Demetr. 
16;  Augustin.  Serm.  19,  2  ed.  Mai;  Tract.  8,  2;  10,  5;  Lactant. 
de  mort.  pers.  19,  4;  Commodian.  Instr.  2,  27,  5;  2,  35,  14; 
Macrob.  Somn.  Scip.  2,  5,  25;  2,  7,  5,  vergl.  Rönsch,  Itala  und 
Vulgata  S.  460,  461,  der  eine  Reihe  von  Stellen  für  susum  aus 
der  Itala  anführt  —  sxisumvorsum  oder  susumverswn  Plaut.  Capt. 
3,  4,  123  (656);  Cato  R.  R.  32,  1  und  Varro  1,  31,  5  im  cod. 
Polit.;  Vitruv.  10,  3  (8),  4;  Paul.  Dig.  22,  3,  28;  24,  2,  9;  38, 
10,  10,  9;  38,  10,  10,  12  —  susiis  versus  Varro  L.  L.  5,  32, 
158  —  susum  versus  daselbst  9,  39.  65. 

Ultro  citroque  versus  Amm.  Marcell.  30,  3,  5  —  ultrorsum 
Itiner.  Alex.  27  (64). 

Utroque  vorsum  Plaut.  Capt.  2,  3,  8  (368)  —  ufroqueversum 
Gell.  5,  12,  10;  9,  12,  13;  9,  12,  20  —  utroqueversus  Gell.  12, 
9,  2;  15,  3,  1. 

p)  Verbale  Zusammensetzungen  sind  ilicet  (ire  licet),  vergl. 
P.  Mohr,  Zu  Apollinaris  Sidonius  1886  p.  10  —  scilicet  (scire 
licet),  vergl.  J.  H.  Schmalz,  Antibarb.  von  Krebs  II  p.  494  — 
videlicet  (videre  licet),  vergl.  ebendaselbst  II  p.  670  —  dumtaxat 
(dum  taxat),  vergl.  ebendaselbst  I  p.  436,  Wölfflin  im  Archiv  4 
p.  325. 

16.  Einige  Adverbia  sind  von  einzelnen  Schrift- 
stellern als  Adjectiva  gebraucht.  Ex  penitis  faucibus 
Plaut.  Asin,  1,  1,  28  (42):  pectore  penitissimo  Plaut.  Cistell.  1, 
1,  65;  ex  Arabia  penitissima  Plaut.  Persa  4,  3,  53  und  ex  bar- 
baria  penitissima  daselbst  4,  3,  71;  interioris  partis  domus  posti- 
cae,  ut  ait  Plautus,  penitissimae  Varro  (Sat.  Menipp.  522)  bei 
Nonius   S.  217,    16;   Scythas  penitissimos   Gell.    9,   4,   6;   penita 


-     752    — 

scaturrigine  Apul.  Met.  6,  13  S.  405;  penita  mente  11,  6  S.  766; 
in  ipsis  penitissimis  mentibus  de  deo  Socrat.  16  S.  156  und  in 
penitiorem  partem  domus  Apul.  in  I  Hermagorae  bei  Prise,  3, 
1,  4  S.  599  (I  p.  85,  15);  penitis  lumbis  Samon.  452;  sunt  om- 
nium  penitissimi  Amm.  Marcell.  22,  8,  31;  penitissimis  sensibus 
Hieronym.  in  Tit.  3,  9;  in  penitissima  parte  Persidos  23,  6,  73 
und  penitissima  gestorum  memoria  29,  1,  24;  penitis  in  oris  Auson. 
Epigr.  4,  1 ;  penitissimas  paludes  Sidon.  Apoll.  Carm.  23,  245  und 
febris  sitisque  penitissimum  cordis  secretum  depopulabantur  Epist. 

1,  5,  8;  de  Graecorum  penitissimis  litteris  Macrob.  Sat.  5,  19,  16 
und  a  penitissima  Graecorum  doctrina  5,  22,  15;  mundi  penita 
Mart.  Capell.  1,9;  in  eins  penita  6,  600  und  in  penita  telluris 
6,  640;  ingressus  aulae  penita  lul.  Valer.  1,  1  (p.  1,  11);  telluris 
huius  penita  contremiscere  1,  31,  v.  32  (p.  42,  19);  in  penita 
perducit  3,  38  (p.  146,  5)  und  ingressus  sacri  loci  penita  3,  43 
(p.  150,  24).  Vergl.  Prise.  3,  4,  24  S.  608  (I  p.  99,  14).  Nach 
diesem  Adjektiv  penitus  hat  Catull.  61,  178  (171)  ein  neues  Adverb. 
penite  gebildet,  Sidon.  Apoll.  4,  9,  1  und  8,  3,  3  davon  einen 
Superlativ  penitissime. 

Von  abunde  ist   das  Adjektiv   ahundus   gebildet,    so  Gell.    1, 

2,  2  lavacris  nitidis  et  abundis  et  collucentibus  und  Paul.  Nolan. 
in  Nat.   13,  754  fluxit  abunda  tuis  aqua  potibus  atque  lavacris. 

Nach  dem  Adverb,  impune  ist  impunem  Apul.  Met.  3,  6  S.  183; 
impunes  Imp.  Marcian.  Cod.  9,  39,  2  §  2;  imjmnis  Orest.  trag.  949, 
aber  Solin.  27,  16  ist  inmunis  (im  Leid.),  nicht  inpunis  (im  St. 
Gall.  und  Angelom.),  die  richtige  Lesart. 

Deincipiti  die  hat  Apul.  Flor.  16  S.  64,  und  Paul,  ex  Fest. 
S.  71  sagt:  Deinceps,  qui  deinde  coepit,  ut  princeps,  qui  primum 
coepit;  und  S.  75:  Deincipem  antiqui  dicebant  proximo  quemque 
captum,  ut  principem  primum  captum. 

Equi  mordici  distraxerunt  Hygin.  Fab.  273. 

Perdius  in  der  Verbindung  mit  pernox,  so  stare  solitus  So- 
crates  dicitur  pertinaci  statu  perdius  atque  pernox  a  summo  lucis 
ortu  ad  solem  alterum  orientem  Gell.  2,  1,  2;  et  perdia  et  per- 
nox nee  inter  amplexus  coniugales  desinis  cruciatum  Apul.  Met. 
5,  6  S.  329;  perdia  pernoxque  sacris  namque  operata  chartis  Mart. 
Capell.  2,  124;  quivis  in  hac  natione  pernox  et  perdius  emit  et 
vendit  Amm.  Marcell.  31,  2,  6;  actus  quos  pernox  et  perdius  tibi 
curae  habes  Symmach.  Epist.   1,  53. 

Retrorsus  haben  Plin.  26,  9,  60  (93)  atque  ita  retrorsa  manu 
ter  dicat  totiensque   despuant   ambo  und  Apul.  Met.  2,  6  S.  101 


—    753    — 

(loiiiquc  sacpc  retror.sa  respiciens  substitit.  Einen  Komparativ  ge- 
braucht Tertull.  Apol.   19. 

Seor.sus  finden  wir  Cato  (Fragm.  orat.  5,  2  ed.  Jordan  p.  39,  3) 
bei  Fest.  S.  201,  26  luaiores  seorsum  atque  diversum  pretium  para- 
vere;  Terent.  Maur.  87  haec  reddere  vocein  quoniam  volent  seorsa; 
698  sed  duae  fient  seorsae  syllabae  per  se  breves;  990  nee  dabit 
per  se  seorsatn ;  2539  quia  quae  potui  videor  tractasse  seorsa ; 
Auson.  Edyll.  17,  5  (ed.  Peiper  p.  91  =  Anthol.  Lat.  ed.  Riese 
645,  5)  saepe  seorsis  obsistuut  studiis. 

17.  Die  Adverbia  auf  a  und  o,  und  von  denen  auf  e  die- 
jenigen, welche  zu  Adjectiva  auf  us  a  um,  er  ra  rum  oder  er  era 
erum  gehören,  haben  die  letzte  Silbe  gewöhnlich  lang.     Doch  ist 

Contra  Enn.  (P'ab.  444  ed.  L.  Müller)  bei  Varro  L.  L.  7,  2, 
12  und  bei  IServ.  zu  Verg.  Aen.  8,  361  (vergl.  Ritschi  Opusc.  4 
p.  109);  Manil.  2,  253;  Auson.  Domino  meo  et  omnium  Theodosio 
Augusto  V.  16  (ed.  Peiper  p.  4),  vergl.  Georges,  Lat.  Lexikon  I 
p.  1524. 

Frustra  mufs,  wie  es  in  der  Einleitung  des  Plautus  von  Brix- 
Niemeyer  p.  19  heilst,  obwohl  sonst  einen  Spondeus  bildend,  doch 
bei  Plautus  auf  Grund  von  sechs  allem  Anschein  nach  unverdor- 
benen Stellen  als  Trochäus  aufgefafst  werden :  frusträ  sis  am  Ende 
eines  jamb.  Senars  Pers.  1,  3,  60  (140),  Rud.  4,  7,  29  (1255),  am 
Ende  eines  troch.  Septenars  Capt.  4,  2,  74  (854),  Menaech.  4,  3, 
18  (692),  Rud.  4,  3,  30  (969)  [Trucul.  4,  2,  41  (754)J,  vor  der 
Diärese  eines  jamb.  Septenars  Merc.  3,  1,  30  (528).  In  den  übri- 
gen Plautinischen  und  in  sämtlichen  Terenzischen  Versen  steht 
frustra  in  der  Elision  oder  in  solchen  Versstellen,  die  für  die 
Kürze  keinen  Beweis  abgeben,  nirgends  aber  findet  sich  bei  den 
Komikern  eine  Stelle,  welche  für  die  Länge  der  auslautenden 
Silbe  spräche.  Aufserdem  auch  Auson.  Tetrasticha  v.  15  (ed. 
Peiper  p.  188)  frustra  dehinc  solo  Caprearum  clausus  in  antro. 

Itä  ist  gewöhnlich,  doch  führt  C.  F  W.  Müller  Plaut.  Prosod. 
S.  14  für  itä  an  Plaut.  Amphitr.  2,  2,  3  (634);  5,  1,  25  (1078); 
5,   1,  29  (1081);  Asin.   1,   1,  3  (18);  AuluL  1,  1,  30  (69);  Captiv. 

1,  1,  25  (93);  2,  3,  12  (372);  Curcul.  5,  2,  67  (667);  Casin.  2, 
5,  35;  Mosteil.  2,  1,  42  (389);  Mil.  Glor.  4,  2,  56  (1047);  Mercat. 
4,  4,  22  (762);  Poenul.  3,   1,  63  (566);  5,  4,  88  (1258);  Trinum. 

2,  4,  46  (447)  nach  dem  Ambros. :  Trucul.  2,  2,  21  (276)  und 
Terent.  Phorm.  3,  3,  9  (542),  welchen  Stellen  er  freilich  selbst 
geringe  Beweiskraft  zugesteht.  Vergl.  Prise.  15,  2,  8  S.  1007  (II 
p.  65,  21). 

Neue-Wagener,  Lat.  Formenlehre.     II.     3.    Aufl.  48 


—     754    — 

Cito  wie  Plaut.  Mil.  Glor.  2,  2,  101  (257);  Terent.  Adelph. 
3,  3,  89  (443);  Horat.  Ars  poet.  335;  TibuU.  1,  4,  28;  1,  4,  29; 

1,  4,  30;  Prop.  1,  5,  26;  2,  9,  35;  3  (2),  20,  36;  3  (2),  24,  22; 
Ovid.  Heroid.  3,  7;  3,  42;  5,  98;  12,  92;  18,  77;  Ars  am.  2, 
694;  3,  685;  Remed.  am.  97;  Met.  9,  587;  Fast.  6,  773  und 
Trist.  3,  3,  30;  5,  6,  4;  luvenal.  1,  34;  9,  146;  11,  13;  14,  27; 
14,  177;  Mart.  1,  31,  8;  1,  116,  3;  1,  117,  12;  2,  6,  4  u.  a. 
vergl.  Friedländer,  Wörterverzeichnis  zu  Martial  II  p.  401. 

Idcircö  Prudent.  Hamart.  10  non  idcirco  duos  retinent  cae- 
lestia  reges. 

lUcö  Auson.  Epigr.  80  (73),  6  (ed.  Peiper  p.  342)  Ilico  nam 
Marco  sex  pericre  dies  und  Edyll.  14,  42  (p.  411  =  Anthol.  Lat. 
646  ed.  Riese)  ostentata  oculis  ilico  dona  rapis. 

Gewöhnlich  modö^  aber  modo  Plaut.  Asin.  Prol.  5;   Aulul.  2, 

2,  62  (239);  Pseud.  2,  3,  23  (689)  und  Poenul.  1,  2,  7  (216),  an 
letzter  Stelle  schreiben  Götz  und  Löwe  nach  Bergks  Vorschlag 
domo  für  das  handschriltliche  modo;  Terent.  Andr.  4,  1,  6  (630); 
Lucil.  (13,  15  ed.  L.  Müller  =  385  ed.  Lachmann)  bei  Nonius 
S.  519,  12;  (27,  34  =  621)  bei  Nonius  S.  21,  4  und  200,  18; 
Cicer.  Nat.  Deor.  2,  42,  107;  Lucr.  2,  941;  2,  1135;  4,  1181; 
Senec.  Octavia  278,  vergl.  Lachmann  zu  Lucr.  2,  1185  —  post- 
modö  CatuU.  30,  10  (12);  Horat.  Carm.  1,  28,  31;  Tibull.  2,  5, 
102;  Ovid.  Amor.  1,  14,  56;  Ars  am.  1,  486  und  Fast.  1,  636; 
2,  53;  2,  749;  3,  272;  4,  399  —  quomodö  Plaut.  Epidic.  5, 
2,  41  (706)  und  Trinum.  3,  1,  1  (602);  4,  2,  13  (855);  Horat. 
Serm.  1,  9,  43;  Mart.  3,  15,  2;  10,  16,  8,  aber  quomodö  Catull. 
10,  7. 

Omnivö  Coripp.  loh.  3,  378;  4,  423;  omninö  loh.  6,   125. 
Porrö  Stat.    Theb.   7,   546;   luvenal   7,    98;    11,   9;   Terent. 
Maur.  2342. 

Postremö  luvenal.   11,  91. 

Quandö  Valer.  Flacc.  7,   16;  8,  213;  Germ.  Phaen.  14;  Mart. 

5,  19,  3;  5,  19,  4;  5,  58,  2 ;  7,  <s,  1 ;  7,  9,  2;  10,  70,  14;  Stat. 
Theb.  5,  23;  5,  427;  7,  86;  7,  189;  7,  576;  8,  60;  8,  120;  8, 
248;  10,  343;  12,  169;  luvenal.  3,  173;  5,  40;  5,  63;  5,  127; 
Achill.  1,  783;  aber  quandö  Stat.  Theb.  11,  13  —  (diquandö  Gate 
Distich.  4,  6. 

Eetrö  Coripp.  loh.  3,  425;  5,  211;  5,  426;  retrö  loh.  6,  454; 

6,  490;  7,  304;  8,  551   und  lustin.  3,  81. 

Sero  Senec.  Thyest.  968;  Stat.  Silv.  4,  1,  32;  5,  2,  86  und 
Theb.  1,  596;  2,  388;   10,  277;  Mart.  1,  31,  8;  5,  65,  16;  5,  67,  5; 


—     755     — 

Tuvenal.  1,  IfiO;  Claudinn.  IIT  cons.  flonor.  87,  vergl.  Prise.  15, 
3,   11   S.  1009  (II  p.  69,  13). 

Ultra  Prudent.  Perist.  1,  45;  Coripp.  loh.  2,  372;  3,  289  und 
lustin.  2,  381. 

Verö  Valer.  Flacc.  5,  321;  Sil.  9,   193;  Stat.  Theb.  2,   187. 

Immer  heue  und  lunle^  desgleichen  (vergl.  L.  Müller,  De  re 
metr.  S.  340) : 

Aeque  Venant.  Fortun.  7,   12,  9;   10,  9,  22. 

Bemijne  Venant.  Fortun.   1,  7,  12;  9,  12,  8. 

Concite  Venant.  Fortun.  5,  11,  5;  8,  11,  3;  Vit.  Mart.  I, 
487;  1,  501. 

Congrue  Venant.  Fortun.   11,   15,  2. 

Credule  Prudent.  Apoth.  576. 

Debite  Venant.  Fortun.  5,  8^  4. 

Impie  Venant.  Fortun.   10,  12^,  5. 

Inconsulte  Venant.  Fortun.  8,  12,  2. 

Inferne  Lucr.  6,  187,  Bernays  schreibt  inferna;  aber  6,  597 
und  6,  764. 

Interne  Auson.  Ord.  nob.  urb.  20,  14  (ed.  Peiper  p.  153)  und 
Epist.  16  (5),  21  (p.  253). 

Moture  Venant.  Fortun.  6,   1,  83. 

Pie  Venant.  Fortun.  4,  2,  9;  10,  8,  18;  10,  11,  15;  10,  12%  8 
und  Append.   13,  7;  Spur.   1,  43. 

Probe  Plaut.  Poenul.  5,  5,  1  (1280)  und  Persa  2,  1,  6  (173), 
nach  Ritschis  Vermutung  auch  4,  4,  98. 

Prompte  Venant.  Fortun.  7,  9,  2, 

Prospere  Plaut.  Pseud.  2,   1,   1    (574). 

Publice  Venant.  Fortun.  10,  6,  57;  Vit.  Mart.  4,  368. 

Rapte  Venant.  Fortun.  Vit.  Mart    4,  651. 

Superne  Lucr.  4,  439;  6,  544;  6,  597;  Horat.  Carm.  2,  20, 
11  (in  anderen  Büchern  superna);  Prudent.  Cathem.  3,  20  und 
Perist.   12,  39. 

Ultime  Venant.  Fortun.  2,   198. 

In  secure  regna  Senec.  Herc.  Oet.  3,  sie  inimice  iuvas  Auson. 
VII  sap.  sent.  Thal.  5  und  tunc  et  amice  noces  daselbst  v.  6  sind 
secure,  inimice  und  amice  nicht  Adverbia,  sondern  Vokative. 

Von  den  Adverbia  auf  e,  neben  welchen  keine  Adjectiva  auf 
US  a  um  vorhanden  sind,  hat  allein  fere  oder  ferme  langes  e; 
fere  aber  ist  bei  Auson.  Epigr.  33  (105),  5  (ed.  Peiper  p.  435). 


48* 


—     756     — 


Komparation  der  Adverbia. 

688  18.  Komparationsfähig  sind  in  der  Regel  diejenigen  Adverbia, 
welche  zu  Adjectiva  gehören.  Ihre  Komparative  enden  gleich  dem 
Neutrum  der  Komparative  der  Adjectiva  auf  ins,  ihre  Superlative 
auf  sime  oder  sume,  alt  sumed,  statt  dessen,  entsprechend  den 
Superlativen  der  Adjectiva,  durch  Assimilation  des  s  rime  oder 
Urne  eintritt.  Die  Endung  umed  ist  erhalten  in  fadlumed  C.  I.  L. 
1,  196  Z.  27.  Maxime  ist  bei  Plaut.  Mil.  4,  2,  33  (1024)  und 
Venant.  Fort.  7,  25,  19;  certissime  und  cautissime  giebt  L.  Müller, 
De  re  metr.  p.  340  aus  Columb.  monost.  50  und  170. 

So  wird  kompariert  longe  longius  lougissime;  late  latius  latis- 
sime;  plane  planius  planissime;  leniter  lenius  lenissime;  graviter 
gravius  gravissime;  eleAjanter  elegantius  elegantissime ;  dementer 
dementissime ;  sollerter  sollertius  sollertissime ;  audacter  oder  auda- 
citer  audacius  audacissime;  ferociter  ferocius  ferocissime;  nequi- 
ter  uequius  nequissime;  aegre  aegrius  aegerrime;  aspere  asperius 
asperrime;  crehro  crebrius  creberrime;  i)rospere  prosperius  pro- 
sperrime;  dextere  (Liv.  1,  34,  12:  Senec.  ad  Polyb.  6,  ])  dexterius 
(Horat.  Serm.  1,  9,  45);  acrifer  acrius  acerrime;  celeriter  celerius 
celerrime;  severe  severius  severissime;  mature  maturius  maturis- 
sime  oder  maturrime ;  pure  purius  purissime  und  purime ;  dapsi- 
liur  dapsilius  (Lucil.  [30,  55  ed.  L.  Müller,  938  ed.  Lachmann] 
bei  Non.  S.  321);  facile  facilius  facillime;  difficulter  oder  diffici- 

689  liter  oder  difficUe  difficilius  difficillime;  simüiter  similius  (Phaedr. 
5,  5,  34  und  verisimilius  Apul.  de  mag.  31  S.  464  und  TertuU. 
Apol.  16)  simillime;  honorifice  honorificentius  honorificentissime ; 
magnifice  magnificentius  und  magnificius  magnificentissime;  aeque 
aequius  (Sallust.  bei  Serv.  zu  Verg.  Aen.  3,  265)  aequissime  (Sidon. 
Epist.  5,  11);  inique  iniquius  (Terent.  Adelph.  2,  2,  3  [211])  ini- 
quissime;  tenuiter  tenuius  tenuissime;  egregie  egregius  und  assi- 
due  assiduissime;  amanter  amantius  amantissime;  conßdenter  con- 
fidentius  confidentissime ;  constanter  constantius  constantissime; 
deceiüer  decentius  decentissime;  diligenter  diligentius  diligentis- 
sime;  eloquenter  eloquentius  eloquentissime;  indulgenter  indul- 
gentius  indulgentissime;  neglegenter  neglegentius  neglegentissime; 
patienter  patientius  patientissime ;  jirudenter  prudentius  pruden- 
tissime;  pudenter  pudentius  pudentissime;  sapienter  sapientius 
sapientissime;  scienter  scientius  scientissime;  vigilanter  vigilantius 
vigilantissime;    aiundanter   abundautius  abundautissime;    ardenter 


-     757     - 

ardentius  ardentissime;  [lerseveranter  perseverantius  perseveran- 
tissime;  revertnter  reverentius  reverentissirae ;  cunctanter  cunc- 
tantius;  dolenter  dolentius;  licentcr  licentius;  putenter  patentius; 
temperanter  temperantius ;  accommodate  accommodatius  accoinmo- 
datissime;  acute  acutius  acutissime;  aperte  apertius  apertissime; 
atteiite  attentius  atteutissime ;  contente  contentius  contentissime ; 
intente  intentius;  cito  citius  citissime;  concitate  concitatius  con- 
citatissime ;  coniancte  coniunctius  coniunctissime;  considerate  con- 
sideratius  consideratissime ;  cumulate  cumulatius  cumulatissime ; 
demisse  demissius  demississime;  remisse  reniissius;  docte  doctius 
doctissime ;  erudite  eruditius  eruditissime;  effuse  effusius  efifusis- 
sime ;  expedite  expeditius  expeditissime ;  exquisite  exquisitius  ex- 
quisitissime ;  impense  impensius  impensissime;  moderate  mode- 
ratius  moderatissime;  immoderate  immoderatius  immoderatissime 
(Spartian.  Sever.  20,  1);  obstinate  obstinatius  obstinatissime;  oc- 
culte  occultius  occultissime ;  ornate  ornatius  ornatissime ;  parate 
paratius  paratissime;  apparate  apparatius  (Plin.  Epist.  1,  15,  4); 
polite  politius  politissime;  prompte  promptius  promptissime ;  recte 
rectius  rectissime;  sancte  sanctius  sanctissime ;  abiec.te  abiectius; 
astricte  astrictius;  circumspecte  circumspectius ;  composite  compo- 
sitius;  culte  cultius;  distincte  distinctius;  elate  elatius;  excusate 
excusatius ;  explorate  exploratius ;  presse  pressius ;  expresse  ex- 
pressius ;  solute  solutius ;  absolute  absolutius  absolutissime. 

Wie  zu  crebro  und  cito  die  Superlative  creberrime  und  citis- 
sime gehören,  so  zu  tuto  tutissime  Pompeius  bei  Cic.  Ep.  Att.  8, 
IIA;  Sen.  Epist.  104,  23;  Plin.  N.  H.  25,  5,  21  (52);  Frontin. 
Strateg.  1,  8,  5;  Apul.  Met.  9,  24  S.  640;  Gell.  17,  15,  6;  Augustin. 
Serm.  390,  1;  Amm.  Marceil.  16,  7,  10  und  Auson.  Periocba  Odyss. 
14;  tutissime  aber  führt  Charis.  2,  13  S.  173  (192,  23)  und  193 
(217,  13)  aus  Cic.  Att.  8,  1,  2  an,  wo  dasselbe  am  Rande  der 
Cratandr.  bemerkt  ist  (im  Med.  tu  pessimo,  am  Rande  desselben 
tutissime,  im  Turnes.  m.  pr.  tupissimo),  und  dies  hat  Plin.  N.  H.  690 
20,  3,  8  (14)  im  Toi.  und  Chiffl.  (in  den  Par.  a  d  tutissimi).  Zu 
merito  meritissimo  Plaut.  Asin.  3,  3,  147  (737)  mit  eins  kon- 
struiert und  Epid.  3,  3,  49  (430);  Caecil  (Com.  15)  und  Turpil. 
(Com.  169)  bei  Non.  S.  139;  Cic.  de  orat.  1,  55,  234  (im  Vict.  meri- 
tissime,  in  den  Lag.  35,  81  meritissimum) ;  Asin.  Poll.  bei  Quiutil. 
9,  2,  35;  SC.  bei  Plin.  Epist.  8,  6,  6;  Apul.  Flor.  9  S.  29  und 
17  S.  83  und  de  Deo  Socr.  8  S.  138  (im  Bened.  meritissime),  und 
inmeritissumo  Terent.  Phorm.  2,  1,  60  (290);  doch  meritissime 
Augustin.  c.  Acad.  3,  19  und  Solin.  7,  18. 


-     758     - 

Auch  zu  einigen  Adverbia  auf  tim  sind  Kompa- 
ration sformen  vorhanden:  citaiim  citatius  (Quintil.  11,  3, 
112)  citatissime  (Quintil.  1,  1,  37);  confcrtim  confertius  (Amm. 
Marceil.  24,  7,  7);  contemptim  contemptius  (Senec.  Brev.  Vit.  11,  3 
und  Suet.  Domit.  11,  aber  Tac.  Hist.  3,  47  nur  in  dem  unzuver- 
lässigen Bud.) ;  pedetemptim  pedetemptius  (M.  Caesar  bei  Fronto 

3,  2);  ubertim  uberius  uberrime. 

Ferner  werden  Adverbia  auf  ra  kompariert.  Unter 
den  von  Prise.  15,  4,  25  und  26  S.  1016  (11  p.  79,  24  bis  p.  80, 
21)  angeführten  Formen  dieser  Art  sind  in  wirklichem  Gebrauch 
nachgewiesen  ulterius  und  ultime,  superius  (nicht  supreme,  wohl 
aber  summp^  im  höchsten  Grade),  citerins  (nicht  citime),  exterius 
(nicht  extreme),  inferius  (nicht  infime) ;  dazu  interius  und  intime^ 
auch  intimius. 

Andere  Komparationsformen  von  Adverbia  sind:  pro 
prius  primo  und  primum;  post  posterius  postremo  und  postremum 
(auf  das  Adjektiv  postera  posterior  postremus  zurückgehend);  ante 
anterius;  suhter  subterius;  prope  propius  proxime;  prode  prodius 
(Varro  [Sat.  Menipp.  574]  bei  Non.  S.  47,  wo  das  Wort  durch 
interius,  longius,  a  prodeundo,  quasi  porro  eundo,  erklärt  wird) ; 
diu  oder  dius  diutius  diutissime;  sae/je  saepius  saepissime  (saepius- 
numero  Gell.  3,  16,  1  entspricht  dem  öfter  gebrauchten  saepe- 
numero);  nuper  nuperrime  (Cic.  Invent.  1,  17,  25;  Cornific.  1,  6, 
10;  3,  10,  18;  Plin.  N.  H.  7,  2,  2  (9);  14,  4,  6  (54);  15,  14,  15 
(50);  15,  18,  19  (69);  19,  1,  2  (12);  36,  20,  37  (145);  37,  2,  11 
(37);   Tac.  Ann.   16,  22;  Gell.  .3,  3,  3;   3,  3,  7;   4,  13,  2;   6  (7), 

4,  1;   9,  9,  4;    14,  2,  20;    Apul.  Flor.   16  S.  64  und  de  mag.  28 

5,  457;  97  S.  593;  99  S.  595;  nuperius^  welches  Prise,  a.  a.  0. 
zugleich  aufstellt,  wird  erst  in  der  Anthol.  Lat.  ed.  Riese  21,  250 
(=  Baehrens  4,  211)  gefunden ;  ociter  ocius  ocissime  und  oxime ; 
comminus  comminius  (Tertull.  de  carne  Chr.  21  im  Leid.,  dagegen 
im  Wien,  und  cod.  Pith.  communius);  impune  impunius  (Terent. 
Heaut.  3,  2,  49  [560];  Cic.  pro  Quint.  3,  11;  Verr.  4,  22,  48; 
pro  Deiot.  6,  18  und  Divin.  2,  27,  58)  impunissume  (Plaut.  Poen. 
1,  3,  2  [411]);  temere  temerius  (Att.  bei  Non.  S.  178);  temperi 
temperius  (Cic.  Ep.  Farn.  9,  16,  8;  Ovid.  Met.  4,  198;  Colum.  2, 
18,  2,  im  Sangerm.  und  Leipz.  und  8,  4,  3  im  Sangerm.:  Suet. 
Vit.  Terent.  3,  in  einigen  Büchern  temporius  und  temparius;  Apul. 

691  Met.  9,  26  S.  644  im  Flor.  3  und  in  anderen  Büchern,  Tertull. 
de  anima  36  im  Agob. ;  Pallad.  3,  21,  2;  4,  4,  nicht  temporius, 
Ennod.  Vit.  Epiphan.  83   [ed.  Hartel  p.  352,  6;   ed.   Vogel  p.  94, 


—    759     — 

27],  vergl.  Ritsclil  zu  Suet.  a.  a.  0.);  magnopere  oder  magno  opere^ 
maiore  opere,  maximopero  und  summopere  oder  maximo  opere 
uud  summo  opere;  valde  valdius  (Horat.  Epist.  1,  9,  6  und  A.  P. 
321,  Pliu.  N.  H.  33,  II,  53  [147J  und  34,  18,  56  [178]  im  Bamb.) 
valdissime  (Sen  Brev,  Vit.  8,  4  im  Meil.  1  und  in  den  von  Muret. 
gebrauchten  Hdschr.,  Hadrian.  bei  Charis.  2,  13  S.  197  [222,  22J); 
paene  paenissime  (Plaut.  Aulul.  4,  6,  2  [668J  bei  Charis.  2,  13 
S.  170  [189,  28J;  Most.  3,  1,  127  [656]  in  den  Anführungen  bei 
Prise.  3,  4,  24  S.  608  [I  p.  99,  18|  und  15,  2,  9  S.  1008  [II  p.  67, 
10] ,  während  in  dieser  Stelle  die  Hdschr.  des  Plaut,  plenissime 
haben,  paenissime  ferner  Plaut.  Aulul.  3,  4,  7  [466];  Apul.  Met. 
8,  6  S.  523;  Flor.  16  S.  67  und  de  mag.  99  S.  595);  sat!s  oder 
sat  satius;  mit  rcpente  wurde  ein  Komparativ  repentius  und  ein 
Superlativ  repentissime  zusammengestellt,  vergl.  Charis.  1,  16  S.  89 
(114,  20)  und  Excerpt.  S.  556,  37. 

Der  Komparativ  von  secus  ist  sequius.  Davon  ist  setius  zu 
unterscheiden,  welches  mit  non  oder  nihilo  oder  eo  oder  quo  ver- 
bunden ähnlich  wie  minus  gebraucht  wird.  Charis.  2,  13  S.  194 
(219,  11):  Setius  tarditatem  facientis  indicat,  serius  temporis. 
Maro  V  (Aen.  5,  862):  Currit  iter  tutum  non  setius  aequore 
classis ;  et  in  Georgicon  III  (v.  367) :  Interea  toto  non  setius  aere 
ninguit.  Und  S.  195  (220,  4):  Setius  pro  minus  Afranius  in  Re- 
pudiato  (291):  Perdit  iugens  imbecillitas  tua  me  quo  setius  me 
colligam.  Sequius  idem  in  eodem  (293):  Sin,  id  quo  non  spero, 
ratio  talis  sequius  ceciderit.  So  melius  an  sequius  terrae  man- 
daverit  paterfamilias  pecuniam  Colum.  3,  4,  3  im  cod.  Polit.  und 
Goes.  (sonst  segnius) ;  vereor  ne  homines  de  me  sequius  loquan- 
tur  Sen.  benef.  6,  42,  2  in  den  codd.  Lipsii  (sonst  sepius);  multa 
de  rege  Pyrrho  sequius  locuti  Quintil.  6,  3,  10  im  Ambr.  1  (sonst 
securius) ;  multa  sequius  admissa  Suet.  Tib.  2  im  Tornac.  und  in 
den  libri  Pith.  et  Turn,  (meistens  secus) ;  neque  quisquam  om- 
nium  qui  probe  locuti  sunt,  bis  verbis  sequius  quam  dixi  usus 
est  Gell.  3,  14,  20  im  Reg.  und  Rottend,  (sonst  secus);  quae  res 
cum  ei  sequius  ac  rata  fuerat  proveniret  Apul.  Met.  9,  29  S.  649 
in  den  Flor.  1  und  3  und  in  anderen  Büchern  (sonst  secius  und 
sepius) ;  figuram  tuam  repente  mutatam  sequius  interpretatus  Met. 
11,  6  S.  766  und  de  fide  eorum  opinari  coeptabam  sequius  Met. 
11,  29  S.  814;  correcturum  sequius  gesta  Amm.  Marcell.  27,  8,  2; 
sequius  iudicare  Symmach.  Epist.  1,  78  und  sequius  de  rep.  me- 
ritus  10,  56;  aber  auch  nihilo  sequius  gaudeo  quam  quod  Symm. 
Epist.  1,  52.    Dagegen  (quo)  minus  setius ve  fiat  iudiceturve  C.  I.  L- 


—     760     — 

1,  198  Z.  70;   uiora  non  fiat  quo  setius  eam  pequniam   accipiant 

1,  199  Z.  26;   memet  moror  quom  hoc  ago  setius   Plaut.  Cist.  4, 

2,  24  im  vet. ;  baec  uihilo  esse  inihi  videntur  setius  quam  somnia 
Men.  5,  7,  57  (1047)  im  decurt.  und  Vat.  (im  vet.  sec  usquam;  bei 
Gell.  18,  9,  4  und  6,  wo  eine  Erklärung  des  Varro  erwäbnt  wird, 
ist  sectius);  quid  sectiust  [aut  quid  interestj  dare  te  in  manus 
argentum  amanti  homini  adulescenti  Trin.  1,  2,  93  (130)  nach 
Ritschis  Verbesserung  (im  vet,  decurt.  und  Vat.  secutus  est,  ira 
Leipz.  secutus  est),  aber  Niemeyer  schreibt  secus;  nihilo  setius 
puerum  deferent  huc  Terent.  Andr.  3,  2,  27  (507),  im  Rice,  secius ; 

692  neque  eo  setius  Corn.  Nep.  Milt.  2,  3;  Eumen.  5,  1  und  nihilo 
setius  Att.  22,  3  im  Gud.;  nee  quod  frigida  vis  ferri  est,  hoc 
setius  illi  semina  concurrunt  calidi  fulgoris  ad  ictum  Lucr.  6,  315 
(im  oblong,  m.  pr.  secius);  nee  setius  Verg.  Georg.  2,  277  oder 
non  setius  Verg.  Georg.  3,  367  oder  haud  setius  Verg.  Aen.  7, 
781;  9,  441;  Ovid.  Met.  10,  588  im  Bresl.  und  11,  534:  Prudent. 
c.  Symmach.  2,  792  und  Hamart.  824;  coeptum  illud  iter  con- 
fecerit  setius  fortasse  aliquo,  minus  tarnen  nihilo  Fronto  ad  Anton. 
Imp.  1,  2  S.  96  Nab.  An  anderen  Stellen  wird  secius  geschrieben, 
ohne  dafs  eine  Variante  bemerkt  ist,  und  wo  neuere  Herausg. 
setius  geben,  sind  die  Autoritäten  dafür  nicht  überall  bekannt, 
wie  Plaut.  Capt.  2,  3,  57  (417);  Cornific.  1,  12,  21;  Corn.  Nep. 
Conon  2,  4;  Dionys.  8,  5  und  Att.  2,  2;  Caes.  bell.  Gall.  1,  49,  4 
und  Caes.  bell.  civ.  2,  7,  4;  3,  26,  3;  Sil.  6,  461;  Suet.  Nero  42. 
Vergl.  Heins,  zu  Ovid,  Met.  2,  809,  Wagner,  Orthogr.  Verg. 
S.  472,  Ritschi,  Proleg.  zu  Plaut.  Trin.  S.  75  und  324,  Fleck- 
eisen, Rhein.  Mus.  1852,  8  S.  221  folg.  und  Fünfzig  Artikel  S.  28; 
Weihrich  im  Philologus  30  S.  626  folg.  und  zuletzt  Zimmermann 
in  Wölfflins  Archiv  4  S.  602—606. 

Zu  penitus  oder  penite  gehört  penitissime  Sidon.  Epist.  4, 
9,  1;  8,  3,  3  (vergl.  penitus  S.  751),  aber  penitius  in  der  vor- 
geblichen Schrift  Cyprians  de  laude  martyrii  c.  2  (p.  27,  13  ed. 
Hartel),  bei  Cels.  5,  26,  7;  5,  28,  11:  6,  15  war  es  eine  willkür- 
liche Konjektur  van  der  Lindens  für  penitus. 

Von  mane  bildeten  manche  manius,  wie  Pompei.  Comment. 
S.  346  (249)  sagt,  aber  weder  Pompeius  noch  Cledou.  S.  1922  (65, 
20);  1925  (68,  18)  und  (Serg.)  Explan,  in  Donat.  1  S.  523  (512, 
31)  erkennen  diese  Form  an,  und  nach  Serv.  (Serg.)  Comm.  in 
Donat.  S.  1851  (439,  18)  waren  mauius  und  manissime  gleich  un- 
gebräuchlich. 

Serius,  Komparativ  von  sero,  ist  häufig;  ser/s«?V/ie  Plin.  N.  H. 


—     761     — 

15,  17,  18  (61)  im  Vat.  und  Par.  a  (im  Par.  c  rerissime,  sonst 
serissima),  dasselbe  ist  Caes.  bell.  civ.  8,  75,  2  Konjektur  von 
Scalig.  lür  suetissime. 

19.  Unregelm  äfsig  ist  die  Koraparation  hene  melius 
optime  und  male  peius  pessirae  und  die  Bildung  des  Superlativ 
in  propc  propius  proxime. 

Der  Positiv  t'eblt  zu  viat/is  (oder  mage)  maxime;  minus  mi- 
nime:  potius  potissimum  (oder  potissime);  deterius\  uherius  uhQV- 
rime. 

Über  magis,  mage  vergl.  S.  594.  Demagis  bei  Lucil.  (16,  7 
ed.  L.  Müller  =  450  ed.  Lachmann,  der  de  magis  schreibt)  wird 
von  Nonir.s  S.  98,  19  durch  valde  magis  erklärt.  In  Gloss.  Labb. 
heifst  es:  Demagis,  aiptidnCoc,.  Dagegen  Paul.  Festi  S.  71  Demagis 
pro  minus  antiqui  dicebant. 

Pluries  ist  Caes.  bell.  civ.  1,  79,  1  falsche  Lesart,  vergl. 
Nipperdey,  Quaest.  Caesar,  p.  144  und  Haase  zu  Reisigs  Vorles. 
N.  257. 

PotUnme  verbindet  Prise.  15,  2,  10  S.  1009  (II  p.  68,  17) 
mit  dem  Komparativ  potius^  und  diese  Form  hat  Eumen.  Grat. 
Act.  Constantino  Aug.  2,  3;  Gros.  4,  6,  4:  6,  22,  8:  7,  12,  4; 
dieselbe  ist   bei    Cic    pro  Cn.  Pomp.  10,  27  im  Bern.;    pro  Mur. 

2,  4  und  5,  1 1  im  Salzb  :    Ofi'.   1,  25,  87  im  Bern.  c.     Bei  Geis. 

3,  6  (p.  86,  30  ed.  Daremberg)  war  es  eine  Konjektur  van  der 
Lindens  für  pessime,  und  bei  Fronto  ad  amic.  1,  5  S.  177  Nah. 
ein  Versehen  der  Niebnhrschen   Ausg.  (1,  9,   1). 

Deterrime  als  Superlativ  zu  deterius  ist  bei  Apul.  Met.  2,  22 
S.  144  in  mehreren  alten  Ausg.,  die  richtige  Lesart  aber  ist  de- 
terrimae. 


PRiPOSITIOIEI. 

A.  Präpositionen  sind  solche  Adverbia,  welche  in 
Beziehung  zu  Nomina  oder  Pronomina  gesetzt  werden. 
Manche  Adverbia  aber  werden  nur  zuweilen  als  Präpositionen 
gebraucht,  an  anderen  Stellen  stehen  sie  für  sich.  Solche  sind 
ante,  post,  circa  und  circum,  circiter,  contra,  citra,  ultra,  extra, 
intra,  infra,  supra,  iuxta,  pone,  praeter,  prope,  propter,  secun- 
dum,  super,  subter,  versus  und  versum,  adversus  und  adversum, 
coram,  procul,  clam. 

1.  A7)t'i  und  posf  als  Adverbia  nehmen  gleich  Komparativen 
den  Ausdruck  der  Zeit,  um  welche  das  eine  gegen  das  andere 
zurück  ist,  im  Ablativ  zu  sich.  So  anno  ante  Cic.  pro  Flacco 
3,  6;  Har.  resp.  21,  45;  Phil.  11,  8,  18;  viginti  annis  ante  Lael. 
12,  42;  centum  milibus  annorum  ante  Tuscul.  1,  5,  9;  multis 
annis  ante  Divinat.  2,  5,  14;  Cato  Mai.  9,  27;  permultis  annis 
ante  Rep.  2,  10,  19;  paucis  annis  ante  Phil.  2,  40,  102;  multis 
annis  aut  etiam  saeculis  ante  Off.  2,  22,  79;  ducentis  annis  ante 
Liv.  5,  33,  5  und  anuis  undecim  ante  40,  52,  4  —  biduo  ante 
Cic.  in  Pison.  25,  61;  Liv.  40,  40,  14  —  hiennio  ante  Cic.  pro 
Cluent.  5,  14;  25,  68;  legg.  agr.  2,  18,  49;  pro  Sulla  24,  67; 
Liv.  39,  21,  2:  41,  27,  2  —  paucis  diebus  ante  Cic  pro  Muren. 
25,  51;  triginta  diebus  ante  Phil.  5,  7,  19;  diebus  compluribus 
ante  pro  Quinct.  29,  88  —  quatriduo  ante  Cic.  Ep.  Att.  14,  19,  1 
—  quinquennio  ante  Cic.  Legg.  3,  9,  20  —  saeculis  ante  Cic. 
de  orat.  2,  37,  154;  sescentis  saeculis  ante  Fat.  12,  27;  saeculis 
multis  ante  de  orat.  2,  5,  21  —  non  /o)i(/is  temjioribus  ante  Cic. 
Rep.  2,  34,  59  —  aliquanto  ante  Cic.  6fi.  1,  23,  81;  Verr.  1, 
57,  149;  pro  Sulla  20,  56;  Ep.  Att.  4,  1,  1  —  multo  ante  Cic. 
de  domo  11,  29;  Har.  resp.  2,  3;  3,  4;  Phil.  2,  10,  24;  Tuscul. 
1,  10,  19;  1,  10,  20;  Divinat.  1,  49,  111;  1,  56,  128;  2,  57,  117; 
Off.  2,  21,  74;  Cato  Mai.  2,  6;  6,  18;  14,  49;  Ep.  Fam.  4,  3,  1; 
Liv.  40,  4,  13;    multo   mihi   ante    est  providendum   Cic.  Verr.  5, 


-     763     — 

1,  1:  noD  multo  ante  Cic.  pro  Scaur.  1  §3  —  paulo  ante  Cic. 
pro  Sext.  Rose.  7,  19;  Quint.  Rose.  Com.  1,  3;  14,  40;  Verr.  1, 
46,  120;  2,  64,  155;  2,  69,  167;  2,  72,  178;  4,  3,  6;  4,  62,  139; 
5,  16,  41;  5,  35,  92;  5,  67,  172;  pro  Caeciu.  27,  77;  de  imper. 
Cn.  Pomp.  IH,  36;  15,  45;  pro  Cluent.  13,  38;  66,  188;  legg. 
agr.  2,  2,  4;  2,  26,  68:  Catil.  1,  7,  16;  1,  8,  21;  3,  5,  10;  pro 
Muren.  14,  32;  pro  Sulla  82,  91;  pro  Flacc  6,  14;  Har.  resp. 
4,  8;  9,  18;  pro  Sest.  46,  99;  67,  141;  in  Vatin.  1,  1;  1,  3;  13, 
32;  pro  Cael.  8.  18;  20,  50;  de  prov.  consul.  1,  2;  8,  18;  15, 
36;  iu  Pison.  9,  18;  20,  47;  26,  62;  31,  75;  38,  92;  39,  95;  pro 
Milon.  3,  7;   pro  Marceil.  1,  3;   2,  7;    Phil.  3,  4,  8 ;    4,  2,  4;    4, 

2,  6;  6,   1,   1;    6,  3,  5;    6,  5,   14;    8,  2,  6;    11,   10,  25;  12,  2,  5 
12,  2,  6;  Acad.  1,  9,  33;  2,  12,  37;  2,  27,  87;    2,  32,  102  (bis) 
Fin.  1,   10,  34;    1,   19,  62;    2,  3,  9;   2,  3,  10;    2,  IL  34;    2,  15 
49;  4,  24,  68;  5,  4,  9;  5,  27,  81;  Tuscul.  1,  11,  25;   1,  43,   102 
2,  12,  28;  2,  26,  63;  3,  17,  36;  3,  18,  39;  3,   19,  46-  3,  31,  75 
4,   15,  34;    5,   11,  .33;   5,  29,  82;   5,  34,  99;   5,  37,  106;   5,  40, 
117;    Nat.  Deor.  1,  8,  20;    I,  21,  57;    1,   24,   67;    1,  24,  68;    1 
26,  73;  1,  31,  86;  1,  34,  94;    2,  23,  62;    2,  51,  128;   3,  35,  86 
Divinat.   1,  5,  8;  1,  31,  6Q:  2,  16,  37;    2,  70,   145;   Fat.  17,  41 
Rep.  1,  11,  17;   1,   17,  26;  2,  9,   15;  Legg.  2,  1,  2;  2,  2,  5;  Offie 
1,  12,  38;    1,  33,  121;   2,   14,  49;    3,   10,  44;    3,  15,  63;   3,  19 
78;  Lael.   13,  46;  21,  77;  Brut.  60,  218;  Liv.  27,  28,  5;  Quintil 
4,  2,   19;  5,   11,  27;  7,   1,   16    —  quanto  ante  Cic.  pro  Sest.  3,  8 
—  tanto  ante  Cic.  de  orat.  L  7,  26;  Verr.  5,  30,  78;  5,  34,  89; 
Catil.  3,  7,  17;  Phil.  2,  33,  83:  Quintil.  2,  4,  28. 

Anno  post  Cic.  Brut.  43,  161;  60,  218;  Verr.  1,  H,  37;  pro 
Cluent.  49,  137;  in  Vatin.  7,  18;  pro  Flacc.  3,  6;  Divinat.  2,  33, 
71;  Cato  Mai.  4,  10;  Ep.  Att.  13,  4,  1;  Liv.  2,  16,  7;  sexto  tri- 
censimo  anno  post  Cic.  Off.  2,  8,  29;  quattuordecim  annis  post 
Cic.  Ep.  Att.  13,  30,  3;  multis  annis  post  Cic.  leg.  agr.  2,  2,  3; 
Acad.  2,  19,  61;  Tuscul.  5,  23,  64;  Rep.  1,  14,  22;  Offic.  3,  30, 
109;  tot  annis  post  Cic.  Verr.  5,  20,  51;  Phil.  2,  9,  22;  aliquot 
annis  post  Cic.  pro  Ligar.  4,  12;  Tuscul.  3,  22,  54,  aber  annis 
aliquot  post  Off.  3,  24,  92  —  biennio  post  Cic.  Brut.  91,  316; 
Divinat.  2,  20,  46;  Legg.  3,  16,  35;  Lael.  12,  41  —  viginti  diebus 
post  Cic.  Phil.  6,  6,  16  —  longo  intervallo  [post]  Cic.  pro  Cluent. 
63,  177  —  quadriennio  post  Cic.  Verr.  3,  18,  47  —  aliquot  sae- 
culis  post  Cic.  Verr.  4,  33,  73  —  sexennio  [lOst  Cic.  Phil.  8,  II, 
32  —  triduo  post  Cic.  in  Pison.  4,  9  —  triennio  post  Plaut. 
Mosteil.  2,   2,  10  (440);    Cic.   pro   Cluent.   65,  182;   67,  191;   in 


—     764     — 

Pison.  23,  55  —  aliquanto  post  Cic.  Verr.  4,  39,  85;  pro  Caecin. 
4,  11;  Rep.  6,  9,  9  —  non  multo  post  Cic.  Ep.  Att  12,  49,  1  — 
paulo  post   Cic.  pro  Quinct.   12,  40;    Üffic.  2,   16,  57;   Ep.  Farn. 

1,  9,  2;  16,  5,  2;  Quintil.  2,  15,  32;  11,  3,  45  —  tanto  post  Cic. 
Verr.  5,  29,  75;  pro  Flacc.  9,  21;  pro  Cael.  8,  19. 

Ante  und  post  stehen  zwischen  Attribut  und  Substantiv:  Mil- 
lensimo  ante  anno   Cic.  Fat.  7,  13;    aliquot  ante   annis  Cic.  Rep. 

2,  36,  61;  multis  ante  annis  Cic.  Nat.  Deor.  2,  23,  61;  Liv.  40, 
4,  2;  multis  iam  ante  annis  Cic.  pro  Cluent.  16,  46;  non  ita 
multis  ante  annis  Cic.  pro  Sext.  Rose.  23,  64;  paucis  ante  annis 
Cic.  Offic.  3,   16,  67;    Liv.  6,  37,  9;   decem    ante  annis  Liv.  31, 

1,  8,  aber  annis  ante  annis  Cic.  Brut.  94,  324;  annis  ante  paucis 
Cic.  pro  Sest.  12,  28;  annis  ante  permultis  Cic.  de  orat.  2,  37, 
154  —  multis  ante  diebus  Cic.  in  Pison.  23,  55;  paucis  ante  die- 
bus  Cic.  Catil.  3,  1,  3;  pro  Muren.  41,  88;  41,  89;  Tuscul.  1, 
29,  71;  Liv.  41,  11,  1;  perpaucis  ante  diebus  Cic.  Ep.  Farn.  4, 
9,  1  —  multis  ante  mensibus  Cic.  Phil.  2,  32,  81  —  multis  ante 
saeculis  Cic.  Tuscul.  5,  3,  7;  multis,  ut  mihi  videtur,  ante  sae- 
culis  Cic.  Cato  Mai.  15,  54;  paucis  ante  saeculis  Cic.  Nat.  Deor.  2, 
50,  126  —  multis  ante  tempestatibus  Liv.  1,  5,  2  —  paucis  ante 
versibus  Cic.  Divinat.  1,  58,  132. 

Sexacjesimo  post  anno  Cic.  Phil.  1,  15,  36;  multis  post  annis 
Cic.  pro  Flacc.  23,  56;   Phil.  5,  17,  47;   Tuscul.   1,  13,  29;   Rep. 

2,  3,  5;  paucis  post  annis  Tuscul.  1,  40,  97;  in  Pison.  fr.  10  — 
quadragesimo  post  die  Cic.  Verr.  1,  11,  30;  paucis  post  diebus 
Cic.  PhiL  1,  2,  5;  10,  4,  8;  Divinat.  1,  18,  36;  1,  23,  47 ;  1,  32, 
68;  1,  33,  73;  de  orat.  2,  68,  276;  Ep.  Fam.  1,  9,  9;  9,  2,  1; 
Liv.  21,  47,  8:  42,  37,  1;  44,  1,  9,  aber  diebus  post  paucis  Liv. 
37,  12,  9  —  longo  post  intervallo  Quintil.  9,  3,  40;  10,  1,  75  — 
paucis  post  mensibus  Cic.  Verr.  3,  76,  177  —  multis  post  saeculis 
Cic.  pro  Mareen.  9,  29;  Phil.  2,  34,  87. 

A7ite  und  post  stehen  vor  dem  Worte:  Ante  annis  octo  Liv. 
40,  52,  1  —  aiite  multo  tempore  Vitruv.  7,  2,  1  —  ante  aliquanto 
Cic  in  Vatin.  10,  25;  Ep.  Fam.  10,  3,  2  und  Ep.  Att.  3,  8,  1 
—  ante  multo  Cic.  Divinat.  1,  50,  114;  ante  non  multo  Phn.  N.  H. 
7,  53,  54  (186)  —  ante  paulo  Cic.  Rep.  2,  4,  9. 

Post  paucis  diebus  Liv.  32,  5,  10;  40,  47,  4:  40,  57,  2  — 
post  aliqtiot  annis  Liv.  7,  2,  8;  post  multis  annis  Corp.  Inscr. 
Lat.  6,  10243  Z.  9  —  post  non  pauco  tempore  Papin.  lust.  Dig. 
50,  8,  13  —  post  aliquanto  Cic.  Orat.  30,  107;  Catil  3,  5,  11; 
pro  domo  38,  102;   Rep.  2,  34,  59;   Liv.  2,  31,  4    —  post  haud 


-     765     - 

multo  Plaut.  Mercat.  2,  1,  10  (234);  post  non  multo  Corn.  Nep. 
Pausan.  3,  1  —  post  poulo  Caes.  bell.  Gall.  7,  60,  4;  bell.  civ. 
1,  20,  4;  Sallust.  Catil.  18,  3  und  lug.  56,  3;  74,  1:  106,  3; 
Horat.  Carm.  3,  20,  3;  Liv.  5,  55,  1;  22,  60,  16;  28,  24,  13; 
32,  25,  8;  33,  28,  9;  Quintil.  9,  1,  14  —  post  timfo  Verg.  Georg. 
3,  476  und  Ovid.  Pont.  3,  4,  47. 

Als  Präpositionen  werden  ante  und  post  mit  dem 
Accusativ  des  Ausdruckes  des  Zeitunterschiedes  kon- 
struiert. Dies  ante  paucos  Liv.  31,  24,  5;  paucos  ante  dies 
Liv.  39,  28,  4;  paucos  ante  vienses  Quintil.  6  prooem.  9;  Suet. 
Caes.  81;  ante  annum  Plin.  Epist.  8,  23,  7;  aliquot  ante  annos 
Suet.  Tiber.  61.  —  Paucas  post  horas  Liv.  31,  24,  7;  paucos  post 
dies  Liv.  37,  13,  7;  37,  45,  20;  38,  12,  8;  41,  25,  6;  Suet. 
Tib.  39;  61;  post  dies  paucos  Liv,  42,  14,  2;  post  paucos  dies 
Suet.  Calig.  14. 

Post  pauhivi  Caes,  bell.  Gall,  7,  50,  6;  Manil.  4,  422;  Plin. 
N.  H.  29,  6,  39  (139);  32,  7,  24  (71);  Quintil.  2,  17,  25;  9,  4, 
19;  11,  3,  148.  Nach  Prise.  18,  25,  245  S.  1191  (II  p.  330,  6) 
wird  ante  paulura  oder  paulo  ante,  post  paulum  oder  paulo  post 
gesagt.  Jedoch  ist  permultum  ante  Cic.  Ep.  Farn.  3,  11,  1  und 
haud  multum  ante  Tacit.   Ann.   12,  4. 

Der  Zeitpunkt,  von  welchem  an  gerechnet  wird,  ist 
durch  den  Accusativ  neben  ante  und  post  zu  bezeichnen: 
Ante  istum  praeforcTn  Cic.  Verr.  1,  45,  115;  ante  aedilitatem  tneam 
Cic.  Ep.  Att.  12,  17;  ante  philosophiam  patefactam  Cic.  Üivinat. 
1,  39,  86.  —  Post  natos  homines  Cic.  Brut.  62,  224;  post  homi- 
nes  natos  Cic.  pro  Milon.  26,  69;  post  legem  tribuniciam  Cic.  Verr. 
Act.  prim.  16,  46;  post  M.  Brutum  pro  consuie  und  post  M.  Bruti 
decessum  Cic.  Phil.  2,  38,  97. 

Doch  giebt  Nonius  S.  407,  34  und  414,  2  aus  Pacuv.  (319) 
quam  te  post  multis  tueor  tempestatibus.  In  ante  templo,  welches 
Pompei.  Comment.  S,  406  (278,  21)  aus  Pacuv.  (lab.  incert.  LXI) 
bemerkt,  ist,  wie  Ribbeck  (p.  136)  meint,  nach  archaischer  Schrei- 
bung das  m  des  Accusativ  weggelassen. 

Der  ebengedachte  Accusativ  wird  mit  dem  Ablativ 
des  Zeitunterschiedes  verbunden:  Anno  ante  uatum  Ennium 
Cic.  Tuscul,  1,  1,  3;  anno  ante  me  ceusorem  Cic,  Cato  Mai,  6, 
19;  annis  multis  a7?^e  Romulum  Cic,  Brut.  10,  40;  annis  octoginta 
sex  ipse  ante  me  censorem  Cic.  Brut.  15,  61;  tot  annis  ante  civi- 
tatem  datam  Cic,  pro  Arch.  4,  9,  aber  multis  annis  ante  hoc 
tempus  Cic,  pro  Balb.   18,  41;   XL  annis  ante  me  consulem  Cic. 


—     76fi     — 

in  Pison.  '?,  4;  aliquot  nnnis  ante  secundum  bellum  Punicum  Cic. 
Acad,  2,  5,  13  —  oUquanto  ante  te  praetorem  Cic.  Verr.  2,  18, 
46;  aliquanto  ante  adventum  suum  Cic.  Verr.  3,  17,  44;  aliquanto 
ante  adventum  meum  Cic.  Verr.  4,  63,  141;  aliquanto  ante  furo- 
rein Cic.  pro  Sulla  20,  56;  aliquanto  ante  lucem  Cic.  pro  Sest. 
35,  75;  Liv.  31,  24,  7  —  multo  ante  uoctem  Liv.  27,  42,  13;  non 
multo  ante  urbem  captam  Cic.  Divinat.   1,  45,  10 1. 

Annis  vovem  post  ewm  Cic.  Brut.  15,  61;  annis  fere  DX  post 
Romam  conditam  Cic.  Tuscul.  1,  1,  3,  aber  novem  (innis  post 
meum  consulatum  Cic.  Cato  Mai  6,  19;  paucis  annis  post  hanc 
civitatis  donationem  Cic.  pro  Balb.  21,  48;  multis  annis  post 
decemviros  Cic.  Ep.  Att.  6,  1,  8;  paucis  post  proelium  factum 
ad  Baeculam  die/ms  Liv.  27,  20,  3;  paucis  mensihus  post  pacem 
Carthaginiensibus  datam  Liv.  31,  5,  1;  sexennio  post  Veios  cap- 
tos  Cic.  Divinat.  1,  44,  100  —  aliquanto  post  eam  diem  Cic. 
pro  Sext  Rose.  45,  130;  aliquanto  post  meum  discessum  Cic.  de 
domo  28,  59  —  /taud  multo  post  famam  mortis  Philippi  Liv.  40, 
58,  1  —  pau^o  post  mediam  noctem  Caes.  bell.  Gall.  4,  36,  3. 
—  Aber  pauluvL  ante  maturitatem  Plin.  N.  H.  14,  8,  10  (77) 
und  midtum  ante  quaestoriam  aetatem  Quintil.  12,  6,  1.  Auch 
aliquot  anvos  post  Roiuam  conditam  Augustin.  Civ.  Dei  2,  16 
(I  p.  71,  31). 
^^^  Jedoch  sagt  man  auch  annum  post  quintum  decimum  (für  anno 

quinto  decimo  post)  Liv.  5,  29,  2;  post  diem  ttrtium  quam  dixerat 
Cic.  pro  Milon.  16,  44  und  post  diem  quartum  quam  ab  urbe  dis- 
cessimus  Ep.  Att.  9,  10,  4;  post  diem  quadragesimum  et  sextum 
quam  a  vobis  discesserant  Cic.  der  Sohn  Farn.  16,  21,  1;  post 
annum  quartum  quam  Themistocles  Athenis  erat  expulsus  Corn. 
Nep.  Arist.  3,  3 ;  post  annum  quintum  quam  expulsus  erat  Cim. 
3,  3  und  post  diem  tertium  quam  Siciliam  attigerat  Dion  5,3; 
post  diem  quintum  quam  iterum  barbari  male  pugnaverant  Sallust. 
lug.  102,  2;  ante  annos  quam  tu  consulatum  inires  DCCCXXIII 
Vell.  Paterc,  1,  8,  1;  post  duo  et  viginti  annos  quam  prima 
Olympias  constituta  fuerat  1,  8,  4  und  ante  triennium  quam  Car- 
thago  deleretur  und  post  annos  DCCCCLII  quam  erat  condita  1, 
13,  1 ;  ante  annum  quam  vineta  conserantur  Colum.  5,  5,  1  und 
ante  annum  quam  vinea  conseratur  5 ,  5 ,  2 ;  ante  annum  quam 
seminai'e  voles  5,  10,  2;  post  diem  quadragesimum  quam  sint 
editi  7,  12,  14;  ante  triduum  quam  eruptionem  facturae  sint  9, 
9,  4;  post  dies  novem  quam  refrixerit  12,  21,  1;  ante  undecim 
annos  quam  cum  Pyrrho  bellatum  est  Plin.  N.  H.  7,  60,  60  (213) 


—     767     - 

und  post  XXX  annos  quam  de  Papiriano  horologio  traditur  7,  60, 
60  (214);  a)ite  paucos  quam  nascerutur  meascs  Suet.  Aug.  94; 
ante  annum  et  quattuor  meuses  quam  decederet  Suet.  Aug.  101; 
post  Villi  menseni  quam  Tiberius  excessit  Nero  6;  aute  paucos 
quam  periret  menses  Nero  56:  ante  paucos  quam  occideretur 
raenses  Domit.  23;  und  sogar  /tost  diem  terfium  eius  diei  Cic.  Ep. 
Att.  3,  7,  1  und  post  eius  diei  diem  tertium  Tusc.  1,  47,  114; 
alterum  a»fe  paucos  triumphi,  alterum  post  pauciores  amisit  dies 
Vell.  Paterc.  1,  10,  5;  ante  guadragesiinwn  vindemiae  diem  Colum. 
12,  18,  5;  sextum  post  cladis  annum  Tac.  Ann.  1,  62;  post  deci- 
nium  mortis  annum  Plin.  Epist.  6,  10,  3;  ante  quinttim  mensem 
divortii  Suet.  Claud.  27;  post  biduum  exortus  Plin.  N.  H.  2,  47, 
47  (124);  ante  anmim  Troianae  cladis  lustin.  18,  3,  5  und  post 
annos  tres  et  XX  sumpti  regni  38,  8,  1;  post  mille  annos  mortis 
suae  Lactant.  Instit.  7,  22,  8;  post  diem  funeris  tertium  Arnob. 
1,  46;  post  annum  vicesimum  secundum  legis  Orchiae  Macrob.  Sat. 
3,  17,  3;  2)ost  dies  XV  fati  eius  I.  Neap.  4871. 

Die  gewöhnliche  Bezeichnung  des  Datum  nach  dem 
Römischen  Kalender  bemerkt  Prise.  18,  30,  298  S.  1210 
(II  p.  370,  7):  tertio  et  tertium  Kalendas  vel  Nonas  vel  Idus,  vel 
Kalendarum  Nonarum  Iduum,  pro  tertio  ante  Kalendas  vel  Nonas 
vel  Idus.  Meistens  ante  diem  tertium,  quartum,  quintum  Kalen- 
das oder  Nonas  oder  Idus.  So  CLL.  1,  201  Z.  1 ;  1,  590; 
1,  603  Z.  2:  1,  842;  1,  844;  1,  866;  1,  869;  1,  893;  1,  913; 
1,  976;  1,  983;  1,  1539  d;  Cic.  Phil.  5,  7,  19;  5,  11,  28  und  Ep. 
Fam.  2,  17,  1;  3,  3,  1;  Gell.  5,  17,  3;  bei  Sallust.  Cat.  30,  1 
ist  im  Weim.  2,  Bas.  1,  incert.  2,  Eccard.  und  in  den  Guelf. 
11  und  12  ante  diem  VI  Kalendarum  Novembrium,  aber  in  den 
übrigen  Büchern  KLD  oder  eine  andere  Abbreviatur,  und  in  den  697 
Guelf.  1;  3;  5;  9  und  im  Heuss.  und  Struv.  Novembris,  und  bei 
Cic.  Catil.  1,  3,  7  in  mehreren  Büchern  und  bei  Prise,  a.  a.  0. 
ante  diem  XII  Kai.  Novembrium  und  ante  diem  VI  Kai.  Novem- 
brium, doch  im  Indersd.,  Rhenaug. ,  Teg.  t,  Egm.  und  Windb. 
in  beiden  Stellen  Novembris,  und  dasselbe  nochmals  in  den  drei 
ersten  dieser  Bücher  in  in  ante  diem  V  Kai.  Novembris,  wo 
wiederum  andere  Bücher  Novembrium  haben.  Bei  Liv.  6,  1,  11 
ist  diem  ante  diem  (verderbt  in  ad)  XV  Kai.  Sextiles  duplici 
clade  insignem  Alliensem  appellaruut. 

Dem  ante  diem  tertium.,  quartum  u.  s.  w.  kann  gemäfs  der 
Konstruktion  des  Verbums  in  oder  ex  vorausgeschickt 
werden.     Caedem  te  optumatium  contulisse  in  ante  diem  V  Ka- 


—     768     - 

lendas  Novembres  Cic.  Cat.  1,  3,  7:  in  ante  diem  quartum  Kalen- 
das  Decembres  distulit  Phil.  3,  8,  20;  comitia  in  a.  d.  VI  Kai. 
Sext.  dilata  sunt  Ep.  Att.  1,  16,  13;  comitia  Bibulus  in  ante  diem 
XV  Kai.  Novembr.  distulit  Ep.  Att.  2,  20,  6;  comitia  in  ante  diem 
tertium  nonas  Sextiles,  Latinas  in  ante  diem  tertium  idus  Sextiles 
edixit  Liv.  41,  16,  5;  comitia  quae  in  ante  diem  tertium  nonas 
Sextiles  edicta  erant  41,  17,  5;  in  ante  dies  octavum  et  septi- 
mum  Kalendas  Octobres  comitiis  perduelliouis  dicta  dies  43,  16, 
12;  Latinae  edictae  sunt  in  ante  quartum  et  tertium  et  pridie 
Idus  Novembres  45,  3,  2;  Illviri  R.  P.  C.  ex  a.  d.  V  Kai.  Dec. 
luschr.  Orell.  594;  ex  a.  d.  VII  Id.  Febr.,  ex  a.  d.  VII  Id.  Mai., 
ex  a.  d.  III  Id.  Sext.  und  ex  a.  d.  IV  Id.  Novembr.  Varro  R.  R. 
1,  28,  1  ;  nuntii  nobis  tristes  venerant  ex  ante  diem  III  Non.  Iud. 
usque  ad  pridie  Kai.  Sept.  Cic.  Ep.  Att.  3,  17,  1;  supplicatio  in- 
dicta  est  ex  ante  diem  V  Idus  Octobres  cum  eo  die  in  quinque 
dies  Liv.  45,  2,  12;  ex  ante  diem  XVI  Kai.  Febr.  Imperator  Caesar 
Augustus  appellatus  est  Censoriü.  21,  8  (im  Vat.  et  für  ex).  Vergl. 
Mannt,  zu  Cic.  Fam.  8,  8,  5,  Ferrar.  und  Garat.  zu  Cic.  Phil, 
a.  a.  0.,  Hand  Tursell.   1  S.  382. 

Über  die  Composita  von  ante:  abernte,  inante,  exante,  sub- 
ante,  deante^  adnnte,  und  von  post:  depost,  inpost^  vergl.  C.  Hamp, 
Die  zusammengesetzten  Präpositionen  im  Lateinischen  in  Wölftiins 
Archiv  5  p.  335 — 342.  Inante  als  Präposition  belegt  Geyer  in 
Wölfflins  Archiv  7  p.  408  mit  Itinerar.  Antonin.  Placeut.  c.  24 
(S.  18,  13). 

Wie  mit  ante  und  post.,  wird  paulo  und  rnulto  mit  infra 
verbunden.  Paulo  infra  quam  insitum  est  iucidunt  Varro  R.  R. 
1,  41,  3;  naves  onerariae  duae  paulo  infra  delatae  sunt  Caes. 
bell.  Gall.  4,  36,  4  und  hi  sunt  magnitudine  paulo  infra  elephan- 
tos  6,  28,  1;  (laser)  multo  infra  Cyrenaicum  Plin.  N.  H.  19,  3, 
15  (40);  aber  auch  paululum  infra  terram  secare  Colum.  11,  3, 
53;  vtultuni  infra  hunc  sucum  est  Plin.  N.  H.  25,  7,  38  (79); 
multum  infra  naturalem  33,  5,  26  (86);  multum  infra  naturales 
illas  harenas  33,  7,  46  (119);  Ciceronis  temporibus  paulumque 
infra  Quintil.  1,  7,  20  und  multum  infra  rhetoris  officium  existi- 
manda  est  2,  5,  4;  ut  multum  infra  despectare  Tacit.  Ann.  2, 
43;  vulnerat  paulum  infra  iugulum  Suet.  Caes.  82;  haud  multum 
infra  magnitudinis  tuae  fastigium  positum  Curt.  6,  8,  7.  So  ferner 
paulo  sujjru  hanc  memoriam  servi  et  clientes  una  cremabantur 
Caes.  bell.  Gall.  6,  19,  4,  aliquo  supra  imam  togam  (nach  Spal- 
diugs  Vermutung  tuuicam)  Quintil.  11,  3,   140  im  Bern,  und  liamb. 


—     769     — 

(im  Münchn.  aliquando,  sonst  aliquanto) ;  und  paulo  ultra  eum 
lociim  castra  transtulit  Caes.  bell.  civ.  3,  Q(S^  4. 

2.  Clani  bat  öfter  den  Accusativ  neben  sich.  Clam  virum 
Plaut.  Amph.  Prol.  107  und  Gas.  2,  2,  27;  clam  uxorem  Asin. 
grex  I;  Gas.  Prol.  54;  2,  8,  32  und  grex  5;  Men.  1,  2,  43  (155); 
5,  9,  78  (1138);  Merc.  4,  6,  5  (807);  clam  uxorem  et  clam  filium 
Merc.  3,  2,  2  (545)  nach  dem  Ambr. ,  in  welchem  jedoch  filiam 
ist  (im  vet.,  decurt.  und  Vat.  uxore  et  iam  filio,  im  Leipz.  uxore 
et  filio);  clam  omnis  Aulul.  Prol.  7:  clam  alter  alterum  Gas.  Prol. 
51;  clam  senem  Most.  5,  l,  13  (1054);  clam  matrem  Mil.  Glor. 
2,  1,  34  (112);  clam  patrem  Merc.  2,  3,  8  (342);  3,  4,  75  (660) 
und  Truc.  2,  1,  37  (248)  im  Ambr.  (im  vet.  und  decurt.  pater); 
clam  illum  Merc.  2,  3,  26  (361);  clam  patrem  atque  adeo  omnis 
Terent.  Hecyr.  3,  3,  36  (396);  clam  praesidia  Bell.  Hisp.  3,  2; 
clam  nostros  16,  1  und  clam  quendam  Philonem  35,  3;  clam 
patrem  fuit  Gell.  2,  23,  16  im  Reg.  und  Rottend,  (sonst  patre) ; 
clam  dominum  vel  colonum  Ulpian.  Dig.  9,  2,  27  §  14;  clam  vos 
Declam.  in  Sallust  5,  23  (in  anderen  Büchern  clam  vobis  und 
clam  nobis);  clam  onjnes  Dictys  1,  22:  2,  18.  —  Aber  Bell.  Hisp, 
18,  4  lesen  wir  clam  a  Gaesaris  praesidiis,  abweichend  von  clam 
praesidia  c.  3,  2. 

Selten  ist  bei  dam  der  Ablativ.    Glam  ero  Plaut.  Gurc. 

1,  3,  17  (173),  des  Versmafses  wegen  wird  erus  clam  geschrieben); 
viro  clam  Merc.  4,  6,  7  (809),  Pareus  und  Ritschi  haben  virum 
gesetzt;  clam  patre  Acc.  (654)  bei  Fest.  S.  142,  in  der  Ausgabe 
von  Thewrewk  von  Ponor  steht  pater;  clam  vobis  Caes.  bell.  civ. 

2,  32,  8,  0.  Riemann  (Syntax  latine  1890  §  126  Anm.)  will  vobis 
an  dieser  Stelle  streichen;  clam  hostibus  Bell.  Afr.  11,  4;  hosti- 
bus  klammert  Wölfflin  ein;  clam  istis  Gic.  Ep.  Att.  10,  12 ^  2, 
aber  clam  iis  Ep.  Att.  15,  l^  1  ist  verderbt;  über  die  einzelnen 
Stellen  spricht  Wölfflin,  Archiv  7  p.  278.  In  clam  me  est,  clam 
te  est  Plaut.  Rud.  1,  2,  45  (133)  und  Terent.  Andr.  1,  5,  52 
(287);  Heaut.  1,  1,  46  (98);  Hecyr.  2,  2,  19  (261);  3,  4,  10 
(424):  4,  1,  53  (568);  4,  2,  1  (577)  und  in  non  clam  me  haberet 
Hecyr.  4,  4,  35  (657)  ist  der  Accusativ  zu  erkennen.  Mihi  clam 
est  hat  Plaut.  Mil.  Glor.  3,  3,  9  (882)  Lambin.  geschrieben,  ebenso 
Fleckeisen,  in  den  Hdschr.  nihil,  P)rix  hat  nil  clamst,  Lorenz  me 
clamst.  In  res  exulatum  ad  illam  abibat  clam  patris  Plaut.  Merc. 
1,  1,  43  ist  res  patris  zu  konstruieren,  und  nicht  clam  patris 
durch  Vergleichung  von  Xd^pa  Tiazpoq  zu  vertheidigen.  Vergl. 
Charis.  1,   17  S.  118  (145,  17)   und  5  S.  266  (266,  17);    Diom.  1 

Neue-Wageaer,  Lat.  Formenlehre.     11.     3.  Aufl.  49 


—     770     — 

5.  305  (319,  23);  Donat.  2,  16,  4  S.  1765  (390,  22);  Serv.  Comm. 
in  Don.  S.  1798  (419,  25);  (Serg.)  Explan,  in  Don.  1  S.  531  (517, 
30);  Pompei.  Comment.  S.  399  (274,  32);  Cledon.  S.  1880  (25, 
17);  Prise.  14,  3,  30  S.  988  (II  39,  21)  und  14,  6,  48  S.  998  (II 
51,  11). 

3.  Clancuhim  mit  Accusativ:  clanculum  patres  Terent.  Adelph. 

I,  1,  27  (52). 

4.  Palam   hat  Öfter   den    Ablativ.     Te  palam    Horat.  Epod, 

II,  19;  me  palam  Ovid.  A.  A.  2,  549  und  Trist.  5,  10,  39;  Marte 
palam  Ars  Am.  2,  569;  palam  populo  Liv  6,  14,  5;  palam  senatu 
Aurel.  Vict.  Caes.  5;  bei  Liv.  25,  18,  9,  wo  sonst  palam  omnibus 
gelesen  wurde,  fehlt  omnibus  im  Put.  und  Med. 

Komposita  von  palam  sind:  propalam,  adpalam  und  inpalam^ 
worüber  C.  Hamp  a.  a.  0.  p.  363  zu  vergleichen  ist. 

5.  Cor  am  konstruieren  mit  dem  Ablativ  Cic.  in  Pison.  6,  12 
und  Ep.  Fam.  13,  6%  1;  Corn.  Nep.  Epam.  4,  2;  6,  4;  Horat. 
Serm.  1,  4,  74;  1,  4,  95;  Epist.  1,   17,  43  und  A.  P.  185;  Quintil. 

6,  3,  47;  luven.  10,  22;  Tac.  Ann.  1,  9;  1,  75;  3,  14;  3,  18; 
3,  24;  3,  49;  4,  8;  11,  2;  13,  21;  13,  32;  13,  38;  15,  24;  15, 
61,  an  allen  diesen  Stellen  steht  coram  hinter  dem  Substantiv, 
vor  aber  Ann.  6,  4;  14,  59;  Dialog.  28,  29;  Germ.  19;  Suet.  Aug. 
69;  Nero  33;  Otho  1  und  Tit.   10. 

Ein  Kompositum  incoram  findet  sich  nach  griechischem  Sprach- 
gebrauch mit  dem  Genetiv  gesetzt  nur  bei  Apuleius,  so  incoram 
omnium  gestiebat  inscendere  Met.  7,  21  S.  488;  incoram  omnium 
aureum  depromere  cautharum  9,  10  S.  611;  incoram  sui  piagas 
irrigari  9,  15  S.  621  und  incoram  sui  funerari  videbat  10,  5  S.  689, 
vergl.  C.  Hamp  a.  a.  0.  p.  363,  wo  aber  an  letzter  Stelle  5  statt 
15  zu  lesen  ist. 

6.  Exadversus  oder  exadversum  ist  einigemale,  wie  adversus 
oder  adversum,  mit  dem  Accusativ  konstruiert.  Ära  Aio  Loquenti 
exadversus  eum  locum  consecrata  est  Cic.  Divin.  1,  45,  101;  ex- 
adversum Athenas  Corn.  Nep.  Themist.  3,  4 ;  exadversus  Thrasy- 
bulum  Thrasyb.  2,  7;  exadversum  Padi  fauces  Plin.  N.  H.  3,  18,  22 
(127);  exadversus  fontes  Indi  6,  16,  18  (48);  currunt  exadversus 
aquilouem  austrumve  10,  63,  83  (180);  videtur  (lapyx)  exadversum 
Eurum  flare  Gell.  2,  22,  23.  Exadversum  ei  loco  ist  Terent.  Phorm. 
1,  2,  38  (88)  in  den  übrigen  Büchern  aulser  dem  Bemb.  (in  die- 
sem m.  pr.  exadverso  ilico)  und  in  der  Anführung  bei  Prise.  17, 
1,  4  S.  1037  (II  p.  109,  19),  dagegen  14,  1,  5  S.  977  (K  p.  26, 
25)    ei   loco   exadversum  und  Gell.  6   (7),  7,  4  exadversum  loco, 


—     771     — 

die  Herausgeber  schreiben  nach  dem  Bemb.  exadvorsum  ilico; 
exadversum  soli  Apul.  de  mag.  16  S.  425 ;  zweifelhaft  ist  Samos 
Icario  in  mari  niodica  insula  est  exadversum  Miletos  oder  Mileto 
Apul.  Flor.  15  8.  50,  vergl.  Hand,  Tursellin.  2  p,  663;  C.  Hamp 
a.  a.  0.  p.  348,  349. 

7.  Über  secKs  mit  dem  Accusativ  sagt  Charis.  1,  15  S.  61 
(80,  18):  Id  quod  vulgiis  tisurj)at,  secus  ülum  sedi^  hoc  est  secun- 
dum  illum,   et  novum   et  sordidum   est.      Von  Caper   de   orthogr. 

5.  2245  (103,  12)  wird  sedi  secus  te  verworfen.  Secus  mare  hat 
Enn.  (diese  Stelle  fehlt  bei  L.  Müller  und  Lachmann)  bei  Lactant. 
Instit.  1,  11,  34  im  cod.  coli.  corp.  Chr.  und  Emman  und  im 
Leipz.  1  m.  pr.  (sonst  secundum  mare);  secus  laminas  Cato  R.  R. 
21,  2;  ne  possent  vel  sationes  facere  hoc  secus  Sempr.  Asellio 
(ed.  H.  Peter  p.  183,  11)  bei  Charis.  2,  13  S.  195  (220,  14),  wel- 
cher hinzufügt  id  est  non  multo  post;  fluraen  secus  Eurymedontis 
Avien.  Descr.  orb.  1015;  vultum  secus  et  Collum  Cael.  Aur.  Acut. 

2,  3,  18;  secus  coniugem  tuum  Corp.  Inscr.  Latin.  2,  507;  secus 
Titum  fluraen  3,  6418;  secus  veterem  consuetudinem  5,  4017  und 
secus  tunmlura  patris  7,  126;  secus  piscinam  Inscr.  Neap.  6831; 
secus  viam  Inscr.  Orell.  3688;  secus  niont.  Caucasi  Henz.  5930; 
secus  raerita  eins  Henz.  7170  Z.  16.  Aus  der  Vulgata  führt  Rönsch, 
Itala  und  Vulgata  p.  399  und  Collect,  philolog.  p.  102  eine  Reihe 
von  Beispielen  an.  Bei  Plin.  N.  H.  24,  15,  85  (135)  und  Quintil. 
8,  2,  20  ist  secus  fluvios  und  secus  viam  unbeglaubigt,  jetzt  steht 
dafür  secundum. 

8.  Simul  steht  bei  Dichtern  und  bei  Tacitus  mit  dem  Ablativ 
ohne  cum.  Siniul  his  Horat.  Serm.  1,  10,  86;  simul  nobis  Ovid. 
Trist.  5,  10,  29:  his  simul  Sil.  3,  268  und  avulsa  est  ore  simul 
cervix  5,  418;  crure  simul  chelae  fulgent  German.  Phaen.  636  im 
Sus.,  Bern,  und  Einsiedl.;  septemviris  simul  et  sodalibus  Augusta- 
hbus  Tacit.  Ann.  3,  64;  Laodicenis  ac  Magnetibus  simul  4,  55; 
Scauro  Mamerco  simul  ac  Sabino  Calvisio  6,  9;  genetrice  simul 
Nemes.   158. 

Über  das  Kompositum  insimul  vergl.  C.  Hamp  a.  a.  0.  p.  365. 

9.  Desgleichen  procul  mit  dem  Ablativ  ohne  a.  Patria  pro- 
cul  Enn.  (Fab.  266  ed.  L.  Müller)  bei  Cic.  Ep.  Fam.  7,  6,  1 ;  pro- 
cul negotiis  Horat.  Epod.  2,  1  und  prava  ambitione  procul  Serm. 
1,  6,  51 ;  haud  procul  ripa  Tiberis  Liv.  2,  13,  6;  haud  procul  oppido 

3,  22,  4;  haud  procul  moenibus  Tusculi  3,  23,  1;  haud  procul 
Collina  porta  4,  21,  8;  7,  11,  6;  haud  (oder  nee)  procul  seditione 

6,  16,  6;   8,  32,  13;    24,  28,  1;   procul  coetu  hominum  7,  5,  9; 

49* 


-     772     - 

haud  procul  iusto  proelio  7,  14,  5;  procul  ambitione  ac  foro  7, 
39,  12;  haud  procul  radicibus  Vesuvii  montis  8,  8,  19;  haud  pro- 
cul castris  8,  19,  5;  procul  muro  21,  7,  6:  nee  procul  dimicatione 
res  erat  25,  3,  19:  haud  procul  periculo  33,  33,  2;  procul  mari 
38,  16,  15:  procul  vero  Colum.  1  Prooem.  33  und  haud  procul  igne 
7,  8,  3 ;  non  procul  Euripidis  poetae  sepulcro  Plin.  N.  H.  31,  2, 
19  (28);  procul  dubio  Quintil.  I,  5,  14;  9,  2,  27  und  Suet.  Nero  3; 
procul  contentionibus  Quintil.  12,  11,7;  procul  voluptatibus  Tacit. 
Ann.  4,  62;  haud  procul  iabulis  12,  58;  procul  iniuria  14,  31; 
procul  gravitate  coepti  operis  Histor.  2,  50;  haud  procul  castris 
4,  22  und  4,  27;  haud  procul  Novesio  4,  36;  haud  procul  cubi- 
culo  4,  59;  haud  procul  exitio  5,  3. 

10.  Prope  wird  gewöhnlich  mit  dem  Accusativ  ver- 
bunden (bei  manchen  Schriftstellern,  wie  z.B.  bei  Livius,  nur 
mit  diesem  Kasus):  so  Plaut.  Curcul.  1,  2,  2  (97);  Cic.  Brut.  14, 
54;  pro  iMilon.  19,  52;  Phil.  9,  7,  15;  Ep.  Fam.  7,  23,  4;  Verg. 
Georg.  4,  278;  Ovid.  Fast.  1,  137;  Caes.  bell.  Gall.  1,  22,  3; 
bell.  civ.  2,  26,  1;  3,  13,  3;  3,  37,  4;  Sallust.  lug.  21,  2;  Liv. 
1,  25,  13;  6,  42,  10;  26,  28,  8  u.  a.  —  Zuweilen  wird  j^^ope 
auch  mit  ah  verbunden:  tam  prope  ab  domo  Cic.  Verr.  2,  3,  6; 
tarn  prope  a  Sicilia  5,  2,  6  und  prope  a  meis  aedibus  sedebas  in 
Pison.  11,  26;  prope  est  a  te  deus  Senec.  Epist.  41,1:  tam  prope 
ab  exsule  fuit  quam  postea  a  principe  Tacit.  Hist.   1,  10. 

Propius  mit  Accusativ:  Cic.  Phil.  6,  3,  5:  7,  9,  26;  Caes. 
bell.  Gall.  1,  46,  1;  4,  9,  1;  4,  28,  2;  5,  37,  1;  7,  18,  1;  7,  20,  1; 
7,  20,  3;  Hirt.  bell.  Gall.  8,  36,  3;  Bell.  Afric.  25,  2;  30,  2;  41,  2; 
42,  1;  42,  2;  47,  2;  49,  1;  51,  3;  51,  4;  56,  3;  58,  2;  61,  2; 
Bell.  Alex.  34,  3;  37,  3;  38,  1;  45,  2  (3);  61,  4;  67,  1 ;  Bell. 
Hisp.  25,  7;   29,  6;   29,  8;    Sallust.  lug.   18,  9;    Liv.   1,  25,  14; 

1,  27,  5;  2,  41,  11;  4,  17,  5;  21,  1,  2;  22,  40,  5;  23,  12,  3; 
23,  26,  3;  24,  41,  4;  25,  11,  11;  26,  37,  8;  28,  40,  9;  29,  5,  9; 
30,  12,  17;  42,  58,  1;  44,  28,  13;  44,  45,  4:  Plin.  N.  H.  2,  75, 
77  (186)  u.  a.  —  Zuweilen  auch  propius  mit  dem  Dativ: 
Tiberi  quam  Thermopylis  Corn.  Nep.  Hannib.  8,  3;  propius  sta- 
bulis  Verg.  Georg.  1,  355  und  propius  tectis  4,  47:  propius  periclo 
Aen.  8,  556  und  Sil.  1,  13;  sed  et  dativo  casui  idem  Cicero 
dixit  ad  Atticum :  propius  grammatico  accessi  üiomed.  1  S.  405 
(410,  9),  vergl.  Prise.  18,  23,  179  S.  1172  (II  291,  17)  und  18, 
23,  180  S.  1173  (II  292,  11),  doch  auch  mit  ab  verbun- 
den, so  a  contumelia  quam   a  laude  propius   fuerit  Tacit.  Hist. 

2,  76. 


—     773     — 

Proxime  mit  dem  Accusativ  Cic.  pro  Milon.  22,  59;  Phil. 
10,  11,  26;  Ep.  Farn.  5,  2,  4  und  Ep.  Att.  3,  14,  2;  6,  5,  3; 
Cassius  bei  Cic.  Ep.  Farn.  12,  13,  2;  Bell.  Hisp.  7,  3;  Liv.  2, 
48,  5;  23,  15,  1;  24,  48,  11;  28,  13,  7;  30,  10,  12;  Colum.  4, 
15,  3;  Quintil.  8,  6,  11;  Pallad.  9,  8.  —  Zuweilen  auch  jno- 
.rime  mit  dem  Üativ:  proxime  hostium  castris  Caes.  bell.  civ. 
1,  72,  5;  proxime  Uzitae  Bell.  Afr,  56,  4,  Wöll'flin  bemerkt  hierzu, 
aber  ohne  triftigen  Grund :  fortasse  Uzitam  scribendum  est  aut 
oppidum  Uzitae,  im  Texte  steht  proxime  [locum]  Uzitae,  doch 
auch  mit  ab  verbunden:  ut  caedem  proxime  a  vallo  fecerint 
Bell.  Hisp.   15,  3. 

Von  den  Kompositis  inprope,  dp/trope  und  ndprope  ist  nur 
letztes  als  Präposition  gebraucht  bei  Pard.  300  (a.  642) :  mansio- 
nem  adprope  ipsam  lana,  quam  Lupus  quondam  teuere  visus  fuit. 
Vergl.  C.  Hamp  a.  a.  0.  p.  362. 

11.  Circiter  ist  mit  dem  Accusativ  konstruiert:  loca  haec 
circiter  excidit  mihi  Plaut.  Cist.  4,  2,  8;  oves  hirtas  tondent  cir- 
citer ordeaceam  messem  Varro  R.  R.  2,  11,  7  und  ad  saginan- 
dum  adpositissimum  tempus  circiter  messem  3,  8,  3;  circiter  Idus 
Novembris  Cic.  Ep.  Fam.  14,  5,  2;  circiter  Kalendas  lanuarias 
bezeugt  Prise.  14,  3,  34  S.  990  (II  41,  22),  und  darnach  kann 
die  Abbreviatur  circiter  Kai.  Cic.  Att.  2,  4,  6  ergänzt  werden; 
circiter  meridiem  Caes.  bell.  Gall.  1,  50,  2;  circiter  Kalendas 
lunias  Sallust.  Cat.  17,  1;  octavam  circiter  horam  Horat.  Epist. 
1,  7,  47. 

12.  Usque  ist  ursprünglich  Adverb,  (vergl.  Thielmann  in 
Wölfflins  Archiv  V  p.  438),  die  alten  Grammatiker  sind  sich  frei- 
lich darüber  nicht  klar.  Als  Präposition  steht  es  gewöhnlich  mit 
dem  Accusativ  (vergl.  Wölfflin,  Archiv  IV  p.  52),  in  der  älteren  Zeit 
ist  usque  weniger,  später  aber  mehr  gebraucht.  Usque  kann  vor 
oder  hinter  seinem  Substantiv  stehen,  auf  die  Bedeutung  hat  dies 
keinen  Einflufs.  Bei  Eigennamen  findet  sich  usque:  Miletura  us- 
que Terent.  Adelph.  4,  5,  21  (655)  —  usque  Hennam  Cic.  Verr. 
4,  49,  108;  usque  Romam  in  Pison.  22,  51  und  Ep.  ad  Qu.  fr. 
1,  1,  42;  usque  Puteolos  Ep.  Att,  15,  2,  29,  aber  Tarsum  usque 
Ep.  Att.  5,  7,  16  —  usque  Sidam  Lentulus  bei  Cic.  Ep.  Fam. 
12,  15,  5  —  Gades  usque  Corn.  Nep.  fr.  48  bei  Pomp.  Mela  3, 
9,  90  und  Plin.  N.  H.  2,  67,  67  (169)  —  Corcyram  usque  Liv. 
36,  21,  5  —  usque  Tarentum  Horat.  Sat.  1,6,  105  —  usque  Alpis 
Vell.  Paterc.  2,  6,  3  —  Delphos  usque  Val.  Maxim.  1,  1  ext.  9 
(ed.  Halm  p.  14,  30);  usque  Ariciam  lul.  Par.  8,  2,  4  (ed.  Halm 


—     774    — 

p.  383,  29)  —  usque  Puteolos  Senec.  Kpist.  53,  1  —  usque  Ter- 
gestum  Pomp.  Mela  2,  3,  55  —  Brundisium  usque  Tacit.  Ann,  2, 
30;  Ticinum  usque  3,  5  und  Cumas  usque  16,  19  —  usque  Parae- 
tonias  Eoa  ad  littora  Syrtes  Lucan.  3,  295  —  usque  Suram  Plin. 
N.  H.  5,  21,  25  (87);  usque  Meroen  6,  29,  35  (177)  und  6,  29, 
35  (181);  usque  Arabiam  6,  34,  39  (212);  usque  Horysthenen  6, 
34,  39  (219);  usque  Romam  10,  22,  27  (53);  usque  Atho  montem 
18,  25,  57  (215),  aber  Carthaginem  usque  3,  2,  3  (16);  Lacinium 
usque  3,  5,  8  (43);  Cretam  usque  3,  5,  10  (75);  Tauromenium 
usque  3,  8,  14  (88):  Histropolin  usque  4,  12,  24  (78);  Delum  us- 
que 4,  12,  26  (91);  Thenara  usque  5,  4,  3  (25);  Zimyram  usque 
5,  19,  17  (77);  Ptolmaida  usque  6,  29,  33  (164);  Gadis  usque  6, 
29,  34  (175);  Meroen  usque  12,  4,  8  (19);  Ostiam  usque  14,  6, 
8  (61);  Aulida  usque  35,  13,  47  (167)  und  Bruttium  usque  pro- 
munturium  3,  1,  1  (5)  —  Oriculum  usque  Plin.  Epist.  6,  25,  1 
und  usque  Ephesum  Ep.  ad  Traian.  19  A.  (28),  1  -  Beneventum 
usque  Suet.  Aug.  97 ;  Romam  usque  Tiber.  7 ;  Misenum  usque  Tiber. 
72  und  Aquileiam  usque  Vesp.  6  —  usque  Auroram  et  Gangen 
luvenal  10,  1  —  Lorium  usque  Fronton.  Ep.  ad  Antonin.  Imperat. 
3  (p.  101,  4)  —  Sicanium  usque  fretum  Valer.  Flacc.  2,  29  — 
usque  Brentesium  Scaevol.  Dig.  45,  1,  122  §  1  —  usque  Aegyptum 
lustin.  1,  1,  6;  usque  extremos  Orientis  terminos  7,  1,  4;  usque 
Euphraten  flumen  11,  12,  10;  usque  Persen  33,  2,  6;  usque  flumen 
Euphraten  41,  6,  8;  usque  mare  Caspium  42,  2,  9  —  Capuam 
usque  Capitol.  Mar.  Anton,  philos.  8,  10  und  Brundisium  usque 
ebend.  9,  4;  ISisibin  usque  Capitol.  Gord.  27,  6;  Romam  usque 
Capitol.  Ver.  8,  1  und  Lamprid.  AI.  Sever.  24,  1  ;  Ctesiphonta(em) 
usque  Treb.  Poll.  trig.  tyr.  15,  5;  30,  6  und  Vopisc.  Car.  8,  1; 
usque  Alexandrum  Vopisc.  Car.  3,  4  —  usque  Ararim  Incert.  Grat, 
act.  6  (p.  185,  2  ed.  Baehrens)  und  Veronam  usque  Nazar.  Panegyr. 
Const.  Aug.  25  (p.  231,  27)  —  usque  Aethiopiam  TertuU.  lud.  7 
und  usque  Macedoniam  de  anim.  46  —  usque  Aethiopiam  Vulgat. 
Esther  1,  1;  13,  1;  16,  1;  usque  Phoenicen  Act.  apost.  11,  19 
und  usque  Asiam  20,  4;  usque  Reges  Tob.  5,  8  —  usque  Medos 
Hilar.  ad  Psalm.  119,  13  —  Ravennam  usque  Eutrop.  9,  7; 
Wölfflin  a.  a.  0.  p.  57  führt  auch  usque  Danuvium  aus  Eutrop.  6, 
10  an,  aber  im  Philolog.  42  p.  518  hat  C.  Wageuer  gezeigt,  dafs 
nach  dem  Sprachgebrauche  des  Eutrop  hier  usque  ad  Danuvium 
zu  schreiben  sei,  worin  ihm  auch  Rühl  gefolgt  ist;  ebenso  hat 
C.  Wagener  auch  im  Fest,  breviar.  1,  3,  2  (vergl.  Philolog.  An- 
zeiger 8  p.  244)  nach  den  besten  Hdscbr.  ad  Danuvium  usque  ge- 


—    775     — 

schrieben,  während  Wölfflin  nur  Danuvium  usque  citiert  —  usque 
Illyricum  Ainbros.  Epist.  ad  Rom.  15,  20  und  usque  Arabiam  II 
p.  2075  ed.  Migne  —  usque  Antiochum  Hegesipp.  2,  13,  14  — 
usque  lordanem  Hieronym,  in  Ezech.  lib.  14,  478  M.;  usque  Be- 
thaniam  40,  409  M.;  usque  Syenen  de  situ  909  M.;  usque  Euphra- 
tem  lib.  in  Abd.  20,  21  (1114  D.  Migne),  aber  Chaldaeam  usque 
lerem,  proph.  3,  12  (926  M.)  —  Tanaim  usque  fluvium  lul.  Valer. 
3,  52  (160,  7  ed.  Kühler)  —  usque  Appium  Claudium  Aur.  Vict. 
Orig.  gent.  Rom.  8,  4  —  Constantinopolim  usque  Amm.  Marcell. 
21,  16,  20  —  usque  Dalierum  Solin.  19,  4;  usque  Indos  19,  5; 
usque  Aethiopum  56,  5,  aber  Elin  usque  1,  98  und  Cretam  usque 
23,  14  —  usque  Arabas  Avien.  Descr.  orb.  970  und  usque  Cemp- 
sorura  sata  Ora  maritim.  301  —  usque  Oceanum  Oros.  1,  2,  93; 
5,  15,  23,  aber  Pyrenaeum  usque  7,  40,  3  —  usque  Tarquinium 
regem  Jordan.  Roman.  87  (p.  10,  8)  —  usque  Arctoos  Dacos  Paulin. 
Nolan.  Carm.  17,  17  und  usque  Dacos  Carm.  17,  143  —  usque 
Arabiam  Cassian.  Conl.  6,  1  —  usque  Adduam  Paul.  Diac.  bist. 
Longob.  2,  14  —  usque  Lycaoniam  und  Thermopylas  Marcellin. 
51,  939  M.  —  usque  Phoenicen  Cassiod.  Complex.  act.  apost.  26 
—  usque  Idumaeam  Arnob.  Tun.  53,  407  M.  —  usque  Gallias  Patric. 
54,  810  M.  —  usque  Britanniam  Desider.  87,  233  M.  —  Aegyptum 
usque  Itiner.  Alex.  Magni  26,  16  ed.  Volkm.  —  usque  Euxinum 
maris  sinuni  Aethicus  32 ;  usque  Caucasi  iugum  und  usque  Tri- 
marchias  aras  67;  usque  Rifeos  montes  101;  usque  Italiae  fiues 
103  und  usque  Aethiopiam  109  —  usque  Burgundionum  termi- 
num  Greg.  Tur.  bist.  Franc.  2,  37;  usque  Macho  villam  4,  4;  us- 
que ipsum  Lapideuin  campum  4,  44;  usque  Remos  4,  50;  usque 
Spaniam  5,  33  und  usque  Burdegalensem  termiuum  9,  5  —  Almo- 
nis  usque  perveuitis  rivulum  Prudent.  Perist.  10,  169  —  usque 
Hyrii  summam  Prise.  Perieg.  372  —  usque  Peloponnesum  Mart. 
Capell.  6,  613;  usque  Rhenum  6,  634  und  usque  Thessaliam  6, 
659  —  Pyrenaeum  usque  Histor.  Miscell.  13,  29,  aber  usque 
Caspias  portas  23,  28  —  scalam  usque  Geogr.  minor.  135,  29 
ed.  Riese,  aber  usque  minorem  Syriern  p.  164,  18;  usque  Her- 
culis  stelas  164,  19;  usque  Indiam,  Aethiopiam,  Syriam  p.  166, 
17  —  usque  fretum  Geogr.  Ravenn.  3,  12  —  usque  Ammonis 
templum  Bern.  Lucan.  p.  146,  4  ed.  Usener. 

Mit  einem  Appellativ  verbunden  finden  wir  usque:  usque 
radices  Cato  R.  R.  49,  2  —  usque  a.  d.  XVI  K.  Dec.  Cic.  Ep. 
Fam.  16,  9,  1  und  uque  a.  d.  VIII  Kai.  lun.  Ep.  Att.  3,  10,  1, 
an  beiden  Stelleu  hat  Wesenberg  hinter  usque  die  Präposition  ad 


—     776     — 

eingeschoben  —  auch  Liv.  25,  12,  2  wird  jetzt  auf  Wesenbergs 
Vorschlag  usque  ad  ante  dieni  V  Kai.  Mai  geschrieben,  jedenfalls 
an  diesen  Stellen  mit  Unrecht  —  usque  ultimam  peruiciem  Senec. 
Clem.  ],  7,  1  —  usque  somni  tempus  Cels.  3,  5  (84,  36);  usque 
sudorem  3,  2  (111,  10);  usque  quartum  diem  4,  26  (151,  27); 
usque  Sanum  corpus  5,  26  (198,  21);  usque  ossa  5,  28,  3  (207, 
33);  usque  mortis  diem  7,  7,  15  (281,  25);  usque  circulum  7,  25 
(305,  28),  während  einige  Zeilen  vorher  (305,  22)  usque  ad  pubem 
steht  —  usque  lumbos  Quintil.  11,  3,  131,  wo  die  Herausgeber 
ad  eingefügt  haben  —  usque  domus  Stat.  Theb.  11,  89  —  usque 
septimum   diem   Suet.  Calig.   17,    aber  vesperam  usque  Claud.  34 

—  usque  pedes  Curt.  8,  9,  21,  aber  corpus  usque  (corpusque 
codd.)  4,  3,  26  —  fretum  usque  Flor.  2,  2,  1,  vergl.  Opitz  Spicileg. 
p.  14  —  usque  tempora  lustin.  2,  4,  32;  2,  5,  8;  usque  interitum 
2,  7,  7 ;  usque  adultam  eius  aetatem  17,  3,  21  —  usque  terminos 
5,  11,  11,  aber  terminos  usque  1,  1,  6  —  usque  VII  Idus  Decem- 
bris  Pallad.  R.  R.  13,  1  —  vitae,  quam  hodieruum  usque  egisti 
Porphyr,  ad  Horat.  Carm.  4,  7,  17  —  usque  septimum  consulatum 
Ampel.  18,  15  und  usque  Imperium  Traiani  47  —  usque  annum  XV, 
usque  XLV^  annos  und  usque  finem  vitae  Censorin.  14,  2;  usque 
Decembrem  22,  9  —  usque  annum  remissionis  Vulgat.  Levit.  25,  52 
und  usque  annum  quintum  27,  6;  usque  caput  Deuter.  28,  28; 
usque  hanc  diem  Act.  apost  23,  1 ;  usque  hodiernum  diem  Exod. 
9,  18;  Matth.  28,  15;  Luc.  23,  44;  loh.  2,  10;  usque  mensis  dies 
Numer.  11,  20;  usque  nonam  horam  Matth.  27,  45  und  usque 
occidentem  Matth.  24,  27;  usque  extremam  partem  caeli  Deuter. 
4,  32  und  usque  saeculum  Maccab.  14,  15  —  usque  terrae  limi- 
tem  Ambros.  Hym.  1  —  usque  animae  periculum  Hilar.  in  Psalm. 
118  und  usque  hoc  tempus  de  synodo  2  —  terras  usque  Augustin. 
Civ.  Dei  7,  16  (I  294,  4);  9,  16  (1  391,  32)  —  mare  usque  lul. 
Valer.  3,  56  (154,  8)  —  usque  diluculum  Apul.  Met  4,  21   S.  283 

—  usque  unguium  summitates  Amm.  Marcell.  25,  4,  22;  usque 
diei  ultimum  19,  2,  5  und  29,  5,  48,  an  letzter  Stelle  fügt 
Gardthausen  ohne  Grund  ad  ein;  usque  periculum  17,  4,  15,  wo 
Eyssenhardt  und  Gardthausen  nach  Haupts  Vorschlag  ad  perpen- 
diculum  geschrieben  haben  —  semissem  usque  legata  praestare 
Ulpian.  Dig.  37,  5,  5,  1  —  usque  felices  oras  Paulin.  Nolan.  carm. 
17,  192;  usque  finem  carm.  17,  338  und  usque  littora  carm.  23, 
245  —  usque  septimum  consulatum  Aur.  Victor,  de  viris  illustr. 
67,  2;  usque  id  tempus  Origo  gentis  Rom.  1,  1  —  usque  hunc 
XIX  imperii  annum  Marcelhu.  51,  920  Mig.  —   usque  periculum 


—     777     — 

Mar.  Vict.  col.  1217  Mig.  —  legis  scriptum  esse  usque  quadran- 
tem  nos  ultimum  reddere  Pseudo-Cyprian.   de  laude   martyr.   13 

—  usque  tertium  diem  Cael.  Aurel.  Acut.  2,  10.3  —  usque  nonam 
ditferre  Cassian.  Conl.  5,  12  und  usque  occasum  solis  bist,  coenob. 
5,  5;  8.  9  —  usque  vesperum  Arnob.  lun.  54,  477  Mig.  —  usque 
duo  duraus  .  .  decennia  Paulin.  Pell.  177  —  usque  mundi  termi- 
num  Paul.  Petr.  20,  727  Mig.  —  usque  solis  partem  Firm.  Mat. 
Math.  4,  20  —  usque  episcopale  proveliitur  solium  doctor  Prudent. 
Perist.  13,  33  —  usque  subsolanum  Oros.  1,  2,  100  —  tartareum 
descenderit  usque  profundum  Sedul.  Carm.  5,  137  —  usque  ume- 
ros  Avien.  Arat.  1088  —  usque  veris  aequinoctium  Hippocrat.  bei 
Marcellus  p.  18  —  usque  dies  decem  Oribas.  Synops.  3,  17;  us- 
que sera  (=  seram)  5,  17  und  usque  XL  Eupor.  3,  72;  usque 
dies  novem  4,  46  —  usque  diem  Orontius  2,  364  —  usque  tre- 
centos  solidos  und  usque  quingentos  solidos  Cod.  lustin.  8 ,  54, 
36,  3;  usque  quiennium  11,  20,  5;  usque  dictionem  quintam  11, 
28,  3;  usque  praesens  tempus  15,  1,  35  —  tertium  usque  raptus 
caelum  Leo  M.  Serm.  17,  4  —  usque  nativitatem  lord.  Roman. 
10  (p.  4,  6)  —  usque  ipsum  mare  Gregor.  Tur.  bist.  Franc.  1,  10; 
usque  nativitatem  1,  16;  usque  transitum  1,  48;  usque  cameram 
2,  16;  usque  vitae  consummationem  4,  34;  usque  sacerdotalem 
audientiam  5,  18;  usque  civitatem  6,  31;  usque  praesens  tempus 

7,  6;  usque  labium  impleta  8,  14;  usque  passionem  eins  10,  13; 
usque  basilicam  10,  15;  usque  Kalendas  Octobris  und  usque  de- 
positionem  10,  31;  usque  beatum  templum  vita  Martin.  1,  2  und 
usque  lucis  adventum  de  glor.  confess.  15  —  usque  solarem  cir- 
culum  Mart.  Capell.  2,  150;  usque  lunarum  globum  2,  151  ;  usque 
odorificam  terram  6,  678;  usque  abacum  7,  729  und  usque  umeros 

8,  841  —  usque  lacum  Aethicus  67  —  usque  pentecosten  Benedict, 
von  Nursia  Reg.  15;  usque  dominicam  Reg.  18  und  usque  boram 
quartam  Reg.  48  —  usque  iionagenariam  vetustatis  seuectam 
Aldbelm.   1,  27    —    usque   aquae   ductum   Histor.   Miscell.    26,  41 

—  usque  superius  dictam  patriam  Geogr.  Ravenn.  2,  1 1  und  us- 
que supra  scriptum  (colfum)  4,  46  —  usque  vesperum  Geogr. 
minor,  p.  161,  22  ed.  Riese  —  usque  eius  hospitium  V^it.  S.  Gau- 
dentii  10  —  usque  sagittas  Poet,  aevi  Carol.  1  p.  54  (17,  9);  us- 
que diem  mortis  1  p.  184  v.  683:  1  p.  192  v.  1020;  1  p.  213 
N.  XVllI,  14;  1  p.  290  v.  102;  usque  dies  Sauli  1  p.  290  v.  102; 
tempora  baptistae  decurrens  usque  lohannis  1  p.  291  v.  149  — 
usque  die  (=  diem)  Corp.  Inscr.  Lat,  6,  2548  und  usque  diae 
(=  diem)  11,  295. 


—     778     — 

Selten  und  erst  spät  wird  unque  mit  dem  Ablativ  verbun- 
den, so  ganz  vereinzelt  usque  Tmolo  Cic.  pro  Flacc.  19,  45,  öfter 
usque  Damasco  Itala  1  Maccab.  11,  62  und  usque  Athenis  Act. 
apost.  17,  15,  an  beiden  Steilen  steht  in  der  Vulgata  der  Accu- 
sativ  —  usque  Tiber!  Greg.  Tur.  bist.  Franc.  1,  2.3:  usque  raedio 
Februario  10,  31  und  usque  Lugduno  virt.  lul.  2  —  Tyndaride 
usque  Itiner.  Wessel.  p.  90;  Drepanis  usque  97;  Benevento  usque 
302;  304;  Tullo  usque  385;  Praetorio  usque  464  u.  a.  —  Mento 
usque  Avien.  Arat.  247;  sanies  passionem  usque  XL  deducit  die- 
bus  Orobas.  Synops.  9,  56;  usque  orbis  terrae  diluvio  lordan. 
Rom.  7  (3,  11)  und  solo  usque  prostratae  355  (46,  11);  usque 
nostro  tempore  Greg.  Tur.  bist.  Franc.  2  praef. ;  usque  illa  die 
3,  13;  usque  hoc  tempore  7,  36;  usque  obscura  morte  8,  14;  us- 
que tempore  8,  42  und  usque  virt.  lul.  11.  —  Auch  ein  Lokativ 
steht  bei  usque:    ab  urbe  Adriae  usque  Itiner.  Wessel.  306;  308. 

Vor  usque  werden  auch  die  Präpositionen  ah^  ad^  in  gesetzt; 
es  ist  aber  sehr  schwer  zu  sagen,  ob  ab  usqup^  ad  usque^  in  us- 
que oder  abnsiiut!^  adusque^  inusque  zu  schreiben  ist.  Donat.  2, 
13,  5  S.  1761  (387,  13)  sagt:  Praepositio  separatim  adverbiis  non 
adplicabitur,  quam  vis  legerimus  de  repente^  de  sursum,  de  subito 
et  e.v  indi  et  ab  usque  et  de  hinc.  Sed  haec  tamquam  unam 
partem  orationis  sub  uno  accentu  pronuntiabimus.  Explicat.  in 
Donat.  p.  517,  22  ed.  Keil:  Usque  talis  est  inter  praepositiones, 
ut  sola  possit  recipere  alteram  praepositionem.  Nemo  enim  dicit 
»de  post  forum«,  nemo  enim  «ab  ante«;  at  vero  dicimus  ad  us- 
que et  ab  usque.  Serv.  zu  Verg.  Aen.  7,  289:  Ab  usque  et  ad 
usque  usurpative  dicimus.  Praepositio  enim  nee  adverbio  iungi- 
tur  nee  praepositioni,  usqtie  autem  aut  praepositio  est  aut  ad- 
verbium.  Und  zu  11,  262:  Cum  praepositio  praepositioni  num- 
quam  cohaereat,  abusque  et  adusque  licenter  admissum  est. 

In  den  neuesten  Ausgaben  wird  von  den  Herausgebern,  welche 
sich  nach  der  handschriftlichen  Überlieferung  richteten,  bald  ab 
usque,  bald  abusque  geschrieben;  nach  Thielmann  in  Wölffiins 
Archiv  VI  p.  81,  der  auf  das  eingehendste  über  das  Adverb,  us- 
que hier  wie  auch  VI  p.  649  handelt,  ist  ab  usqtie  die  korrekte 
Schreibung,  aber  abusqtie  ist  zu  nehmen:  1)  in  der  Anastrophe 
(Nachstellung ,  nicht  Zwischenstellung)  und  2)  da  wo  abusque 
zur  Bedeutung  des  einfachen  ab  herabgesunken  ist,  vergl.  [SergiJ 
Explanat.  in  Donat.  p.  564,  13  ed.  Keil.  Ab  usqtie  oder  ab- 
usque lesen  wir  bei  folgenden  Dichtern:  Siculo  prospexit  ab  us- 
que Pachyno   Verg.  Aen.  7,  289;   ea  gloria  genti  .  .  fractis    durat 


-     779     - 

ab  usque  axibus  Stat.  Theb.  4,  243:  pruinoso  abusque  dracone 
Avien.  Arat.  169:  Erebo  procul  intiino  abusque  214;  limite  ab 
usque  Ilypeiionio  714;  Oceano  abusque  Or.  marit.  83;  ab  usque 
Rheni  limite  Auson.  Epist.  XII  (XVI)  v.  75  (ed.  Peiper  p.  242) ; 
ab  usque  patris  gremio  Prudent.  Cath.  3,  25;  ab  usque  chao 
Sedul.  Carni.  1,  103;  surgit  ab  usque  thoro  Erin.  Nig.  poet.  Car. 
II  p.  77,  667  und  iuris  ab  usque  sinu  Wal.  Strab.  poet.  Car.  II 
p.  339,  103,  vergl.  Thielraann  a.  a.  0.  p.  83  —  bei  folgenden  Pro- 
saikern: Tiberio  abusque  Tacit.  Ann.  13,  47  und  Oceano  abusque 
15,  37;  ab  usque  Oeensium  finibus  Apul.  Apol.  57  S.  522;  ab 
usque  anno  quinquagensimo  Censorin.  17,  14;  ab  usque  Thracia 
Auson.  Grat.  act.  82  (ed.  Peiper  p.  375):  ab  usque  Tartesso  Solin. 
4,  1:  ab  usque  Pontico  raari  Aurel.  Vict.  Caes  13,  3  und  ab 
usque  urbe  Pannoniae  16,  13;  ab  usque  Carthagine  Augustin. 
Confess.  7,  2,  3  und  ab  usque  principio  11,  2,  3;  ab  usque  fer- 
venti  Aethiopiae  plaga  Amm.  Marcell.  19,  4,  4  und  ab  usque 
Divis  et  Serendivis  22,  7,  10;  ab  usque  freto  Siculo  Macrob.  3, 
15,  7;  Sabinis  ab  usque  Curibus  Sidon.  Apoll.  8,  16,  4;  longis 
saecuiis  .  .  ab  usque  Pythagora  Claud.  Mamert.  2,  2  (101,  10). 
Für  fundamentis  urbis  abusque  Senec.  Contr.  2,  1  (9),  17  schreibt 
H.  J.  Müller  (p.  116,  3)  a  fundamentis  urbis  usque  in  haec  tem- 
pora  constitit. 

Ad  zisque  oder  adusque.  lesen  wir:  hunc  ad  usque  limpidum 
lacum  Catull.  4,  24;  Protei  ad  usque  columnas  Verg.  Aen.  11, 
262;  ad  usque  supremum  tempus  Horat.  Serm.  1,  1,  97  und  ad 
usque  Bari  moenia  piscosi  1,  5,  96;  corpus  ad  usque  meum  üvid. 
Amor.  1,  5,  24:  ad  usque  nivosum  Strymona  Trist.  5,  3,  21  und 
supremum  vitae  tempus  ad  usque  meae  Epist.  ex  Pont.  2,  3,  4 ; 
serös  ad  usque  nepotes  Stat.  Theb.  1,  185;  ad  usque  bellum 
Tacit.  Ann.  14,  58;  ad  usque  ludibria  ebriosus  Gell.  15,  2,  2;  ad 
usque  intestinorum  dolorem  Apul.  Met.  10,  16  S.  707 ;  ad  usque 
Traiani  aetatem  Seren.  Samon.  bei  Macrob.  Sat.  3,  16,  7;  ad  us- 
que finem  diei  Amm.  Marcell.  19,  I,  9;  fauum  adusque  Veneris 
.\vien.  ür.  marit.  437;  ad  usque  cassac  Chersonesi  terminos  491; 
ad  usque  celsa  nubium  508  und  Pyrenae  ad  usque  prominentis 
verticem  533:  adusque  Lirim  amuem  Soliu  2,  19;  adusque  orien- 
tem  23,  14;  adusque  Arabicos  sinus  30,  12;  adusque  odoriferam 
et  divitem  terram  33,  2;  adusque  interna  43,  2:  adusque  annos 
LXX  45,  16:  adusque  aures  52,  34;  adusque  Claudii  principa- 
tum  53,  8;  adusque  nos  53,  10;  adusque  Gades  56,  6.  Ad  us- 
que auch  ohne  abhängiges  Nomen:  ad  usque  qua  tiuguitur  India 


—     780     — 

Gange  Ovid.  Met.  4,  20;.?dusque  deraso  capite  producit  in  me- 
dium Apul.  Met.  2,  28  S.  159;  tolerabilius  apud  uos  adusque 
proxime  utrique  consuetudini  communicabatur  Tert.  Virg.  \'el.  3; 
comniotio  adusque  vesani  eurn  furoris  Marcell.  p.  17. 

In  usque  wird  von  den  alten  Grammatikern  nicht  als  Kom- 
positum angesehen.  Mittere  in  usque  caput  Catull.  116,  4;  istas 
in  usque  manus  Stat.  Theb.  1,  439:  in  usque  salsam  Thetim  Avien. 
Or.  marit.  526;  in  usque  Taurum  606;  in  usque  celsa  uubium  640; 
in  usque  fauces  Solin.  32,  25  und  in  usque   Indiam  54,  7. 

So  ist  auch  finis  super  u^tque  Sicanos  Verg.  Aen.  11,  317  und 
et  Stygios  super  usque  lacus  Stat.  Theb.  4,  568. 

13.  Versus  oder  versum,  eigentlich  Participiura,  wird  als 
Adverbium  gebraucht  und  sowohl  als  solches  wie  als  Parti- 
cipium  mit  od  oder  in  verbunden.  Beispiele  der  verschiedenen 
Kasus,  Numeri  und  Genera  des  Participium  haben  Gronov  und 
Drakenb.  zu  Liv.  36,  15,  7  und  letzterer  zu  9,  12,  15,  ferner 
Düker  zu  38,  51,  3  zusammengestellt.  Als  Participium  steht 
versus  auch:  ab  hac  ambulatione  in  agrum  versus,  ornithonis 
locus  ex  duabus  partibus  dextra  et  sinistra  maceriis  altis  con- 
clusus  Varro  R.  R.  3,  5,  10;  is  primus  instituit  in  forum  versus 
agere  cum  populo  Cic.  Lael.  25,  96  und  volvitur  inferior  Capri- 
corno  versus  ad  austrum  Arat.  168;  ab  augure  deductus  in  arcem 
in  lapide  ad  meridiem  versus  consedit  Liv.  1,  18,  6;  pullus  evo- 
lans  in  rostra  in  forum  versus  Tiberium  salutabat  Plin.  N.  H.  10, 
43,  60  (121);  Rhenus  modico  flexu  in  occidentem  versus  septen- 
trionali  Oceano  miscetur  Tacit.  Germ.  1.  Mit  gleichem  Rechte 
kann  es  als  Participium  und  als  Adverbium  angesehen 
werden:  ille  supra  Maleas  in  Italiam  versus  navigaturus  erat 
Serv.  Sulpic.  bei  Cic.  Ep.  Farn.  4,  12,  1;  ille  castra  ex  Biturigi- 
bu8  movet  in  Arvernos  versus  Caes.  bell.  Gall.  7,  8,  5;  Pompeius 
ad  Cordubam  versus  iter  facere  coepit  bell.  Hisp.  10,  3;  Catilina 
modo  ad  urbem  modo  in  Galliam  vorsus  castra  movere  Sallust. 
Catil.  56,  4  und  ad  se  vorsum  exercitum  pergere  lug.  69,  1. 
Entschieden  als  Adverbium  ist  es  behandelt:  cum  orbis 
terrae  divisus  sit  in  duas  partes  raaxime  secundum  uaturam,  ad 
meridiem  versus  et  ad  septentriones  Varro  R.  R.  1,  2,  3;  duae 
sunt  Piscinae  ad  porticus  versus  3,  5,  12  und  duae  caveae  quae 
spectent  ad  exorientem  versus  3,  9,  6;  iter  mihi  necessarium  re- 
tro  ad  Alpis  versus  incidit  Cael.  bei  Cic.  Ep.  Farn.  8,  15,  2;  Titum 
Labienum  ad  Oceanum  versus  proficisci  iubet  Caes.  bell.  Gall.  6, 
33,    1  ;    C.   Sallubtium   Crispum   ad  Cerciuam   iusulam   versus  ire 


—     781     — 

iubet  bell.  Afric.  8,  3 :  equites  nostri  longius  ad  Cordubam  versus 
prosecuti  sunt  bell.  Hisp.  11,1;  fugani  ad  se  vorsura  fieri  Sallust. 
lug.  58,  4;  ex  superiore  parte  aedium  per  fenestras  in  novam 
viam  versus  populum  Tanaquil  adloquitur  Liv.  1,  41,  4  im  Par., 
Med.,  Leid.  1  und  in  anderen  Riichern  (sonst  versas);  a  Caspiis 
ad  orientem  versus  regio  est  Apavortene  dicta  Plin.  N.  H.  6,  16, 
18  (46);  si  in  urbem  versus  venturi  erunt  Kaiser  Traian.  bei  Plin. 
Epist.  10,  78  (82),  3;  in  meridiem  versuni  Arabes  spectant  Gurt. 
4,  7,  18;  eam  partem  Esquiliarum,  quae  iacet  ad  vicum  Patri- 
cium  versus  Fest,  unter  Septimontio  S.  351;  id  quod  intra  cippos 
ad  campo.  versus  soll  est  Corp.  Inscr.  Lat.  6,  874.  Aber  das- 
selbe hat  auch  den  Accusativ  ohne  ad  oder  in  neben 
sich,  nicht  nur  von  Städtenamen,  wie  Helorum  versus  ut  ipse 
Cleomenes  ita  ceteri  navigabant  Cic.  Verr.  5,  34,  90;  te  ex  Asia 
Romam  versus  profectum  esse  Ep.  Farn.  2,  6,  1 ;  cum  Brundisium 
versus  ires  ad  Caesarem  Ep.  Fam.  11,  27,  3  und  cum  Arretium 
versus  castra  movisset  Divin.  1,  35,  77;  in  provinciam  Narbonera 
versus  eruptiouem  facere  contendit  Caes.  bell.  Gall.  7,  7,  2;  Ambra- 
ciam  versus  iter  facere  coepit  bell.  civ.  3,  36,  5  und  Larisam  ver- 
sus se  recipere  coeperunt  3,  97,  2 ;  sondern  auch  Tarso  Amanum 
versus  profecti  sumus  Cic.  Ep.  Fam.  3,  8,  10;  quem  locum  Aegyp- 
tum  versus  finem  imperii  habuere  Carthaginienses  Sallust.  lug. 
19,  3;  ab  his  vastae  solitudines  orientem  versus  Plin.  N.  H.  5,  8, 
8  (43)  und  ab  his  occidentem  versus  quosdam  sine  cervice  ocu- 
los  in  humeris  habentes  7,  2,  2  (23);  ilhc  unde  Tagus  et  nobile 
flumen  Hiberus  vorsum  ortus  vorsum  occasus  fluit  alter  et  alter 
Inschr.  Grut.  690,  5  (Burmanns  Anthol.  Lat.  4,  230,  Meyer  1336). 

14.  Intus  mit  dem  Accusativ  ist  sehr  unsicher.  Plaut.  Mil. 
Glor.  2,  6,  55  (536)  ist  in  den  Hdschr.  nicht,  wie  in  den  früheren 
Ausg.,  vostra  intus  domum,  sondern  domum  vostra  (im  Leipz. 
vostram)  intus,  und  im  vet.  ist  domum  vostra  unterstrichen;  do- 
mum ist  aus  dem  vorhergehenden  Verse  wiederholt.  Liv.  27,  11,  3 
ist  in  den  meisten  Büchern,  darunter  im  Put.  und  Pal.  1,  intus 
cellam  aedis,  doch  in  einzelnen  intus  in  cellam,  intus  in  cella  (so 
Luchs),  intra  cellam,  irritus  cellam.  Bei  Plin.  N.  H.  33,  1,  1  (1) 
tellurem  intus  exquirente  cura  gehört  der  Accusativ  zu  exqui- 
rente. 

Intus  vor  dem  Ablativ  colonia  Suessa  I.  Neap.  4040  Z.  10 
ist  verdächtig.  Wo  sonst  der  Ablativ  neben  intus  steht,  wie  in 
calidis  acuit  fulmen  fornacibus  intus  Lucr.  6,  278;  animam  labe- 
factant  sedibus  intus  6,  798;    tali  intus  templo   divom  patriaque 


—     782     — 

sede  sedens  Verg.  Aen.  7,  192  und  sinu  exiguo  intus  inclusae 
Liv.  25,  11,  15,  bezeichnet  derselbe  für  sich  den  Ort  Liv.  24, 
10,  6  ist  in  den  Hdschr.  in  aede  intus  Sospitae  lunonis,  nicht,  wie 
Salmas.  wollte,  aede  intus  ohne  in.  Falsche  Lesart  ist  intus  Orci 
cancros  Apul.  Met.  6,  8  S.  396  im  Üorv.  und  Fulv,  für  inter  0.  c. 
Richtig  ist  intus  aedium  Apul.  Met.   8,  29  S.  587. 

15.  Suhtus  lectum  giebt  Charis.  2,  15  S.  205  (230,  21)  und 
subtus  columnarum  stylobatera  hat  Varro  R.  R.  3,  5,  14  im  cod. 
Polit.  (sonst  subter);  subtus  canterios  Vitruv.  4,  2,  5.  Häutig  ist 
subtus  mit  dem  Accusativ  in  der  Vulgata:  2  Reg.  22,  37  und 
40,  3;  3  Reg.  13,  14;  Psalm.  17,  37;  17,  39;  17,  40:  lesai.  10, 
16:  Ezech.  6,  13;  10,  2;  10,  8;  Osea  4,  13;  Micha  1,  4;  4,  4; 
Ev.  Luc.  8,  16;  Apocal.  5,  3;  6,  9. 

16.  Insuper  id  et  antas  Corp.  Inscr.  Lat.  1,  577  Col.  \  7j.  \b 
und  insuper  onutulos  Z.  18;  insuper  arbores  stipitesque  Cato  R.  R. 
18,  5:  aliena  rogorum  insuper  extructu  Lucr.  6,  1283;  insuper 
cannas  Colum.  12,  39,  1;  insuper  fundamenta  Vitruv.  5,  3,  3;  in- 
super eam  exaequationem  5,  12,  4;  insuper  se  8,  3,  7;  insuper 
arietis  signum  9,  6  (4),  6;  insuper  basim  10,  20  (14),  2;  insuper 
dorsum  bestiae  Apul.  Met.  8,  5  S.  518  und  insuper  fluctus  11,  16 
S.  788,  vergl.  C.  Hamp  a.  a.  0.  p.  353. 

Bei  Lucr.  6,  191  cumulata  videbis  insuper  esse  aliis  alia, 
uno  6,  521  aliis  aliae  nubes  insuper  feruntur,  sowie  bei  Verg. 
Aen.  9,  274  insuper  bis  wird  mit  mehr  Wahrscheinlichkeit  der 
Dativ  als  der  Ablativ  angenommen,  vergl.  Hand  Tursell.  3  S.  386. 

Desuper  Alpis  nubiferae  colles  atque  aeriam  Pyrenen  abri- 
pimur  Lucan.  1,  688;  Bentley  wollte  adspicimus  vergl.  C.  Hamp 
a.  a.  0.  p.  356. 

17.  Superne  Centaurum  German.  Phaen.  426  nach  Grotius' 
Vermutung  (im  Sus.  und  Einsiedl.  superni). 

B.  Von  den  eigentlichen  Präpositionen  werden  folgende  mit 
dem  Accusativ  konstruiert:  ad,  apud,  eis  und  das  alte  uls,  erga, 
inter,  ob,  penes,  per,  trans ;  dazu  von  denjenigen,  welche  ur- 
sprünglich Adverbia  sind,  ante,  post,  pone,  secundum,  circa  und 
circum,  contra,  citra,  ultra,  extra,  intra,  iufra,  supra,  iuxta, 
praeter,  prope,  propter,  versus  und  versum,  ad  versus  und  ad- 
versum,  und  zuweilen  clam  und  clanculnm,  exadversus  und  ex- 
adversum,  secus,  circiter,  usque,  subtus,  insuper  und  vielleicht 
superne,  vergl.  unter  A. 

Mit  dem  Ablativ:  ab  mit  den  Nebenformen  a  und  abs,  abs- 
que,  cum,  de,  ex  mit  der  Nebenform  e,  prae,  pro,  sine,   teuus, 


—     783     — 

und  von  denen,  welche  eigentlich  Adverbia  waren,  palam,  simul, 
procul,  usque. 

Mit  dem   Accusativ  oder  Ablativ:   in   und   sub   und   die  auch 
als  Adverbia  gebräuchlichen  super  und  subter. 

1.  Für  "(/  wird  oft  af  geschrieben.  Quintil.  1,  7,  5  sagt 
darüber:  lila  quoque  servata  est  a  multis  differeutia,  ut  ad,  cum 
esset  praepositio,  d  litteram,  cum  autem  coniunctio,  t  acciperet. 
So  fordern  Caper  de  orthogr.  S.  2241  (95,  14),  Prob.  Inst.  art. 
S.  367  (145,  8)  und  Mar.  Victor.  1  S.  2457  (10,  11)  durchaus  ad 
als  Präposition  und  nt  als  Konjunktion,  und  Scaur.  S.  2250 
(11,  8)  erklärt  die  Schreibung  at  als  Präposition  und  ad  als  Kon 
junktion  für  falsch.  Wir  lesen  jedoch  at  tegulas  CLL.  1,  1252; 
usque  at,  at  muuera  und  at  renipub.  2,  4514;  at  praedia  Galliana 

3,  536:  at  fontem,  at  tumulum  und  at  monimentum  3,  586;  drei- 
mal at  templum  3,  633;  at  pristinam  speciem  3,  4243;  at  quem 
nou  ceno  4,  1880:  at  porta(m)  4,  2013;  a.  terra,  at.  limit.  publ. 
5,  1469;  quid  facis  at  superus  5,  1712;  at  ther(mas)  5,  3342;  at 
ludum  public.  5,  3408;  at  superos  L  Neap.  5273  und  6058;  at 
Styga  daselbst  6106:  usque  at  fotsa  7029;  at  tua  templa  Orell.  246; 
at  quos  und  at  aeternam  rem  publ.  775;  at  tuos  reverti  2143;  at 
consilium  2676;  at  sepulchrura  4084:  at  solemnia  4108;  at  aspri- 
tudines  4233;  usque  at  ad  arundinetum  4401;  at  exterum  4403; 
at  heredem  4557:  at  census  accipiendos  Henz.  5209;  atturres  5210 
Col.  3;  at  flunien  5400:  at  theatrum  faciendiim  6001;  at  securos 
7107;  so  auch  atiutorio  C.  L  L.  2,  742  und  atiutric.  5,  892;  quoat 
2,  1276  Z.  10,  15;  atlectus  2,  4514;  atfines  6,  1343;  atfuit  Orell. 
775;  atplicitum  4428.  —  Auch  in  Hdschr.  ist  at  für  ac/ häufig,  so 
bei  Plaut,  vor  t:  Mil.  Glor.  2,  2,  69  (224);  2,  2,  74  (239);  2,  6, 
56  (537);  2,  6,  72  (555);  3,  1,  122  (716);  4,  1,  14  (960);  4,  4, 
22  (1158);  4,  8,  53  (1363);  Pseud.  2,  4,  67  (757);  4,  6,  5  (1067); 

4,  7,  60  (1159);   Poen.  3,  5,  36  (781);   Persa  4,  3,  27;   Irin.  1, 

2,  115  (152);  4,  2,  45  (887);  Truc.  2,  4,  18  (369);  5,  29  (921); 
vor  s:  Mil.  Glor.  2,  1,  43  (121);  3,  1,  74  (668);  4,  1,  3  (949); 
4,  4,  14  (1150):  vor  anderen  Buchstaben:  Most.  3,  3,  27  (931); 
Men.  5,  7,  17  (1008):  Mil.  Glor.  1,  39;  2,  1,  2  (80);  2,  1,  18 
(95);  2,  1,  27  (105);  2,  1,  38  (116);  2,  I,  53  (131);  2,  2,  65 
(226);  2,  2,  111  (266);  2,  6,  11  (491);  2,  6,  43  (523);  2,  6,  54 
(535):  3,  1,  15  (609);  3,  1,  66  (658);  3,  1,  162  (757);  3,  1,  176 
(771);  3,  1,  206  (801);  3,  3,  11  (884);  3,  3,  59  (933);  4,  2,  37 
(1028);   4,  3,  19  (1112);  4,  4,   18  (1132);   Merc.   1,  1,  43;   Irin. 

3,  2,  20  (646);  4,  2,  26  (868);  bei  Terent.  vor  te:  Eun.  1,  2,  43 


—     784     — 

(123);   2,  3,  19  (310);   Heaut.   1,  1,  24  (76);   Hec.   1,  1,  10  (67); 

1,  2,  66  (141);  8,  3,  34  (394);  5,  3,  1 1  (809);  Ad.  2,  1,  32  (186). 
Bei  Cic.  atterra  (d.  i.  ad  terram)  Verr,  5,  54,  140  im  Reg.,  at 
ignotniniain  Phil.  1,  13,  32  im  Vat.  und  at  sepulturam  Phil.  2,  7, 
17  imBamb.;  at  domos  de  rep.   1,   13,   19  zweimal  und  at  quem 

2,  40,  67;  bei  Virgil  ist  at  vornehmlich  im  Med,,  Pal.  und  Gud. 
häufig,  jedoch  in  diesen  allen  und  besonders  im  Med.  nicht  selten 
nachträglich  in  ad  korrigiert;  es  steht  vor  f.  Ge.  2,  148;  3,  239 

3,  524;  4,  434  und  Aen.  1,  479;  1,  496;  I,  m&\  2,  342;  2,  440 
2,  566;  3,  304;  3,  322;   3,  371;   3,  595;   5,  76;   5,  243;   5,  371 

5,  447;  5,  664;  6,  310;  7,  242;  8,  347;  8,  359;  9,  3;  9,  542 
9,  547;  9,  626;  11,  278;  11,  410;  11,  477;  11,  501;  11,  625 
vor  s:  Aen.  2,  457;  2,  687;  3,  669,  vor  anderen  Buchstaben 
Ecl.  6,  60;  6,  64;  Ge.  2,  309;  3,  329;  4,  266;  4,  450  und  Aen 
1,  64;   2,  478;   3,   186;   3,  676;  4,  665;   5,  624;    5,  834;   6,  241 

6,  509;   6,  821;   8,  285;   8,  472;   9,  5;    9,   196;    9,  207;   9,  408 
9,  578;  9,  695;  10,  223;  10,  574;    10,  742;   10,  901;   11,  98;   11, 
142;  11,  236;  11,  282;  11,  507;   11,  535. 

Über  das  d  von  ad  in  der  Komposition  sagt  Prise.  2,  1,  7 
S.  569  (1  47,  20):  Mutatur  sequente  c  vel  g  vel  p  vel  t,  ut  ac- 
cumbo  accido  aggero  opplico  appello  attincjo  attinet;  f  quoque  se- 
quente rationabilius  affectus^  1  allido,  r  arrideo^  n  annuo^  s  assi- 
duus.  Subtrahitur  etiam  in  quibusdam,  cum  sequens  dictio  a  gn 
vel  sp  vel  sc  incipit,  ut  ngrnfus  aspectus  ascendö.  Aliis  enim 
sequentibus  litteris  integra  manet  in  compositione,  ut  adbibo  ad- 
haereo  admitto  adquiro  advoco.  Frequenter  tarnen  invenimus  f 
vel  1  vel  n  vel  r  vel  s  sequentibus  d  scriptam,  ut  adfatur  adludo 
adrideo  adnitor  adsisto  adsumo;  errore  tamen  scriptorum  hoc 
fieri  puto  quam  ratione,  nam  quae  sit  differentia  euphoniae,  ut 
cum  eadem  consonans  sit  sequens,  in  aliis  transferatur  d,  in  aliis 
non,  scire  non  possum,  ut,  cum  dicam  affectus  allido  et  ansiduiis, 
bene  sonet,  cum  autem  af'atur  alludo  assisto,  male.  Derselbe 
1,  8,  45  S.  559  und  560  (I  35,  1)  giebt  als  übliche  Beispiele  der 
Assimilation  dieses  d  accidit  nijijero  allido  appoi^o  arrideo  assideo 
atlinet  attingo  attaniwo\  und  schliefst  mit  der  Bemerkung  (I  35, 
11):  Subtrahitur  etiam,  cum  sequens  syllaba  ab  s  et  aha  conso- 
nante  incipit,  ut  aspiro  aspicio  ascendo  asto.  Cornut,  und  Caecil. 
Vindex  bei  Cassiod.  de  orthogr.  S.  2285  (151,  13)  und  2318  (207, 
10)  verlangen  gemäfs  der  gewöhnlichen  Aussprache  accedo  attuli 
assiduus  annuo  alligo^  der  erstere  giebt  auch  arrideo  und  apparo, 
der  zweite  apjjareo;   daneben   aber   fordert  Cornut.    adfluo   adfui 


—     785     — 

adfectus^  Caecil.  Vindex  adfluo  adfari  adfuturum  adfatus  (viel- 
leicht aus  adfectus  verderbt)  adfero.  Papirian.  bei  Cassiod.  S.  2293 
(162,  9)  führt  adfert  adjuit,  ammonet  amminiculum,  accedo  attuli 
assiduus  appareo  alligo  annuo^  aspiro  aspicio  auf.  Eutych.  bei 
demselben  S.  2313  (202,  10)  giebt  unter  den  Beispielen  von  as 
im  Anlaut  uscendo  aspicio  (bei  Putsch,  adscendo  adspicio).  Scaur. 
S.  2252  (13,  14)  bemerkt  attulit  attinet^  t  pro  d  Substitute  und 
S.  2260  (26,  2)  arripio  alligo  attulit  attigit  atlinuit.  Vel.  Long. 
S.  2225  (61,  16)  billigt  accipio  und  accurro,  wiewohl  Lucil.  (9,  25 
ed.  L.  Müller  =  330''  ed.  Lachmann)  sage:  Atque  accurrere  scri- 
bas  d  ne  an  c,  non  est  quod  quaeras  atque  labores.  Wie  man 
in  der  Komposition  mit  einem  mit  t  anfangenden  Worte  schreibe 
{ß2^  5),  attineat  dttentus  attentas  oder  adtineat  adtentus  adtentas^ 
hält  er  für  gleichgültig,  quoniam  utralibet  littera  scripta  eundem 
auribus  sonum  reddunt.  Nicht  weniger  schwanke  die  Form  von 
ad  vor  g  {ß2^  7).  In  aspicio  ascendo  sei  (62,  8)  das  d  ohne  Er- 
satz ausgefallen.  Endlich  sagt  er  {62,  16):  Est  etiam  ubi  trans- 
eat  d  in  1,  si  ab  hac  eadem  littera  vox  sequens  incipiat,  ut  est 
allegere;  nee  seraper  tamen,  quoniam  dicimus  a.dluere  et  adloqui 
et  adlahi.  Abbire  (Keil  mit  C.  L.  Schneider  ahhitere)  etiam  qui- 
dam  geminata  b  maluerunt  et  dicere  et  scribere,  ut  intermissa  d, 
et  in  hoc  nullam  dififerentiam  putat  esse  Lucilius,  qui  ait:  Abbire 
[9,  27  ed.  L.  Müller  =  330*^  ed.  Lachmann,  beide  abbiterej  non 
multum  est  d  siet  an  b. 

Vor  t  verlangt  die  Aussprache  ohne  Zweifel  die  As- 
similation des  (7,  vergl.  J.  Dorsch,  Assimilation  in  den  Com- 
positis  des  Plautus  und  Terenz  p.  25.  Aber  geschrieben  ist  ad- 
trihuo  und  adtrihutio  Corp.  Inscr.  Lat.  1,  206  Z.  41;  42;  43* 
49:  82;  1,  1409  Z.  3;  5,  5050  Z.  23;  24;  6,  .3824  Z.  4;  Ephem.' 
epigr.  3  S.  320  Z.  11;  dar.  vir.  elog.  4  (CLL.  1  S.  278);  Inschr. 
Orell.  3649;  3882;  4517;  Cic.  Verr.  3,  79,  182  im  Vat.  Palimps.; 
5,  41,  106  im  Reg.  und  5,  51,  134  in  diesen  beiden  Büchern; 
pro  Font.  6,  12  (10,  22)  im  Vat.;  Leg.  1,  9,  26  im  Leid.  A  und 
Heins.;  Caes.  bell.  Gall.  .3,  I,  6;  .3,  14,  3;  6,  22,  2;  6,  32,  6; 
7,  9,  6;  7,  34,  2;  7,  60,  1;  7,  81,  4;  7,  90,  4;  8,  6,  2,  überall 
im  Par.  1  und  4,  7,  4  im  Bong.  1,  Par.  1,  Voss.  1,  Egm.,  Bresl.  1 
und  Wien.  1;  bell.  civ.  1,  35,  4;  1,  57,  1;  3,  29,  1  im  Par.  2; 
Liv.  5,  19,  11  im  Med.  m.  sec;  10,  40,  6  im  Par.;  .30,  5,  4  im 
Put.  und  Bamb.  —  adtendo  und  adtentus  Terent.  Adelph.  5,  3, 
48  (834)  im  Bemb.  und  Hec.  Prol.  2,  20  (28);  2,  2,  25  (267)  und 
Ad.  5,  8,  31   (954)    in  einzelnen   der  übrigen  Hdschr.;    Cic.  Verr. 

Neue -Wagener,  Lat.  Formenlehre.     II.     3.  Aufl.  50 


-     786     — 

5,  17,  42  und  5,  61,  159  im  Reg.:  Catil.  1,  8,  20  im  Emmer., 
Indersd.,  Teg.  t  und  Windb. ;  pro  Sulla  2,  4  und  5,  14  im  Teg.; 
pro  Cael.  1,  2  im  Par. ;  pro  Plane.  41,  98  und  pro  Milon.  29,  79 
im  Teg.;  Phil.  12,  9,  23  im  Bamb.  und  Gud.;  12,  11,  26  und  13, 
14,  30  im  Bamb.;  Tim.  11  im  Leid.  A;  Liv.  10,  4,  9  im  Par. 
und  Med.  —  adtexo  Cic.  Tim.  11  im  Leid.  A,  Gud.  2  und  Wien. 

—  adtineo  Plaut.  Bacch.  2,  2,  3  (180)  in  allen  Hdschr.  und  Bacch. 
2,  2,  51  (239);  5,   1,  24  (1110);   Menaech.  1,  2,  36  (145);   Stich. 

5,  2,  18  (667)  und  Trin.  2,  4,  81  (482);  3,  1,  12  (613)  in  ein- 
zelnen; Cic.  Fat.  3,  6;  Liv.  10,  45,  6  im  Par.  und  Med.;  30,  30, 
10  im  Put.,  Bamb.  und  Leipz. ;  Tacit.  Ann.  14,  56  im  Med.  — 
adtingo  Plaut.  Bacch.  3,  3,  41  (445);  Stich.  1,  3,  24  (178);  Cic. 
Tim.  5 ;  8  im  Wien.,  9  im  Leid.  A  und  14  in  beiden;  Or.  de 
domo  41,  108   das   erstemal   im  Par.;   Caes.  bell.  Gall.  6,  25,  3; 

6,  33,  1;  7,  4,  6  und  7,  51,  3  im  Par.  1  —  adtollo  Tac.  Hist. 
2,  90  im  Med.  —  adtraho  Cic.  Verr.  2,  1,  1  und  3,  25,  61 
im  Vat.  Palimps. ;  Liv.  23,  7,  7  im  Put.,  Colb.,  Med.  und  in  an- 
deren Büchern  —  adtrecto  Tacit.  Ann.  1,  62;  3,  52  —  adtritus 
Tacit.  Hist.  2,  56;  4,  12  im  Med.  —  adtuli  Plaut.  Bacch.  2,  3, 
86  (320);  4,  7,  4  (802);  4,  7,  11  (809)  und  Men.  5,  7,  54  (1044) 
in  einzelnen  Büchern;  Terent.  Hecyr.  3,  5,  12  (462)  im  Vict. ;  Cic. 
Brut.  3,  13  in  den  Lag.  8,  51;  pro  Flacc.  21,  51  im  Vat.;  Phil. 
2,  34,  85  im  Vat.;  Caes.  bell.  Gall.  1,  43,  8  im  Bong.  1  und 
Wien  1;  1,  53,  6;  7,  53,  1  im  Par.  1;  Liv.  4,  37,  6  im  Par.  und 
Med.;  30,  38,  8  im  Bamb.;  Tacit.  Ann.  15,  12  und  Hist.  1,  85; 
2,  55  im  Med. 

Dem  nachfolgenden  c  wird  d  gewöhnlich  assimiliert 
i  n  accedere  accendere  accidere  accingere  accipere  accire  accola  ac- 
colere  accuhare  accumbere  accusore.  Vergl.  Wagner,  Orthogr.  Verg. 
S.  407,  Ritschi,  Proleg.  zu  Plaut.  Trin.  S.  115,  Dorsch  a.  a.  0.  p.  17. 
Doch  ist  adcedo  Plaut.  Mil.  Glor.  2,  6,  14  (494)  im  Leipz. ;  Cic. 
de  orat.  1,  16,  73;  1,  17,  79;  1,  23,  106;  1,  26,  119;  1,  51, 
220;  1,  60,  254;  1,  62,  263;  2,  48,  198;  2,  89,  364  in  einigen 
Lag.,  aber  nicht  in  den  besseren;  Liv.  23,  18,  2  im  Put.  und 
Colb.  —  adcensus  von  accendo  Liv.  9,  23,  14  im  Par.  und  Med. ; 
dasselbe  von  adcenseo  Inschr.  Orell.  3062;  3814  —  adcidere  Cic. 
de  orat.  2,  13,  56  in  drei  Lag.,  welche  öfters  auch  adcedo  haben 

—  adcingo  Verg.  Georg.  3,  46  im  Gud.;  Tacit.  Ann.  11,  28  im 
Med.  —  adcipio  Cic.  de  orat.  1,  9,  38;  1,  15,  6Q;  1,  17,  75; 
1,  25,  114;  1,  39,  177;  1,  47,  205;  2,  1,  3;  2,  13,  56;  2,  44, 
187;  2,  52,  211;  2,  61,  249;  2,  62,  254;  2,  68,  275;  2,  88,  361, 


—     787     - 

einigemale  in  einem,  öfter  in  einigen  Lag.,  gröfstenteils  in  den- 
selben, in  welchen  adcedo  ist  —  adcolo  Verg.  Aen,  9,  449  im 
Pal.  m.  pr.  und  Tacit.  Ilist.  3,  47  im  Med.  —  adcaho  Verg. 
Georg.  3,  334  in  den  sched.  Vat. ;  adcumho  Plaut.  Stich.  3,  2,  32 
(488)  im  Arabr. ;  Cic.  de  orat.  1,  7,  27  in  denselben  drei  Lag., 
welche  adcidere  haben:  adcumhitorium  Inschr.  Orell.  4511  —  ad- 
cuso  Cic.  de  orat.  1,  48,  208;  2,  9,  35;  2,  28,  124;  2,  40,  167; 
2,  47,  197;  2,  69,  280;  adcusatio  daselbst  2,  49,  201  und  ad- 
cusafor  2,  54,  220;  2,  70,  283,  im  Ganzen  in  den  nämlichen  Lag., 
in  welchen  adcedo  und  adcipio  begegnen,  adcusator  auch  pro  Mur. 
21,  45  im  Münchn.  —  Ferner  adcelero  Caes.  bell.  Gall.  7,  88,  1 
im  Par.  1;  Verg.  Aen.  5,  675;  C,  620;  9,  221;  9,  505;  12,  157; 
Tacit.  Ann.  1,  18;  1,  50;  3,  75;  4,  12  und  Hist.  2,  14;  2,  85; 
2,  100;  3,  15  —  adclamo  und  adclamatio  Cic.  pro  Rabir.  perd. 
6,  18  in  einem  Vat.  PaUmps. ;  Tacit.  Ann.  1,   19;   1,  44  und  Hist. 

1,  32  —  addaro  Liv.  1,   18,  9  im  Par.  und  Med.   —  adclino  Liv. 
4,  48,  9  im  Par.  und  Med.;  adclinis  Verg.  Aen.  10,  835  —  adclivis 
Caes.  bell.  Gall.  2,  29,  3;  3,   19,   1  und  7,  19,  1  im  Par.  1;  Verg. 
Georg.  2,  276;  Tacit.  Ann.  1,  63  —   adcommodo  Cic.  Leg.  1,  3,  9 
und  1,  6,  20  im  Leid.  A;  Caes.  bell.  Gall.  3,  13,  2  im  Par.  1 ;  Verg. 
Aen.  2,  393  im  Bern,  b;  Tacit.  Ann.   16,  30  im  Med.;   adcomvw- 
dus  Ven.  11,  522  im  Pal.  —  adcresco  Corp.  Inscr.  Lat.  2,  3256 
Terent.  Andr.  3,  3,  7  (539);    Horat.  Serm.   1,  6,  26  im  Emmer. 
Münchn.  C,  Leid,  und  in  den  Par.  ^(p?M;   A.  P.  252  in  den  Par 
f'/u,    im  Münchn.  C,    Harl.  d   und  Leid.;    Liv.   1,  54,  2   im  Par 
und.  Med.;   Tacit.  Ann.   1,   19;  2,  8;   Gaius  Inst.  2,   124;  2,  126 

2,  199  —  adciumdo  und  adcumulator  Verg.  Aen.  6,  885  im  Med. 
Gud.    und  Bern,   c;    Liv.  9,  1,  9;    Tacit.    Ann.   3,  30    —    adcuro 
Plaut.  Mil.  Clor.  2,  2,  10  (165)   und   Persa  3,   1,  65   im   Ambr. 
Men.  5,  2,  107  (860);   Mil.  Glor.  3,  1,  210  (805)  und  Trin.   l,  2 
41   (78);    Terent.  Hecyr.  5,  1,   12  (738)   im   Bemb.  [accuro  Plaut 
Bacch.  3,  6,  21   (550);    5,   2,  33  (1152);    Most.   2,  1,  52    (399) 
Men.   1,  3,  24  (207);    1,  3,  25  (208);   Poen.  3,  3,  56   (669)    und 
Persa  4,  1,   1;  Terent.  Andr.  3,  2,   14  (494)]  —  adcurro  und  ad- 
cursus  Caes.  bell.  Gall.  3,  5,  2  im  Bong.   1,  Par.   1  und  Voss.  1 
Verg.  Aen.  10,  352   im   Rom.;    Tacit.  Ann.   1,  21;    1,  27;   2,  10 
2,  31;   4,  41;    12,  40;    15,  53    und    Hist.    1,   47;    2,  41;    2,  43 
2,  80;  3,  12;  3,  16;  4,  25;  4,  43;  4,  77;  Prise.  14,  3,  24  S.  986 
(H  37,  8),  im  St.  Gall.,  Leid,  und  Carlsr.  accurro.  —   Auch  atcele- 
rare  Verg.  Aen.  5,  675   im  Med.  und  Pal.;    9,  221    in   denselben 
und  im  Gud.;    9,  505  im  Med.;    afcumulem  Aen.  6,  885    im  Pal. 

50* 


Vor  q  kann  das  d  entweder  beibehalten  oder  in  c 
verwandelt  werden,  wie  in  quicquam  und  quicquid.  Vergl. 
Dorsch  a.  a.  0.  p.  18.  Adquiesco  Corp.  Inscr.  Lat.  5,  61:  Inscr. 
Neap.  5607;  Orell.  2313;  3228:  Plaut.  Asin.  2,  2,  60  (526);  Epid. 
2,  2,  20  (204):  Merc.  1,  2,  26  (136);  Cic.  de  orat.  2,  71,  290 
im  Guelf.  3  und  in  einigen  Lag.,  darunter  2  und  13;  pro  Milon. 
37,  102  im  Erf.  und  Salzb. ;  pro  Deiot.  2,  5  in  denselben  und 
den  Gud.  DG;  Leg.  1,  5,  15:  Liv.  4,  60,  2  im  Par.  und  Med.; 
Tacit.  Bist.  3,  22  im  Med.  —  adquiro  Inschr.  Orell.  52;  3024; 
4115;  4860  und  Henz.  7373;  Caes.  bell.  Gall.  7,  59,  4  im  Par.  1; 
Verg.  Aen.  4,  175;  Tacit.  Ann.  16,  17  und  Eist.  1,  17;  2,  76  im 
Med.;    Germ.  14  und  de  orat.   18   im  Periz. ;    Gaius   Inst.    1,  52; 

2,  &ß,  öfter  von  86  bis  97:    155;    182;    191;   204;  3,  80:   3,  83; 

3,  114;  3,  351  und  von  163  bis  166;  4,  151,  dafür  atquiro  3, 
167  a  das  erstemal  und  Ephem.  Epigr.  3  No.  936  atquireret. 

Vor  q  kann  das  d  beibehalten  oder  auch  dem  g  assi- 
miliert werden;  vor  yn  aber  wird  es  nicht  assimiliert, 
sondern  entweder  beibehalten  oder  ausgestofsen.  Vergl. 
Dorsch  a.  a.  0.  p.  18.  Adgemo  Ovid.  Trist.  1,  4,  10  —  adgero 
und  adqestus  Tacit.  Ann.  1,  35;  2,  57  und  Bist.  3,  60  [aggero 
Plaut.  Poenul.  1,  2,  14  (224);  Truc.   1,  2,   16  (112);  Varro  R.  R. 

3,  17,  6;  Verg.  Aen.  3,  63;  Tacit.  Ann.  1,  19;  13,  14]  —  ad- 
glomero  Verg.  Aen.  2,  341;    12,  458    —    adghitino    Plaut.   Aulul. 

4,  10,  71  (801)  —  adgravesco  Terent.  Becyr.  3,  2,  2  (337)  und 
Cic.  Tusc.  3,  31,  76;  adgravo  Corp.  Inscr.  Lat.  2,  1359:  Liv.  4, 
12,  6;  6,  27,  3;  22,  8,  4  —  adgredior  Inschr.  Orell.  39;  Plaut.  Mil. 
Glor.  2,  2,  14  (169)  im  Ambr.  (im  vet.  und  Vat.  m.  pr.  und  im 
decurt.  at  gr.);  Merc.  2,  1,  24  (248)  und  2,  3,  50  (387)  im  vet.; 
Persa  1,  1,  15  im  Ambr.,  vet.  und  Leipz. ;  Trucul.  2,  1,  40  (252) 
im  Ambr.  und  vet.  (im  decurt.  und  Vat.  agr.) ;  Asin.  1,   1,   10  (25); 

3,  3,  90  (680);   3,  3,  124  (714);   Bacch.  5,  2,  32  (1151);  Most. 

5,  1,  26  (1074);  Men.  2,  1,  12  (237);  Persa  4,  3,  12;  4,  4,  10; 
5,  2,  11;  Poenul.  5,  4,  53  (1223):  Stich.  4,  2,  5  (583):  Trin.  1, 
2,  7  (45);  4,  2,  121  (963)  und  Trucul.  2,  5,  8  (458);  2,  5,  10 
(461);  aber  aggredior  Curcul.  2,  3,  59  (338)  in  BEJ;  Terent.  Andr. 

4,  1,  46  (670):  Phorm.  5,  8,  75  (968)  und  Bec.  5,  1,  5  (731); 
Cic.  de  orat.  2,  2,  9  in  den  Lag.  20,  67;  pro  Cluent.  3,  8  bei 
Arus.  Mess.  S.  491;  pro  Mur.  7,  15  im  Ilelmst. ;  pro  Sest.  2,  3; 
2,  5  und  67,  141  im  Par.;  Leg.  1,  2,  6  in  den  Leid.  AB;  Caes. 
bell.  Gall.  1,  12,  3;  1,  25,  6;  2,  9,  1  und  2,  10,  2  im  Bong.  1 
und  in  anderen  vorzüglichen  Büchern;  8,  14,  3;    8,  27,  5  und  8, 


—     789     — 

48,  2  im  Par.  1;  bell.  civ.  1,  51,  4;  1,  55,  1;  3,  40,  2;  3,  40,  4 
3,  67,  4;  3,  78,  6;  3,  80,  6;   3,  86,  3   im  Par.  2;  Verg.  Eccl 
6,  18  und  Aen.  2,   165:   2,  463;    3,  38;    3,  358;   4,  92;   4,  476 
6,  387;   6,  584;    9,  325;    Liv.  10,  12,  9    im  Med.;   6,  19,  6;    7 
12,  3;   23,  9,  6;   23,  26,  6;   23,  41,  5;    30,  4,  10;   30,  5,  5;  30 
9,  3;   30,  10,  11;   30,  25,  6;   30,  36,  8;   Tacit.  Ann.  3,  21;    13 
13;  14,  29:  16,  18;  16,  22  und  Hist.  2,  12;   2,  35;  3,  18;  3,  20 
3,  56   —   ad(jj-e(jo  Cic.  pro  Mur.  7,  18    im  Heimst,  und  Münchn. 
und  in  Vatin.  10,  25  im  Par.;  Caes.  bell.  Gall.  4,  26,  1  im  Bong.  1 
Par.  1,  Voss.  1  und  Wien.  1;  6,  12,  6  im  Par.  2;  Liv.  23,  17,  9; 
30,   11,  7  im  Put.  und  Bamb.;   Tacit.  Hist.  1,  27;  2,  66.  —  Ad- 
(jnatus   adgnatio   Corp.    Inscr.    Lat.    2,   1963   Co).  2   Z.  43;   Gaius 
Inst.  1,  158;   1,   163;  2,  134;  2,  142;  3,  10,  aber  agnasci  agnatus 
lex  bei  Cic.  Invent.  2,  50,  148;  Cic.  de  orat.  1,  57,  241;  pro  Caec. 
25,  72  und  Tim.  11;  Gaius  Inst.  1,  155;  1,  156;  1,  164;  1,  165; 
1,  171;  2,  47;  2,  64;  3,  17;  3,  21;  3,  22;   3,  23,    adnatus  Corp. 
Inscr.  Lat.  2,  4432;   Gaius  3,  27    —    adgnosco  Plaut.  Men.  5,  9, 
65  (1124)  im  vet.  und  decurt.  und  Merc.  1,  1,  97  im  vet. ;   Cic. 
de  orat.  2,  89,  362  im  Lag.   13   (im  Lag.  36  adn.,  sonst  agn.); 
pro  Sest.  63,  132   im  Par.;   Tusc.  1,  24,  58  zweimal  und  1,  28, 
70  zweimal;  Horat.  Epist.  1,  16,  29  im  Par.  A  m.  pr.  und  Emmer. 
und   bei   Porphyr,   zu   V.  25 ;    Inschr.   aus   der   Zeit   des   Kaisers 
Tiberius  Henz.  5382;   Tacit.  Ann.  2,  17;   2,  21;   2,  30;  3,  41;  4, 
34;   4,  63:    6,  8;    13,  47    (15,  15   ist  im  Med.  adn.);   unter  den 
dreifsig  Stellen  des  Virgil,   in  welchen  dieses  Wort  begegnet,   ist 
nur  eine,   Aen.  6,  452,  in  welcher  der  Pal.   nicht  adgnosco  hat, 
und  in  dieser  und  in  der  gröfseren  Hälfte  der  übrigen  ist  dieselbe 
Form  im  Med. 

Dem  nachfolgenden  p  wird  das  d  gern  assimiliert, 
aber  nicht  selten  auch  beibehalten.  Vergl.  Dorsch  a.  a.  0. 
p.  18,  19,  20.  Serv.  zu  Verg.  Aen.  1,  616  sagt:  Applicat:  secun- 
dum  praesentem  usum  per  d  prima  syllaba  scribitur,  secundum 
antiquam  orthographiam,  quae  praepositionum  ultimam  litteram 
consonam  in  vicinam  mutabat,  per  p,  secundum  vero  euphoniam 
per  a  tantum.  Ädparare  und  adparatus  I.  Neap.  4877;  5789; 
Plaut.  Men.  1,  2,  61  (174);  1,  3,  3  (185);  4,  2,  33  (599);  Cic. 
Verr.  4,  28,  65  im  Reg.;  Phil.  2,  39,  101  im  Vat.  und  5,  19,  53 
im  Vat.  und  Ital.  [gewöhnlich  apparo  Plaut.  Asin.  2,  4,  28  (434); 
Aulul.  5,  1,  19  (827);  Bacch.  1,  2,  18  (126);  Capt.  4,  2,  81  (861); 
Epid.  3,  2,  18  (354);  Mercat.  5,  2,  10  (851);  Persa  1,  3,  7; 
Poenul.  5,  2,  139  (1099);  Stich.  2,  3,  71  (396);  5,  3,  5  (678)]  — 


—     790     — 

adparere  Plaut.  Trin.  1,  2,  181  (218)  im  Ambr.  (nach  Schwarz- 
mann);  Cic.  de  orat.  1,  9,  37  im  Lag.  65  und  1,  16,  72  in  dem- 
selben und  im  84  corr. ;  Phil.  2,  34,  84  im  Vat. ;  Acad.  2,  12, 
38;  Gaius  Inst.  2,  65;  3,  71  \appareo  Plaut.  Amphitr.  2,  2,  61 
(793);  2,  2,  62  (794);  3,  3,  15  (970);  Asin.  3,  3,  11  (601);  3,  3 
139  (729);  Captiv.  2,  3,  97  (457);  Meuaech.  5,  2,  113  (866);  5,  7 
25  (1016);  Persa  1,  2,  21;  Poenul.  1,  2,  150  (363);  3,  3,  4  (618) 
Trinum.  2,  4,  13  (414);    2,  4,   17  (419);   Trucul.   1,  2,  53  (154) 

2,  2,  17  (570);  4,  3,  35  (888);  Gaius  Instit.  2,  151 ;  2,  163;  3,  48 

3,  68;  3,  122;  3,  146;  3,  183]  —  adparüor  Cic.  Phil.  2,  32,  82 
im  Vat.;  Liv.  3,  38,  12  im  Med.  m.  sec.  (in  demselben  m.  pr. 
und  in  anderen  Büchern  adparatores)  —  adpellare  Plaut.  Most. 
3,  1,  12  (543);  Cic.  Verr.  2,  24,  59  im  Vat.  Palimps.;  Phil.  2, 
12,  28  und  4,  1,  1  im  Vat.;  Gaius  Inst.  3,  116  [appellare  ge- 
wöhnlich bei  Plaut,  z.  B.  Amphitr.  I,  3,  17  (515);  2,  2,  51  (683); 

2,  2,  53  (685);  2,  2,  80  (712);  2,  2,  178  (810);  Asin.  3,  3,  28 
(618);  Aulul.  2,  2,  7  (184);  Bacch.  5,  2,  22  (1141);  5,  2,  69 
(1169);  Curcul.  1,  2,  19  (112);  Epid.  4,  2,  18  (588);  4,  1,  19 
(589);  5,  1,  42  (649);  Menaech.  2,  3,  32  (383);  4,  2,  63  (606); 
5,  1,  18  (718);  5,  2,  25  (775);  Mostell.  5,  1,  26  (1074):  Poenul. 
5,  2,  22  (982);  Stich.  2,  1,  35  (323);  Trinum.  4,  3,  34  (1041); 
Trucul.  1,  2,  60  (161);  5,  1,  4  (896);  Gaius  Instit.  3,  124;  3,  127; 

3,  186;  3,  187;  4,  5;  4,  11]  —  adpellere  und  adpulsus  Terent. 
Andr.  Prol.   1    (im   Basil. ,  Vict.  und   decurt.    appulit);   Cic.  Verr. 

4,  46,  103;  5,  17,  44;  5,  25,  64;  5,  33,  87;  5,  35,  91  und  5, 
56,  145,  überall  im  Reg.;  5,  28,  72  in  demselben  und  im  Vat. 
Palimps.;  Caes.  bell.  Gall  3,  12,  3  im  Par.  1  und  bell.  civ.  2, 
3,  2;  2,  23,  1:  2,  23,  3;  2,  43,  1  im  Par.  2;  Verg.  Aen.  1,  377 
im  Med.;  3,  715  in  den  sched.  Veron.  und  7,  39  in  den  sched. 
Vat;  Liv.  9,  38,  2;  10,  2,  1;  30,  10,  9;  30,  19,  2  und  30,  25, 
12  im  Put.  und  Bamb.;  Tacit.  Ann.  2,  6;  2,  24;  2,  54;  2,  77 ; 
3,  1;  3,  9;  4,  27;  4,  67  und  Hist.  2,  59;  4,  16;  4,  84;  5,  21  — 
adpendere  Inschr.  Or.  3166  zweimal  —  adpetere  Inschr.  Henz. 
6904:  Plaut.  Most.  3,  1,  119  (651);  Cic.  Verr.  4,  37,  80;  4,  54, 
121  und  5,  2,  5  im  Reg.;  pro  Sest.  26,  56  und  pro  Cael.  19,  47 
im  Par.;  pro  Plane.  29,  71  im  Teg. ;  de  domo  5,  13  im  Par.; 
Phil.  2,  13,  33  und  3,  13,  33  im  Vat.;  Acad.  2,  12,  38;  Caes. 
bell.  Gall.  1,  44,  5;  7,  4,  1;  7,  82,  2;  Verg.  Aen  11,  277  im 
Med.  und  Bern,  b  (im  Pal.  und  Gud.  atpetere);  Liv.  5,  19,  1;  5, 
44,  6;  7,  26,  5;  8,  38,  3:  10,  20,  9;  10,  42,  1:  30,  14,  5;  30, 
30,  8;   Tacit.  Ann.  4,  51;    14,  57  und  Hist.  3,  84;   4,  6;   4,  42; 


—     791     — 

4,  83;  adpetentia  Cic.  de  rep.  1,  2,  2  —  adplauderc  Plaut.  Pseud. 

5,  2,  32  (1333)  -  adplicare  Plaut.  Irin.  2,  1,  34  (270)  im  vet. 
und  decurt. ;  Terent.  Andr.  1,  2,  22  (193)  im  Vict. ;  Andr.  5,  4, 
21  (924)  und  Heaut.  Prol.  23;  2,  4,  13  (393)  im  Bemb.  und  in 
anderen  Büchern;  Caes.  bell.  Gall.  6,  27,  3  im  Par,  1  und  bell. 
civ.  3,  101,  5  im  Par.  2;  Verg.  Aeu.  1,  616  im  Med.,  Pal,  Gud. 
und  im  Bern,  c  m.  sec. ;  10,  536  im  Pal.  (im  Gud.  adplicat) ;  12, 
303  im  Pal.,  Rom.  und  Gud.;  Liv.  21,  28,  8;  30,  33,  3  im  Bamb. 
—  adponere  Inschr.  Orell.  1186;  Plaut.  Asin.  5,  1,  2  (829);  Men. 

1,  3,  29  (213);  Mil.  Glor.  3,  1,  158  (753)  und  3,  1,  163  (758), 
hier  allein  im  vet.,  im  decurt.  adponere;  Persa  1,  3,  26  im  vet. 
und  decurt.;  Persa  3,  1,  26  und  Irin.  2,  4,  69  (470)  im  Ambr., 
Terent.  Andr.  4,  4,  3  (742);  4,  4,  24  (763);  Heaut.  1,  1,  37  im 
Bemb.  und  im  Vict.  m.  pr.;  Cic.  Verr.  4,  22,  49;  4,  57,  126  und 
5,  41,  108  im  Reg.;  Phil.  2,  11,  25  im  Vat. ;  Verg.  Georg.  4,  280; 
Liv.  23,  16,  14;  Tacit.  Ann.  1,  6;  2,  6;  2,  7;  2,  31;  2,  68;  3,  38; 
4,  54;   4,  60  und  Hist.  3,  71;  4,   23;   4,  29  [appono  Plaut.  Men. 

2,  2,  55  (330);  Merc.  4,  4,  39  (779);  Irin.  4,  3,  18  (1025);  4,  3, 
60  (1066);  Trucul.  2,  5,  24  (477);  Terent.  Andr.  2,  1,  31  (331); 

4,  3,  10  (725);  4,  3,  14  (729);  Phorm.  2,  2,  28  (342);  Corp.  Inscr. 
Lat.  4,  1896]  —  adportare  I.  Neap.  4601   Z.  24;  Plaut.  Amphitr. 

3,  1,  5  (865);  Most.  2,  2,  35  (461);  Mercat.  1,  2,  49(161);  1,  2, 
51  (163);  im  vet.  und  in  dem  aus  dem  Ambr.  nach  2,  1,  45 
eingeschalteten  Verse;  Poen.  3,  3,  27  (640)  im  Ambr.;  Stich.  2, 
1,  23  (295);  2,  6,  31  (338);  4,  1,  11  (412)  im  Ambr.  und  vet.; 
Terent.  Andr.  1,  1,  46  (73);  im  Basil.  apportare  und  5,  2,  17 
(858)  im  Basil.,  Vict.,  Rice,  und  decurt.  apportare;  Heaut.  3,  1, 
18  (427);  4,  4,  25  (747);  Phorm.  Prol.  24  und  Adelph.  5,  4,  2 
(856)  im  Bemb.  und  in  den  meisten  anderen  Büchern;  Cic.  Verr. 

3,  61,  141  im  Lag.  42  und  4,  54,  121  im  Reg.,  cod.  Lamb.  und 
Guelf.  1 ;  Caes.  bell.  Gall.  5,  1 ,  4  im  Par.  1  —  adposcere  Terent. 
Heaut.  4,  7,  10  (838);  Horat.  Epist.  2,  2,  100  —  adpreoari  Horat. 
Carm.  4,  15,  28    —    adprel ender e  oder  adprendere   Plaut.  Poen. 

5,  4,  56  (1226)  im  Ambr.,  decurt.  und  Par.;   Terent.  Phorm.  5, 

6,  23  (863);  Tacit.  Ann.  4,  8  und  Hist.  1,  15;  Gaius  Inst.  1,   121; 

4,  16  —  adprime  Plaut.  Trin.  2,  2,  92  (373);  Terent.  Andr.  1,  1, 
34  (61);  Eun.  5,  4,  30  (952)  und  Hec.  2,  2,  5  (247)  —  adprimere 
Tacit.  Ann.  2,  21;  16,  15;  M.  Caesar  bei  Fronto  5,  5  (20)  — 
adprobare  und  adprohatio  Plaut.  Pseud.  5,  2,  33  (1333)  im  vet; 
Terent.  Phorm.  4,  5,  12  (724);  Cic.  pro  Rose.  A.  48,  138  im 
Heimst.;   Verr.   4,  30,   68;   4,  64,  143  und   5,  19,  49  im  Reg.; 


—     792     — 

5,  40,  105  in  demselben  und  dem  Vat,  Palimps. ;  pro  Caec.  13, 
38  im  Tur.  Palimps.  und  Teg.;  pro  Sest.  25,  55;  34,  74;  50,  107; 
50,  108;  56,  121  und  pro  Balb.  28,  65  im  Par.;  pro  Deiot.  11, 
30  im  Gud.  2;  Phil.  2,  20,  49  im  Vat.;  4,  1,  2  im  Vat.  und  Bamb.; 

5,  8,  23  im  Vat;  Rep.  1,  24,  38;  Liv.  4,  48,  10;  5,  47,  10; 
10,  13,  12;  10,  17,  3;  23,  23,  7;  Tacit.  Ann.  1,  44;  2,  56;  3,  12; 

6,  42;  15,  24;  15,  59;  16,  18  und  Bist.  1,  3;  1,  58;  2,  92;  4,  76; 
Gaius  Inst.   1,  18;  1,  29;  1,  38;  3,  184;  4,  74;  Corp.  Inscr.  Lat. 

3,  184  —  adproperare  Plaut.  Asin.  2,  2,  28  (294);  Poenul.  3,  1, 
41  (544);  Persa  1,  3,  5;  Stich.  2,  1,  37  (309)  und  Irin.  4,  3,  3 
(1010);  Terent.  Andr.  3,  1,  17  (475);  Tacit.  Ann.  16,  14  —  ad- 
propinquare  Cic.  Verr.  4,  63,  141  im  Reg.  und  Phil.  4,  4,  10  im 
Vat.  und  Bamb.;    Caes.  bell.  Gall.  2,  10,  5;    2,  19,  2;    2,  31,  1; 

4,  10,  4;  4,  25,  6;  4,  28,  2;  5,  44,  1;  6,  7,  6;  6,  37,  2;  7, 
18,  1;  7,  77,  11;  7,  82,  4;  7,  83,  8;  7,  88,  3;  8,  17,  3;  8,  26,  3, 
meistens  im  Par.  1,  doch  auch  im  Bong.  1,  Wien.  1  und  in  an- 
deren Büchern,  und  bell.  civ.  2,  7,  3;  3,  9,  8;  3,  65,  1;  3,  69,  1; 
3,  70,  1;  3,  80,  4;  3,  88,  1;  3,  93,  1  im  Par.  2;  Liv.  30,  11,  11 
und  30,  25,  11  im  Put.  und  Bamb.;  Tacit.  Ann.  6,  50  —  ad- 
pugnare  Tacit.  Ann.  2,  81;  4,  48;  15,  13.  —  Auch  atpellare  Cic. 
de  rep.  1,  9,  13;  atpetii  Verg.  Aen.  11,  277  im  Pal.  und  Gud.; 
atplicat  Aen.  10,  536  im  Gud.;  atplicitus  I.  Neap.  6587  und  6916 
Z.  10  (Z.  12  applicitus);  atpositum  Plaut.  Mil.  Glor.  3,  1,  163 
(758)  im  decurt. 

Vor  /  wird  nach  den  oben  angeführten  Zeugnissen 
der  Grammatiker  d  gewöhnlich  beibehalten,  obgleich 
auch  die  Assimilation  nicht  selten  ist.  Vergl.  Dorsch 
a.  a.  0.  p.  20.     Adfatim  Plaut.  Bacch.  3,  3,  94  (497);   Menaech. 

3,  1,  10  (457);  Mil.  Glor.  4,  1,  33  (980);  Poenul.  3,  1,  31  (534); 

4,  2,  45  (867)  und  Trinum.  5,  2,  3  (1184);  Menaech.  1,  1,  15 
(91)  schreibt  Brix  ad  fatim,  vergl.  dessen  Note;  Liv.  9,  35,  4; 
21,  50,  3;  23,  5,  15;  Tacit.  Ann.  4,  69  (Paul.  Festi  S.  11  schreibt 
dem  Liv.  Andr.  und  Terent.  affatim  zu)  —  adfari  adfatus  ad- 
fabüis  Terent.  Adelph.  5,  6,  8  (896);  Varro  (Sat.  Menipp.  427) 
bei  Non.  S.  172;  Cic.  Phil.  2,  13,  33  im  Vat;  Verg.  Georg.  4, 
320;  4,  530  und  Aen.  1,  663;  2,  700;  2,  775;  3,  153;  3,  492; 
4,  284  im  Bern,  a  m.  pr.  und  Bern,  b;  4,  424;  4,  632;  6,  40; 
6,  455;  6,  538;  6,  666  und  in  mehreren  anderen  Stellen;  Fronto 
ad  M.  Anton.  Imp.  1,  2  S.  95  Nah.  [affatus  Cic.  Brut  3,  13;  72, 
253  und  Horat  Carm.  1,  7,  24;  affahilis  Verg.  Aen.  3,  621,  auch 
affatur  afatus  in  mehreren  der  angeführten  Stellen  des  Verg.  in 


—     793     — 

einzelnen  Hdschr.,  namentlich  in  den  Bern.,  aber  im  Med.  nur  Aen. 

12,  10,  71]  -  adferre  Corp.  Inscr.  Lat.  1,  198  Z.  40:  I.  Neap. 
4601  Z.  24;  ürell.  1147;  22.S0;  Plaut.  Araphitr.  Prol.  9;  3,  4,  6 
(989);  Asin.  1,  3,  85  (238);  1,  3,  87  (240);  1,  3,  89  (242);  2,  2, 
3  (269);  Aulul.  2,  5,  15  (341);  3,  6,  35  (571);  Bacch.  2,  3,  95 
(329);  Captiv.  1,  2,  76  (179);  4,  2,  52  (832);  Curcul.  1,  2,  23 
(116);  2,  1,  11  (226);  3,  62  (432);  Epid.  5,  1,  33  (639);  Most. 
1,  1,  65  im  vet.  und  3,  2,  99  (786)  im  Ambr.  und  vet.;  Men.  1, 
4,  2  (220)  und  2,  2,  38  (313);  5,  7,  48  (1039)  zweimal  im  vet.; 
Pseud.  1,  1,  57;  1,  2,  91  (228);  1,  3,  115  (349);  1,  3,  141  (375) 
im  Ambr.:  1,  5,  156  (569)  im  Ambr.  und  vet.;  2,  2,  54  (649); 
Poen.  Prol.  29  im  vet.;  3,  3,  5  (619);  Persa  1,  3,  75  im  vet.  und 
decurt. ;  2,  3,  4  und  4,  3,  42  im  vet.,  4,  3,  51;  Stich.  2,  1,  5 
(278)  und  2,  1,  23  (295)  im  Ambr.  und  vet.;  Irin.  3,  3,  58  (788); 

3,  3,  85  (814);  Terent.  Andr.  1,  2,  18  (189);  1,  4,  8  (235);  3,  1, 
13  (471);  3,  2,  35  (515);  4,  4,  29  (768),  in  allen  diesen  Stellen 
mit  der  Var.  äff.;  Heaut.  2,  1,  11  (223);  4,  3,  2  (680);  4,  3, 
23   (701);   Phorm.  1,   1,  4   (o8) ;   3,  2,  5   (490);   3,  3,  20  (553); 

4,  3,  50  (655);  5,  9,  36  (1025);  Hecyr.  3,  2,  9  (344)  und  Adelph. 

3,  2,  2  (300) ;  5,  3,  47  (833),  überall  im  Bemb.  und  in  mehreren 
anderen  Büchern;  Cic.  pro  R,osc.  A.  2,  7;  7,  19;  19,  54  und  42, 
123  im  Heimst.;  Verr.  1,  42,  109;  2,  50,  124;  3,  24,  60;  3,  85, 
195    und    5,   45,    118   im  Vat.    Palimps.;   4,  14,   32;    4,   21,  47; 

4,  23,  50;  4,  26,  58;  4,  28,  64;  4,  45,  101;  4,  62,  138;  4,  63, 
141;  4,  m,  148  und  5,  25,  63  im  Reg.;  pro  Font.  3,  6  (7,  16) 
im  Vat.;  pro  Caec.  17,  49  und  21,  61  im  Teg. ;  de  imp.  Cn. 
Pomp.  14,  41  im  Tur.  Palimps.  und  Cöln.;  pro  Mur.  1,  1 ;  9,  21 
und  32,  67  im  Heimst,  und  Münchn.  E;  28,  59  im  Heimst.;  de 
domo  32,  86  und  33,  89  im  Par.;  pro  Lig.  6,  17  im  Gembl.,  Erst, 
und  Cöln.;    pro  Deiot.  2,  6  im  Gud.  G;   Phil.   1,  3,  7;    1,  3,  8; 

I,  3,  32;  2,  7,  16;  2,  8,  20;  2,  22,  53;  3,  1,  2;  4,  1,  1;  5,  9, 
25;  5,  12,  31;  6,  6,  17  und  7,  1,  1  im  Vat.;  8,  3,  9  und  8,  7, 
22  im  Vat.  und  Gud.:  11,  10,  25  im  Gud.;  12,  4,  10;  13,  9,  19; 

13,  17,  34  und  13,  19,  44  im  Bamb.;  12,  7,  17  im  Vat.  und 
Bamb.;  Caes.  bell.  Gall.  6,  22,  3;  6,  35,  3;  6,  36,  1;  7,  10,  1; 
7,  59,  1:  8,  1,  2;  8,  10,  4;  8,  19,  4  im  Par.  1,  und  bell.  civ.  1, 

II,  3;  1,  67,  4;  1,  82,  2;  3,  15,  8;  3,  51,  6;  3,  53,  4  im  Par.  2; 
Verg.  Aen.  3,  310;  3,  346;  7,  217;  8,  477;  Horat.  Carm.  2,  14,  4 
und  Epod.  9,  33  in  den  Par.  (pip;  Serni.  2,  2,  71  im  Emmer., 
Leid,  und  in  den  Par.  (pipX;  2,  6,  109  im  Emmer.  und  2,  8,  42 
in  demselben  und  dem  Münchn.  C;   Liv.  3,  44,  10;   3,  49,  3;   4, 


—     794     — 

26,  7;  5,  1,  8;  6,  30,  8;  23,  8,  9;  30,  3,  5;  30,  5,  1;  30,  7,  10 
30,  29,  1;  30,  29,  5;  Tacit.  Ann.  1,  17;  1,  33;  2,  82;  4,  3;  4,  16 
4,  25;  4,  33;   4,  56;   6,  5;  6,  14;  6,  50;  12,  54;  15,  55;  16,  2 
16,  25;  16,  30  und  Hist.  1,  7;   1,  12;  1,  29;  2,  54;  3,  8;  3,  36 
3,  43;  3,  54;  3,  69;  4,  18;   Gaius  Inst.  1,  39;  4,  16;  4,  17;  bei 
Pompei.  Comment.  S.  405  (277,  35)  wird  zwar  im  Wolfenb.  A  und 
Par.  C  gelesen:   aut  certe  ipsa  (praepositio)  corrumpitur,  adfero: 
Don  dicebant  affero,  sed  adfero,  d  transiit  in  f,  aber  ohne  Zweifel 
ist  mit  Keil  aus  dem  Par.  B  zu  schreiben:   affero,   non   dicebant 
adfero,  sed  affero.  —    Adficere  adfectus  adfectio  adfectare  Corp. 
Inscr.  Lat.  2,  1399;  2,  4465:  3,   1217;  5,  61  Z.  11 ;  5,  532  Col.  1 
Z.  16  und  27;  5,  962;  5,  1693;  5,  2117;  5,  4354;  I.  Neap.  646; 
1115;  1360;  1433;   1455;  1576;  2623;  4496;   4619;  5360;  5452; 
5789;  6034;  6035;  7223;  Inscr.  de  Lyon  S.  477  No.  3;  Orell.  529; 
775;  4039;  4069;  4352:  4360;  Henz.  5571:  7406;  Plaut.  Amphitr. 
Prol.  3;  9;  1,  1,  38  (193);  5,  1,  16  (1068);  5,  2,  10  (1140);  Asin. 

3,  2,  29  (576);  Aulul.  3,  6,  39  (575);  Bacch.  4,  4,  •>  (642)  im 
vet.;  Poen.  5,  4,  105  (1275):  Persa  3,  1,  35  im  Ambr.  und  vet. 
und  Stich.  1,  3,  57  (210);  3,  1,  5  (406);  Terent.  Heaut.  2,  3,  60 
(301);  Phorm.  2,  4,  1  (441);  5,  1,  3  (730);  5,  8,  71  (964):  5,  8, 
84  (977)  und  Hecyr.  3,  1,  45  (325);  3,  3,  6  (366);  Cic.  pro  Rose. 
A.  24,  67;  39,  113;  48,  140  und  50,  146;  50,  147  im  Heimst.; 
Verr.  1,  48,  126;  2,  27,  65;  3,  16,  42;  3,  18,  47;  3,  24,  60 
und  3,  33,  77  im  Vat.  Palimps. ;  4,  38,  83 ;  4,  40,  87 ;  4,  43,  95 ; 

4,  59,  132;   4,  67,  151;   5,  8,  18;   5,  15,  38;   5,  27,  69;   5,  57, 
148  und  5,  58,  149;   5,  58,  151  im  Reg.;   4,  8,  18;   5,  44,  115 
und  5,  46,   123  in  diesen  beiden  Hdschr. ;  pro  Font.  2,  4  (6,  14) 
und  11,  23  (15,  33)  im  Vat.;  pro  Cluent.  46,  129  im  Tur.  Palimps. 
pro    Plane.    33,   80  im   Teg.;   Rep.    1,   38,   60;    Caes.   bell.   Gall 

1,  2,  4  und  1,  27,  4  im  Bong.  1,  Par.  1   und  Voss.  1;    1,  35,  2 

5,  48,  9;  6,  16,  2;  7,  6,  2;  7,  16,  3  und  7,  17,  3  im  Par.  1 
bell.  civ.  1,  31,  3;  1,  61,  3  und  3,  49,  3  im  Par.  2;  Verg.  Aen 
12,  352;  Tacit.   Ann.  1,  6;    1,  21;    1,   52;   2,  5;   2,   19:   2,  84 

2,  88:  3,  12;  3,  15;  3,  24:   3,  58;   4,  15;   4,  36:   4,  42:   4,  45 

4,  64;  5,  9;  6,  7;  6,  30;  6,  40;  6,  45;  14,  16  und  Hist.  1,  23 
2,  63;  2,  69:  2,  91;  3,  13;  3,  65;  4,  17;  4,  27;  4,  50;  4,  66 
Gaius  Inst.  3,  208  und  4,  178  —  ddßycre  Corp.  Inscr.  Lat.  5 
2781  Z.  19;  Plaut.  Persa  2,  4,  24  undYrin.  4,  3,  33  (1040);  Cic 
Verr.  5,  53,  139  im  Reg.;  Phil.  11,  2,  5  bei  Arus.  Mess.  S.  494 
Caes.  bell.  Gall.  3,  14,  5;  Verg.  Georg.  2,  318:  4,  238  und  Aen 

5,  852;  8,  196;  9,  536;  10,  161;  auch  9,  579  im  Pal.  und  Gud. 


—     795     — 

Horat.  Carm.  3,  5,  10;  Tacit.  Adu.  4,  72  und  Hist.  4,  3  —  ad- 
fingere  Cic.  Verr.  4,  29,  67  im  Reg.;  Phil.  1,  3,  8  im  Vat. ;  Caes. 
bell.  Gall.  7,  1,  2  im  Par.  1;  Tacit.  Hist.  2,  4  —  adfinis  und 
adjinitas  Corp.  Inscr.  Lat.  2,  2.H ;  2,  3842;  5,  2117;  5,  4352; 
I.Neap.  207;  3211;  Inscr.  de  Lyon  S.  503  No.  11;  Orell.  1133; 
1134:  2417  Z.  4;  Henz.  6924;  Plaut.  Aulul.  3,  5,  62  (536);  Bacch. 
3,  1,   13  (380)  im  vet.;  Stich.  3,  1,  7  (408);  Irin.  2,  2,  50  (331); 

2,  4,  20  (422);   2,  4,  42  (433);  2,  4,  52  (453);   2,  4,   104  (505); 

3,  1,  21   (622);   3,   1,  25  (626);   3,  2,  73  (699):   3,  2,  76  (702): 

5,  2,  39  (1163);  Trucul  4,  2,  58  (771)  [aber  affinitas  und  affinis 
Aulul.  2,  2,  89  (267)  und  3,  4,  14  (473)];  Tereut.  Andr.  1,  5,  12 
(247)  im  Vat.  und  Par.;  Heaut.  2,  1,  3  (215);  5,  1,  63  (936); 
Phorm.  4,   1,  16   (582);    Hecyr.   2,   1,   14   (211);    2,  2,   10  (252); 

4,  4,  14  (636);  4,  4,  101  (723);  5,  3,  9  (807)  und  Adelpli.  5,  8, 
25  (948);  Cic.  pro  Rose.  A.  7,  18  im  Heimst.;  pro  Sulla  5,  17 
im  Vat.;  pro  Sest.  8,  20;  pro  Cael.  14,  34  und  pro  Balb.  21,  49 
im  Par.;  de  domo  45,  118;  52,  134;  52,  135;  Har.  resp.  21,  45; 
post  redit.  in  sen.  7,  15;  7,  17;  15,  38  und  post  redit.  ad  Quir. 
3,  6;  5,  11  in  demselben;  Caes.  bell.  Gall.  1,  18,  8  im  Bong.  1, 
Par.  2  und  Wien.  1;  2,  4,  4  im  Par.  1;  bell.  civ.  1,  4,  4  und 
3,  83,  1  im  Par.  2;  Tacit.  Ann.  1,  10;  2,  10;  2,  29;  2,  43;  6,  8; 

6,  9;  6,  30;  6,  36;  13,  23;  16,  29  und  Hist.  3,  4;  3,  25;  3,  34: 

3,  59;  4,  49;  4,  68;  Gaius  Inst.  1,  63  —  adfinnnre  und  adfir- 
mati'o  Inschr.  Or^ll.  4859  Z.  34;  Plaut.  Persa  1,  3,  61 ;  Cic.  de  orat. 

2,  8,  32  in  einigen  Lag.;  Verr.  3,  10,  '26  und  3,  25,  61  im  Vat. 
Palimps. ;  5,  7,  17  und  5,  9,  22  im  Reg.;  pro  Flacc.  20,  48  im 
Vat.;  in  Vatin.  1,  3  im  Par.;  Phil.  5,  6,  17  im  Vat.  und  Bamb. ; 
13,  19,  43  im  Bamb.;  Caes.  bell.  Gall.  7.  30,  3  im  Par.  1;  Liv. 
1,  1,  10;  1,  3,  2;  2,  12,  4;  3,  52,  2;  3,  54,  1;  3,  62,  5;  4,  54,  5; 

5,  21,  9;  7,  14,  5;  10,  18,  7;  10,  41,  7;  22,  36,  1;  30,  7,  11; 
30,  29,  6;  Tacit.  Ann.  2,  82  und  Hist.  1,  22;  1,  34;  1,  35;  1,  45; 
1,  54;  2,  49;  2,  54;  3,  20;  4,  31;  4,  68;  4,  73;  4,  76;  Gaius  Inst. 

4,  119  —  adßare  Verg.  Georg.  1,  250  und  1,  591;  2,  649;  5,  739; 

6,  50;  Horat.  Serm.  2,  8,  95  im  Münchn.  C,  Einsiedl.  und  in  den 
Par.  <p<pX;  Liv.  21,  54,  8;  22,  43,  11;  30,  6,  7;  Plin.  N.  H.  17, 
10,  14  (74)  —  adßere  Plaut.  Poen.  5,  2,   149  (1109)  und  Persa  1, 

3,  72  —  adßigere  und  adflicfare  Corp.  Inscr.  Lat.  5,  2117;  Inscr. 
de  Lyon  S.  477  No.  3;  Orell.  1147;  Plaut.  Aulul.  4,  4,  5  (632); 
Bacch.  3,  1,  10  (377);  Mil.  Glor.  4,  2,  41  (1032);  4,  8,  21  (1331); 
Merc.  3,  4,  63  (648)  und  Pseud.  5,  2,  6  (1295)  im  vet.;  Most.  1, 

4,  19  (331)  im  vet.  und  decurt. ;   Persa  5,  2,   15   [aber  Bacch.  J, 


—     796     — 

2,  46  (154)  afflictat  und  Curcul.  1,  1,  83  afflictum];  Terent.  Eun. 
1,  1,  31-  (76);  Cic.  pro  Rose.  A.  12,  33  im  Heimst;  Verr.  3,  31, 
74  und  3,  91,  212  im  Vat.  Palimps. ;  pro  Fout.  11,  24  (15,  34) 
im  Vat;  pro  Sest  1,  1;  2,  5;  7,  17;  10,  24;  13,  31;  14,  32  und 
in  Vatin.  7,  16;  15,  35  im  Par. ;  post  redit.  in  sen.  7,  18  im  Par., 
Phil.  2,  22,  55  zweimal  im  Vat;   Rep.  1,  3,  5:   Caes.  bell.  Gall. 

1,  29,  2   und  4,  31,  2   im   Bong.   1,   Par.  1,   Voss.  1   und  Egm. ; 

3,  12,  1;  5,  10,  2;  6,  27,  2;  6,  27,  5;  8,  21,  3  im  Par.  1;  Verg. 
Aen.  1,  452;  2,  92;  Liv.  2,  16,  6;  2,  24,  5 ;  23,  41,  4;  30,  13, 
13;  Tacit  Ann.  2,  81;  4,  45;  4,  50;  4,  52;  4,  62;  4,  68;  4,  71; 
6,  18;  6,  35;  14,  8  und  Bist  1,  41;  2,  16;  2,  33;  2,  56;  3,  19; 
3,  46;  4,  8;  4,  79  —  adfluere  Cic.  Verr.  5,  54,  142  im  Reg., 
Guelf.  1  und  2  und  Leid.;   Verg.  Aen.  2,  796;   Tacit  Ann.  2,  6; 

2,  35;  2,  76;  4,  41;  4,  62;  6,  36;  14,  8  und  Hist  1,  36;  4,  25 
—  adfui  adfuturus  aclforem  «(T/ore  Corp.  Inscr.  Lat  1,  198  Z.  75 
82;  1,  201  Z.  2;  2,  1963  Col.  2  Z.  40;  2,  1964  Col.  3  Z.  48;  66 
5,  875;  5,  961;  5,  2856;  I.  Neap.  2423;  2517;  2521;  2558;  2623 
2624;  4496;  4601  Z.  38  und  6034  Z.  5;  cenot  Pis.  Taf.  1  Z.  1 
und  Taf.  2  Z.  1 ;  acta  fratr.  Arv.  a.  35  Z.  2;  9;  a.  38  a  Z.  14, 
b  Z.  11  und  c  Z.  3;  13;  20;  a.  39  d  Z.  4  a.  40  Z.  1;  11;  20;  25; 
a.  43—48  A  Z.  10;  19;  a.  50—54  C  Z.  28  und  D  Z.  2;  10;  a.  57 
Z.  18;  a.  58  Z.  30  und  in  dem  folgenden  Abschnitt  Z.  2:  6;  12; 
22;  25;  32;  a.  59  Z.  46;  56;  61;  a.  59  (a)  Z.  3;  6;  15;  22;  31; 
39  und  (e)  Z.  12;  a.  60  Z.  21 ;  29  und  (f)  Z.  7;  a.  63  Z.  15;  a.  && 
a  b  Z.  13,  I  Z.  2  und  II  Z.  1  und  an  anderen  Stellen;  Orell.  784; 
2263;  4038;  4046;  Plaut  Amphitr.  1,  1,  44  (200);  1,  1,  269  (425); 
Asin.  2,  3,  18  (398);  Bacch.  1,  1,  57  (90):  Epid.  2,  2,  88  (273); 
Pseud.  2,  4,  31  (721);  Persa  1,  3,  11  und  Trucul.  1.  2,  102  (205) 
[aber  Captiv.  3,  5,  38  affore];  Terent  Andr.  4,  4,  32  (771)  im 
Basil.,  Rice,  und  decurt  affuerunt;  Eunuch.  1,  2,  54  (134);  4,  6,  1 
(739);  5,  1,  2  (818);  Heaut  1,  1,  108  (160);  1,  2,  2  (176);  4,  3, 
6  (684)  und  Adelph.  3,  1,  3  (290);  Cic.  de  orat  2,  11,  44  in 
mehreren  Lag.;  Brut.  64,  229  in  den  Lag.  8  und  51;  pro  Quint. 
19,  61;  pro  Rose.  A.  42,  123;  Verr.  1,  53,  138;  2,  23,  55  im 
Vat.  Palimps.  und  in  anderen  Büchern;  2,  29,  72;  2,  40,  98; 
2,  40,  99;  4,  62,  138  im  Reg.;  pro  Caec.  10,  30;  pro  Cluent  65, 
182;  pro  Muren.  3,  8;  pro  Sulla  2,  6  zweimal  (das  zweitemal  im 
Teg.  und  Vat.  affuit):  pro  Plane.  8,  21  und  36,  89  im  Teg.;  Phil. 
2,  30,  75  (im  Bamb.  und  Gud.  afluit);  Prov.  Cons.  11,  28;  de 
domo  45,  118;  Caes.  bell.  Gall.  5,  27,  8;  5,  48,  6;  Verg.  Aen. 
1,  576;  2,  522;  6,  35;    7,  270;  9,  243;    10,  143;    10,  547;   Liv. 


—     797     — 

1,  9,  4:  3,  44,  11:  5,  51,  4;  7,  26,  8;  30,  7,  10;  30,  18,  15; 
Tacit.  Ann.  1,  49:  2,  17;  2,  25;  2,  34;  2,  79;  3,  11 ;  4,  48;  11 
11  das  zweitemal  und  11,  32;    Hist.   1,  52;  1,  53;  2,  32;   2,  33; 

2,  66;  2,  76;  3,  1 ;  3,  9;  3,  21:  3,  46;  3,  53;  3,  59;  3,  86;  4,  49; 
4,  67;  5,  20;  5,  21  —  adfuhjere  Liv.  9,  10,  2;  23,  32,  7;  30, 
10,  20;  30,  30,  15  —  adfundeve  Tacit.  Ann.  1,  10;  6,  28  und 
Hist.  5,  23  —  Auch  atfui  Corp.  Inscr.  Lat.  10,  1208  und  Orell. 
775;  Verg.  Aen.  10,  143  im  Pal.;  atfinU  Corp.  Inscr.  Lat.  10, 
1754  und  Orell.  890;  at  fatim  Plaut.  Irin.  5,  2,  61  (1185);  atfatu 
und  atfain  Verg.  Aen.  4,  284  und  12,  138  im  Med.  m.  pr. ;  at- 
ferre  Plaut.  Irin.  3,  3,  85  (814)  im  vet.  und  decurt. ;  ntferet 
Gaius  Inst.  3,  160;  ntfiigatur  Plaut.  Mil.  Glor.  4,  8,  21  (1331)  im 
decurt.  und  im  Vat,  m.  pr. ;  atflictu  Verg.  Aen.  9,  667  im  Med. ; 
atfluxisse  Aen.  2,  796  im  Pal.;  atfore  (verschrieben  für  afore) 
Aen.  8,  147  im  Med.  m.  pr. 

Dem  m  wird  nach  Prise,  das  vorhergehende  d  nicht 
assimiliert;  die  Assimilation  amm  .  .  .  scheint  seit  dem  vierten 
Jahrhundert  n.  Chr.  in  Gebrauch  gekommen  zu  sein,  da  Papirian. 
bei  Cassiodor  S.  2293  (162,  10)  an  der  oben  angeführten  Stelle 
ammonet  und  amminicuhim  giebt  und  Albin.  de  orthogr.  S.  2329 
(297,  15)  ammittit  neben  admittit.  Auch  weist  die  Inschrift  Corp. 
Inscr.  Lat.  VIII  2216  aus  derselben  Zeit  zuerst  amministrarc  auf, 
vgl.  Dorsch  a.  a.  0.  p.  22.  "Wir  lesen  amminiculum  Cic.  Lael. 
23,  88  im  Benedictb.,  Salzb.  und  Wien.;  ammmistrare  und  ammi- 
nistratio  Cic.  leg.  agr.  2,  5,  11  im  Erf.  und  Erl. ;  Off.  2,  3,  12 
im  Bamb.,  Würzb.  und  in  den  Bern,  a  c;  2,  9,  31  im  Bamb.  und 
Würzb.;  Tac.  Hist.  1,  10  im  Med.;  aministrare  Tac.  Ann.  14,  54 
in  demselben  —  ammirari  ammiratio  aimnirabilis  Terent.  Eun.  2, 
2,  19  (250)  im  Basil. ;  Cic.  de  orat.  2,  14,  59  in  zwei  Lag.;  pro 
Mur.  33,  69  im  Heimst. ;  pro  Sulla  3,  9  im  Teg.  (im  Vat.  amirare); 
pro  Deiot.  iO,  28  im  Oehler. ;  Fin.  4,  22,  61  im  Pal.  B  (im  Erl. 
animi  racionem);  Tusc.  3,  4,  8  im  Gud.  (im  Reg.  m.  pr.  amirari) 
und  3,  14,  30  im  Gud.  und  Reg.;  Nat.  Deor.  1,  3,  6  und  Divinat. 
2,  15,  35;  2,  18,  42  im  Heins.;  Cato  mai.  1 ,  3  im  Benedictb., 
Erf.,  Rhenaug.  und  Salzb. ;  2,  5  im  Indersd.  m.  pr.  (sonst  opinione) 
und  4,  12  im  Erf.;  Off.  2,  3,  10;  2,  9,  31  und  2,  10,  35;  2,  10, 
36  im  Bamb.  und  Würzb.;  2,  11,  38  im  Würzb.  (im  Bamb.  ami- 
rentur);  Legg.  1,  5,  15  im  Heins.  (Halm  sagt  ut  semper);  Caes. 
bell.  Gall.  1,  14,  4  im  Egm.  und  Bresl.  1;  Tac.  Ann.  12,  51;  15, 
30;  16,  3  und  Hist.  1,  41;  2,  68  im  Med.  —  ammisce  Terent. 
Heaut.  5,  2,  22  (975)  im  Basil.   —  ammittere  Terent.  Eun.  2,  2, 


—     798     — 

50  (281)  und  5,  2,  14  (853)  in  demselben:  Cic.  Off.  1,  39,  139 
im  Bamb.  und  Bern,  a  und  im  Würzb.  m.  pr. :  Tac.  Ann.  14,  2 
und  Hist.  2,  40  im  Med.:  ammisum  Tac.  Ann.  14,  62  in  demselben 

—  ammonere  und  ammonitio  Plaut.  Persa  4,  7,  14  im  vet. ;  Terent. 
Andr.  5,  4,  50  (953)  im  Basil.  und  Rice,  und  Heaut.  2,  3,  112 
(353)  im  Basil.:  Cic.  Brut.  4,  15  in  mehreren  Lag.,  darunter  8 
und  51,  und  im  Ven.  1,  Ottob.  und  Vat. ;  Catil.  3,  3,  8  im  Duisb. 
und  Indersd. ;  pro  Sulla  13,  37  im  Vat.;  Phil.  12,  2,  5  im  Gud. 
und  Teg.;  Fin.   1,  9,  30  und  5,  1,  3  im  Pal.  B  und  Erl. :  Divinat. 

2,  8,  21  und  Legg.  1,  2,  6  im  Heins.;  Off.  1,  40,  145  im  Bern,  c; 
Phaedr.  3,  10,  54  im  Pith.  und  Rem.;  amonitum  Cic.  Verr.  5,  39, 
103  im  Reg.  —  ammodum  Cic.  pro  Caec.  23,  65  im  Teg.  und 
Tac.  Ann.  13,  39  im  Med.;  quemammoäum  Cic.  Verr.  1,  41,  106; 
1.  47,  122;  1,  49,  128;  5,  38,  99  und  5,  46,  123  im  Vat.  Palimps. 
Ellendt  zu  Cic.  de  orat.  2,  14,  59  und  Brut.  4,  15  meint,  dafs 
diese  Schreibung  den  in  Italien  angefertigten  Hdschr.  eigeotümlich 
sei.  —  Vor  m  ist  at  geschrieben  in  atmutiletur  Plaut.    Mil.  Glor. 

3,  1,  173  (768);  at.  minsarius  Mil,  4,  3,  10  (1112)  im  vet.;  atmittat 
Gaius  Inst.  2,  200. 

Vor  Inr  bleibt  af/ oft  unverändert.  Vergl.  Dorsch  a.  a.O. 
p.  21,  22.  Ädlahi  und  adlapsus  Verg.  Aen.  3,  131;  3,  569:  6,  2; 
8,  108;  9,  474;  9,  578;  10,  269;  10,  292;  12,  319;  Horat.  Epod. 

1,  20  in  den  Par.  <p<px3i  und  im  Lemma  des  Schob  im  Par.  A;  Tac. 
Ann.   1,  70  —  adlahorare   Horat.  Carm.  1,  38,  5  und  Epod.  8,  20 

—  adlatus  und  adlaturus  Plaut.  Persa  4,  3,  28  im  Ambr.  und 
Leipz. ,  [aber  allatum  steht,  wie  Dorsch  anführt,  Asin.  4,  1,  16 
(761);  Aulul.  2,  6,  6  (355);  Trinum.  5,  2,  20  (1144)  in  allen 
Hdschr.;  Trinum.  3,  3,  55  (785)  in  B  (die  übrigen  alienatura); 
Epid.  2,  2,  &&  (251)  in  B  J  E  gegenüber  A,  welcher  aber  nach 
dem  Zeugnisse  Studemunds  (Über  zwei  Parallelkomödien  des  Di- 
philas,  Abhandlungen  der  36   Philologenvers.)  Pseud.  2,  2,  75  (670); 

2,  4,  27  (717);  Persa  498  ebenfalls  die  assimilierte  Schreibung 
hat];  Terent.  Phorm.  Prol.  21  und  1,  2,  99  (149)  im  Basil.  allat. ; 
Cic.  Brut.  1,  1  im  Ven.  1  und  in  den  Lag.  8  und  51;  in  Vatin. 
5,  12  und  pro  Cael.  29,  68  im  Par.;  Phil.  3,  9,  24  im  Vat.  und 
Teg.;  5,  11,  28;  6,  1,  1:  6,  1,  2,  und  7,  1,  1  im  Vat.;  Caes.  bell. 
Gall.  7,  11,  4  im  Par.  1;  bell.  civ.  1,  23,  4;  3,  101,  4  im  Par. 
2;  Liv.  5,  34,  7;  9,  36,  2;  10,  5.  1;  Tac.  Ann.  15,  64  —  adle- 
f/are  adhcjatus  adlegatio  Corp.  Inscr.  Lat.  5,  2845,  Plaut.  Cas. 
Prol.  55;  3,  4,  14  im  Ambr.;  Epid.  3,  3,  46  (427);  Pseud.  4,  7, 
135  (1233);  Poen.  3,  5,  28  (773);  Persa  1,  3,  55;  3,  5,  28;  Stich. 


—    799     — 

5,  3,  8  (681)  und  Irin.  5,  2,  18  (1142),  [aber  allegare  Amphitr, 
1,  1,  29  (183);  2,  2,  42  (674)  und  5,  2,  140  (1100)]  ;"Terent.  Andr 

5,  3,   28   (899),    im   Basil.,   Vict.  und   decurt.   alleg.;    Cic.  Verr 

1,  51,  136  und  1,  53,  139  im  Lag.  29;  Phil.  5,  5,  14  im  Bamb 
und  Gud.  —  adleijere  und  ndlectus  C.  I.  L.  2,  1180;  2,  26G6;  2 
3423;  2,  3424;  2,' 3533;  2,  3584;  2,  4126;   2,  4223;  2,  4244;  2 
4249;  2,  4251;  2,  4262;  2,  4463;  I.  Neap.  314;  1110;  1883;  1888 
1985;  2243;  2383  c;  2474;  2519;  2577;  2614;  4933;  5780;  6799 
6825   und   in    vielen   anderen    Inschr. ;    Liv,    10,  6  6    —   adhvare 
Inschr.  Orell.  750  Z.  21;  4859  Z.  13;  4860  Z.  1;  Plaut.  Persa  2,  5, 
3  zweimal  (in  adluat  verderbt);  Cic.  pro  Rose.  A.  4,  10  im  Heimst.; 
Tac.  Ann.   1,  22  und  Hist.   1,  52;  2,  63    —   adlicere   Plaut,  Trin. 

2,  2,  102  (383);  Cic.  pro  Plane.  4,  11  im  Teg.  (im  Erf.  atl.); 
Liv.  6,  11,  7  —  adlisa  Caes.  belL  civ.  3,  27,  2  im  Par.  2  — 
adloqui  und  adloquium  Plaut.  Amphitr.  3,  1,  21  (881);  Bacch.  4, 
9,  54  (978);  Capt.  3,  4,  8  (540);  Most.  3,  2,  25  (714);  Men.  2,  2, 
5  (277);  2,  3,  10  (360);  Mil.  Glor.  2,  2,  62  (217);  2,  5,  13  (423); 
Merc.  2,  3,  32  (366);  4,  3,  13  (712);  4,  4,  5  (745);  Pseud.  5, 
2,  3  (1290);  Stich.  3,  2,  11  (464);  Trucul.  2,  1,  15  (225);  5,  28 
(920),  überall  im   vet.,   [aber  alloqui  Amphit.   1,  1,  27  (181)  und 

1,  1,  232  (388)];  öfters  auch  in  anderen  Büchern,  Terent.  Andr. 

2,  2,  6  (343)  im  Vat.  und  Par.;  Heaut.  3,  1,  17  (426)  und  Phorm. 
2,  1,  22  (252)   im  Bemb.  und  in  anderen  Büchern;    Varro  L.  L. 

6,  7,  57  im  Flor,  und  Kopenh.;  Verg.  Ecl.  8,  20  und  Aen.  1, 
229;  1,  594;  4,  8;  222;  4,  226  und  an  anderen  Stellen;  Liv.  23, 
43,  9;  30,  13,  9;  30,  14,  4;  Tac.  Ann.  1,  71;  2,  71;  4,  8;  6,  20 
und  Hist.  1,  29;  1,  82;  2,  9;  3,  32;  3,  36  —  adlubescit  Plaut. 
Mil.  Glor.  4,  2,  13  (1004)  —  adlucere  Plaut.  Persa  4,  3,  46  im 
Ambr.  —  adludere  Terent.  Eun.  3,  1,  34  (424)  im  Bemb.;  Cic. 
de  orat.  1,  56,  240  in  einigen  Lag.;  Verg.  Aen.  7,  117  —  adluere 
Cic.  pro  Rose.  A.  26,  72  im  cod.  C.  Steph.;  Verr.  5,  37,  96  im 
Vat.  Palimps. ;  Caes.  bell.  civ.  2,  1,  3  im  Par.  2;  Verg.  Georg. 
2,  158  und  Aen.  8,  149;  Tac.  Hist.  2,  81,  adluvio  Gaius  Inst.  2, 
70.  —  Nicht  zu  billigen  ist  die  Schreibung  atloqui  Plaut.  Mil. 
Glor.  2,  2,  62  (217)   im  decurt.  und   im  Vat.  m.  pr.;   atlata  Liv. 

22,  7,  7  im  Put.  und  Colb.;  atlectus  C.  L  L.  2,  4514. 

Adnectere  und  adnexus  Tacit.  Ann.    2,  26;    12,  52  und  Hist. 
1,  4;  2,   14;  3,  34  —  adniti  Plaut.  Amphitr.  Prol.  13;  Cic.  Lael. 

23,  88  im  Erf.;  Verg.  Aen.  1,  144;  3,  208;  4,  583;  4,  690;  5, 
226;  9,  229;  9,  744;  12,  92;  Liv.  7,  7,  5;  10,  24,  8;  10,  41,  7; 
21,  8,  8;   23,  13,  6;   30,  27,  2;   30,  30,  30;   Tacit.  Ann.    12,  63 


—     800    — 

und  Hist.  3,  43;  4,  8;  5,  8  —  adnofare  Tacit  Ann.  13,  35;  14, 
2  —  adnuere  und  adnutare  Plaut.  Bacch.  2,  2,  9  (186);  Merc. 
2,  3,  100  (437);  Stich.  1,  3,  71  (224)  und  Truc.  Prol.  4;  [nur 
einmal  Curcul.  2,  3,  63  (342)  die  assimilierte  Form  annuo] ;  Terent. 
Eun.  3,  5,  31  (579)  im  ßemb.  und  in  anderen  Büchern;  Cic. 
Verr.  1,  61,  158  im  Vat.  Palimps.;  Catil.  3,  5,  10  im  Benedictb. 
und  Salzb.  s;  Verg.  Ge.  1,  40  und  Aen.  1,  250;  4,  128;  9,  106; 
9,  625;  10,  115:  11,  20;  11,  797;  12,  187;  12,  841;  Liv.  7,  30, 
20;  Tacit.  Ann.  15,  58  [annuere  Tacit.  Ann.  11,  7;  11,  30;  14, 
60]  —  adnnmerore  Inschr.  Henz.  6790;  Terent.  Ad.  .3,  3,  15  (369); 
Cic.  pro  Rose.  A.  49,  144  im  Heimst.;  Verr.  2,  59,  144;  3,  60, 
140  im  Vat.  Palimps.;  5,  24,  60  im  Reg. 

Ädradere  Plaut,    bei  Varro  L.  L.  7,  3,  68;    Horat.   Epist.   1, 
7,  50    —    adrej>ere  Varro    R.  R.    3,  7,  3;    Cic.  Verr.   3,  68,   158 
Tacit.  Ann.  1,  74;  3,  50  —  adridere  Plaut.  Truc.  2,  1,  14  (225) 
[aber  arridere  Plaut.  Asin.  1,  3,  45  (207)  und  Capt.  3,  1,  26  (486)] 
Terent.  Eun.  2,  2,  19  (250)  und  Ad.  5,  4,  10  (864)  im  Bemb.  und 
in    anderen    Büchern ;    Cic.    de   orat.   2,  56,  229   in   einigen  Lag. ; 
Horat.  Serm.   1,   10,    89   im    Oberl.    A    und    Emmer.    —    adripere 
Terent.  Heaut.   5,  2,  48  (1001)  im  Bemb.,  sonst  bei  Plautus  und 
Terenz  arripere,   vgl.   Dorsch  a.  a.  0.  p.  22    —   adrodere   Cic.  pro 
Sest.  33,  72  im  Par.  und  im  Lemma  des  Schol.  Bob.;  Liv.  30,  2, 
10  im  Put.  und  Bamb.  —  adrocjnre  adrogans  (idrngantia  adrogatio 
adrogator  Corp.  luscr.  Lat.  5,  61;    Cic     pro    Rose.  A.  32,  89  im 
Heimst,  und  Salzb.;    Verr.  4,   11,  26  im  Reg.;   pro   Font.   12,  26 
(16,  36)  im  Vat.;  pro  Mur.  9,  19  und  37,  78  im  Münchn.  E  und 
Heimst.;  pro  Flacc.  22,  53,  im  Vat.;  pro  Plane.    1,  3  und   10,  25 
im  Teg. ;    14,  33  und  26,  64   in    demselben  und  in  den  Lemmata 
des  Schol.  Ambr. ;  de  domo  12,  33  und  Har.  resp.  8,  16  im  Par. 
Phil  2,  33,  84  und  5,   11,  29  im  Vat.;  Liv,  5,  8,  1 1 ;  7,  25,   11 
Tacit.  Ann.   3,  59;    4,  74;    5,  3;    13,  2   und   Hist.    2,  77;   2,  80 
Gaius  Inst.  1,  99;  1,  107;  2,  98;  4,  38;  4,  77. 

Sehr  häufig  ist  ad  vor  s.  Vergl.  Dorsch  a.  a.  0.  p.  23. 
Adse^itari  adsentntor  adsentatrix  adsentatio  adsrnfatiuvculn  Plaut. 
Most.  1,  3,  20  (176);  1,  3,  89  (246);  1,  3,  100  (257)  und  Men. 
2,  3,  64  (418);  3,  2,  18  (483)  im  vet.,  Mil.  Glor.  1,  35  und  Stich. 
1,  3,  75  (226);  Terent.  Eun.  2,  2,  22  (253);  3,  2,  37  (490)  und 
Ad.  2,  4,  6  (270);  5,  9,  31  (988);  Liv.  3,  68,  10;  30,  45,  6;  Tacit. 
Ann.  6,  49;  11,  25  und  Hist.  1,  1;  1,  15  —  adsentiri  adsensus  ad- 
sensio  Inschr.  Henz.  5580  Z.  38;  Plaut.  Merc.  2,  3,  77  (412)  im 
vet;   Cic.   Brut.  10,  il   in    den  Lag.  8  und  51;  Verr.  3,  88,  206 


—     801     — 

im  Vat.  Palimps.  ;  pro  Balb.  27,  61  zweimal  im  Par. :  pro  Plane. 
15,  37  im  Teg. ;  de  domo  4,  9  im  Par.  und  Vat.;  daselbst  38, 
101  und  Prov.  cons.  10,  25;  11,  27;  17,  41  im  Par. ;  Phil.  1,  6, 
14;  2,  6,  13;  6,  1,  3;  6,  5,  12;  6,  6,  16;  7,  9,  27;  10,3,6;  11, 
6,  15;  11,  8,  19  im  Vat.;  1,  1,  3  und  8,  1,  2  zweimal  im  Vat. 
und  Gud.;  6,  5,  14  im  Vat,  und  Ital. ;  4,  2,  4  und  13,  4,  8  im 
Vat.  und  Bamb.;  14,  4,  10  im  Bamb.;  Acad.  2,  12,  37;  2 
12,  38;  Rep.  1,  10,  15:  Legg.  1,  3,  8  in  den  Leid.  AB;  Verg 
Georg.  3,  45  und  Aen.  2,  130;  7,  615;  10,  97;  Liv.  3,  49,  6;  3 
72,  1;  4,  36,  1;  4,  53,  12;  5,  9,  7;  8,  4,  12;  8,  6,  7;  30,  12,  8 
Tacit.  Ann.  2,  33;  2,  38;  3,  22;  3,  23;  3,  34;  3,  51;  13,  41;  14 
12;  15,  22  und  Hist.  4,  4;  4,  15,  4,  43;  5,  3  —  adsequil.  Neap 
5607  und  fals.  vel.  susp.  358;  Orell.  1140;  Plaut.  Mil.  Glor.  4,8 
43  (1353);  Terent.  Phorm.  5,  8,  89  (982);  Cic.  pro  Rose.  A.  3 
8;  34,  95  und  45,  131  im  Heimst.;  Verr.  3,  16,  41;  3,  18,  46;  3 
83,  192;  3,  86,  200  und  3,  87,  201  im  Vat.  Palimps.;  4,  62,  139 

5,  20,  51  und  5,  25,  64  im  Reg.;  pro  Caec.  12,  35  im  Teg.;  pro 
Mur.  13,  29  im  Münchn.  E  und  34,  72  im  Heimst.;  pro  Balb.  23, 
54;  24,  54  und  25,  57  zweimal  im  Par.;  in  Pison.  1,  2  im  Erf. 
und  Preis.;  pro  Plane.  19,  46;  25,  60  und  37,  90  im  Teg.;  de 
domo  14,  36  und  post  redit.  ad  Quin  2,  5;  9,  21  im  Par.; 
Rep.  1,  2,  3;  1,  15,  24;  Legg.  1,  2,  7  in  den  Leid.  AB;  Tacit. 
Ann.  2,  26;  2,  42;  2,  55;  2,  73;  2,  75;  3,  9;  3,  53;  3,  75;  6,  8; 

6,  30;  15,  17;  16,  4  und  Hist.  1,  39;  2,  65;  2,  101;  3,  18;  3,  40; 
3,  48;  3,  53;  3,  60;  3,  67;  4,  19  —  adsectari  und  adsectatio  Cic.  pro 
Mur.  34,  70  im  Heimst,  und  Münchn.  E;  Horat.  Serm.  1,  9,  6  im 
Oberl.  A,  Leid,  und  in  den  Par.  y?^i;  Tacit.  Ann.  6,  19  und  Hist. 
2,  93;  Gaius  Inst.  3,  220  —  adserere  und  adsertor  Corp.  Inscr. 
Lat.  5  532  Col.  1,  Z.  11;  Henz.  5580  Z.  16  und  5593  Z.  10; 
Plaut.  Poen.  4,  2,  83  (905);  5,  2,  4  (964)  und  Persa  1,  3,  83;  4, 

7,  7;  Terent.  Ad.  2,  1,  40  (169);  Varro  L.  L.  6,  7,  64  im  Flor, 
und  Kopenh.;  Liv.  3,  44,  5;  3,  44,  8;  3,  45,  2;  3,  45,  3;  3,  46, 
7;  3,  58,  10;  8,  5,  4;  Tacit.  Hist.  2,  61;  Gaius  Inst.  4,  14  —  ad- 
servare  Inschr.  Henz.  5593  Z.  24;  Plaut.  Bach.  4,  4,  95  (747)  im 
vet.  und  4,  4,  98  (750);  Men.  1,  1,  11;  1,  1,  17  im  vet.  und  2, 
2,  75  (350);  5,  2,  84  (838);  5,  2,  98  (852);  Persa  4,  7,  13  und 
Truc.  1,  2,  1  (95);  1,  2,  10  (105);  Terent.  Andr.  5,  2,  24  (865) 
und  Heaut.  3,  3,  32  (593);  4,  4,  12  (734);  Cic.  Verr.  3,  22,  55 
und  3,  24,  60  im  Vat.  Palimps.;  5,  27,  68;  5,  30,  77;  5,  56,  146 
und  5,  G2^  160  im  Reg.;  Caes.  bell.  civ.  1,  21,  2;  1,  21,  4  im 
Par.  2;  Verg.  Aen.  2,  763;  Liv.  4,  55,  3;  5,  40,  7  —  adseverare 

Neue-Wagener,  Lat.  Formenlehre,     ü.     3.  Aufl.  Öl 


—     802     - 

und  adseveratio  Plaut.  Mil.  Glor.  3,  1,  J66  (761)  im  vet. ;  Cic. 
Verr.  2,  25,  61  im  Vat.  Palimps.  und  Lag.  29;  Phil.  2,  32,  80  im 
Vat. ;  Tacit.  Ann.   2,  31;  2,  83  (hier  in  adseravit  verderbt);  3,  16 

3,  35;  3,  49  (in  adsevarit  verderbt);   4,  15;  4,  19;  4,  28;  4,  42 

4,  52;  4,  55;  6,  2;  6,  28;  12,  42;  12,  53;  13,  18;  14,  16;  14,  51 
15,  63;  16,  3;  16,  24  und  Hist.  1,  18;  2,  80;  2,  96;  3,  22;  4, 
49  ■—  adsidere  und  adsessor  Corp.  Inscr.  Lat.  2,  2129;  Orell,  2545 
und  3039;  Plaut,  ßacch.  2,  3,  44  (278);  3,  3,  28  (432);  Mil.  Glor. 
2,  1,  5  (83)  und  Most.  5,  2,  22  (1143);  Stich.  1,  2,  35  (92);  1, 
2,  96  (153)  im  Ambr. ;  Terent.  Heaut.  1,  1,  72  (124);  Cic.  de  orat. 
1,  22,  102  in  einigen  Lag.;  pro  Rose.  A.  22,  60  im  Heimst.;  Verr. 
4,  62,  138  und  5,  43,  112  im  Reg.;  Catil.  1,  7,  16  im  Gud.  2, 
Tag.  t  und  in  den  Lag.  62,  63;  pro  Plane.  42,  101  im  Teg.;  Rep. 

1,  11,  17;  Verg.  Aen.  11,  304  im  Pal.,  Rom.  und  Gud.;  Liv. 
9,  46,  9;  Tacit.  Ann.  1,  75;  2,  57;  4,  58;  6,  26;  6,  43;  13,  24; 
13,  25  und  Hist.  2,  22;  3,  35;  4,  30  —  adsiduus  adsiduitas  ad- 
sidue  oder  adsiduo  Corp.  Inscr.  Lat.  1,  1011  Col.  2  Z.  17;  2,  2295; 

2,  3035;  2,  3270;  3,  32,  41;  5,  2083;  I.  Neap.  2569;  5334;  7070; 
Orell.  4847  und  Henz.  7215  Z.  5;  Plaut.  Mil.  Glor.  1,  50  und  Irin. 
1,  2,  165  (202)  im  Ambr.  und  vet.;  Terent.  Heaut.  Prol.  39;  3,  1,  53 
(462);  Hec.  2,  1,  20(217)  und  Ad.  Prol.  16;  Cic.  Brut.  5,  18  im 
Lag.  8 ;  pro  Mur.  34,  70  im  Münchn.  E ;  pro  Sest.  3,  6 ;  pro  Cael. 
4,  10;  pro  Balb.  20,  45;  post  redit.  in  sen.  15,  38  und  post  redit. 
ad  Quir.  1,  4;  3,  8,  überall  im  Par. ;  Caes.  bell.  Gall.  6,  22,  3; 
7,  24,  1  und  7,  41,  2  im  Par.  1;  Verg.  Ecl.  2,  4;  7,  50;  Georg. 
1,  155;  2,  149;  2,  374;  2,  441  und  Aen.  4,  248;  4,  447;  5,  866; 
7,  12;  8,  55;  9,  808;  Horat.  Epod.  15,  13  in  den  Par.  A-  und 
im  Lemma  des  Porphyr.;  Liv.  1,  20,  2;  1,  20,  3;  2,  48,  7;  3,  19, 
4;  4,  25,  1;  4,  55,  3;  5,  50,  8;  6,  12,  2;  30,  10,  20  im  Put.; 
Tacit.  Ann.  3,  52;  4,  31;  4,  41;  16,22  —  adsignare  und  adsig- 
natio  Corp.  Inscr.  Lat.  1,  200  Z.  3;  5;  7;  11;  16;  17;  23;  24; 
43;  44;  53;  55;  57;  62;  63;  68;  70;  76;  77;  78;  81;  90;  91;  93; 
94;  2,  1721;  5,  3634;  L  Neap.  2505;  2591;  2623;  6914;  Monum. 
Ancyr.Taf.  3Z.  23;  Orell.  .39;  1506;  2456;  2537;  3111 ;  3579;  3701; 
4038;  4398;  4539;  Henz.  6523;  6574;  6575;  Cic.  Verr.  3,  25,  61 
im  Vat.  Palimps.  und  5,  50,  131  in  demselben  und  im  Reg.;  de 
domo  44,  116  im  Par.;  Phil.  2,  17,  43;  6,  5,  14  und  9,  7,  17  im 
Vat.;  5,  19,  33  im  Vat.  und  Ital.;  Liv.  3,  72,  4;  4,  30,  6;  4,  48, 
3;  4,  55,  3;  5,  7,  5;  5,  7,  12;  6,  4,  4;  Tacit.  Ann.  14,  3  und  Hist. 
1,  30;  1,  52;  2,  60;  3,  78  —  adsilire  adsultus  adsultare  Cic.  de 
orat.  2,  53,  213  in  mehreren  Lag.,    darunter  4  m.  corr.,   13  und 


—     803     — 

36,  und  im  Vict;    Verg.  Aen.  5,  442;   Tacit.  Ann.  1,  51;  2,  13; 

2,  21;  11,  3J;  12,  35;  13,  40  und  Hist.  1,  79;  4,  22;  4,  77  — 
adsimilis  Plaut.  Truc.  2,  7,  12  (563);  Cic.  Nat.  Deor.  2,  55,  136; 
Lucr.  2,  49;i;  4,  336;  4,  425;  Verg.  Aen.  6,  603;  Ovid.  Ep.  ex 
Pont.  2,  2,  85  —  udsintulare  oder  adsimHare  Plaut.  Bacch.  1,  1, 
42;  4,  9,  38  (962);  Men.  1,  2,  37  (150)  im  vet.;  Mil.  Glor.  3,  3, 
34  (908);  4,  4,  27  (1163);  4,  4,  34  (1170);  4,  4,  45  (1182);  Poen. 

3,  2,  22  (599);  3,  2,  23  (600);  Stich.  1,  2,  19  (77)  im  Ambr.  und 
1,  2,  27  (85);  Truc.  2,  4,  36  (390);  2,  4,  40  (394);  Terent.  Andr. 
1,  1,  141  (167);  3,  2,  20  (500);  4,  3,  20  (735);  Eun.  3,  2,  8  (461); 
Heaut.  2,  .3,  91  (332);  2,  3,  117  (358);  4,  3,  38  (716);  5,  1,  15 
(888);  Phorm.  1,  2,  78  (128);  1,  4,  32  (210);  5,  7,  10(893)  und 
Hec.  2,  1,  38  (235);  Tragiker  bei  Cic.  Off.  3,  26,  98  im  Bamb. 
und  Würzb.;  Cic.  pro  Cael.  6,  14  im  Par.;  Verg.  Aen.  10,  639; 
12,  224;  Tacit.  Ann.  1,  28;  4,  8;  4,  59;  6,  25;  11,  11 ;  15,  39; 
15,  49;  16,  17;  Gaius  Inst.  1,  22  —  adsistere  luschr.  Henz.  6753; 
Plaut.  Most.  4,  2,  2  (885);  Merc.  5,  4,  16  (977)  und  Pseud.  1,  2; 

1,  23;  1,  3,  123  (357);  Terent.  Ad.  2,  1,  15  (169);  Verg.  Aen. 
10,  490;  12,  790;  Horat.  Serm.  1,  6,  114;  Tacit.  Ann.  I,  34;  2, 
13;  2,  16;  2,  71;  4,  45;  4,  51;  4,  69;  5,  7;  6,19;  15,7;  15,31 
und  Hist.  2,  80;  3,  31;  3,  68;  4,  46;  4,  83  —  adsolere  Plaut. 
Epid.  1,  1,  5  und  Persa  5,  1,  7;  Terent.  Andr.  3,  2,  1  (481);  Cic. 
Phil.  2,  33,  82  im  Vat. ;  Liv.  1,  28,  2;  5,  52,  16;  23,  31,  15; 
Tac.  Ann.  1,  24;  3,  1 ;  6,  12;  13,  44  und  Hist.  2,  6  —  adsuesccre 
adsuetus  adsuetudo  af/sM^/ac^/e  Inschr.  Orell.  686 ;  Rede  des  Kaisers 
Claudius   super   civil.  Gallis  danda  Taf.   2  Z.  30;   37;   Cic.  Brut. 

2,  7  in  den  Lag.  8  und  51;  pro  Plane.  9,  22  im  Teg. ;  Nat.  Deor. 
2,  38,  96;  Prov.  cons.  13,  33  im  Par.,  Gembl.  und  Erf.;  Caes.  bell. 
Gall.  4,  2,  3   im    Bong.    1,  Par.   1,    Voss.    1,  Bresl.  1    und  Egm.; 

4,  1,  9  und  4,  3,  3  im  Par.  1 ;  bell.  civ.  1,  44,  2  im  Par.  2;  Verg. 
Georg.   1,  42;  2,  168;  2,  361;    2,  472;   3,  168;  3,  418  und  Aen. 

5,  301;  6,  832;  7,  33;  7,  487;  7,  490;  7,  746;  7,  806;  8,  174; 
8,  517;  9,  201;  9,  511;  9,  607;  9,  618;  11,  495;  Horat.  Serm. 
2,  2,  11 ;  2,  2,  109  in  den  Par.  ^(pk  und  im  Leid.,  und  im  Emmer. 
m.  sec.  (m.  pr.  ats.);  Liv.  3,  61,  12;  4,  45,  4;  5,  48,  3;  5,  54, 
3;  10,  17,  10;  10,  19,  16;  21,  33,  4;  22,  12,  10;  30,  28,  8;  Tacit. 
Ann.  1,  11;  2,  44;  4,  16;  5,  6;  6,  40;  12,  5;  13,  46  und  Hist. 
1,  5;  1,  7;  2,  62;  4,  34  —  adsum  und  adsim  C.  L  L.  1,  198  Z. 
32;  1,  577  Col.  3  Z.  10;  L  Neap.  2646  Z.  25  und  6016  Z.  12; 
OrelL  2356;  Plaut.  Most.  5,  1,  27  (1075);  Men.  3,  1,  9  (454);  5,  6, 
4  (969);  Mil.  Glor.  3,  1,  14  (608);  3,  1,  115  (709);  3,  3,  23  (897); 

öl* 


—     804     — 

3,  3,  45  (919);  4,  2,  40  (1031);  4,  4,  1  (1137);  Merc.  2,  3,  27 
(362);  Pseud.  1,  2,  48  (181);  Stich.  ],  1,  9;  2,  1,  52  (323);  5,  4, 
31  (711)  und  Trin.  1,  2,  109  (146);  2,  2,  2  (277);  in  einigen 
dieser  Stellen  im  vet.  allein,  auch  Poen.  1,  2,  67  (279)  im  vet.  und 
decurt. ,  wo  doch  das  Wortspiel  die  Aussprache  assum  verlangt, 
ferner  Enn.  (Fab.  242)  bei  Cic.  Acad.  2,  28,  89 ;  Dichter  bei  Cic. 
Tusc.  1,  16,  37;  Terent.  Eun.  2,  3,  82  (373);  3,  2,  11  (464);  3, 
2,  53  (506);  4,  6,  5  (743);  4,  6,  29  (767);  Heaut.  2,  2,  12  (241); 

2,  3,  108  (349);  Phorm.  3,  3,  16  (549)  und  Ad.  4,  4,  11  (619); 
Acc.  (277)  bei  Non.  S.  485  und  522;  Cic.  Brut.  50,  188;  pro 
Quint.  23,  75;  Divin.  in  Caec.  4,  13;  4,  14;  Verr.  2,  72,  177 
im  Lag.  42  m.  pr. ;  4,  67,  150;  5,  46,  121;  pro  Cluent.  69,  197; 
pro  Cael.  1,  1;  pro  ßalb.  19,  43;  Ep.  Att.  5,  18,  3;  10,  8,  10; 
Caes.  bell.  civ.  2,  32,  3;  Verg.  Ecl.  4,  56;  Georg.  1,  18;  4,  19 
und  Aen.  1,  595;  1,  734;  2,  330;  2,  701;  3,  116;  3,  225;  4,  578; 
5,  57;  5,  70;  5,  364;  7,  454;  7,  506;  8,  78;  8,  286;  9,  427;  10, 
255;  10,  461;  10,  774;  12,  288;  Horat.  Epod.  1,  21  in  den  Par. 
A/i,  dem  Gembl.  und  drei  Bland.,  bei  Porphyr,  und  dem  comment. 
Cruq.;  Serm.  1,  3,  117;  2,  6,  15  und  Epist.  1,  17,  57;  Liv.  3, 
25,  8;  5,  8,  13;  21,  21,  6;  Tacit.  Ann.  2,  14;  3,  33;  6,  35  und 
Hist.  3,  86  (assunt  ohne  Var.  Plaut.  Gas.  2,  6,  6;  dasselbe  wird 
Cic.  Catil.  4,  7,  14  von  Halm  aus  neun  Hdschr. ;  pro  Sulla  2,4; 

4,  13;  11,  32;  21,  61;  26,  72  aus  dem  Teg.  und  in  den  übrigen 
Stellen  aufser  der  letzten  noch  aus  einer  oder  der  anderen  guten 
Hdschr.;  Phil.  3,  1,  2  aus  dem  Bamb.,  Gud.  und  Teg.;  assint  Lael. 
22,  84  aus  dem  Benediotb.,  Gud.,  Salzb.,  Erf.  und  Wien.  V;  assit 
daselbst  24,  89  aus  den  drei  ersten  dieser  Hdschr.  bemerkt)  — 
adsumere  Corp.  Inscr.  Lat.  3,  781  Z.  6;  17;  25;  Grell.  2648;  Cic. 
de  orat.  1,  37,  170  in  einigen  Lag.;  pro  Mur.  14,  31  im  Heimst.; 
pro  Balb.  24,  55  im  Par.;  pro  Plane.  1,  3  und  23,  56  im  Teg.; 
Prov.  cons.  19,  45;  Horat.  Serm.  1,  6,  51  in  den  Par.  <p(p  und 
im  Goth.;  Liv.  1,  54,  1 ;  2,  4,  2;  2,  22,  3;  10,  26,  1;  21,  19,  4 
Tacit.  Ann.   1,  3;  1,  8;  2,  32;  2,  87;  3,  39;  3,  40;  3,  44;  3,  55 

3,  56;  4,  6;  6,  8;  6,  36;  11,  33;  14,20;  14,51;  15,28;  15,54 
15,  71;  16,  2;   16,  3;  16,  7;  16,  18  und  Hist.  2,  69;  2,  90;  3,  59 

4,  68;  5,  8  —  adsuryare  Cic.  Cato  mai.   18,  63;  Verg.  Ecl.  6,  m 
Georg.  2,  98;  2,  160;  3,  109;  3,  355  und  Aen.  1,  535;  4,  86;  9 
348;  10,  95;  10,  208;  10,  797;  11,  284;  12,  494;   Liv.  9,  46,  9 
Sen.  Epist.  64,  9;  Tacit.  Ann.  13,  38  und  Hist.  2,  99.  —  In  Über- 
einstimmung mit  der  Aussprache  ist  atsum  und  atsim  geschrieben 
Plaut.  Mil.  Glor.  3,  1,  115  (709);  3,  3,  23  (897);  3,  3  45  (919); 


—    805     — 

im  decurt.  und  Vat.,  in  dem  letzteren  m.  pr. ;  Cic.  Verr.  5,  59, 
154  im  Reg.;  pro  Sest,  41,  89  im  Par.  m.  pr.  und  Rep.  1,  17, 
28;  Verg.  Aen.  1,  IM  im  Med.  und  5,  364  im  Pal;  Horat.  Serm. 
1,  3,  117  im  Emmer. ;  —  atserere  Cic.  ]pYO  Flacc.  17,40  im  Vat. ; 
atseverare  Plaut.  Mil.  Glor.  3,  1,  166  (761)  im  decurt.  und  Vat.;  at- 
sidna  I.  Neap.  5206;  atsiduo  Plaut.  Most.  4,  2,  60  (1051)  im  vet. 
m.  pr. ;  atsimilis  Verg.  Aen.  6,  603  im  Med.;  atsimulare  Plaut. 
Mil.  Glor.  2,  1,  74  (152)  und  3,  1,  197  (792)  in  mehreren  Büchern 
und  Verg.  Aen.   10,  639  im  Med.;  atsuctns  Aen.  7,  33  im  Med. 

Vor  sc  sp  st  fällt,  wie  die  oben  angeführten  Gramma- 
tiker bemerken,  das  d  von  ad  aus.  Vergl.  Dorsch  a.  a.  0. 
p.  23.  Asccndo  und  ascensus  Liv.  Andr.  (31)  bei  P'est.  unter  ocrem 
S.  181 ;  Enn.  (Sat.  73  ed.  L.  Müller)  bei  Sen.  Epist.  108,  34;  Terent. 
Andr.  2,  2,  19  (356)  und  Ad.  4,  5,  69  (703),  hier  im  Bemb.  es- 
cendit;  Laber.  (24)  bei  Non.  S.  107;  Cic.  de  orat.  1,  61,  261;  2, 
24,  100;  2,  47,  195;  Brut.  68,  241;  81,  281;  Verr.  4,  23,  51  im 
Reg.;  pro  Font.  3.  4;  pro  Mur.  27,  55;  pro  Sulla  2,  5  im  Teg., 
Vat.  und  Salzb. ;  pro  Sest.  63,  131  im  Par.;  in  Vatin.  14,  34  und 
pro  Balb.  17,  40  in  demselben  und  im  Gembl. ;  in  Pison.  33,  81; 
pro  Plane.  25,  60  im  Erf.  und  27,  67  im  Teg.  und  Erf.  und  im 
Lemma  des  Ambr.  Schol.;  de  domo  21,  54;  28,  75;  38,  101;  pro 
Deiot.  9,  27;  Phil.  3,  8,  20;  Fin.  2,  22,  74;  Divinat.  1,  25,  54 
im  Leid.  A  und  1,  28,  58;  Cato  mai.  10,  34;  Off.  2,  18,  62;  Parad. 
1,  2,  11  im  Leid.  A  m.  sec.  und  im  Wien.;  Legg.  2,  8,  19  im 
Leid.  A;  Caes.  bell.  Gall.  1,  21,  1;  1,  21,  2;  2,  27,  5;  2,  33,  2; 
5,  32,  2;  5,  43,  3;  7,  27,  2;  7,  45,  10;  7,  46,  1;  7,  47,  7;  7,  50, 
1;  7,  50,  3;  7,  72,  4;  7,  85,  6;  7,  86,  4;  8,  14,  3;  8,  33,  1;  8, 
40,  4;  8,  43,  1,  überall  im  Par.  1,  und  bell.  civ.  1,  28,  4;  1,  47, 
3;  1,  79,  2;  2,  34,  1;  2,  ,34,  5;  3,  11,  3;  3,  69,  2,  überall,  wie 
es  scheint,  im  Par.  2;  Lucr.  2,  138;  5,  493;  6,  469;  Verg.  Aen. 
1,  419;  2,  192;  9,  507;  12,  144;  Liv.  5,  47,  2;  5,  47,  9;  7,  30, 
18;  7,  35,  6;  9,  24,  7;  10,  7,  10;  10,  14,  14;  21,  35,  11;  23,  11, 
5;  30,  10,  3;  Tacit.  Ann.  2,  75;  5,  10;  ascetidihilis  Pompon.  Se- 
cundus  (18  p.  228  ed.  Ribbeck)  bei  Lact,  zu  Stat.  Theb.  10,  841 
—  asciscere  Cic.  de  orat.  1,  19,  87;  Brut.  77,  268  in  einigen  Lag. 
und  im  Guelf.  1;  de  domo  34,  92  und  36,  96;  36,  97  im  Par. 
m.  sec.  und  Gembl.;  Har.  resp.  13,  27  im  Par.  ra.  sec;  pro  Balb. 
8,  20  und  11,  27  im  Par.  m.  sec;  8,  21  und  22,  51  im  Gembl.; 
Acad.  2,  40,  125;  2,  46,  141  im  Gud.  2;  Fin.  5,  7,  18;  Legg.  2, 
8,  20  in  den  Leid.  AB;  Hirt.  bell.  Gall.  8,  30,  1;  Tacit.  Ann.  11, 
25;    14,  52;    Hist.    1,    22;   Germ.   22   und    Agric.    9    —    ascribere 


—     806     — 

ascriptor  ascripticius  I.  Neap.  1888;  Orell.  4360  Z.  23;  Plaut.  Bacch. 
4,  4,  82  (734)  im  vet.  [in  anderen  Büchern  asscr.,  wie  auch  v.  89 
(741);  93  (745)];  Cic.  de  orat.  2,  66,  264  im  Vict.  und  Guelf.  2 
und  in  mehreren  Lag.,  darunter  im  36;  Verr.  1,  .36,  148  im 
Lag.  29  m.  pr.  und  in  mehreren  anderen  Büchern;  de  imp.  Cn. 
Pomp.  19,  58  im  Fuld,  und  Pal.  (im  Erf.  und  Teg.  asscr.);  pro 
Balb.  8,  20  im  Par.  und  Gembl.  m.  sec.  und  12,  30  im  Par.  m. 
sec. ;  de  domo  9,  22  und  19,  49  im  Par.  m.  sec.  und  Gembl.;  50, 
129  im  Gembl.;  44,  116  und  Har.  resp.  27,  57  im  Par.  m.  sec; 
in  Pison.  35,  86;  Phil.  2,  34,  87  im  Gud.  und  Teg.;  Nat.  Deor.  3, 
15,  39  im  Wien.;  Off.  3,  10,  45;  Horat.  Carm.  3,  3,  35  in  den 
Par.  kk  (im  Par.  u  asscr.);  Tacit.  Ann.  13,  51  und  de  orat.  17 
—  aspicere  aspectus  aspectare  Corp.  Inscr.  Lat.  1,  1009  Z.  3;  1, 
1027  Z.  1;  2,  3475  Z.  6;  2,  4426;  L  Neap.  89  Z.  25;  Cenot.  Pis. 
Taf.  1  Z.  14;  Henz.  6579;  Plaut.  Aulul.  Prol.  3;  5,  5  (812);  Trucul. 
3,  2,  4  (672);  Naev.  (bell.  Pun.  1,  3  ed.  Baehrens)  bei  Prob,  zu 
Verg.  Ecl.  6,  31  S.  14;  Enn.  (Fab.  296)  bei  Varro  L.  L.  7.  2,  9; 
Enn.  p.  153  XLVII  ed.  L.  Müller  bei  Cic.  Tusc.  1,  15,  34;  (Fab. 
308)  bei  demselben  Nat.  Deor.  2,  2,  4;  2,  25,  65;  3,  4,  10;  Fest, 
unter  sublimem  S.  306;  Apul.  de  mundo  33  S.  363  und  Prob,  zu 
Verg.  Ecl.  6,  31  S.  11;  (Fab.  250)  bei  Cic.  Acad.  2,  17,  52  im 
Leid.  A  und  Fest,  unter  neutiquam  S.  165;  (Ann.  369)  bei  Philarg. 
zu  Verg.  Ge.  4,  188;  (Ann.  428)  bei  Prise.  6,  14,  74  S.  712  (I  259,  8) 
und  bei  Macrob.  Sat.  6,  5,  10;  Plaut.  Cas.  2,  3,  12;  3,  2,  32:  5, 

3,  2:  Epid.  4,  2,  3  (572);  5,  1,  16  (622);  5,  1,  18  (624)  im  Ambr.; 
Bacch.  2,  2,  26  (204);  3,  1,  7  (374);  3,  6,  5  (534);  4,  4,  37  (688); 

4,  5,  5  (765);  Most.  1,  3,  16  (172);  2,  1,  76  (423);  3,  2,  168  (855); 

4,  3,  32  (1026);  5,  1,  56  (1104);  Men.   1,  2,  36  (145);  1,  3,  7  (191); 

5,  7,  12  (1003);  Mil.  Glor.  2,  I,  45  (123);  2,  3,  17  (288);  4,  6,  2 
(1217);  4,  6,  47  (1262);  4,  6,  49  (1264);  4,  6,  58  (1273);  4,  9, 
14  (1391);  Merc.  1,  2,  86  (199);  1,  2,  107  (220);  2,  1,  36  (260); 
2,  1,  38  (262);  Pseud.  1,  2,  9  (142);  2,  4,  60  (750);  4,  7,  80  (1176); 
Poen.  1,  2,  71  (283);  1,  2,  135  (348);  2,  9  (von  Scholl  nicht  in  den 
Text  gesetzt);  5,  3,  3  (1122);  Persa  4,  3,  76;  5,  2,  10:  Trin.  2,  4, 
189  (589)  und  Truc.  3,  2,  4  (672);  Pacuv.  (328)  bei  Cic.  de  orat. 
2,  46,  193;  (3)  bei  demselben  Divin.  2,  64,  133  und  bei  Non.  S. 
470  und  Diom.  1  S.  395;  Tragiker  bei  Cic.  Tusc.  3,  18,  39  und 
Ep.  Fam.  9,  26,  2;  Turpil.  (73)  bei  Non.  S.  182  und  539;  Titin. 
(124)  bei  Non.  S.  470  und  552;  Terent.  Andr.  1,  1,  91  (118);  2, 
2,  28  (365);  Eun.  1,  2,  4  (84);  5,  1,  22  (838);  Heaut.  4,  1,  43 
(656);  4,  5,  25  (773);  Ilec.  3,  3,.  7  (367);  3,  3,  8  (368);  3,  3,  16 


—     807     — 

(376)  und  Ad.  3,  3,  19  (373);  Trabea  bei  Cic.  Tusc.  4,  31,  67; 
Acc.  (80)  bei  Non.  S.  136,  485  zweimal  und  518;  Laber.  (82)  bei 
Non.  S.  114  und  465;  Syrus  Sent.  9;  47;  198;  649;  Cic.  de  orat. 
1,  35,  Ibl;  1,  35,  162;  2,  18,  75;  2,  38,  160;  2,  46,  193;  2,  87, 
357;  2,  87,  358;  3,  7,  28;  3,  25,  98;  3,  26,  102;  3,  36,  145;  Brut. 

3,  10;  3,  12;  54,  200;  61,  220:  64,  228;   86,  295;   pro    Rose.  A. 

22,  63;  Verr.  1,  7,  19  im  Lag.  29,  Guelf.  1  und  2  und  cod. 
C.  Steph.;  1,  49,  129;  3,  9,  22;  3,  76,  175  und  5,  42,  108  im  Vat. 
Palimps.;  5,  49,  128  in  demselben  und  allen  Lag.;  2,  24,  58  im 
Lag.  42  ra.  pr.;  4,  20,  43;  4,  22,  48;  4,  45,  101;  4,  52,  117  zwei- 
mal; 5,  1,  3  und  5,  72,  187  im  Reg.;  5,  11,  28  im  Reg.  und  Lag. 
29;  5,  26,  67  im  Reg.,  Leid,  und  in  den  Guelf.  1  und  2;  pro  Caec. 
14,  39  im  Tur.  Palimps.,  Teg.  und  Erf. ;  15,  43  im  Teg.  und  Erf.; 
16,  45  im  Teg.;  Catil.  1,  7,  17  im  Pith.,  Duisb.  und  in  mehreren 
Lag.;  pro  Mur.  41,  89;  pro  Sulla  5,  15  und  6,  20  in  allen  Büchern; 

23,  66;  26,  74  und  27,  74  im  Teg  :  pro  Sest.  1,  1;  3,  7;  8,  19; 
9,  20;  24,  53  und  69,  144  im  Par.  und  Gembl.;  50,  106  und  zwei- 
mal 54,  116  im  Par.;  in  Vatin.  2,  4;  8,  19  und  16,  39  im  Par. 
und  Gembl.;  pro  Cael.  15,  36  und  pro  Balb.  21,  49  im  Par.;  de 
domo  40,  105  zweimal;  42,  110  und  47,  124  im  Par.  und  Gembl.; 
Har.  resp.  1,  2;  5,  8  und  23,  49  im  Par.  und  Gembl.;  11,  22  im 
Par.  m.  sec.  und  Gembl.;  15,  33  und  17,  37  im  Par.;  in  Pison.  11, 
24;  22,  53;  pro  Plane.  12,  29;  28,  69  und  42,  101  im  Teg.;  pro 
Milon.  1,  3  im  Teg.  und  Erf.  und  12,  33  im  Lemma  des  Ascon.; 
Phil.  2,  13,  33;  5,  7,  18;  6,  5,  12;  12,  8,  19  zweimal;  13,  2,  4; 
13,  4,  9;  14,  4,  10;  Acad.  2,  7,  19  in  den  LeiJ.  AB  und  2,  11,  35 
im  Leid.  B  m.  pr.;  Tusc.  1,  30,  73;  3,  22,  53:  5,  39,  114;  Nat. 
Deor.  2,  35,  90;  2,  57,  142;  2,  63,  158;  Divinat.  1,  83,  73;  2,  16, 
37;  2,  72,  149;  ferner  1,  36,  79  im  Leid.  A  und  Heins.;  2,  23,  51 
im  Leid.  A  und  Wien.;  Cato  mai.  9,  27;  Rep.  1,  11,  17;  Tim. 
14;  Caes.  bell.  Gall.  5,  14,  2;  7,  56,  4  und  7,  76,  6  im  Par.  1; 
bell.  civ.  2,  35,  2,  wie  es  scheint,  im  Par.  2;  Verg,  Ecl.  4,  50;  4, 
52;  5,  6;  7,  8;  Georg.  2,  114;  3,  228;  4,  2  und  Aen.  1,  393;  1, 
420;  1,  526;  1,  613  und  an  vielen  anderen  Stellen;  Horat.  Carm. 
1,  19,  8;  2,  17,  17;  Epod.  9,  16  und  Serm.  2,  5,  5;  2,  6,  60  und 
an  anderen  Stellen;  Liv.  7,  16,  5;  9,  6,  3;  10,  13,  7;  30,  18,  7; 
Tacit.  Ann.  1,  4;  1,  17;  2,  31;  2,  75;  3,  17;  3,  29;  3,45;  3,  59; 

4,  8;  4,  15;  4,  32;  4,  74  und  an  mehreren  anderen  Stellen  — 
aspergere  oder  aspargere  und  aspersio  Plaut.  Epid.  4,  1,  28  (555); 
Bacch.  2,  3,  13  (247)  und  Truc.  2,  4,  15  (366);  Cic.  de  orat.  2, 
59,  241;  pro  Caec.  6,  17  im  Teg.  und  Erf.;  pro  Mur.  31,  66;  in 


—    808     — 

Vatin.  6,  15  und  pro  Balb.  25,  56  im  Par.  und  Gembl.;  pro  Cael. 
10,  23  im  Par.;  pro  Plane.  12,  30  im  Teg.  und  Erf.;  Nat.  Deor. 
3,  36,  88;  Divinat.  1,  13,  23  zweimal  und  Legg.  2,  10,  24;  Verg. 
Georg.  3,419;  4,  62;  Horat.  Serm.  1,  4,  87  und  Epist.  1,  11, 
12;  Prop.  4  (3),  14,  15;  Liv.  23,  30,  12;  nsparcjine  Verg.  Aen.  3, 
534  —  aspirare  Cic.  Brut.  21,  84;  Verr.  1,  54,  142  im  Lag.  29 
und  in  mehreren  anderen  Büchern;  5,  37,  97  im  Vat.  Palimps. ; 
pro  Caec.  14,  39  im  Teg.  und  Erf.;  pro  Sulla  18,  52  im  Teg.  und 
Salzb.;  Liv.  4,  35,  6  —  astare  C.  L  L.  1,  1007;  2,  2146;  Naev. 
(trag.  53)  bei  Fest,  unter  obstinato  S.  193;  derselbe  (com.  26) 
bei  Prise.  10,  5,  30  S.  893  (I  522,  11),  einmal  im  St.  Gall.  m. 
pr.  und  im  Par.  R,  Leid,  und  Carlsr.,  und  einmal  im  Leid,  und 
Carlsr.  m.  pr.  und  im  St.  Gall.;   Enn.  (Fab.   171)  bei  Cic.  Tusc. 

1,  35,  85;  (Fab.  94)  bei  Fest,  unter  prolato  aere  S.  242  und  (Fab. 
295)  bei  Non.  S.  470;  Plaut.  Capt.  3,  5,  6  (664);  Gas.  2,  3,  12; 
3,  3,  5;  3,  6,  8;  3,  6,  13;  Epid.  5,  2,  9  (674,  aber  vgl.  Anm.  von 
Götz);  5,  2,  25  (691);  5,  2,  51  (716);  Bacch.  3,  3,  47  (451);  5,  2, 
16  (1134);   Most.  1,  4,  11  (324);   2,  2,  89  (522);  3,  2,  81  (768); 

3,  2,  148  (834);  Men.  2,  3,  44  (395);  4,  2,  89  (632);  4,  3,  2  (676); 

4,  3,  23  (697);  Mil.  Glor.  2,  2,  58  (213);  2,  5,  36  (446);  4,  2,  30 
(1021);  4,  2,  31   (1022);  4,  6,  39  (1254);  Merc.  1,  2,  20(129);  1, 

2,  75  (187);  2,  3,  130  (468);  4,  4,  33  (773);  4,  5,  6  (821);  Pseud. 
1,  4,  1  (394);  3,  2,  74  (863);  4,  2,  12  (967);  Poenul.  1,  2,  49  (261); 
Persa  1,  1,  13  zweimal;  2,  2,  26;  2,  2,  42;  2,  4,  3;  Stich.  1,  3, 
114  (271);  2,  1,  38  (310);  3,  2,  11  (464);  Trin.  1,  2,  48  (85);  3, 
1,  24  (625);  4,  3,  52  (1059)  und  Truc.  1,  2,  73  (175);  Pacuv.  (202) 
bei  Cic.  Acad.  2,  27,  88  im  Leid.  A   und  Wien.;    Terent.  Heaut. 

5,  2,  7  im  Basil.  und  Rice;  Phorm.  4,  3,  2  (607)  im  Basil.  m.  pr. 
und  im  Vict.,  Rice,  und  decurt.;  5,  6,  27  (867);  Cic.  post  redit. 
in  sen.  10,  26;  Verg.  Aen.  1,  .301;  2,  303;  3,  123;  3,  150:  3,  194; 
4,  702;  5,  10;  5,  478;  6,  17;  7,  181:  10,  885,  überall  im  Pal,  und 
einigemale  im  Med.  m.  pr.  und  in  den  sched.  Vat.;  Horat.  Serm. 
1,  6,  117;  Tac.  Ann.  11,  37;  14,  5;  14,  14;  14.  34:  15,  16  und 
Hist.  2,  46;  5,  16  —  astipulator  Cic.  in  Pison.  9,  18  im  Erl.;  Gaius 
Inst.  3,  126  —  astrepereH&c.  Hist,  2,  90  —  astringere  und  aatrictus, 
wie  Caper  de  verb.  dub.  S.  2247  (107,  10)  nicht  verlangt,  haben 
Plaut.  Capt.  3,  5,  9  (667);  Bacch.  4,  7,  25  (823)  im  Leipz.  und 
in  der  ed.  pr.;  Men.  1,  1,  19  in  denselben  und  im  decurt.;  Terent. 
Eun.  1,  2,  22  (102)  im  Vict.  und  Rice;  Cic.  de  orat.  1,  16,  70; 
1,  60,  254;  3,  44,  173;  3,  44,  175;  3,  48,  184;  Brut.  10,  40;  25, 
94;  31,  120;  79,  274;  90,  309;  95,  327;  Orat.  65,  220;  pro  Sulla 


—    809     — 

29,  82  im  Teg.  und  Salzb.;  Prov.  cons.  14,  34  im  Par.  m.  sec; 
pro  Sest.  50,  108  im  Par.  m.  sec. ;  in  Pison.  13,  30  im  Freis.,  Erl. 
und  Salzb.  und  39,  95  im  Münch.  und  Salzb.;  pro  Plane.  30,  74 
im  Erf. ;  Phil.  4,  4,  9  im  Bamb.,  Bern.,  Gud.  und  Teg.;  Acad.  2, 
19,  61  im  Leid.  A;  Tusc.  3,  6,  13;  Nat.  Deor.  2,  54,  136;  2,  55, 
138;  Off.  3,  4,  19;  3,  31,  111;  Parad.  1,  1,  6;  Legg.  2,  19,  48; 
Horat.  Epod.   15,  5  im  Bern,  und  Turic.  und  in  den  Par.  kyÄn. 

Im  ausschliesslichsten  Gebrauch  ist  die  Schreibung 
ohne  d  in  asperuari,  wie  Plaut.  Most.  1,  3,  32  (189);  Terent. 
Phorm.  2,  3,  24  (371);  Cic.  pro  Rose.  A.  53,  153;  Divin.  in  Caec. 

1,  3,  Verr.  4,  51,  113;  pro  Cluent.  14,  41;  16,  47;  68,  194;  pro 
Sest.  13,  30;  pro  Cael.   17,  42;  in  Pison.  20,  45;  pro  Rabir.  Post. 

16,  44;  Acad.  2,  48,  148;  Fin.  2,  10,  31;  Tusc.  5,  32,  91;  Sallust. 
Cat.  3,  4;  Verg.  Georg.   1,  228;  3,  393  und  Aen.  11,  106;  Liv.  1, 

17,  2;  1,  22,  7;  4,  45,  7;  6,  4,  5;  7,  33,  2;  8,  2,  6;  8,  13,  2;  9, 
41,  3;  Quintil.  8,  3,  33;  12,  11,  27;  Tacit.  Ann.  1,  16;  1,27;  1, 
40;  3,  21;  4,  46;  4,  57;  11,  10;  14,  42;  15,  27;  Eist.  2,  52;  3, 
68  und  Germ.  1 1  ;  doch  ist  adspernabantur  Liv.  8,  28,  3  im  Par., 
dagegen  abspemahantur  3,  31,  8  in  demselben  ,  und  es  kann  ge- 
zweifelt werden,  ob  dieses  Verbum  mit  ad,  oder  wie  aspelio  und 
asporto,  mit  ab  zusammengesetzt  ist. 

Das  d  ist  beibehalten  in  adscendere  Acta  fratr.  Arv.  a. 
218  Z.  23;  Cic.  pro  Cluent.  40,  110  (aufser  im  Salzb.)  und  55, 
150;  pro  Milon.  35,  97  —  adsciscere  und  adscire  Corp.  Inscr.  Lat. 
5,  3117;  L  Neap.  6914;  Orell.  799  (3048)  und  4057;  Henz.  6086 
Col.  2  Z.  5;  Cic.  Verr.  5,  72,  187;  Tusc.  2,  10,  23;  Rep.  2,  7, 
13;  2,  13,  25;  2,  18,  33  und  Legg.  2,  8,  19;  Caes.  bell  Gall.  1, 
5,  4;  Tacit.  Ann.  1,  3;  1,  31;  1,  60;  2,  60;  3,  30;  4,  57;  5,  6;  11, 
24;  15,  19;  16,  20  und  Bist.   1,   15;    1,   16;    1,  25;  1,  29;  1,  59; 

2,  5;  2,  8;  2,  53;  3,  5;  4,  24;  4,  80,  Paul.  Festi  S.  14  —  adscri- 
bere  adscriptio  adscripticius  ndscriptivus  dar.  vir.  elog.  9  (Corp. 
Inscr.  Lat.  1  S.  279);  Corp.  Inscr.  Lat.  2,  423*;  Plaut.  Baceh. 
4,  4,  89  (741);  4,  4,  93  (744)  im  vet.  und  Leipz.;  Men.  1,  3, 
2  (186),  im  Leipz.  und  in  der  ed.  pr.  ascr. ;  Persa  1,  2,  17;  Varro 
L.  L.  7,  3,  56  und  bei  Nou.  S.  57;  Cic.  Verr.  2,  45,  110;  2,  47, 
115;  3,  m,  154;  5,  20,  51;  pro  Caec.  33,  95  dreimal  (im  Teg. 
zweimal  asscr.);  leg.  agr.  2,  19,  51;  2,  20,  53;  pro  Arch.  4,  6;  4, 
7;  4,  8;  5,  10;  pro  Place.  30,  74;  pro  Rabir.  Post.  1,  1;  Phil.  2, 
13,  33  (im  Teg.  asscr.)  und  2,  40,  102;  Cic.  Ep.  Fam.  13,  30,  1; 
Ep.  Att.  5,  20,  9;  Tusc.  5,  22,  63;  Divinat.  1,  16,  29  und  Legg. 
2,  5,  11 ;  Horat.  Epist.  1,  19,  4  (im  Par.  y  und  in  anderen  Büchern 


—     810     — 

asscr.,  im  Par.  v  ascr.);  Uv.  4,  11,  7;  6,  30,  9;  33,  24,8;  Tacit. 
Ann.  14,  27  und  Hist.  2,  94;  Paul.  Festi  S.  14  zweimal  —  ad- 
»lierijere  Cic.  pro  Cluent.  26,  71  und  in  Vatin.  17,  41  —  adspicere 
und  adspect'ire  Terent.  Eun.  3,  5,  11  (559),  im  Basil.  assp.;  Cic. 
Verr.  5,  17,  44;  5,  26,  65;  pro  Cluent.  61,  170;  Catil.  3,  5,  13; 
pro  Arch.  6,  12;  pro  Milon.  34,  92  und  Phil.  2,  30,  76  —  ad- 
spirare  und  adspiratio  Cic.  pro  Quint.  29,  89;  Divin.  in  Caec.  5, 
20;  in  Pison.  5,  1 1 ;  Tusc.  5,  9,  27;  Nat.  Deor.  2,  33,  83;  2,55, 
136;  Divin.  1,  36,  79;  1,  57,  130  (wo  am  Rande  des  Leid.  B  aspi- 
ratio  bemerkt  ist);  Verg.  Aen.  1,  694:  2,  385;  5,  604;  5,  764;  7, 
8;  8,  373;  9,  525;  12,  352  (nur  in  der  ersten  dieser  Stellen  ist 
im  Pal.  m.  pr.  und  im  Bern,  c,  und  in  einigen  der  übrigen  Stellen 
im  Bern,  b  asp.  —  odstare  und  adsiator  Corp.  Inscr.  Lat.  4,  1190; 
I.  Neap.  5292;  Acta  fratr.  Arv.  a.  78  Z.  23;  Orell.  1485;  Enn.  (Fab. 
171)  bei  Cic.  Tusc.  3,  19,  44  (Tusc.  1,  35,  85  ist  in  dem  nämlichen 
Verse  astante);  Plaut.  Bacch.  4,  7,  17  (815);  4,  9,  54  (978);  Men 
Prol.  56;  2,  2,  56  (331);  2,  2,  57  (332);  5,  2,  112  (865)  und  Pseud 

1,  5,  44  (im  Leipz.  einigemale  ast.);  Turpil.  (75)  bei  Non.  S.  182 
Terent.  Phorm.  4,  3,  2  (607),  im  Basil.  m.  pr.  und  im  Vict.,  Rice 
und  decurt.  ast.;  Verg.  Georg.  3,  545;  4,  319  und  Aen.  2,  328 
3,  677;  7,  72;  9,  550;  9,  677;  12,  93;  12,  133;  Liv.  1,  16,  6;  3 
22,  8;  Tacit  Ann.  2,  9;  2,  17;  3,  14;  3,  23;  4,  56;  11,  30;  13 
38;  14,  8;  15,  66  —  adstipulari  und  adstipulator  Cic.  pro  Quint 
18,  58  und  Acad.  2,  21,  67;  Gaius  Inst.  3,  110;  3,  112;  3,  113 
3,   114;  3,   117;  3,  215;  4,   113    —    adstrepere  Tacit.  Ann.   1,  18 

2,  12;  11,  17  und  Hist.  4,  49  —  adstringere  Plaut.  Poen.  3,  4,  27 
(736)  und  Trin.  3,  2,  73  (699);  Terent.' Eun.  1,  2,  22  (102)  im 
Bemb.;  Cic.  pro  Quint.  5,  19;  Verr.  4,  42,  92;  Ep.  ad  Q.  fr.  1, 
1,  3,  11;  Ep.  Att.  6,  2,  1;  10,  6,  2;  Acad.  2,  3,  8;  Nat.  Deor. 
1,7,  17,  Fat  14,  32  und  Legg.  2,  20,  49;  2,  21,  53;  Verg.  Georg. 
1,  91;  Horat.  Carm.  3,  8,  10;  Tacit.  Ann.  3,  55;  Gaius  Inst.  3, 
87  —  adstrwre  Inschr.  Henz.  5593  Z.  22;  Caes.  bell.  Civ.  2,  9, 
2;  Vell.  1,  17,  2;  2,  55,  2;  Tacit.  Hist.  1,  78  und  Agric.  44.  Diese 
Schreibung  folgt  dem  praeceptum  antiquorum  bei  Mar.  Victor.  1 
S.  2467  (22,  2):  scribi  quidem  omnibus  htteris  oportere,  in  enun- 
tiando  autem  quasdam  litteras  elidi.  Atscita  ist  geschrieben  Cic. 
Verr.  4,  51,  115  im  Reg.  m.  pr. ;  atsjArans  Verg.  Aen.  5,  764  und 
atsfitit  Aen.  6,  17  im  Med  ,  aUtipulator  Gaius  Inst.  3,  117;  3,  126, 
at  strictior  Tacit.  de  orat.  25  im  Periz.  und  Farn. 

Manche  meinten,  das  d  von  ad  vor  sc  sp  st  ebenso,  wie  vor 
s   mit   darauf   folgendem   Vocal,  assimilieren  zu  müssen.     So  ist 


—     811     — 

aufser  den  in  Obigem  aus  einzelnen  Hdschr.  angeführten  Beispielen 
assciscere  Cic.  Verr.  4,  51,  115  im  Reg.  m.  sec;  pro  Arch.  2,  4 
im  Erf. ;  pro  Balb.  8,  20  und  13,  30  im  Gembl. ;  Tacit.  de  orat. 
5  im  Periz.  —  asscribcre  und  asscripfor  Plaut,  Bacch.  4,  4,  82 
(734);  4,  4,  89  (741);  4,  4,  93  (745)  im  decurt.  und  Vat;  Cic. 
pro  Caec.  33,  95  im  Teg. ;  de  imp.  Cic.  Pomp.  19,  58  im  Erf.  und 
leg. :  leg.  agr.  2,  9,  22 ;  2,  9,  24  im  Erf.,  Erl.  und  Salzb. ;  pro  Balb. 
8,  20  und  12,  30  im  Gembl,  an  der  ersteren  Stelle  m.  pr. ;  de 
domo  44,  116  im  Gembl.:  post  redit.  in  sen.  4,  9  im  P>1.  und 
Salzb.  und  10,  26  im  Pith. ;  Phil.  2,  13,  33  im  Teg.;  Ep.  Att.  10,  8, 
1  im  Med.  m.  pr.  —  asspicere  Plaut.  Mil.  Glor.  4,  6,  58  (1273) 
im  Vat.,  und  Truc.  3,  2,  4  (672)  im  decurt.  —  as.stare  Inschr.  Orell. 
1918;  Naev.  (com.  n)  bei  Prise.  10,  5,  30  S.  893  (1522,  11)  im 
Par.  R  m.  sec.  (im  St.  Gall.  astant,  im  Leid,  und  Carlsr.  astat, 
beides  mit  übergeschriebenem  s) ;  Plaut.  Epid.  1,  1,  60;  Men.  4, 
3,  2  (676)  und  Merc.  2,  3,  130  (468)  im  decurt.;  Men.  2,  2,  56 
(331);  4,  3,  23  (697)  und  Merc.  4,  5,  6  (820)  im  Vat.;  Verg.  Aen. 

3,  150  im  Bern,  c;  Tacit.  Ann.  16,  1  im  Med.  —  asstringere  Plaut. 
Men.  1,  1,  19  im  Vat.;  Terent.  Eun.  1.  2,  22  (102)  im  Basil.;  Cic. 
pro  Sulla  29,  82  und  in  Pison.  13,  30  im  Erf. 

Vor  den  Vocalen  und  vor  ä,  vor  den  Halbvocalen  i 
und  i\  vor  h  und  r/,  bleibt  ad  unverändert.  Adld'cre  lesen 
wir  Plaut.  Capt.  3,  4,  72  (604)  —  ndbihere  Plaut.  MiL  Glor.  3,  3, 
10  (883)  im  decurt.  und  Vat.  (sonst  adhibere)  und  Stich.  2,  2,  58 
(382);  Terent.  Heaut.  2,  1,  8  (220)  und  Horat.  Epist.  1,  2,  67, 
wiewohl  Lucil.  iu  der  oben  anj^^eführten  Stelle  des  Vel.  Long  S. 
2225  (63,  2)  in  einem  dieser  Verba  sowohl  abb.  wie  adb.  zu  billigen 
scheint.  Falsch  ist  die  Schreibung  atesse  und  atest  Plaut.  Mil. 
Glor.  2,  2,  64  (219)  im  decurt.  und  Vat.  und  4,  1,  11  (957)  im 
decurt;  at  eamus  (für  adeamus)  Mil.  Glor.  2.  5,  10  (420);  atusque 
Verg.  Aen.  11,  262  im  Pal;  athibere  Cic.  Phil.  11,  3,  6  im  Vat.; 
Liv.  1,  28,  9  im  Par.;  2,  36,  6;  4,  44,  5;  5,  3,  6  und  5,  43,  1 
im  Med.;  4,  48,  7  und  7,  39,  13  im  Par.  ra.  pr.  und  Med.;  5,  6, 
3  und  6,  34,  11  im  Par.  und  Med.  m.  pr. ;  Gaius  Inst.  2,  103;  2, 
104;  2,  108;  2,  109;  2,  116;  3,  107;  3,  110;  3,  117;  3,  174; 
athuc  Verg.  Aen.  2,  142;  4,  319;  7,  137;  10,  855;  11,  419;  11, 
489  im  Pal;    11,  70   in  demselben  m.  pr. ;    6,  806  im  Med.  und 

4,  319  in  demselben  m.  pr.;  Liv.  6,  26,  1  im  Med.  und  Leid.  1; 
Gaius  Inst.  2,  59;  3,  153:  3,  176:  3,  180;  atiungere  Verg.  Aen. 
7,  238  im  Med.  m.  pr. ;  at  venio  (für  advenio)  Plaut.  Merc.  5,  2, 
46;  at  vocato  Trin.  5,  2,  37  (1161)  im  vet. ;   atvertit  Verg.  Aen. 


—    812    — 

10,  593  im  Pal.  und  Gud.:  atvolat  Aen.  10,  456  im  Gud.  und 
Bern,  c;  10,  896  im  Gud.,  uud  12,  293  im  Pal.  m.  pr. ;  atvixsit  I. 
Neap.  6587.  Ungebräuchlich  ist  ferner  die  Schreibung  atduxit  I. 
Neap.  2070. 

Eine  alte  Nebenform  für  ad  war  or,  vergl.  Scholl,  Leg. 
XII  tab.  p.  81  und  Dorsch  a.  a.  0.  p.  20.  Prise.  1,  8,  45  S.  559 
(1,  35,  2):  Antiquissimi  pro  ad  frequentissime  ar  ponebant,  arvenas 
arventores  arvocatos  arfines  arvolare  arfari  dicentes  pro  advenas 
adventores  advocatos  adfines  advolare  adfari.  Unde  ostenditur 
recte  arcesso  dici  ab  arcio  verbo,  quod  nunc  accio  dicimus,  quod 
est  ex  ad  et  cio  compositum:  arger  quoque  dicebant  pro  agger. 
Mar.  Victor.  1  S.  2457  (9,  16)  bezeichnet  arventum  als  veraltet 
für  adventum  (so  bei  Keil  nach  den  Hdschr. ,  in  früheren  Ausg. 
ist  atventum  statt  arventum);  und  Vel.  Long.  S.  2232  (71,  20) 
vertheidigt  die  Identität  von  arcesso  und  accerso  mit  folgender 
Bemerkung:  D  non  minus  in  r  litteram  transit  quam  in  c,  cum 
dico  et  accedo  et  accommodo,  quam  apud  antiquos  in  avorso,  in 
arvorsario.  Ahnlich  Scaur.  S.  2260  (26,  3) :  Quod  etiam  r  in  eius- 
modi  compositionibus  in  d  retransit,  quo  et  praepositio  finitur,  ut 
in  arripio.  Bei  Diom.  2  S.  447  (452,  29)  wird  arvenire  pro  ad- 
venire  bemerkt,  bei  Placid.  Gloss.  S.  11,  9  ed.  Deuerling  arveniet 
adveniet,  im  Thes.  nov.  Latin,  in  Majo's  class.  auct.  8  S.  56  arvo- 
citare  saepe  advocare,  und  S.  60  arvolare  pro  advolare.  Wir  lesen 
arf(uerunt)  arfuise  arvorsum  C.  L  L.  1,  196  Z.  2;  21;  24,  arvor- 
sario 1,  198  Z.  20  zweimal,  arvectum  Cato  R.  R.  135,  7  und  ar- 
vehont 138.  Dasselbe  ar  wird  erkannt  in  arferia^  welches  Paul. 
Festi  S.  1 1  erklärt  durch  aqua  quae  inferis  libabatur,  dicta  a  fe- 
rendo,  sive  vas  vini,  quod  sacris  adhibebatur.  Auch  im  Thes.  nov. 
Latin,  bei  Majo  class.  auct.  8  S.  56  ist  arferia  aqua  quae  inferia 
libabatur.  So  wird  auch  arcuhii  oder  arcuhiae,  welches  Paul.  Festi 
S.  25  erklärt  qui  excubabant  in  arce,  oder  Isid.  Gloss.  arcubius 
qui  cubat  in  arce,  von  Döderlein  Synon.  2  S.  162  auf  accubare 
zurückgeführt.  Arsfertur  der  Darbringer,  ist  ein  Hauptpriester 
der  Umbrer,  vergl.  Aufrecht  und  Kirchhof,  Umbr.  Sprachdenkm. 
2  S.  37.  Aber  ar  me  advenias  Plaut.  True.  2,  2,  17  (272)  ist 
falsche  Lesart  des  vet,  und  früherer  Ausg.  Zweifelhaft  ist  auch 
Lucil.  (9,  30  ed.  L.  Müller)  bei  Vel.  Long.  S.  2213  (47,  6):  sie  lingua 
dico  »nihil  ar  me«,  nomen  ab  hoc  est  illi,  vergl.  L.  Müller  de  re 
metr.  139;  ar  me  schreibt  auch  Baehrens  Lucil.  9,  267  p.  179,  aber 
ad  me  H.  Keil  im  Vel.  Longus  und  Lachmann  Lucil.  330*.  Ar- 
scedat  in  einem  Verse  des  Turpil.  (4)  bei  Non.  S.  332  hat  Scaliger 


—    813     - 

in  arcedat  (so  auch  L.  Müller  in  Nonius),  Neuere  wie  auch  Ribbeck 
in  abscedat  verwandelt.  Arciri  für  acciri  wird  bei  Liv.  5,  8,  12 
allein  aus  dem  Leid.  1  und  Klock.  angeführt.  Wir  finden  die 
Form  ar  nur  in  der  Komposition,  und  zwar  allein  vor  f,  v,  und  c; 
denn  die  Ilerleitung  von  agger  aus  arger  bei  Prise,  a.  a.  0.  ist  gleich 
willkürlich  wie  die  von  arbiter  aus  adbitere  oder  von  arguere  aus 
adgruere  bei  Neueren. 

2.  P'ür  apud  ist  an  vielen  Stellen  aput  geschrieben. 
Aput  forum  und  aput  exercitiura  Corp.  Inscr.  Lat.  1,  206  Z.  15; 
34;  120  (daselbst  Z.  13  apud  quem);  aput  M.  Licinium  1,  818 
(vorher  apud  M.  Licinium) :  aput  omnia  fasti  Amitern.  3.  Sept. 
(daselbst  2.  Sept.  apud  Actiumj ;  aput  II  vir.  2,  1963  Col.  2  Z. 
20;  aput  eum,  aput  eundem,  aput  quem,  aput  eos,  aput  II  vir. 
2,  1964  Col.  1  Z.  13;  17;  19,  Col.  4  Z.  35  und  Col.  5  Z.  2;  aput 
An(tom)num  2,  4055;  aput  me  2,  4125;  aput  maximum  principem, 
2,  4201 ;  aput  8(e)  2,  4306;  aput  Optimum  principem,  aput  iudices 
und  aput  ip(sum)  5,  532  Col.  1  Z.  10  und  35  (Col.  2  Z.  3  apud 
eum);  aput  me  Leichenrede  aus  des  Augustus  Zeit  6,  1527"^  Z.  46; 
aput  iudices  I.  Neap.  643;  aput  mag,  aput  M.,  aput  P.,  aput  Tre- 
bicium,  aput  Egnatium,  aput  Nov.  acta  fratr.  Arv.  a.  89  Z.  9,  a. 
91  IL  Z.  14;  aus  Domit.  Zeit  C  II  Z.  14;  16,  a.  105  I  Z.  44,  a. 
117  Z.  21,  a.  118  II  Z.  5,  aus  M.  Aurel.  Zeit  E  Z.  8,  a.  213  Z. 
5,  aput  lovem  Statorem  I.  Neap.  5631;  aput  nos  daselbst  6034 
Z.  11;  aput  me,  aput  superos,  aput  aquilam  Inscr.  de  l'Alg^r.  53, 
1456,  4073;  aput  deos  et  aput  homiues  Grell.  4636;  aput  eum 
4775;  aput  Vulsinios  Henz.  5580  Z.  19;  aput  omnes,  aput  vos 
und  aput  nos  Henz.  5593  Z.  14.  16.  21.  24.  36;  apud  poeuates 
6416  Z.  13;  aput  manes  7382  Z.  7.  Bei  Plaut,  ist  in  einer  oder 
der  anderen  der  älteren  Hdschr.  aput  te  Most.  4,  3,  15  (1007); 
Merc.  3,  3,  19;  Stich.  3,  2,  17;  4,  I,  31  und  Irin.  1,  2,  159,  aput 
se  Men.  4,  2,  108  (671)  und  Stich.  4,  1,  7,  aput  summum  puteum 
Mil.  Glor.  4,  4,  16  (1152);  aput  vor  anderen  Buchstaben  Men.  4, 
2,  23  (590);  Mil.  Glor.  2,  6,  77  (560);  4,  4,  20  (1156);  4,  4,  46 
(1182);  4,  8,  35  (1345);  Merc.  3,  1,  46  (543);  Pseud.  1,  2,  8  (141); 
1,  5,  78  (493);  3,  2,  106  (896);  Poen.  1,  2,  53  (265);  Persa  1,  1, 
22;  Stich.  4,  1,  11  (515);  4,  1,  30  (536);  4,  2,  32  (612);  5,  2,  15 
(663);  Truc.  1,  2,  46  (148);  2,  1,  3  (213);  2,2,  45  (300);  bei  Terent. 
überall  im  Bemb  ,  öfters  auch  in  anderen  Büchern,  Andr.  5,  4,  34 
(937);  Eun.  1,  2,  10  (90);  1,  2,  60  (140);  1,  2,  72  (152);  3,  3,  28 
(534);  3,  5,  60  (608);  4,  6,  9  (747);  5,  2,  1  (840);  5,  8,  25  (1055); 
Heaut.  1,  1,  110(162);  1,  1,  120(172);  1,  2,  8  (182);  2,  3,  87  (328); 


—    814     - 

2,  3,  127  (368);  2,  3,  136  (377);  3,  1,  21  (430);  3,  l,  79  (488); 

3,  3,  10  (571);   3,  3,   14   (575);    3,  3,  15  (576);    3,  3,  43  (604); 

4,  6,  17  (821);  4,  8,  11  (852);  5,  1,  48  (921)  und  an  anderen 
Stellen,  bei  Cic.  pro  Rose.  A.  1,  4  im  Vat.  Palimps.  und  im  Heimst, 
(dabei  wird  bemerkt,  dafs  in  dem  letzteren  überall  aput  sei);  pro 
TuU.  9  im  Ambr.  Palimps.  und  §  39;  44  im  Tur.  Palimps.;  Verr. 
1,  41,  106;  1,  55,  144;  2,  26,  64;  2,  49,  121;  2,  69,  169;  3, 
18,  46;  3,  34,  78;  3,  60,  138;  3,  88,  204;  4,  7,  16;  4,  8,  18 
und  5,  47,  125  im  Vat.  Palimps.;  4,  60,  134;  4,  60,  135  und  5, 
43,  112  im  Reg.;  pro  Font.  6,  14;  19,  42;  21,  49  (2,  4;  15,  32; 
17,  39)  im  Vat.;  pro  Arch.  2,  3;  5,  11;  pro  Flacc.  32,  79;  pro 
Plane.  16,  40  und  in  Clod.  und  Cur.  1,  1  in  den  Lemmata  des 
Schol.  Bob.;  pro  Sest.  4,  9  und  9,  21  im  Par.;  pro  Milon.  13,  34 
im  Tur.  Palimps.;  pro  Lig.  5,  16  im  Gembl. ;  Phil.  1,  3,  8;  2,  5, 
11;  2,  7,  16;  2,  8,  18;  2,  13,  31;  2,  21,  51;  2,  24,  59;  2,  27, 
65;  2,  37,  94;  2,  38,  97;  5,  5,  13  im  Vat.;  Rep.  1,  7,  12;  1, 
15,  23;   l,   16,  25;  1,  24,  38;  1,  28,  44;  1,  38,  59;  1,  42,  65;  2, 

I,  3;  2,  11,  22;  2,  16,  30;  2,  23,  43;  2,  35,  60;  4,  4,  4;  bei 
Vergil.  ist  aput  öfters  im  Med.  und  noch  gewöhnlicher  im  Pal. 
und  Rom.,  wie  Ecl.  3,  62  und  Aen.  2,  71 ;  4,  539;  5,  261 ;  6,  568; 

II,  288;  12,  331.  Vergl.  Ellendt  Cic.  de  orat.  1,  48  p.  33;  Osann. 
Cic.  Rep.   1,  12  p.  31;  Wagner  Orthogr.    Vergil.  p.  426. 

Für  apud  war  in  der  alten  Sprache  nach  Paul.  Festi  S.  26 
apor^  nach  Mar.  Victor.  1  S.  2457  upur  [so  bei  Keil  (9,  17)  nach 
den  Hdschr.,  in  früheren  Ausg.  aput].  Apur  finem  steht  in  einer 
von  Bücheier  im  Rhein.  Mus.  1878  S.  489  bekannt  gemachten  sehr 
alten  Inschrift. 

3.  Über  uh  bemerkt  Gell.  12,  13,  7;  8:  Tres  istae  voces, 
intra  citra  ultra,  quibus  certi  locorum  fines  demonstrantur,  sin- 
gularibus  apud  veteres  syllabis  appellabantur,  in  eis  uls.  Hae 
deinde  particulae  quoniam  parvo  exiguoque  sonitu  obscurius  pro- 
mebantur,  addita  est  tribus  omnibus  eadem  syllaba,  et  quod  dice- 
batur  eis  Tiberim  et  uls  Tiberim,  dici  coeptum  est  citra  Tiberim 
et  ultra  Tiberim ;  item  quod  erat  in ,  accedente  eadem  syllaba 
intra  factum  est.  Uls  erwähnen  auch  Charis.  1  S.  211  (236,  20) 
und  Serg.  Explanat.  in  Donat.  ed.  Keil  p.  562,  2;  Paul.  Festi 
unter  citimus  S.  42  sagt:  Uls  facit  ultra  ultimus:  eis  citra  citi- 
mus.  Derselbe  unter  uls  S.  379:  Uls  Cato  pro  ultra  posuit.  Varro 
L.  L.  5,  15,  83  et  uls  et  eis  Tiberim  (für  uls  ist  im  Flor,  und  in 
den  Par.  b  c  vis,  im  Goth.  und  Par.  a  ius).  In  der  Formel  der 
Sacra  Argeorum  bei  demselben  5,  8,  50  ist  im  Flor,  exquilisovis, 


-     815     - 

im  Par.  a  quilistyoius,  im  Goth.  quilisoius,  im  Kopenh.  quisovis ; 
0.  Müller  hat  Exquilis  ouls  (lucum  Facutalem)  vermutet,  was  auch 
Spengel  aufgenommen  hat.  Aber  es  ist  fraglich,  ob  hiermit  das 
Richtige  hergestellt  ist,  da  sich  weder  von  Exquilis  noch  von  ouls 
im  Lateinischen  sonst  irgend  eine  Spur  nachweisen  läfst.  Viel- 
mehr hätte  nach  Corssen,  Kritische  Beiträge  S.  302  nach  der 
Florentiner  Handschrift,  auf  die  allein  etwas  ankommt,  Exquilios 
eis  geschrieben  werden  müssen.  Wie  hier  ouls  zurückzuweisen 
ist,  so  auch  ultis  bei  Pompon.  Dig.  1,  '2,  2  §  31  eis  Tiberim  et 
ultis  Tiberim,  wo  die  Worte  et  idtis  Tiberim  wahrscheinlich  inter- 
poliert sind.     Vergl.  Thielmann  in  Wölfflins  Archiv  4  p.  247. 

4.  In  inter  erleidet  das  r  die  Assimilation  allein  in  infelle- 
gere  einsehen.  Interlegere  auslesen  ist  unverändert  geblieben  bei 
Pallad.  3,  25,  16:  7,  5,  1;  8,  3,  1,  vergl.  Verg.  Ge.  2,  366:  car- 
pendae  manibus  frondes  interque  legendae. 

5.  Für  ob  wird  vor  p,  s  und  ;;  in  der  Komposition  ge- 
wöhnlich op  geschrieben  (vergl.  a.  a.  0.  p.  13),  zuweilen  auch 
in  der  Nebenstellung,  wie  op  tuam  Plaut.  Pseud.  4,  1,  34  (944) 
im  vet. :  op  peccatum  Terent.  Heaut.  5,  2,  37  (990)  im  Bemb. 
Aber  op  multitudinem  Tacit.  Aun.  4,  27  wird  durch  keine  Analogie 
gerechtfertigt.  Vel.  Long.  S.  2226  (64,  5)  bemerkt  die  Schreibung 
opposuit,  und  so  wird  gewöhnlich  oppando  oppecto  oppedo  op- 
peio  oppignero  oppleo  opprimo  opprobro  opprobriuin  oppucjno  ge- 
schrieben. Doch  ist  obpono  Cic.  leg.  agr.  1,  7,  20;  2,  10,  25  und 
pro  Lig.  7,  21  im  Erf.;  Tacit.  Hist.  2,  34;  2,  43;  5,  25  im  Med. 
—  ohprimo  Plaut.  Bacch.  4,  8,  19  (860);  4,  8,  26  (867)  im  Vat. ; 
Terent.  Eunuch.  3,  5,  53  (601)  im  Bemb.;  Cic.  pro  Milon.  34,  94 
und  Phil.  5,  3,  6  im  Teg. ;  Caes.  bell.  civ.  1,  7,  2  im  Par.  2; 
Tacit.  Hist.  4,  50  im  Med,  —  obprohramentum  obprobn'um  oh- 
prohrare  Plaut.  Merc.  2,  3,  8  (420);  Tacit,  Ann.  3,  66  und  Paul. 
Festi  S.  187  —  obpugno  ohpugnator  obpugnatio  Cic.  leg.  agr.  1, 
2,  5  und  pro  Lig.  5,  13  im  Erf.;  pro  Lig.  5,  14  im  Erf.  und 
Cöln.;  pro  Cael.  1,  1  im  Gembl. ;  pro  Milon.  5,  13  und  Phil.  4, 
6,  14;  5,  9,  24;  7,  9,  26;  8,  6,  18;  10,  2,  4;  13,  17,  34  im  Teg.; 
Phil.  5,  10,  27;  13,  21,  47  im  Bamb.;  12,  5,  11;  13,  18,  39  im 
Bamb.  und  Teg.;  12,  3,  8  im  Gud. ;  Caes.  bell.  Gall.  1,  5,  4  im 
Egm.,  Bresl.  1  und  Wien.  1;  2,  6,  4;  6,  39,  4  im  Par.  1;  Liv. 
4,  21,  2  im  Par.  und  Med.;  Tacit.  Hist.  2,  21  (vorher  daselbst 
oppugnator);  3,  30;  3,  71;  4,  22;  4,  23  zweimal;  4,  30;  5,  11 
zweimal  und  5,  21  im  Med.  —  obpuviat  Paul.  Festi  S.  191. 

Über  die  Schreibung  vor  s  und  t  sagt  Quintil.  1,  7,  7:  Quaeri 


—     816    — 

solet,  in  scribendo  praepositiones  sonum,  quem  iunctae  efficiunt, 
an  quem  separatae,  observare  conveniat,  ut  cum  dico  optinuit: 
secundam  enim  b  litteram  ratio  poscit,  aures  magis  audiunt  p. 
Und  Vel.  Long.  S.  2226  (64,  8):  Similiter  quidam  et  in  eo  quod 
est  obstitit,  p  servare  maluerunt,  quia  haec  littera  semivocali 
confusa  eius  litterae  sonum  exprimit,  quae  est  apud  Graecos  (p^ 
atque  hanc  illi  duplicem  constare  dicunt  ex  p  et  s.  Dagegen 
fordert  Curt.  Valer.  bei  Cassiod.  S.  2289  (157,  7):  obstipui  oh- 
stupeo  obsum  obstrepo.  Wir  lesen  opsaepta  Plaut.  Pseud.  1,  5, 
10  (425)  im  vet. ,  decurt.  und  Vat.  —  opsecro  Plaut.  Bacch.  4, 
8,  64  (905);  4,  8,  68  (909);  Pseud.  1,  1,  35;  1,  1,  116;  1,  3, 
23  (254);  4,  6,  11  (1073);  4,  7,  94  (1190)  und  Poenul.  1,  2,  112 
(325)  im  vet.;  Men.  5,  7,  8  (999)  im  decurt.  und  im  Vat.  m.  pr. ; 
5,  7,  10  (1001)  im  Vat.  m.  pr.  und  5,  9,  34  (1093)  im  decurt.; 
Mil.  Glor.  2,  6,  59  (540)  im  Ambr.  und  3,  2,  48  (862)  im  decurt.; 
Terent.  Andr.  4,  4,  42  (781)  im  Vat.  m.  pr.;  Eunuch.  5,  2,  57 
(896);  5,  8,  58  (1088);  Heaut.  5,  5,  5  (1049);  Phorm.  1,  4,  31 
(209)  und  Adelph.  2,  4,  17  (281)  im  Bemb.,  opsecravisset  Plaut. 
Trin.  1,  2,  139  (176)  im  vet.  und  decurt.;  opsecravit  und  op- 
secrans  Terent.  Andr.  2,  3,  28  (402)  im  Vat.  und  Heaut.  4,  4,  3 
(725)  im  Bemb.  —  opsequens  und  opsequi  Corp.  Inscr.  Lat.  1, 
1153;  1,  1194;  2,  391;  2," 3497;  I.  Neap.  2501;  Cenot.  Pis.  Taf.  1 
Z.  35;  Orell.  1249;  2835;  Plaut.  Most.   1,  3,  47  (205);    Pseud.  5, 

1,  27  (1271)  und  Trin.  2,  1,  6  (230)  im  vet.;  opsequium  Corp. 
Inscr.  Lat.  6,   1527^  Z.  30    —    opseri  und   opserendo  Plaut.  Trin. 

2,  4,  130  (531)  im  vet.  und  2,  4,  131  (532)  im  vet.  und  decurt.; 
opsitus  Cic,  Verr.  3,  18,  47  im  Vat.  Palimps.  und  Lag.  29  und 
Liv.  21,  54,  1  im  Put.  —  opservari  Cenot.  Pison.  Taf.  2  Z.  55 
(observari  Z.  57);  opservemus  Plaut.  Menaech.  5,  4,  10  (898)  im 
decurt.  —  opsefi  und  opsides  Corp.  Inscr.  Lat.  1,  30;  Orell.  629 
und  750  Z.  17;  Liv.  22,  22,  18  und  23,  41,  6  im  Put.;  Tacit. 
Ann.  1,  44;  opsidio  Clar.  vir.  elog.  34;  Orell.  750  Z.  19  und  Plaut. 
Most.  5,  1,  7  (1048)  im  vet.  und  Vat.  m.  pr.  und  im  decurt.  — 
opsignattir  und  opsüpiatus  Corp.  Inscr.  Lat.  1,  198  Z.  67;  Plaut. 
Pseud.  2,  4,  16  (706)  und  Trin.  3,  3,  58  (788);  3,  3,  64  (794) 
im  vet.  —  opHsfet  Plaut.  Merc.  5,  2,  18  (859)  im  decurt.;  opsti- 
tisset  (für  opstitit  set)  Cic.  Verr.  5,  31,  82  im  Vat.  Palimps.  — 
opsit  Plaut.  Trin.  2,  4,  188  (588)  im  vet.,  decurt.  und  Vat.  — 
opsoletus  Cic.  pro  Font.  15,  32  (19,  42)  im  Vat.  —  opstai  Terent. 
Heaut.  3,  1,  89  (488)  —  opstetrici  I.  Neap.  3764  —  opstruito  und 
ojpstruendua  Corp.  Inacr.  Lat.  1,  577  Col.  2  Z.  15  und   1,  1252  — 


—     817     — 

optemperare  Corp.  Inscr.  Lat.  1,  206  Z.  163  und  2,  1359;  Plaut. 
Most.  2,  2,  89  (522)  im  vet.,  decurt.  und  Vat.  und  4,  2,  15  (895) 
im  vet.;  Terent.  Heaut.  3,  3,  33  (594)  und  Hecyr.  3,  5,  62  (512) 
in  allen  Büchern;  Adelph.  3,  3,  80  (434)  im  Bemb.  und  decurt. 
und  4,  5,  71  (705)  im  Bemb.,  Vict.,  Ambr.  und  Par. ;  Cic,  Verr. 
1,  47,  124  im  Vat.  Palimps.;  pro  Caec.  18,  52;  23,  65  und  25, 
70  im  Teg.,  in  der  zweiten  Stelle  auch  im  Tur.  Palimps.;  de  imp. 
Cn.  Pomp.  19,  56  im  Teg.  —  optestor  Corp.  Inscr.  Lat.  5,  1493; 
Orell.  4835;  Cic.  pro  Cael.  32,  78  und  de  domo  57,  144  im  Par. 

—  opticuisti  Plaut.  Bacch.  1,  1,  28  im  vet.,  decurt.  und  Vat.; 
Terent.  Heaut.  5,   1,  65  (938)  im  Bemb.,    Basil.,  Vat.  und   Ambr. 

—  optinere  Corp.  Inscr.  Lat.  1,  198  Z.  69;  1,  200  Z.  46;  1,  202 
Col.  I  Z.  1;  3;  1,  203  Z.  10;  1,  598  (6,  1276);  1,  1194;  6,  1527«= 
Z,  20;  I.  Neap.  5244  Z.  4;  Rede  des  Kaisers  Claudius  super  civit. 
Gallis  danda  Taf.  1  Z.  24;  Plaut.  Most.  3,  2,  102  (789);  Men.  5,  1,  28 
(728)  und  Persa  1,  2,  9  im  vet.  und  Leipz. ;  Men.  5,  5,  15  (913) 
und  Mil.  Glor.  2,  2,  30  (186)  im  vet,,  decurt.  und  Vat.;  Mil  Glor. 
4,  3,  14  (1107),  verschrieben  in  optinare  im  vet.;  Stich,  3,  2,  2  (455) 
im  Ambr.;  Terent.  Andr.  4,  5,  22  (817)  im  Basil.,  Vat.,  Vict., 
Rice,  und  Par.;  Cic.  pro  Rose.  A.  9,  26;  17,  49  und  48,  139  im 
Ilelmst. ;  pro  Tüll.  45  im  Tur.  Palimps.;  Verr.  3,  57,  130;  5,  47, 
125  und  5,  51,  134  im  Vat.  Palimps.;  5,  22,  56  im  Reg.;  pro 
Caec.  4,  10  im  Erf.  und  Teg.;  27,  75  im  Teg.  und  28,  81  im  Teg. 
und  Pal.;  in  Vatin.  10,  25  im  Par.;  Gaius  Inst.  1,  4;  1,  5;  1,  7; 
1,  59;  1,  83;  1,  99;  1,  111;  2,  103;  2,  148;  2,  280;  3,  35;  3, 
184;  4,  118;  optenui  Corp.  Inscr.  Lat.  1,  38  (6,  1293)  —  optin- 
gere  optinget  optivgant  Plaut.  Bacch.  3,  6,  14  (543);  Mil.  Glor. 
4,  2,  20  (1011)  und  mit  einem  Punkt  über  und  unter  dem  g  (ver- 
schrieben für  optegere)  Most.  1,  3,  8  (164)  im  vet.;  Terent.  Hec. 
4,  2,  3  (579)  im  Bemb  ;  optigit  optigerit  optigerat  optigisset  opti- 
gisse  Plaut.  Bacch.  3,  3,  20  (424);  4,  9,  27  (951);  Most.  3,  1,  2 
(533);  Men.  5,  5,  1  (898);  Merc.  1,  2,  25  (135)  und  Stich.  2,  2, 
60  (884)  im  vet.,  decurt.  und  Vat.;  Poen.  5,  5,  49  (1328)  im 
decurt.;  Terent.  Andr.  3,  5,  2  (608)  im  decurt.  und  5,  6,  2  (967)  im 
Bemb.,  Basil.,  und  Vat.  Par.;  Phorm.  2,  1,  9  (239)  im  Bemb.,  Basil. 
und  Vat.;  Heaut.  4,  3,  5  (683)  und  Phorm.  4,  1,  11  (577);  5,4, 
1  (820);  Cic.  in  Vatin.  5,  12  im  Par.:  Tacit.  Ann.  11,  21  im  Med. 

—  optortus  Plaut.  Poen.  3,  5,  45  (790)  im  vet.  —  opfrudere  Pseud. 
4,  1,  35  (945)  im  vet.,  decurt.  und  Vat.  —  optueri  Bacch.  4,  4, 
18  (669)  im  vet.  und  Most.  3,  2,  151  (837);  3,  2,  154  (840)  im 
vet.,  decurt.  und  Vat.  —  optuli  Corp.  Inscr.  Lat.  2,  2210;  6,  1767; 

Neue -Wagener,  Lat.  Formenlehre.     II.     3.  Aufl.  ö2 


-     818    — 

1.  Neap.  89  Z.  21,  und  5636:  Orell.  2531 ;  2532;  3171  (nach  Henz. 
S.  291);  Henz.  7109;  Plaut.  Bacch.  4,  4,  6  (647)  im  vet.  und  Leipz.; 
Merc.  5,  2,  2  (843)  im  vet.;  Pseud.  1,  3,  17  (247)  im  vet.  und 
Vat. ;  Terent.  Hec.  3,  3,  26  (384)  und  Ad.  3,  2,  10  (308)  im  Bemb. 
Vict.  und  Par. ;  Gaius  Inst.  3,   187  —  optundere  Terent.  Andr.  2, 

2,  11  (348)  im  decurt.  und  Heaut.  5,  1,  6  (879)  im  Bemb.  und 
Vict.;  Cic.  Verr.  4,  49,  109  im  Reg.  —  opturent  Plaut.  Stich.  1, 
2,  57  (114)  im  vet.  —  opturarier  Cato  R.  R.  154  im  cod.  Polit. 

Zwischen  oh  und  t  ist  in  der  Komposition  ein  «  ein- 
geschaltet in  ohstrusero  obstrusae  obstrudite  Plaut.  Stich.  4,  2, 
13  (593);  Amm.  Marc.  31,  15,  6  und  Prud.  Perist.  5,  95,  damit 
ist  Fest,  unter  obstrudant  S.  193  zu  vergleichen,  welcher  aus  einem 
ungenannten  Schriftsteller  obstrudant^  aus  Titin.  (165)  obstrudw 
lenturn  anführt.  Bei  Terent.  Andr.  1,  5,  15  (250)  ist  obstrudi  im 
Vat.  mit  einem  Punkt  über  und  unter  dem  s;  optrudere  ist  oben 
aus  Plaut.  Pseud.  4,  1,  35  (945)  bemerkt  (im  Leipz.  obtrudere)  ; 
obtrudamus  ist  Cure.  2,  3,  87  (366),  daselbst  geben  jedoch  Lambin. 
und  Fleckeisen  obstrudamus  oder  opstrudamus,  Pareus  obstrun- 
damus;  obtrudit  Terent.  Hec.  3,  1,  16  (295).  ObstuUt  und  obstu- 
lerat  Terent.  Hec.  3,  3,  26  (386)  und  Ad.  3,  2,  10  (308)  im  Vat. 
mit  einem  Punkt  unter  dem  s  —  obstrivit  Cic.  pro  Caec.  7,  18  im 
Erf.  m.  pr.  und  im  Teg.  Obstmet  führt  Fest.  S.  197  aus  einem 
alten  Dichter  an ,  und  erklärt  es  durch  ostendit.  Ostendo  wird 
im  Gebrauch  von  obtendo  unterschieden,  steht  aber  ohne  Zweifel 
für  obstendo,  und  ostento  für  obstento;  ein  obtento  fehlt,  obtentans 
Tacit.  Hist.  1,  52  im  Med.  ist  Schreibfehler  für  ostentans,  und  ob- 
tentabat  Cic.  Att.  9,  10,  3  sicher  verderbt. 

Vor  einem  c  oder  g  wird  das  b  von  ob  in  der  Kom- 
position gern  assimiliert.  Occaeco  Plaut.  Men.  1,  2,  67 
(184);  Cic.  Cato  mai.  15,  51  im  Par.  und  Rhenaug  ;  Liv.  8,  32, 
17;  22,  43,  11,  desgleichen  occallesco  occedo  occido  occasus  occasio 
occino  occipio  occludo  occumbo  occupo  occurro.  Ocludito  ist  ge- 
schrieben C.  I.  L.  1,  577  Col.  2  Z.  10;  oclusit  Plaut.  Men.  4,  3,  24 
(698)  im  vet.  (und  ebendarauf  weisen  die  Verderbungen  der  übrigen 
Hdschr.  octus  iraedis  und  ocius  ita  edis  hin) ;  oclusis  Cic.  Catil. 
4,  8,  17  im  Teg.;  ocultus  Plaut.  Trinum.  3,  2,  38  (664);  3,  2,  86 
(712)  im  decurt.;  Cic.  Phil.  5,  6,  17  im  Vat.;  ocupavit  Inscr.  de 
Lyon  S.  491  No.  20;  ocupatus  Plaut.  Pseud.  1,  3,  15  (244);  1,  3, 
17  (246)  im  Vat.  (beidemale  mit  langer  erster  Sylbe).  Ogganm'o 
Plaut.  Asin.  2,  4,  16  (422)  und  Terent.  Phorm.  5,  9,  41  (1030); 
oggero  Plaut.  Cist.   1,  1,  72;  Pseud.  3,  2,  23  (812);  Truc.  1,  2,  9 


—     819     — 

(104);  2,  1,  34  (245),  in  der  letztgedachten  Stelle  im  A.mbr.,  sonst 
danunt,  vergl.  Scholl  z.  d.  St.;  Arnob.  5,  25.  Aber  auch  ohcaeco 
Pacuv.  (412)  bei  Cic.  Divin.  1,  14,  24  im  Leid.  B,  Heins,  und 
Wien. ;  Cic.  de  orat.  2,  80,  329  in  zwanzig  Lag. ;  Phil.  4,  4,  9  im 
Vat.;  Ep.  Fam.  15,  1,  4;  Fin.  1,  10,  33;  Liv.  5,  37,  1;  Not,  Tir. 
S.  76  und  179;  ohclusum  Cic.  de  orat.  2,  61,  248  im  Vict.,  in  den 
Lag.  2  und  36  und  mehreren  anderen  Lag.;  ohcubuisaent  Tacit. 
Ann.  12,  38  im  Med.;  ohgannio  Terent.  a.  a.  0.  im  Basil.,  Vat.  und 
Par.,  und  Apul.  Met.  2,  2  S.  85;  2,  11  S.  115.  Wenn  obscenus, 
wie  Prise.  9,  10,  54  S.  872  (1489,  11)  meint,  ab  obs  et  canendo 
vel  caeno  vel  dnb  mu  xoiuou  gebildet  ist,  so  ist  auch  hier  nach  b 
ein  s  eingetreten. 

Vor  /wird  das  b  von  ob  gewöhnlich  in  /verwan- 
delt. Vergl.  Dorsch  a.  a.  0.  p.  14.  Coruut.  und  Caecil.  Vindex 
bei  Cassiod.  de  orthogr.  S.  2285  (151,  17)  und  2318  (207,  12) 
bemerken  qfui  off  er  o  off  endo  ^  Papirian.  bei  demselben  S.  2293 
(162,  21)  und  Vel.  Long.  S.  2226  (64,  7)  ofulsit  (Putsch,  giebt 
bei  Vel.  Long,  offusit):  Mar.  Victor.  1  S.  2465  (19,  5)  offert  officit. 
So  wird  <ffgo  geschrieben  Corp.  Inscr.  Lat.  1,  577  Col.  1  Z.  18; 
Plaut.  Most.  2,  1,  13  (360);  Cato  R.  R.  48,  2;  Liv.  33,  5,  10; 
Apul.  Met.  4,  10  S.  259  —  offirmo  und  offirmatus  Plaut.  Bacch. 
5,  2,  82  (1198);  5,  2,  86  (1202);  Merc.  1,'  1,  82;  Persa  2,  2,  40 
und  Stich.  1,  2,  11  (68);  Pacuv.  (293)  bei  Non.  S.  406,  9;  Terent. 
Eun.  2,  1,  11  (217);  Heaut.  5,  5,  8  (1052)  und  Hec.  3,  5,  4  (454) 
im  Bemb. ;  Apul.  Met.  10,  10  S.  697  im  Flor.  3  —  offringo  Varro 
R.  R.  1,  29,  2;  1,  32,  1;  Colum.  2,  11,  3;  Paul.  Festi  S.  199  — 
offui  Terent.  Hec.  3,  5,  13  (463);  Cic.  pro  Mur.  9,  21  im  Heimst.; 
pro  Balb.  28,  63  im  Par.,  Gembl.  und  Erf.;  pro  Plane,  34,  85 
zweimal  im  Erf.;  Phil.  12,  3,  7  im  Bern.,  Gud.  und  Teg. ;  Verg. 
Georg.  1,  374  im  Rom.  und  Bern,  b  c;  Fronte  ad  Anton.  Imp. 
1,  2  S.  95  Nah.;  offuturus  Plaut.  Asin.  1,  1,  85;  Cic.  Verr.  3,  47, 
112  in  den  Lag.  29  und  42;  Phil.  12,  3,  7  zweimal  im  Bamb. 
und  Teg.  (obfuit  obfueris  obfuerit  Att.  bei  Non.  S.  425  und  485, 
Cic.  Cluent.  35,  97;  41,  114;  Cornific.  2,  9,  13,  auch  bei  Cic. 
Verr.  2,  68,  164  wird  gewöhnlich  obfuit  geschrieben,  doch  ist  da- 
selbst nach  Halm  S.  459  im  Lag.  29  ofuit  und  im  Lag.  42  m.  pr. 
offugit)  —  ofulsit  Verg.  Aen.  9,  110  im  Med.,  Pal.,  Rom.  und 
Gud.,  und  9,  731  im  Rom.;  Sil.  13,  114  im  Cöln.  —  offwido  Cic. 
Acad.  2,  25,  81;  Fin.  3,  14,  45  und  Nat.  Deor.  1,  3,  6;  Liv.  10 
5,  7;  Tacit.  Ann.  1,  68  (verschrieben  in  offenduntur)  und  11,  20 
(im  Med.  verschrieben   in  oiiundarentur) ;    off  usus  Plaut.  Irin.  4, 

Ö2* 


—     820    — 

3,  85  (1092);  Cic.  pro  Rose.  A.  32,  91;  de  domo  53,  137;  Liv. 
2,  40,  3  im  Med.  m.  pr.  und  Par.;  Tacit.  Ann.  11,  31  (obfundo 
und  obfusus  Cic.  Tusc.  3,  34,  82;  Tacit.  Hist.  2,  3;  2,  80  im  Med.). 
Auch  in  der  Nebenstellung  ist  of  factum  Terent.  Heaut.  5,  2,  3 
(956)  im  Bemb. 

Nach  Mar.  Victor,  l  S.  2465  (19,  6)  wurde  ferner  ovvertit 
ovvius  geschrieben.  Dagegen  sagt  Papirian.  bei  Cassiod.  S.  2293 
(162,  22):  Ob  sequente  v  loco  consonantis  posita  integra  custo- 
ditur,  ut  obversus  obvivus;  und  da  nach  der  richtigen  Bemerkung 
bei  Prise.  1,  8,  46  S.  560  (1,  35,  18)  v  nicht  am  Ende  einer  Sylbe 
stehen  kann,  so  ist  überhaupt  v  vor  v  unmöglich.  So  wird  viel- 
mehr obvayio  ohvallo  obvenio  ohverto  ohversor  ohvius  obviam  oh- 
volvo  gesprochen,  und  nicht  nur  ovviolarit  Inschr.  Henz.  7341, 
sondern  auch  oveniret  Cic.  Phil.  3,   10,  24  im  Vat.  ist  unrichtig. 

Vor  m  wird,  mit  Ausnahme  von  ömitto,  das  b  von  ob 
entweder  erhalten,  oder  dem  m  assimiliert.  Ommovet  xmA 
ommutescit  giebt  Mar.  Victor.  1  S.  2465  (19,  5);  und  ommatuit  Pa- 
pirian. bei  Cassiod.  S.  2293  (162,  22)  und  Vel.  Long.  S.  2226  (64,  7); 
ommutult  und  ommutescit  sind  auch  in  den  Not.  Tir.  S.  135;  herr- 
schend ist  die  Schreibung  obmanens  obmolior  obmoveo  ohmutesco. 
Doch  ommentans  wird  von  Fest.  S.  190  aus  Liv.  Andr.  (v.  9  ed. 
Baehrens)  angeführt;  ommutui  und  ommutuit  sind  Terent.  Andr. 
1,  5,  22  (257)  im  Vat.  und  Par.  m.  sec.  und  im  Basil.  und  decurt., 
und  2,  5,  10  (421)  in  denselben  Büchern;  Cic.  Brut.  94,  324  in 
dem  vorzüglichen  Lag.  8  und  einigen  anderen  Büchern;  pro  Flacc. 
20,  48  im  Vat.  und  im  Lemma  des  Schol.  Bob.  (im  Salzb.  omu- 
tuit);  Divinat.  2,  32,  69  in  den  Leid.  AB  und  im  Wien.;  Verg. 
Aen,  4,  279  im  Med.  m.  pr.  und  Pal.;  ommutuisset  ommutuerit 
ommutuisse  Cic.  de  domo  52,  135  im  Par.;  in  Pison.  12,  26  im 
Pith. ;  Tusc.  2,  21,  50  im  Reg.;  ommufescam  Cic.  de  orat.  2,  7,  27 
in  einigen  Lag.  Für  ömitto,  welches  schon  Plaut.  Amph.  1,  1, 
85  (221),  Pseud.  1,  3,  23  (255)  und  Persa  3,  3,  26;  4,  4,  90  hat, 
ist  obmitto  Plaut,  Mil.  Glor.  4,  3,  3  (1096)  im  vet.,  decurt.  und  Vat.; 
obniitto  und  obmutto  Cic.  de  orat.  1,  26,  118  im  Guelf.  3  und 
Vict.  und  in  mehreren  Lag.;  obmitto  de  orat.  1,  40,  181  im  Guelf. 
3;  de  imp.  Cn.  Pomp.  17,  51  im  Fuld.;  Phil.  11,  10,  23  im  Bern.; 
Legg.  1,  2,  5  im  Leid.  A;  Caes.  bell.  Gall.  2,  17,  5  im  Bong.  1 
und  Voss.  1;  Colum.  1,  4,  5  und  7,  5,  1  in  mehreren  alten  Ausg., 
in  der  zweiten  Stelle  auch  im  cod.  Polit.,  und  ommitto  Cic.  Phil. 
10,  2,  3  im  Vat.,  und  Nat.  Deor.  3,  13,  32  im  Leid.  A  und  Heins. 

6.    In  den   Composita  mit  per  wird  das  r  öfters  dem 


-     821     - 

darauf  folgenden  l  assimiliert.  Vergl.  Dorsch  a.  a.  0.  p.  40. 
Prise.  2,  2,  10  S.  571  (I  50,  3)  verbindet  pellicio,  pellego  (im  St. 
Gall.  und  Carlsr.  pelligo)  und  pelluceo  mit  intellego ,  während  er 
perlego  (im  Carlsr  perligo) ,  perluceo ,  interlita  und  interlunium 
als  regelmälsige  Bildungen  aufführt,  und  bemerkt  pellege  (im 
St.  Gall.  und  Carlsr.  pellige)  aus  Plaut.  Asiu.  4,  1,2  (747);  pellucet 
aus  Aul.  3,  6,  30  (566);  derselbe  10,  1,  3  S.  877  (I  497,  5)  hat 
peUicio  mit  dem  Perfect.  pellexit  bei  Terent.  Phorm.  1,  2,  18  (68), 
und  pellicuit  bei  Laev.  und  P.  Varro.     Pfllexit  bemerkt  Quintil. 

11,  3,  35,  er  sagt:  vitatur  duriorum  inter  se  congressus;  nach 
Vel.  Long.  S.  2227  (65,  17)  wollten  die  elegantioris  sermonis  viri 
lieber  pellicere  als  perlicere,  wie  auch  pellacis  Ulyssi  bei  Verg. 
Aen.  2,  90  sei;  und  nach  Scaur.  S.  2260  (26,  8)  sagten  omnes 
antiqui  pellego,  daher  pellegerent  oculis  Verg.  Aen.  6,  34  gelesen 
werden  müsse.  Paul.  Festi  S.  207  hat  pellexit,  Charis.  3,  1  S.  217 
(244,  18)  und  Diom.  1  S.  364  (367,  12)  peUiceo  pellexi.  Pellegere 
oder  pelligere  ist  Corp.  Inscr.  Lat.  1,  1007  v.  1  ;  Plaut.  Bacch.  4, 
9,  73  (996);  Pseud.  1,  1,  29;  1,  1,  38 ;  4,  2,  36  (993);  4,  2,  40 
(997);  Persa  4,  3,  27;  4,  3,  48  (hier  im  Ambr.  perlegi);  pellectio 
Clc.  Ep.  Att.  1,  13,  1 ;  perlegere  oder  pjerligere  Corp.  Inscr.  Lat.  2, 
4315  Z.  15  und  5,  4905;  iPlaut.  Bacch.  4,  8,  82  (923);  4,  9,  62 
(986);  4,  9,  64  (988);  4,  9,  82  (1006);  4,  9,  104  (1027);  Pseud. 

I,  1,  59;  Cic.  Divin.  1,  5,  8;  Caes.  bell.  Gall.  5,  48,  9  und  bell, 
civ.  1,  19,  1;  Ovid.  Fast.   1,  591;  Ep.  ex  Pont.  2,  2,  6;   2,  2,  7; 

4,  13,  33;    Liv.  38,  28,   1;   Sen.  Epist.  46,   1;  Quintil.  10,  1,  20; 

12,  8,  12;  Suet.  Claud.  4L  Pellicere  Zwölftafelgesetz  (VIII  7)  bei 
Serv.  zu  Verg.  Ecl.  8,  99;  Plaut.  Men.  2,  2,  68  (343);  Pacuv.  (171) 
bei  Varro  L.  L.  6,  9,  94;    Cic.  de  orat.   1,  57,  243;   pro    Cluent. 

5,  13  (im  Lag.  64  perl.)  und  pro  Flacc.  30,  72;  Lucr.  5,  1005; 
Colum.   11,  1,   14  und  12  praef.  9;  Tacit.  Ann.  1,  2;  3,42;  4,  3; 

II,  19;  12,  3;  13,  45  und  Hist.  4,  15;  Suet.  Claud.  26;  pellece- 
hrae  Plaut.  Asin.  1,  2,  7  (133)  in  der  Anführung  bei  Non.  S.  153 
(sonst  perl.);  immer  pellax  und  pellacia\  perlicere  Lucr.  6,  lOOi 
im  oblong.,  Brit.  1  und  V^f^ien.;  Liv.  3,  44,  4;  4,  15,  6  (in  den 
Harl.  1;  2  und  im  Voss.  2  pell.);  8,  28,  3  (im  Leid.  2  pellicere, 
in  anderen  Büchern  pollicere  und  poUuere);  10,  11,  11;  21,  19, 
r,;  21,  26,  7  (im  Pal.  2  pell.);  23,  17,  4;  2.S,  18,  1;  24,  48,  10; 
42,  37,  2;  43,  18,  3;  45,  5,  1;  Plin.  N.  H.  18,  6,  8  (41).  Pel- 
lucert  Cic.  Brut.  79,  274;  pellucidus  Plaut.  Persa  1,  3,  16;  pellu- 
ciiMus  Catull.  69,  4  in  den  meisten  codd.  Stat.  (im  Par.  und 
Laur.  pro  lue);  perlucere  Cic.  Nat.  Deor.  2,  21,  54  und  Off.  2,  9, 


-     822     - 

32;  Catull.  68,  57;  Nachahmer  des  Tibull.  3,  4,  71;  Ovid.  Met.  4, 
313;  4,   411;   6,  391;   Quintil.   6,   2,   13;    7,  10,  16;    11,  3,   154; 
luven.  2,  78;   11,  13;  perlucidus  und  perluciditas  Cic.  Nat.  Deor. 
2,  11,  30;  Horat.  Carm.   1,   18,  16;   Tibull.  4,  6,   13;  Colum.  11, 
2,  67;   Sen.  Const.  18,  3;    Vitruv.  2,  8,  10:  2,  8,  12;  3  Prooem. 
3;  5  Prooem.  2;  6,  2,  2;  7,  6,  1 ;  8,  3,  6;  8,  4  (5),  2.    Pelluere 
Fronto  ad  M.  Caes.  4,  3  S.  64  Nah.,  und  pelluvium^  welches  nach 
Paul.  Festi  unter  polubrum  S.  247  gleichbedeutend  mit  pelvis  ist, 
dieses  letztere  aber  leitet  Non.  S.  543  von  perluere  ab ;  perluere 
haben  Caes.  bell.  Gall.  6,  21,  5;  Horat.  Epist.  1,  15,  4  und  andere 
In  periurare  wird  bei  der  Verwandlung  des  ü  in  e  (wie  in  deie- 
rare   und    eierare)   gewöhnlich    das   r   der  Präpos.   ausgestossen 
peierare  haben  Cic.  pro  Rose.  Com.  16,  46;  pro  Cluent.  48,  134 
pro  Rabir.  Post.  13,  36  in  der  ed.  Asc.  (in  den  Hdschr.  deier.) 
Catull.  52,  3;  Prop.   5  (4),  3,  42;  Lucan.  6,  749:  Quintil.  5,  6,  2 
5,  6,  5;  5,  10,  87;  5,  11,  13;  Stat.  Silv.  4,  3,  5;  Mart.  7,  20,  6 
Suet.  Nero  28 ,    doch  wird    nicht    nur   periurare  öfters  gefunden 
sondern  auch  perierare  Plaut.  Truc.   1,  1,  9;  Horat.  Carm.  2,  8,  1 
im   Bern    B  und    in    der  Anführung   bei  Diom.  3  S.  522;  Minuc. 
Fei.  21,  9;  bei  Quintil.  5,  11,  13  ist  peierasse  im  Ambr.  und  im 
Bamb.  m.  sec.  in  petieras  se  corrumpiert.    Auch  peiurum  ist  Plaut, 
Pseud.    4,  2,  19  (975)  im  vet. ;   peiuriorem   Mil.  Glor.  1,  21    im 
decurt. ;  peiuri  Truc.  2,  7,  50  (612)  im  decurt.  und  Vat.  (im  vet. 
peiiuri) ;  peiurio  Cic.  pro  Scaur.  2,  29  im  Ambr.  Palimps. 

7.  Trans  wird  in  der  Komposition  öfters  in  tra  ver- 
kürzt. Vergl.  Dorsch  a.  a.  0.  p.  41.  Vel.  Long.  S.  2227  (66,  9): 
Trans  praepositio  nonnullam  habet  observationem,  nam  interdum 
plena  est,  ut  tmiistulit,  interdum  minuitur,  ut  traicit  traduxit^ 
nee  non  ab  aliis  plene  ponitur,  ab  aliis  lenitatem  intuentibus  mi- 
nuitur, ut  in  eo  quod  est  transmisU  et  tramisit  alii  transposuit, 
alii  traposuif;  quae  observatio  orthographiae  mixta  est  opäosTTsia. 
Papirian.  bei  Cassiod.  S.  2294  (163,  21)  stellt  transtulit  trans- 
aclum  transeo  transitus  und  traicit  traducit  gegenüber,  ebenso  auch 
Albin  in  der  Orthographie  S.  2347  (311,  1):  Prise.  14,  3,  28  S. 
987  (I  39,  3)  transfero  transveho  und  traduco  frado  traicio  trano. 
Statt  des  gewöhnlichen  tradere  ist  transdere  Corp.  Inscr.  Lat.  1, 
198  Z.  54:  58;  Terent.  Phorm.  Prol.  2  und  Fronto  ad  Anton. 
Imp.  1,  2  S.  95  Nah.:  bei  Caes.  bell.  Gall.  7,  89,  2  und  bell.  civ. 
3,  39,  1  hat  Oudend.  transdere,  Nipperd.  tradere,  beide  ohne  An- 
gabe von  Autoritäten;  Donat.  zu  Terent.  a.  a.  0.  sagt:  Transdere 
veteres  sonantius,  quod  nos  lenius  dicimus  tradere,  ut  e  contrario 


—     823     — 

illi  tralatum,  nos  translatum.  Statt  des  üblicheren  traducere: 
transducere  Inschr.  Orell.  750;  Terent.  Adolph.  5,  7,  12  (910)  in 
verschiedenen  Hdschr. ;  Cic.  pro  Seist.  42,  91:  Caes,  bell.  Gall.  1, 
12,  2  im  Voss.  1  und  2,  9,  4  im  Wien.  1;  bell.  civ.  1,  \Q^  4;  1, 
30,  2;  1,  61,  4;  2,  28,  I  und  vielleicht  3,  39,  1  im  Par.  2;  Sallust. 
lug.  11,  4;  Liv.  10,  37,  1  im  Par,,  Med.,  Voss.  1  und  in  beiden 
Leid.  (§  3  trad.);  31,  21,  1  im  Voss,  und  Lov.  4,  6;  40,  26, 
2  im  Voss. ;  Vitruv.  4,  2,  6.  Wiederum  statt  des  gewöhnlichen 
transferre:  traf  er  re  Cic  Ep.  Fam.  1,  4,  1;  5,  20,  3:  tralatus  und 
tralatu  Cic.  Brut.  31,  121;  42,  157  und  79,  274  in  mehreren  Lag., 
darunter  8  und  51  (in  der  letztgedachten  Stelle  ist  im  Lag.  8  m. 
corr.  translata);  pro  Sest.  17,  39  im  Par.  m.  pr. ;  Legg.  3,  19,  44 
im  Leid.  A;  Liv.  5,  22,  6  im  Par.  und  Med.  Traloqui  Plaut. 
Persa  3,  3,  7  im  vet.,  decurt.  und  Vat.  (im  Ambr.  transloqui). 
Trandttere  Plaut.  Epid.  1,  2,  52  (155),  im  vet.  m.  pr.  transmittas, 
im  Pal.  1  transmictas;  3,  4,  27  (463),  im  Par.  transmittas;  Cic. 
Divin.  2,  24,  52  im  Wien.  m.  pr.  und  in  den  Leid.  AB  (eben- 
daselbst transmisit)  und  Rep.  1,  3,  6;  Liv.  21,  20,  9  im  Put. 
m.  pr.;  27,  5,  9;  27,  29,  7  und  28,  41,  17  im  Put.;  28,  5,  18 
und  28,  37,  4  im  Put.  und  Med.;  38,  16,  7  im  Thuan.;  Tacit. 
Ann.  1,  56;  12,  13;  13,  15;  14,  29;  15,  7;  15,  26;  15,  31.  Tramu- 
tare  Vitruv.  5,  4,  6  im  Harl.  H  (im  Gud.  G  transmut.).  Tranare 
und  tranatare  Cic.  Rep.  6,  20,  22  im  Freis.  m.  pr.  und  in  einigen 
anderen  Büchern,  und  Arat.  185;  Caes.  bell.  civ.  1,  48,  7  im  Par. 
2;  Verg.  Aen.  6,  671  in  den  sched.  Vat,,  im  Pal.  und  Rom.  und 
im  Gud.  m.  pr.;  Liv.  2,   10,  11  im  Par.  und  Med.;  2,  L3,  6  und 

4,  33,  11  im  Par.;  21,  27,  5  im  Med.,  Colb.  und  Cambr.;  27,  47, 
9  im  Harl.;  Tacit.  Hist.  4,  66;  5,  18;  5,  21.  Travehere  Liv.  10, 
46,  5  im  Par.,  Med.  und  Leid.  1;  21,  47,  5  im  Put.,  Med,  und 
Colb.;  24,  21,  7  im  Med.;  32,  16,  2  im  Voss.,  Lov.  1  und  Mead.; 
38,  16,  6  im  Voss.;  39,  7,  2  in  beinahe  allen  Büchern;  Tacit.  Ann. 
12,  41 ;  travectio  Cic.  Tusc.  1,  5,  10.  Travorsus  und  traversus 
Plaut.  Persa  3,  3,  3  9  in  den  codd.  Lamb.  und  im  cod.  Seal,  (im 
vet.,  decurt.  und  Vat.  in  ta  versis  verderbt);  Enn.  (Fab.  279  ed. 
L.  Müller)  bei  Cic.  Nat.  Deor.  3,  26,  %Q\  Cic.  Brut.  97,  331  in 
einigen  Lag.,  darunter  8  und  51;  traversarius  Caes.  bell.  civ.  2, 
15,  2  im  Par.  2.  Travolare  Plaut.  Epid.  1,  1,  33  (im  Par.  und 
Leipz.  transv.). 

8.    Dafs   für  ante   in    der  alten  Sprache  antid  gesagt  wurde, 
erhellt  aus  antideo  antidit  Plaut.  Cas.  2,  3,  9;  Cist.  2,  1,  3;  Bacch. 

5,  1,  3  (1089)   nach   Bothe's  Verbesserung   (im    vet.    und    decurt. 


—     824     - 

und  im  Vat.  m.  pr.  antedeo);  Persa  5,  2.  2  und  Trin.  2,  4,  145 
(546)  und  aus  antidhac  und  antidea.  Über  die  Composita  mit 
ante  sagt  Papirian.  bei  Cassiod.  de  orthogr.  S.  2294  (164,  10): 
Ante  praepositio  interdum  integra  manet,  ut  anteacfurn  anfevenit 
aniecedit,  interdum  mutatioue  in  i  litteram  corrumpitur,  ut  antf- 
stat  anticipat.  Wie  antevenio  und  antecedo,  wird  auch  anteverto 
und  antevorta  geschrieben,  desgleichen  anteeo  und  anteire^  welche 
jedoch  immer  dreisylbig  sind,  wie  Plaut.  Amph.  2,  2,  18  (649); 
Terent.  Andr.  3,  3,  24  (556);  Lucr.  4,  139;  Verg.  Aen.  12,  84: 
Horat.  Carm.  1,  35,  17  und  Epist.  1,  2,  70;  Ovid.  Ars  Am.  2, 
726  und  Met.  11,  65;  13,  365:  Val.  FI.  1,  31;  Sil.  5,  355:  14, 
456;  16,  562.  Die  Schreibung  cmtissent  antisse  antibo  hat  Tacit. 
Ann.  3,  69;  4,  40;  5,  6.  In  der  Anführung  aus  Plaut.  Bacch.  (3) 
bei  Charis.  2,  13  S.  181  (201,  20)  ist  das  überlieferte  anteit,  da 
ein  dreisylbiges  Wort  erforderlich  ist,  in  antidit  verwandelt  Statt 
des  obengedachten  antidhac  wird  gewöhnlich  anfehac  gebraucht, 
welches  nothwendig  zweisilbig  ist,  wie  Terent.  Andr.  1,2,  16  (187): 
2,  1,  3  (303);  5,  4,  14  (917);  Heaut.  2,  3,  29  (270)  und  Ad.  1, 
2,  6  (86);  2,  2,  42  (250);  Horat.  Carm.  1,  37,  5:  Phaedr.  3,  1, 
6,  und  antea^  nicht  anteea,  ist  überall  geschrieben.  —  Anticipo  und 
anticipatio  ist  die  allein  übliche  Schreibart.  Vergl.  Ritschi  Opusc. 
2  p.  558,  559.  Antisfo  haben  Cato  R.  R.  156,  1;  Meteil.  Numid. 
bei  Gell.  12,  9,  4;  Claud.  Quadrig.  (1,  10  ed.  Peter  p.  208,  6)  bei 
Gell.  9,  13,  7;  Cic.  Rep.  3,  18,  28;  Lucr.  5,  22;  CatuU.  9,  2; 
Tacit.  Ann.  2,  33;  Apul.  Met.  4,  8  S.  254;  4,  14  S.  272;  8,  2 
S.  507;  11,  28  S.  813  und  Ascl.  29  S.  313;  Fulgent.  Expos,  antiq. 
serra.  S.  563;  Mart.  Cap.  9  §  208;  dazu  antisfes  und  antistita. 
Jetzt  auch  antistat  Enn.  (Fab.  70  ed.  L.  Müller)  bei  Hieronym. 
Epitaph.  Nepotiani  (I  587  ed.  Migne);  antisteterunt  Cic.  Invent. 
2,  1,  2;  antistabat  Gell.  7  (6),  5,  1;  aber  antestaret  Corn,  Nep. 
Arist.  1,  2,  antestat  und  antestant  Lact.  Inst.  7,  2,  5  und  7,  15, 
13  können  ebensowohl  Schreibfehler  sein,  wie  nntestites  und  ante- 
stitem  Liv.  1,  7,  14;  1,  20,  3  und  1,  45,  5  im  Par.  In  anticessum 
Sen.  Epist.  118,  1  im  Bamb  ;  Flor.  3,  21,  20  und  4,  12,  24  im 
Nazar.  Zu  der  letzten  Stelle  bemerkt  Salmas. ,  dafs  auch  anti- 
cessor  gefunden  werde,  und  dafs  Hesych.  dafür  (hzixivacup  sage; 
und  so  ist  in  Glossen  (S.  199  der  Lond.  Ausg.)  anticessor  -nor^- 
yoüfitvoq^  anticessum  iipöXrjnfia.  Antipagmenta  hat  Paul.  Festi  S. 
8;  antepagmenta  und  antepagraento  Corp.  Inscr.  Lat.  1,  577  Col. 
2  Z.  4;  7,  und  so  wird  auch  Cato  R.  R.  14,  2;  14,  4  und  Vitruv. 
4,  6,  1   bis  6  und  4,  7,  5  geschrieben.    Antiyerio  giebt  Paul.  Festi 


—     8-25     — 

S.  8,  antegerio  Quintil.  1,  6,  40  und  8,  3,  25,  und  diese  Schrei- 
bung findet  sich  nach  Merula  zu  Eun.  Ann.  S.  85  in  einem  alten 
Glossar.    Über  die  Schreibung  antiquam  vergl.  Conjunct.  2. 

9.  Für  post  hatte  die  alte  Sprache  poste.  Öfters  ist 
pos  geschrieben,  besonders  vor  t.  Posfempus  Corp.  Inscr.  Lat.  1, 
1454:  longo  postempore  mit  übergeschriebenem  t  Verg.  Ecl.  1,  29 
im  Pal.  und  Aen.  6,  409  im  Bern,  b,  in  der  letzteren  Stelle  ist 
postempore  in  der  Anführung  bei  Prise.  14,  3,  27  S.  987  (II  38, 
25)  im  Par.  R  und  14,  6,  51  S.  1001  (II  54,  29)  im  Bern. 
Poste.mplum  Corp.  Inscr.  Lat.  5,  4056;  Privil.  veter.  XLIX  Z,  22; 
LI  Z.  20:  LH  Z.  19;  LIV  Z.  21  (C.  L  L.  3  S.  891  folg.).  Poster- 
gum  Caes.  bell.  Gall.  7,  84,  4  und  7,  88,  3  im  Par.  1 ;  Verg.  Aen. 
1,  296  im  Bern,  b  m.  pr.  und  im  Bern,  c;  Liv.  5,  27,  9  im  Par. 
und  Med.  und  9,  10,  7  im  Med.;  posterga  Verg.  Aen.  2,  57  im 
Bern,  b,  und  11,  81  im  Gud.  und  Bern,  c;  postrihunatum  Liv.  6, 
37,  8  im  Med.;  postroiae  Verg.  Aen.  5,  626  im  Bern,  b  m.  pr. 
Aber  auch  pos  Iduf^  Corp.  Inscr.  Lat.  4,  2058,  pos  cohi(mnam) 
Corp.  Inscr.  Lat.  6,  1585**:  pos  annum  Ephem.  epigr.  4  S.  98 
No.  305;  pos  consulatu  Rossi  Inscr.  Chr.  108  und  214;  pos  multas 
und  pos  mnltum  Inschr.  ürell.  1175  Z.  10  und  Henz.  7087.  In 
der  Stelle  des  Cic.  Orat.  47,  157  giebt  Vel.  Long.  S.  2237  (79,  3) 
posmeruiianas  als  die  von  Cic.  gebilligte  Wortform  (in  den  Hdschr. 
des  Cic.  ist  pomerid.),  und  posmeridiane  oder  pusmeridiane  ist 
Cic.  Ep.  Att.  12,  53  im  Med.;  nach  Quintil.  9,  4,  39  sagte  man 
pomeridiein,  und  pomen'dianus  ist  die  gewöhnliche  Form,  wiewohl 
Cic.  Ep.  Farn.  5,  1,  1;  Vitruv.  1,  6,  6  und  Suet.  gramm.  24  post- 
meridianus  haben.  Allein  gebräuchlich  ist  auch  pomenum,  und 
postmoeriwn  oder  postmerium  bei  Varro  L.  L.  5,  32,  143  und  Liv. 
1,  44,  4  nur  wegen  der  an  beiden  Stellen  angegebenen  Etymologie 
geschrieben.  Poscaenia  schrieb  Lachmann  bei  Lucr.  4,  1186,  in 
den  Hdschr.  ist  postscaenia.  Über  posquam  vergl.  Conjunct.  2. 
Vergl.  Ritschl  Rhein.  Mus.  1850,  7  S.  572  und  Ribbeck,  Jahrb.  f. 
Philol.   1858,  77  S.  187  (Ritschl  Opusc.  2  S.  549  und  772). 

10.  über  circum  sagt  Papirian.  bei  Cassiod,  de  orthogr.  S. 
2294  (164,  7):  Circum  praepositio  sequentibus  vocahbus  m  litte- 
ram  in  enuntiatione  amittit,  in  scriptura  servat;  sed  et  cum  i  et 
u  vocales  loco  consonantium  positae  sequuntur,  et  scribitur  et 
pronuntiatur,  ut  circumvenit  circumiacet.  Und  Albiu.  de  orthogr. 
S,  2331  (298,  22):  Circum  praepositio  quibusdam  in  locis  m  amittit, 
ut  circuire,  in  quibusdem  servat,  ut  circumvenit.  Circum  kann 
das    m   allein   vor  ire  itus  itio   abwerfen,   während   überall 


—     826     — 

circumagere  circumactus  circumarare  circumequitare  circumerrare 
gelesen  wird;  und  auch  circumire  ist  häufig,  wie  Plaut.  Men.  2, 
1,  6  (232);  Pseud.  3,  2,  109  (899)  und  Truc.  2,  4,  53  (407);  Terent. 
Phorm.  4,  3,  9  (614);  Cic.  Phil.  13,  9,  20  (im  Gud.  und  leg.  cir- 
cuiri):  Ep.  Att.  14,  21,  2;  Nat.  Deor.  3,  18,47  (im  Erl.  und  Pal. 
circuimus);  Galba  an  Cic.  Ep.  Fam.  10,  30,  3;  10,  30,  4:  Caes. 
bell.  Gall.  7,  67,  6  im  Par.  1,  Voss.  1  und  Egm.,  und  7,  87,  4; 
bell.  civ.  1,  76,  1  und  3,  93,  3  im  Par.  2;  2,  16,  2  (wahrschein- 
lich verderbt);  2,  41,  2  (in  einigen  Büchern  circuire);  Bell.  Alex. 
31,  1  im  Par.  2  und  40,  2;  Sallust.  lug.  45,  2  und  100,  4  im 
Bas.  1,  ine.  1  und  Franc;  49,  2  im  Bas.  1  und  ine.  1;  Ovid.  Ep. 
ex  Pont.  1,  2,  20  im  Hamb.  (in  welchem  m.  pr.  circumuentis)  und 
Bersm.;  Liv.  1,  9,  14;  1,  47,  7;  3,  17,  10;  3,  47,  2;  3,  47,3;  3, 
72,  2;  4,  56,  5;  7,  27,  5;  7,  34,  15;  9,  27,  8;  10,  35,  8;  22,  1, 
8;  23,  25,  2  (hier  im  Berl.,  Lov.  2  und  Hav.  circuirent);  Quintil. 

1,  10,  44;  2,  13,  16  (im  Flor,  und  Goth.  circuire);  8  Prooem.  24; 

8,  2,  17;  11,  2,  20;  12,  10,  34  (in  den  Par.  1;  2  circuire);  Tacit. 
Aon.  1,  28;  1,  71;  2,  29;  4,  50;  12,  34;  llist.  3.  37;  4,  70  und 
Agric.  25;  37;  Plin.  Epist.  5,  6,  31;  5,  6,  32  und  Paneg.  69,  2; 
Apul.  Met.  3,  3  S.  178  und  5,  28  S.  371;  circumitus  Corp.  Inscr. 
Lat.  5,  3203;  Cic.  Nat.  Deor.  1,  12,  29  und  2,  62,  155  (im  Erl. 
circuitus);  2,  19,  49  (im  Leid.  C  und  Erl.  circuitus);  Rep.  1,  29, 
45  (mit  einem  Punkt  über  dem  m);  Tim.  9  in  den  Leid.  AB;  Hirt, 
bell.  Gall.  8,  4J,  1  im  Bong.  1;  Liv.  4,  27,  8  im  Par.,  Med.  und 
Leid.  1:  9,  27,  4  im  Med.  m.  pr.  und  Leid.  1;  Quintil.  1,  10,  42; 
11,  1,  6  und  12,  10,  16;  12,  10,  41  im  Bern,  und  Bamb.;  5,  7, 
16  in  denselben  und  im  Ambr.;  1,  10,  45  und  8,  6,  59  im  Ambr.; 

9,  4,  124;  circumitio  Cic.  Divinat.  2,  17,  40  und  2,  61,  127  (in 
der  zweiten  Stelle  im  Wien,  circuitio) ;  Liv.  3,  6,  9  im  Par.,  Med., 
Harl.  1  und  Leid.  1.  Circuire  haben  Corp.  Inscr.  Lat.  2,  3420; 
Cic.  pro  Caec.  32,  94;  Caes.  bell.  Gall.  5,  2,  2  (im  Leid.  1  cir- 
cumitis):  bell.  civ.  2,  28,  2  im  Par.  2  und  Leid.  I,  und  2,  41,  5; 

2,  41,  6  im  Par.  2:  bell.  Afric.  15,  2  und  21,  1  in  demselben; 
Liv.  8,  37,  9  im  Par.  und  Med.;  Sen.  Consol.  Helv.  6,  3  im  Berl, 
Meil.  4  und  Guelf. ;  circuitus  Caes.  bell.  Gall.  5,  42,  4  und  bell, 
civ.  1,  68,  1:  3,  45,  1;  Quintil.  1,  5,  26;  1,  10,  40;  9,  4,  60;  10, 
1,  12;  circuitio  Terent.  Andr.  1,  2,  31  (202).  Dziatzko  schreibt 
circum  itione. 

11.  Für  ab,  Griech.  anö,  Sanscr.  apa,  gab  es  eine  alte  Form 
af.  Prise.  1,  8,  46  S.  560  (I  35,  17):  Habebat  f  littera  hunc  so- 
num,  quem  nunc  habet  v  loco  consonantis  posita,  unde  antiqui  af 


—     827     — 

pro  ah  scribere  solebant:  sed  quia  non  potest  vau,  id  est  di- 
gamma,  in  fine  syllabae  inveniri,  ideo  mutata  est  in  b.  Af  ist  in 
mehreren  alten  Inschr.:  af  vobeis,  af  Capua,  af  Lyco,  af  Lucretia, 
af  muro,  af  solo  Corp.  Inscr.  Lat.  1,  201  Z.  11;  1,  551  Z.  8;  1, 
587;  1,  1055:  K  1143:  1.  1161:  anscheinend  auch  af  mil.  6,3824; 
Z.  7.  Keil  schreibt  ferner  af  Longo  bei  Vel.  Long.  S.  2224  (60,  13) 
mit  Freund,  Vorrede  z.  Wörterb.  S.  63.  Auch  Stangl  und  Friedrich 
schreiben  Cic.  Orat.  47,  158  af.  Una  (absona)  praepositio  est  a/, 
quae  nunc  tantum  in  accepti  tabulis  manet  ac  ne  bis  quidem  om- 
nium ,  in  reliquo  serraone  mutata  est.  Vergl.  Ritschi  de  miliar. 
Popil.  S.  7,  Fröhner  im  Philol.  1860,  17  S.  247  und  Jordan,  Bei- 
träge zur  lat.  Sprache  p.  312.  Bei  Lucr.  4,  288  ist  im  oblong, 
m.  pr.  av  speculo. 

a)    Eine  andere  Nebenform  ist  abs^  wofür  auch  aps  geschrie- 
ben   ist,  so   aps   te  oder  apste  Inscr.  Neap.  680:  Plaut.  Men.  2, 

1,  41  (267)  in  allen  Büchern;  Men.  3,  3,  21  (544):  3,  3,  22  (545) 
und  Mil.  Glor.  2,  2,  45  (201)  im  decurt.:  Pseud.  1,  5,  59  (454); 
4,  1,  11   (916):  4,  6,  7  (1069):  Persa  1,  1,  51:  2,  1,  3  und  Irin. 

2,  2,  44  (325);  2,  4,  19  (421);  3,  2,  69  (695);  4,  2,  127  (969):  5, 
2,  19  (1143):  5,  2,  20(1144);  5,  2,  43  (1167)   im  vet.:  Cic.  Verr. 

1,  43,  111  und  2,  62,  153  im  Vat.  Palimps.;  de  domo  42,  110  im 
Par.;  in  Vatin.  5,  11:  5,  13  und  14,  33  im  Par.;  in  Pison.  26, 
62  im  Tur.  Palimps.;  aps  tuo  ero  Plaut.  Pseud.  5,  2,  22  (1316) 
und  aps  tuo  conspectu  Trin.  2,  2,  2  (278)  im  vet,;  aps  terra  Trin. 
4,  2,  105  (947)  in  demselben;  aps  qua  Men.  2,  2,  70  (345)  im 
vet.  und  decurt.:  apsque  Trin.  4,  1,  13  (832)  und  5,  2,  3  (1127) 
im  vet.:  apsterream  Men,  5,  2,  79  (833)  im  decurt.:  apstinere 
Cenot.  Pis.  Taf.  2  Z.  25:  Orell  3115  Z.  7:  40:  Plaut.  Men.  1,  2, 
55  (170)  im  vet.  und  decurt.,  und  Pseud.  4,  2,  24  (981)  im  vet.; 
Liv.  30,  16,  10  im  Put.:  apstraxit  Plaut.  Men.  Prol.  66  im  vet.; 
apstuli  Corp.  Inscr.  Lat.  1,  1194  Z.  8:  5,  3014;  Inscr.  Neap.  3133; 
Orell.  1879  und  Henz.  7379;  Plaut.  Men  3,  2,  11  (476)  im  de- 
curt. und  im  Vat.  m.  pr.,  und  4,  2,  86  (659)  im  decurt:  Trin.  2, 

4,  6  (407)  im  vet.;  Cic.  Verr.  3,  36,  83:  3,  65,  152  und  3,  73, 
170  im  Vat.  Palimps.:  apscedo  Plaut.  Most.  2,  2,  37  (468)  im 
decurt,  und  im  Vat.  m.  pr. :    Most.  3,  2.   170  (857)   und  Trin,  3, 

2,  84  (710)  im  vet.:  apscisum  Corp.  Inscr,  Lat.  3,  567  Z.  12,  ap- 
sconditus  Cicer.  de  domo  54,  138  im  Par.    Curt.  Valer.  bei  Cassiod. 

5.  2289  (157,  7)  billigt  apstinui.  apscessi,  apscondo  im  Gegensatz 
zu  obstupui,  obsum,  obstrepo. 

In  der  Komposition  findet  sich  aba  vor  t,  c,  q,  so  abs-tergeo, 


-     828     - 

abs-terreo,  abs-teneo,  abs-traho,  abs-trudo,  abs-tuli,  abs-cedo,  abs- 
cido,  abs-condo,  abs-que,  auch  aps-tergeo  u.  s.  w.  ist  geschrieben. 
Falsch  aber  ist,  wenn  s  ausfällt,  wie  abtulit  Orell.  259;  ap- 
tinendus  Plaut.  Trinum.  2,  1,  30  (263)  im  vet.  oder  abtinendus 
im  decurt,  abtinendum  im  Vat.;  aptineant  Trinum.  2,  2,  11  (289) 
im  vet,;  abtinere  Liv.  4,  44,  12  im  Par.  ra.  pr.;  abtraxeris  Cic. 
Acad.  2,  36,  114  im  Leid.  B;  abterso  Liv.  1,  41,  5  im  Par.  und 
3,  26,  10  im  Par.  und  Med.;  abcessero  Plaut.  Trinum.  3,  2,  84 
(710)  im  decurt.  und  Vat.:  abcederes  Cic.  Catil.  1,  7,  17  im 
Emmer.;  abcisa  Liv.  8,  25,  5  im  Leid.  1,  und  nach  Forcell.  Lex. 
abcidit  in  einzelner  Hdschr.  bei  Ovid.  Met.  12,  362;  Sen.  Oed. 
fr.  194;  Lucan.  4,  503  und  Martial  3,  66,  2.  Für  abtorque  in 
dem  Verse  des  Acc.  (575)  bei  Non.  S.  200  ist  nach  Posserat.  und 
Lachmann  zu  Lucr.  3,  172  obtorque  hergestellt.  —  Nach  Charisius 

2,  15  S.  211  (237,  2)  sagten  die  veteres  auch  astulit.  Astulit  hat 
auch  Plaut.  Truc.  2,  4,  73  (427)  im  vet. ;  astulit  Cic.  Verr.  4,  59, 
131,  astulerit  3,  10,  26  und  astulisse  1,  4,  11  im  Lag.  29;  asti- 
nentes  Cic.  Verr.  2,  10,  28  in  demselben;  astraxit  Inscr.  Neapol. 
fals.  vel  Susp.  368;  ferner  ascessit  Plaut.  Truc.  4,  4,  31  (884)  im 
vet.;  asconditi  Cic.  Phil.  2,  42,  108  im  Teg. 

Abs  vor  p  stöfst  b  aus  in  den  Worten  as-porto  und  as-peäo; 
so  sagt  Prise.  2,  2,  10  S.  571  (I  50,  22)  richtig:  asporto  pro  abs- 
porto,  aber  falsch  14,  5,  43  S.  995  (II  47,  27)  asporto,  in  quo  b 
in  s  commutatur,  sicut  et  aspello,  differentiae  causa,  ne,  si  apporto 
et  appello  dicamus,  ab  ad  composita  existimentur  Absportaverat 
bell.  Alex.  78,  2  ist  nach  dem  Par.  2  in  asportaverat  berichtet. 
Absportaret  bell.  Afr.  91,  4  hat  Nipperdey  ebenfalls  mit  aspor- 
taret  vertauscht,  ohne  etwas  über  die  Hdschr.  zu  bemerken,  auch 
in  der  neuesten  Ausgabe  von  Wölfi'lin  und  Miodonski  sucht  man 
danach  vergebens;  absportari  schreibt  Eyssenhardt  Amm.  Marc. 
15,  7,  10,  wo  Gardthausen  asportari  hat.  Abspulsus  und  abspulsum 
ist  bei  Fronto  diff.  voc.  S.  2197  (524,  25).  —  In  dem  Worte 
a-pert'o  geht  aber  l's  in  abs  verloren. 

In  der  Neben  Stellung  zu  einem  Nomen  oder  Pronomen 
findet  man  abs  besonders  vor  te.  Nach  Langen  (Beiträge  zur 
Erklärung  des  Plautus  p.  333)  kommt  abs  te  bei  Plautus  über 
siebenzig  Mal  sicher  vor:  bei  Terenz  steht  es  Andr.  3,  2,  9  (489); 

3,  4,  3  (582);  Eun.  3,  1,  3  (393);  Heaut.  2,  4,  19  (399);  3,  1,  71 
(480);  4,  1,  25  (638);  Hec.  1,  1,  H  (68);  3,  3,  22  (382);  Naev. 
(trag.  17)  bei  Cic.  Tuscul.  4,  31,  67  u.  a.;  Ennius  (Fab.  72  ed. 
L.  Müller)  bei  Cic.  Ep.  ad  Att.  13,  47;  (Fab.  79)  bei  Serv.  in  Verg. 


—    829    — 

Aen.  1,  52;  (337)  bei  Cornific.  2,  24,  38;  (falso  adscr.  v.  9)  bei 
Censorin.  (Fragm.  14  p.  69,  22  ed.  Hultsch);  Pacuv.  (5)  bei  Cic. 
Divinat.  2,  64,  133;  (122)  bei  Nonius  S.  184,  4;  (327)  bei  Gic. 
de  orat.  2,  46,  193;  Acc.  (430,  431)  bei  Varro  L.L.  7,  65;  Turpil. 
(com.  86)  bei  Nonius  S.  491,  7;  Afran.  (com.  85)  bei  Charis.  2 
S.  195:  (320)  bei  Fest.  p.  170  ed.  Müller;  (324)  bei  Nonius  S.  103, 
10;  Lucilius  (ed.  L.  Müller  29,  106;  ed.  Lachmann  1048)  bei  No- 
nius S.  300,  20;  Valer.  Aedituus  bei  Gell.  19,  9,  11,  sehr  off,  bei 
Cicero,  besonders  in  den  älteren  Schriften  bis  zum  Jahre  52  (vergl. 
Meusel,  Fleckeis.  Jahrb.  1885  p.  402);  öfters  gebraucht  er  in  dem- 
selben Paragraphen  abs  te  neben  a  te,  nie  aber  hat  er  abs  te  in 
den  philosophischen  Schriften  geschrieben:  pro  Quinct.  13,  45; 
17,  54;  18,  56;  25,  79;  pro  Sext.  Rose.  5,  12;  27,  73  (bis);  34, 
95;  41,  119;  41,  120  (bis);  pro  Q.  Rose.  4,  12;  9,  26;  Divin.  in 
Caec.  5,  19;  6,  21;  Verr.  1,  31,  78;  1,37,  94;  1,43,  111;  1,46, 
118;  2,  40,  98  (bis);  2,  42,  104;  2,  46,  114;  2,  55,  137;  2,  56, 
139;  2,  59,   144;  2,  61,  149;  2,  61,  150;  2,  62,  152;  2,  62,  153; 

2,  64,  155;  2,  69,  166;  3,  7,  16;  3,  17,  43;  3,  20,  52;  3,  25,  63 
(bis);  3,  43,  101;  3,  59,  135;  3,  60,  138;  3,  61,  141;  3,  64,  150; 

3,  69,  161;  3,  70,  164;  3,  76,  175;  3,  80,  186;  3,  80,  187  (bis); 

3,  83,  191;  3,  85,  196;  4,  4,  7;  4,  8,  17;  4,  9,  20;  4,  12,  29;  4, 
14,  32;  4,  16,  36;  4,  17,  37;  4,  20,  43;  4,  36,  79;  4,  37,  81;  4, 
38,  82  (bis);  4,  67,  151;  5,  2,  4;  5,  3,  7;  5,  20,  50;  5,  22,  58; 
5,  29,  75;  5,  30,  78;  5,  49,  128  (bis);  5,  59,  154  (bis);  5,  59, 
155;  5,  60,  156  (bis);  5,  63,  164;  5,  64,  165;  pro  Tüll.  3,  6  (ter); 
13,  31;  pro  Font.  1,  2  (bis);  pro  Caec.  23,  65;  29,  82;  pro  Cluent. 

4,  10;  52,  143;  53,  147;  54,  148;  66,  187;  pro  Rabir.  3,  7;  10, 
28;  11,  31;  Catil.  1,  6,  16;  1,  8,  21;  1,  11,  27;  pro  Muren.  36, 
76;  36,  77;  pro  Sulla  1,  3  (bis);  4,  11;  8,  23;  8,  24;  15,  44;  pro 
Flacc.  28,  66;  32,  80;  de  dom.  42,  110  (aps  te);  Vatin  5,  11 
(aps  te);  5,  13  (aps  te);  14,  33  (aps  te);  17,  41;  pro  Cael.  20 
50  (bis);  in  Pison.  17,  40;  26,  62  (bis);  36,  88;  40,  96;  pro  Plane, 
7,  18;  18,  46;  23,  55;  30,  72;  pro  Rabir.  Postum.  11,  30;  Invent 
1,  13,  18;   de  orat.   1,  15,  66-  1,  18,  82;  1,  32,  148;  1,  47,  204 

1,  59,  253;  1,  62,  264;  2,  10,  40;  2,  29,  127;  2,  50,  204;  Ep 
Fam.  1,  5%  1;   1,  9,  17;  2,  1,  1;   2,  8,  1;  2,  10,  1;  3,  10,  5;  4 

2,  1;  5,  2,  1;  5,  2,  2;  5,  4,  2;  5,  5,  2  (quater);  5,  5,  3";  5,  7,  3 

5,  12,  8;  5,  19,  1;  7,  31,  1;  13,  4,  4;  13,  5,  3;  13,  21,  1;  13 
34;  13,  35,  2;  13,  39;  13,  41,  2;  13,  55,  2;  14,  3,  5;  15,  13,  3 
16,  2;  Ep.  Att.  1,  1,  3;  1,  1,  4;  1,  2,  1;  1,  3,  2;  1,  4,  1;  1,  5 
3;  1,  5,  4;  1,  8,  1;  1,  8,  2;  1,  9,  1;  1,  9,  2;  1,  10,  1;  1,  13,  1 


—     830    — 

1,  15,  2;  1,  17,  4;  1,  17,  7;  1,  20,  1  (bis);  2,  1,  1  (bis);  2,  7,  4; 

2,  8,  1;  2,  12,  2;  3,  15,  4  (bis);  3,  25;  4,  11,  2;  4,  16,  1  (bis); 
4,  18,  5  (bis);  5,  3,  1 ;  9,  2;  11,  12,  2;  14,  18,  1;  16,  16  B,  8; 
Ep.  ad  Q.  fr.  1,  1,  4,  13;  1,  1,  7,  20;  1,  1,  8,  25  (bis);  1,  1,  15, 
43;  1,  2,  2,  6;  2,  8  (10),  1;  3,  1,  3,  7;  3,  1,  3,  8;  3,  1,  3,  9; 
Ep.  ad  Brut.  1,  4,  4;  1,  14,  1 ;  abs  te  bei  Caes.  bell.  Gall.  5,  30, 
2;  bei  Cic.  Ep.  Att.  9,  16,  2  und  10,  8  B,  1 ;  Cn.  Magnus  bei 
Cic.  Ep.  Att.  8,  12  B,  1;  8,  12  C,  1;  8,  12  C,  4;  Q.  Cic.  petit. 
consul.  1,  3;  4,  13;  5,  18;  8,  33;  10,  40;  11,  43;  11,44;  12,  46; 

12,  49;  13,  50;  14,  55;  Brut,  bei  Cic.  Ep.  Farn.  11,  13,  1  und  Ep. 
ad  Brut.  1,  16,  4;  2,  5,  4;  2,  5,  5;  Asin.  Pollio  bei  Cic.  Ep.  Farn. 
10,  31,  6;  Curius  bei  Cic.  Ep.  Farn.  7,  29,  1;  Lepidus  bei  Cic. 
Ep.  Fam.  10,  34,  3;  10,  34,  4;  Mucius  bei  Cic.  de  orat.  1,  47, 
204;  Liv.  10,  19,  8;  26,  15,  12  (aps  te  Luchs).  Über  abs  in 
späterer  Zeit,  vergl.  Haufsleiter  in  Wölfflins  Archiv  3  p.  149. 

Aufserdem  läfst  sich  abs  noch  nachweisen:  abs  tuo  und  abs 
tuis  Plaut.  Aulul.  2,  2,  44  (221);  Casin.  2,  2,  35:  Pseud.  5,  2,  17 
(1316);  Trinum.  2,  2,  3  (278);  abs  terra  Plaut.  Trinum.  4,  2,  105 
(947);  Cato  R.  R.  37,  4  (auch  in  der  Anführung  bei  Plin.  N.  H. 
16,  39,  75  [194])  und  Varro  R.  R.  2,  4,  14;  abs  tergo  Acc.  (604) 
bei  Non.  S.  20;  abs  trepido  Liv.  42,  66,  6;  abs  chorago  Plaut. 
Persa  1,  3,  79  (a  chorago  Trin.  4,  2,  16);  abs  conscendentibus 
Liv.  28,  37,  2  im  Put.;  abs  qua  Plaut.  Menaech.  2,  2,  70  (345); 
abs  quivis  Terent.  Ad.  2,  3,  1  (254);  abs  quolibet  verlangt  Prise. 
14,  5,  43  S.  995  (II  48,  1).  Aber  abs  Decii  Magii  latere  Liv.  23, 
8,  3  ist  eine  in  Hinsicht  auf  die  Präpos.  nicht  glückliche  Kon- 
jectur;  abs  re  Lucr.  1,  410  ist  unbeglaubigt  (die  meisten  Hdschr. 
haben  ab  re,  einige  abs  te),  doch  non  esse  ahs  re  visum  est  hat 
Gell.  18,  14,  6;  non  valde  abs  re  esse  videtur  Serv.  zu  Verg.  Aen. 
8,  547,  und  non  abs  re  est  oder  erit  Imp.  Gordian.  Cod.  5,  74, 
1;  Impp.  Diocl.  et  Maxim.  Cod.  7,  43,  8;  Imp.  lustinian.  Cod.  5, 

13,  1  §  5  und  8,  41,  27.  Abs  se  Caes.  bell.  Gall.  1,  44,  3  und 
abs  Suessa  Liv.  32,  1,  10  werden  durch  keine  Hdschr.  bestätigt. 

Abs  vor  einem  Vocal  ist  erst  bei  Späteren,  abs  alio  Serv.  zu 
Verg.  Aen.  2,  33;  abs  ovibus  und  abs  alio  in  dem  Gedicht  unter 
Tert.  Namen  adv.  Marc.  4,  103  und  5,  121;  bei  Mart.  2,  84,  4 
ist  abs  hoc  allein  aus  dem  jungen  Guelf.  s  bemerkt,  in  mehreren 
der  besten  Hdschr.  ist  das  freilich  nicht  in  das  Versmafs  passende 
ab  hoc,  in  den  übrigen  ex  hoc.  I.  Neap.  1792  ist  nicht,  wie  Orell. 
4209  nach  de  Vita  giebt,  abs  asse,  sondern  ab  asse.  Unrichtig 
ist  auch  abs  iis  für  ab  ieis  Corp.  Inscr.  Lat.  1,  204  Col.  1  Z.  5. 


—    831     — 

b)  Von  den  Formen  ab  und  a  ist  jedenfalls  ab  die  ältere, 
welche  z.  B.  bei  Cato  noch  weit  den  Gebrauch  von  a  überwiegt 
(vergl.  J.  H.  Schraalz  im  Antibarb.  von  Krebs  1  p.  38),  allmäh- 
lich bildete  sich  jedoch  das  Gesetz  heraus,  dafs  vor  Vokalen  und 
h  ab,  vor  Konsonanten  a  stehe,  vergl.  Haufsleiter  a.  a.  0.  p.  148 
und  besonders  Reisigs  Vorlesungen,  herausgegeben  von  Schmalz  und 
Landgraf  III  p.  701  Note  570%  ferner  Loewe,  Über  die  Präpositionen 
a,  de,  ex  bei  Ovid  p.  3,  Dronke  Präpositionen  ab,  ex,  de  bei  Justin. 

Vor  b  steht  gewöhnlich  a,  so  bei  Lucilius  und  Cinna  (vergl. 
Härder,  Fleckeis.  Jahrb.  1885  p.  882),  Plautus  (Langen  a.  a.  0. 
p.  332),  bei  Cicero,  Caesar,  Livius,  Sallust  u.  a.,  denn  ab  Belgis 
bei  Caes.  bell.  Gall.  3,  11,  2  ist  entschieden  falsch  (vergl.  Mensel, 
a.  a.  0.  p.  405).  Aber  ab  bonorum  emptore  Corp.  Inscr.  Lat.  1, 
200  Z.  56;  ab  Boreae  gyro  Manil.  1,  685  im  Leipz. ,  Cus.  und 
Voss.  1 ;  ab  bybliothece  und  ab  bybliotheca  Inscr.  Henz.  6307, 
auch  Charis.  2,  15  S.  207  (232,  22)  führt  ab  bibliotheca  an,  vergl. 
Lachmann  zu  Lucr.  6,  105;  ab  hello  Varro  L.  L.  5,  10,  73,  vergl. 
Roefsner,  De  praepositionum  ab  de  ex  usu  Varroniano  p.  29. 

Vor  c  steht  a  und  ab.  Plautus  hat  ab  nur  einmal  Asin.  1, 
1,  106  (119)  nee  magis  vorsutus  nee  quo  ab  caveas  aegrius,  sonst 
immer  a;  Cato  R.  R.  150,  2  ab  coactore;  Varro  hat  gewöhnlich 
(neun  und  achtzig  Mal)  a  vor  c,  nur  einmal  ab  capite  L.  L.  8,  5, 
14;  ab  classe  Acc.  (tr.  318)  bei  Nonius  S.  110,  31;  bei  Lucretius 
ist  vor  c  ausschliefslich  a:  a  curis  1,  51;  a  caeli  regionibus  1, 
64;  a  caelo  1,  782;  1,  788;  5,  630;  a  certo  tempore  1.  554;  a 
corpore  3,  625;  bei  Cicero  ist  a  vor  c  weit  häufiger  als  ab,  letzteres 
findet  sich  nur  ab  censoribus  pro  Claent.  47,  130,  wie  C.  F.W.Müller 
schreibt,  wogegen  Mensel  a.  a.  0.  p.  403  auch  hier  a  censoribus 
verlangt,  wie  auch  Cicero  immer  schreibt,  so  Verr.  3,  6,  13;  pro 
Cluent.  42,  119;  leg.  agr.  2,  19,  50;  Fin.  2,  10,  30  (a  censore); 
Rep.  4,  10,  11  (a  censore);  Off.  3,  32,  115;  ab  Chrysippo  Rep. 
3,  8,  12,  aber  a  Chrysippo  Acad.  2,  27,  87;  2,  36,  143;  Fin.  1,  2, 
6;  4,  4,  9;  4,  25,  68;  Tuscul.  4,  10,  23;  Divinat.  2,  28,  61;  Fat. 
13,  30;  16,  38;  19,  44;  ab  civili  pro  Caecin.  26,  74,  aber  a  civi- 
libus  Invent.  1,  19,  27;  de  orat.  1,  11,  49;  ab  consuetudine  pro 
Font.  5,  12  (vergl.  Mensel  a.  a.  0.  p.  403);  Tuscul.  1,  16,  38;  In- 
vent. 2,  53,  160,  aber  a  consuetudine  pro  Caecin.  1,2;  pro  Muren. 
33,  69;  pro  Arch.  2,  3;  pro  Scaur.  14,  33;  pro  Deiot.  6,  17; 
Nat.  Deor.  2,  17,  45;  3,  8,  20;  Divinat.  1,  21,  42;  Invent.  1,  2, 
3;  2,  22,  65;  de  orat.  1,  3,  12;  Orat.  47,  157;  ab  consulibus  Verr. 
3,  30,  72  (vergl.  Meusel  a.  a.  0.  p.  403),  aber  a  consule  pro  Rabir. 


—     832     — 

2,  4;  Catil.  2,  7,  14;  pro  Muren.  2,  3;  3,  7;  pro  Sest.  23,  52 
in  Vatin.  7,  16;  Phil.  11,  12,  27;  Off.  1,  11,  37;  de  orat.  3,  1,  3 
Ep.  Att.  8,  3,  7;  a  consulibus  pro  Sest.   11,  25;    13,  30;   15,  35 

18,  41;  Prov.  consul.  17,  42;  Phil.  11,  7,  17;  14,  6,  19;  Brut.  22 
86;  Ep.  Att.  7,  16,  2;  8,  11  B,  2;  16,  16  B,  8;  Ep.  ad  Qu.  fr.  3 

2,  2;   ab  Crasso    de  orat.   1,  35,  160,    aber  a  Crasso  1,  35,  162 
1,  35,  164;   2,  10,  43;   2,  29,  126;   2,  33,   143;  2,  60,  244;  3,  1 
3;   3,  1,  4;   Brut.  42,  155;    96,  328;   Ep.  ad  Qu.  fr.  2,  3,  4;  bei 
den  Epistolographen  steht  ab  couflueute  Lepidus  bei  Cic.  Ep.  Farn. 

10,  34,  1  und  ab  Caesare  Baibus  bei  Cic.  Ep.  Att.  9,  7  B,  1. 
Auch  bei  Caesar  ist  a  vor  c  überwiegend ,  doch  findet  sich  ab 
vor  c  bei  ihm  öfter  als  bei  Cicero.  So  ab  Caesare  bell.  Gall.  1, 
45,  1;  2,  14,  3;  5,  27,  2;  6,  35,  6;  7,  20,  7,  ab  Caesaris  bell.  civ. 

3,  70,  1,  aber  a  Caesare  bell.  Gall.  1,  20,  4;  1,  20,  5;  1,  22,  3; 
1,  32,  1;  1,  34,  2;  3,  17,  1;  4,  11,  3;  4,  12,  1;  4,  27,  2;  5,  6, 
2;  5,  15,  4;  5,  28,  5;  6,  7,  1;  7,  37,  2;  7,  47,  2;  bell.  civ.  1,  3, 
2;  1,  14,  3  und  sonst  noch  oft;  ab  castris  bell.  Gall.  1,  43,  1;  2, 
16,  1;  7,  9,  2;  7,  14,  7;  7,  73,  1;  bell.  civ.  1,  82,  4,  aber  a 
castris  bell.  Gall.  4,  32,  3;  5,  7,  5;  5,  17,  1;  bell.  civ.  1,  54,  3; 
1,  59,  2;  1,  61,  4;  1,  ßQ,  1;  1,  75,  2;  3,  68,  2;  3,  70,  2;  ab 
civitate  bell.  Gall.  2,  24,  4;  7,  4,  1,  aber  a  civitatibus  bell.  civ. 
1,  30,  3;  ferner  nur  ab  ceteris  bell.  Gall.  5,  30,  3;  6,  25,  5;  ab 
Cheruscis  bell.  Gall.  6,  10,  5;  ab  Cicerone  bell.  Gall.  5,  40,  1;  ab 
Commio  bell.  Gall.  7,  75,  5;  ab  concilio  bell.  Gall.  7,  2,  3;  ab 
Crasso  bell.  Gall.  3,  9,  1;  ab  castris  bell.  Afric.  65,  2;  ab  Cn. 
Pompeio  bell.  Hispan.  19,  4;  bei  Livius  findet  sich  oft  a,  daneben 
auch  ab  vor  c  (vergl.  Fügner,  Lexic.  Livian.  p.  1  und  11),  so 
ab  Caio  3,  31,  5;   7,   15,  12;   9,  28,  5;   26,  3,  9;   27,  7,  11;  28 

11,  12;  32,  7,  5,  aber  a  Caio  7,  15,  9;  9,  43,  25;  21,  18,  8;  21 
63,  15;  22,  9,  7;  22,  56,  1  und  sonst  noch  oft;  ab  Capua  24,  47 

12,  aber  a  Capua  7,  38,   10;  9,  6,   10;  23,  18,  14;  25,  15,  1;  25 

19,  6;  25,  22,  11;  26,  1,  2;  26,  3,  11;  26,  7,  2;  26,  8,  3;  26,  8 
4  u.  a.;  ab  Carthagine  21,  15,  3;  21,  16,  1;  12,  19,  6;  23,  27,  9 
24,  8,  14;  28,  17,  12;  28,  32,  2;  28,  36,  1;  29,  5,  2;  29,  25,  12 
30,  9,  11;  30,  9,  12;  30,   19,  2;  30,   19,  12;  30,  29,  2;  30,  30,  8 

30,  36,  9;  41,  22,  2,  aber  a  Carthagine  21,  38,  1;  23,  5,  13;  23 

34,  16;  25,  23,  3;  25,  27,  4;  28,  36,  3;  29,  4,  9;  29,  23,  4;  29 

35,  1 1 ;  30,  10,  1 ;  30,  25,  5 :  34,  60,  1 ;  ab  Carthageniensibus  29,  8,  6 

31,  29,  6;  36,  4,  5;  40,  17,  2,  aber  a  Carthageniensibus  21,  49,  2 
21,51,  1;  24,41,  11;  25,  28,  1  u.  a.;  ab  castris  30,  8,  3;  41,  19,  9 

42,  57,  7,  aber  a  castris  sehr  oft;  ab  Ceitiberis  26,  41,  21,  aber  a 


-     833     — 

Celtiberis  34,  19,  7;  40,  33,  2;  ab  certo  33,  32,  9,  aber  a  certo 
4,  22,  6;  ab  cetera  24,  23,  4,  aber  a  cetera  4,  59,  8;  22,  47,  5; 
28,  14,  20;  ab  ceteris  21,  28,  10;  45,  12,  2,  aber  a  ceteris  oft; 
ab  Chalcide  28,  8,  3;  28,  8,  13:  31,  23,  1;  35,  50,  10,  aber  a 
Ohalcide  öfters;  ab  Ohio  37,  31,  8,  aber  a  Ohio  37,  14,  4;  ab  cir- 
cumstantibus  3,  5,  7;  6,  25,  5;  21,  2,  6;  30,  15,  3;  34,  39,  5,  aber  a 
circumstantibus  2,47,  7;  4,  14,  4;  ab  cive  2,  24,  3,  aber  a  cive  37, 
12,  8,  öfter  a  civibus;  ab  civitatibus  41,  5,  5,  aber  a  civitatibus 
1,  45,  2;  22,  37,  11;  39,  5,  7;  ab  classe  31,  22,  5,  aber  a  classe 
22,  11,  6;  23,  34,  3;  29,  35,  7;  30,  19,  5;  35,  42,  7;  44,  32,  6; 
ab  Clusinis  5,  33,  1,  aber  a  Clusinis  5,  36,  2;  ab  Cneio  6,  1,  6; 
10,  30,  1;  22,  11,  2;  24,  19,  2;  28,  46,  14;  30,  41,  2;  31,  3,  3; 
38,  28,  5;  42,  36,  4;  42,  47,  11,  aber  a  Cneio  40,  19,  8;  44 
46,  3;  ab  collega  8,  9,  2;   27,  5,  18,  aber  a  collega  3,  58,  7;  6, 

24,  8;  10,  16,  2;  10,  40,  2;  10,  43,  2;  22,  44,  6;  40,  51,  1;  41, 
10,  12;  ab  colloquio  42,  46,  1,  aber  a  colloquio  23,  9,  3;  ab 
coloüis   10,  21,  8,  aber  a  colonis  6,  22,  4;  45,  13,  10;  ab  Cominio 

25,  14,  14,  aber  a  Cominio  10,  43,  9;  ab  condita  1,  60,  3;  6,  1, 
1,  aber  a  condita  31,  1,  4;  ab  coniuratis  7,  41,  5,  aber  a  coniu- 
ratis  7,  42,  4;  ab  consilio  22,  3,  14,  aber  a  cousilio  3,  42,  7;  ab 
conspectu  28,  33,  13,  aber  a  conspectu  Pr.  5;  4,  11,  5;  10,  14, 
14;  25,  16,  14;  35,  28,  1 1 ;  ab  consule  2,  53,  3;  3,  28,  9;  4,  31, 
4;  4,  40,  5;  7,  11,  8;  7,  34,  7;  8,  23,  15;  9,  16,  3;  9,  41,  6;  10, 
31,  1;  21,  41,  9;  24,  17,  7;  27,  16,  12;  29,  11,  9;  31,  8,  3;  31, 
33,  4;  31,  47,  3;  34,  47,  6;  36,  16,  10;  37,  7,  6;  39,  16,  4;  42, 
"34,  1;  43,  4,  5;  43,  5,  3;  44,  13,  12,  aber  a  consule  noch  öfter; 
ab  consulibus  2,  23,  12;  3,  33,  1;  8,  8,  18;  8,  12,  17;  8,  16,  5; 
8,  17,  3;  10,  1,  3,  aber  a  consulibus  sehr  oft;  ab  Corcyra  32,  9, 
7;  32,  9,  8,  aber  a  Corcyra  26,  26,  1;  31,  44,  1;  42,  37,  5;  ab 
Corintho  1,  47,  4;  31,  7,  7;  31,  22,  6;  32,  23,  11;  35,  39,  1;  42, 
16,  6,  aber  a  Corintho  32,  40,  7;  ab  cornu  2,  64,  6,  aber  a  cornu 
10,  41,  4;  ab  cornibus  1,  37,  3;  21,  55,  2,  aber  a  cornibus  28, 
15,  3;  31,  21,  11;  ab  custodibus  28,  24,  8,  aber  a  custodibus  2, 
12,  4;  23,  10,  11;  30,  39,  2;  ferner  nur  ab  Caesone  3,  13,  2,  ab 
Caieta  Fr,  49;  ab  Cannensi  30,  20,  8;  ab  Carano  45,  9,  3;  ab 
Carysto  31,  45,  10;  ab  Caudio  9,  11,  13;  ab  causa  4,  17,  6;  ab 
cedentibus  23,  1,  7;  ab  Celetro  31,  10,  4;  ab  Cenchreis  28,  8,  11; 
ab  Cenaeo  36,  20,  6;  ab  Cierio  36,  14,  6;  ab  circumfusis  30,  14, 
6;  ab  circumspectu  44,  35,  10;  ab  Cleonis  33,  15,  7;  ab  Clyto  36, 
12,  5;  ab  coacta  1,  58,  9;  ab  cognato  22,  61,  7;  ab  cognatis  38, 
60,  9;  ab  cohorte  25,  39,  6;  ab  collegis  4,  49,  11;  5,  11,  11;  ab 

Neue- Wagener,  Lat.  Formenlehre.     U.     3.  Aufl.  53 


—     834    — 

complexu  3,  57,  3;  ab  confutante  8,  18,  8;  ab  conquisitoribus  30, 
7,  10;  ab  conscendentibus  28,  37,  2;  ab  consciis  24,  5,  11;  ab  con- 
sulatu  4,  20,  10;  22,  3,  4;  ab  contemptu  6,  2,  9;  33,  19,  1;  ab 
continuis  22,  18,  10;  ab  Cotye  45,  42,  6;  ab  creditore  2,  23,  6; 
ab  cuuiculo  5,  21,  4;  bei  Sallust  stebt  ab  vor  c:  ab  Capsa  lug.  91, 
3;  ab  Cicerone  Catil.  48,  9;  ab  Cirta  lug.  82,  1;  ab  consule  lug, 
104,  2;  bei  Tacit,  nur  Ann.  11,  14  ab  Corintbio.  Inschriftlich 
ab  colonia  Corp.  Inscr.  Lat.  1,  577;  ab  communi  1,  589  Z.  3;  ab 
cens.  1,  206  Z.  82;  ab  C  Vibio  5,  308  und  309;  ab  commentariis 
6,  1564. 

Vor  d  erfährt  ab  in  der  Komposition  keine  Veränderung: 
abdico,  abdo,  abduco.  —  In  der  Nebenstellung  ist  ab  vor  d  bei 
Plautus  häufiger  als  a,  dies  findet  sich:  a  dorso  Casin.  2,  8,  23; 
a  deis  Rud.  prol.  26;  Capt.  4,  1,  10  (777)  und  a  dextera  Mil. 
Glor.  3,  1,  13  (607),  aber  ab  domo  Enn.  (Fab.  ed.  L.  Müller  v.  153) 
bei  Nonius  S.  402,  3  (S.  515,  13  a  domo);  ab  domum  itione  Acc. 
(trag.  173)  bei  Nonius  S.  357,  6;  ab  dracontis  Acc.  (trag.  596) 
bei  Nonius  S.  426,  1 ;  bei  Lucilius  kommt  nur  a  Deucalione  (6,  9 
ed.  L.  Müller  =  214  ed.  Lachmann)  vor,  unsicher  ist  a  deliciis 
(1015  ed.  Lachmann;  Inc.  58  ed.  L.  Müller  fehlt  a);  bei  Varro 
ist  a  und  ab  vor  d  fast  gleich,  vergl.  Röfsner  a.  a.  0.  p.  28; 
bei  Cicero  steht  a  vor  d  weitaus  am  meisten;  a  und  ab  kommen 
bei  ihm  vor:  a  defensore  Verr.  3,  89,  209;  de  orat.  2,  30,  132, 
aber  ab  defensore  Invent.  2,  25,  75;  2,  28,  86;  a  Demosthene 
Orat.  38,  133;  Optim.  gen.  7,  21,  aber  ab  Demosthene  de  orat. 
3,  56,  213;  an  wenigstens  zweiundachtzig  Stellen  habe  ich  a  deo 
oder  dis  (deis)  gelesen,  aber  ab  deo  Fin.  2,  27,  89;  ab  dis  Tuscul. 
1,  26,  65;  pro  Qu.  Rose.  16,  46;  Verr.  a.  pr.  16,  50;  Verr.  5, 
43,  113;  pro  Font.  13,  30;  de  imp.  Cn.  Pomp.  16,  48;  16,  49; 
pro  Cluent.  58,  159;  Catil.  2,  7,  15;  3,  2,  4;  3,  9,  22;  4,  4,  7; 
in  Vatin.  6,  14;  Phil.  2,  46,  119;  a  dextra  Divinat.  1,  39,  85;  1, 
53,  120;  2,  38,  80,  aber  ab  dextera  Divinat.  1,  7,  12;  a  domino 
Verr.  5,  7,  15;  Ep.  Att.  11,  20,  1  und  a  dominis  Verr  3,  98,  228 
(Klotz  und  Kayser  ab  dominis),  aber  ab  domino  Cato  M.  14,  47 
und  ab  dominis  Verr.  4,  50,  112  (vergl.  Aur.  Mess.  p.  475,  9  ed. 
Keil);  a  domo  Verr.  4,  18,  39;  5,  15,  38;  5,  31,  82;  de  imper. 
Cn.  Pomp.  12,  32;  Phil.  12,  9,  23;  Rep.  2,  4,  7,  aber  ab  domo 
Verr.  2,  3,  6;  a  duobus  de  imper.  Cn.  Pomp.  2,  4  und  Legg.  2, 
6,  14,  aber  ab  duobus  Verr.  2,  9,  25;  a  ducibus  Verr.  5,  62,  161, 
aber  ab  duce  Verr.  5,  34,  89;  nur  ab  findet  sich:  ab  decumano 
Verr.  3,  49,  117;   ab   decumauorum   iniuriis  Verr.  3,  34,  79;    ab 


—     835    — 

delectatioue  pro  Mureu.  19,  39  und  ab  dispari  Phil.  2,  41,  104. 
Bei  Caesar  finden  wir  häutiger  ab  vor  d,  doch  steht  a  und  ab:  ab 
dextra    bell.  Gall.  7,  45,  10;  7,  49,  1;  7,  50,  1;  7,  62,  3;  7,  67, 

5,  aber  a  dextro  bell.  Gall.  1,  52,  2  und  1,  52,  6;  ab  duce  bell. 
Gall.  5,  34,  2  und  ab  ducibus  bell.  Gall.  3,  24,  4,  aber  a  ducibus 
bell.  civ.  1,  76,  5;  ab  Dyrrhachio  bell.  civ.  3,  80,  4,  aber  a  Dyr- 
rhachinis  bell.  civ.  3,  84,  1;  nur  a  vor  d:  a  derecto  bell.  civ.  3, 
79,  2;  a  domino  bell.  civ.  3,  110,  4;  a  Domitio  bell.  civ.  1,  16, 
2;  2,  18,  2;  3,  79,  2;  a  Dumnorige  bell.  Gall.  1,  18,  10;  ebenso 
ist  auch  ab  vor  d  bei  Livius  häufiger  als  a  vor  d;  ab  und  a 
findet  sich:  ab  decemviris  3,  51,  7;  3,  54,  14;  4,  12,  2;  27,  37, 
11;  27,  37,  15;  29,  10,  6;   ö4,  6,  8;  42,  2,  6,  aber  a  decemviris 

43,  13,  7;  ab  defensoribus  28,  20,  2,  aber  a  defensoribus  23,  30, 
7;  ab  Delphis  5,  16,  8,  aber  a  Delphis  5,  16,  1;  23,  11,  1;  41, 
23,  16;  42,  6,  1;  42,  17,  2;  45,  41,  4;  ab  Demetriade  28,  7,  3; 
32,  32,  9;  35,  43,  5;  35,  43,  8;  35,  46,  3;  35,  49,  9;  40,  56,  8; 

44,  13,  9,  aber  a  Demetriade  36,  11,  1;  ab  dextro  3,  70,  3;  5, 
38,  10;  27,  14,  3;  29,  25,  10;  30,  8,  5;  30,  33,  2;  34,  14,  7;  36, 
18,  4;  37,  29,  9;  37,  43,  5;  38,  26,  3;  44,  37,  2,  aber  a  dextro 
9,  40,  12;  37,  42,  7;  ab  dictatore  2,  22,  1;  3,  28,  8;  4,  14,  3; 
4,  27,  12;  5,  48,  6;  7,  3,  3;  7,  11,  8;  8,  12,  3;  8,  18,  12;  8,  23, 
14;  9,  22,  1;  9,  24,  1;  10,  5,  12;  10,  5,  13;  10,  46,  7;  22,  59,  1 ;  30,  40, 
4,  aber  a  dictatore  2,  20,  7;  2,  30,  6;  7,  14,  2;  8,  35,  12;  8,  36, 
11;    ab  dis  (diis)   sehr  oft,  aber  a  dis  (diis)  3,  11,  6;   6,  23,  11; 

6,  23,  12;  39,  13,  13;  ab  domo  sehr  oft,  aber  a  domo  1,  5,  7; 
21,  25,  5;  22,  1,  6;  40,  33,  4;  ab  ducibus  3,  60,  8;  4,  40,  5;  6, 
30,  6;  7,  14,  10;  7,  42,  5;  9,  2,  15;  9,  17,  5;  23,  35,  9;  27,  47, 
9;  28,  16,  13,  aber  a  ducibus  9,  40,  4;  nur  a  vor  d  steht:  a  de- 
bitoribus  2,  27,  9;  a  Deci  23,  8,  3;  a  delubris  4,  16,  2;  a  Dictyn- 
neo  34,  38,  5;  a  dimicatione  7,  42,  6;  a  Drepanis  28,  41,  5  und 
a  duumviris  1  ,  26 ,  6 ;  bei  Sallust  kommt  a  und  ab  vor  d  fast 
gleichviel  vor:  ab  dignis  Catil.  51,  27;  ab  dextra  Catil.  59,  2;  ab 
duce  lug.  94,   1;  ab  domo  Histor.  4,  61,   16,  aber  a  delictis  lug. 

45,  3;  a  dextera  Histor.  2,  61  und  a  dominis  3,  67  ed.  Dietsch 
p.  89,  11;  bei  Tacitus  nur  einmal  ab  vor  d:  ab  deterioribus 
Ann.  4,  33. 

Gewöhnlich  steht  a  vor  /,  so  bei  Plautus,  Terenz,  Varro,  in 
den  Fragmenten  der  älteren  römischen  Poesie  (vergl.  Härder, 
Fleckeis.  Jahrb.  1885  p.  882),  ebenso  auch  bei  Cicero,  wo  aber 
pro  Q.  Roscio  14,  40  ab  Flavio,  was  Kayser  schreibt,  sicherlich 
.ein  Druckfehler  ist,  denn  alle  anderen  Ausgaben  haben  a  Flavio, 

53* 


—     836     — 

was  auch  Cicero  sonst  schreibt:  pro  Q.  Roscio  12,  35;  18,  37; 
13,  38  (bis);  13,  39;  14,  41  (bis);  16,48;  17,51;  17,52;  18,54; 
18,  56  und  Ep.  Att.  1,  18,  6  und  1,  19,  4;  bei  Caesar  wird  nur 
a  vor  f  geschrieben  aufser  ab  flumine  bell.  Gall.  6,  25,  3;  bei 
Livius  findet  sich  gewöhnlich  a  vor  f,  ab  aber  steht:  ab  Fabio 
22,  29,  6,  aber  a  Fabio  10,  3,  7  und  10,  17,  11;  ab  fratre  21, 
31,  6,  aber  a  fratre  oft;  ab  frequentibus  9,  20,  2,  aber  a  frequen- 
tibus  22,  31,  4;  nur  ab  fide  9,  36,  6;  bei  Sallust  und  Tacitus 
kommt  nur  a  vor  f  vor.  Ferner  steht  ab  vor  f:  ab  fönte  Corp. 
Inscr.  Lat.  1,  199  Z.  6  und  ab  fontei  daselbst  Z.  12;  ab  for- 
nice  1,  1412;  ab  foro  Inscr.  Neap.  3953  und  ab  fundamentis  da- 
selbst 5690. 

In  der  Zusammensetzung  mit  fero  und  fugio  wird  ah  \xi  au 
verwandelt.  Cic.  Orat.  47,  158:  Quid,  si  etiam  abfugit  turpe 
visum  est,  et  abfer  noluerunt,  aufugit  et  auf  er  maluerunt?  quae 
praepositio  praeter  haec  duo  verba  nullo  alio  in  verbo  reperietur. 
Diese  Bemerkung  wird  wiederholt  von  Gell.  15,  3,  2;  3;  Vel.  Long. 
S.  2224  (60,  9);  Prise.  1,  9,  52  S.  562  (I  39,  5)  und  2,  1,  5  S. 
568  (I  46,  16);  Macrob.  de  diff.  et  soc.  Graeci  Latinique  verbi 
S.  2730  (600,  17)  und  Macrobii  Excerpt.  Bob.  de  verbor.  10  S. 
149  (637,  20);  aufugit  allein  wird  von  Quintil.  1,  5,  69,  aufero 
allein  von  Prise.  1,  4,  23  S.  547  (I  18,  16)  und  14,  5,  42  S.  995 
(II  47,  24)  angeführt,  und  das  letztere  von  Prise.  8,  15,  87  S.  833 
(I  439,  21)  und  9,  3,  19  S.  853  (I  461,  22)  mit  abstuli  zusam- 
mengestellt. Die  Schreibung  affero  und  afi'ugio  in  der  Komposi- 
tion mit  ab  wird  von  Prise.  2,  1,  5  S.  568  (I  46,  16),  affero  von 
demselben  nochmals  14,  5,  42  S.  995  (II  47,  24)  für  unzulässig 
erklärt.  Falsch  ist  afugeret  Tacit.  Hist.  2,  8  im  Med.  Ebenso 
falsch  aufuisse  Tacit.  Ann.  12,  17  im  Med.  und  Macrob.  Sat.  1, 
3 ,  8  im  Cambr. ,  welches  auch  durch  ein  im  Med.  von  jüngerer 
Hand  übergeschriebenes  u  über  affuisse  Tacit.  Ann.  15,  16  und 
über  afuisse  Hist.  4,  82  angedeutet  wird,  desgleichen  aufui  Apul. 
Met.  2,  6  S.  99  im  Flor.  1  m.  corr.,  dieser  Schreibung  steht  der 
obgedachte  von  anderen  gebilligte  Ausspruch  des  Cic.  entgegen. 
Gewöhnlich  wird  afui  afuturus  afore  gelesen,  wie  Corp. 
Inscr.  Lat.  6,  1527«  Z.  17  (5);  Inscr.  Neap.  212  S.  19;  Orell. 
4358  Z.  25;  Grut.  1081,  1  Z.  19;  Plaut.  Stich.  4,  1,  18  (523); 
Cic.  Invent.  2,  11,  35  und  2,  35,  106  im  Par.;  Bru{.  80,  276  in 
den  Lag.  51,  58  und  einigen  anderen,  und  96,  328;  Orat.  12,  39; 
42,  146;  Orat.  part.  35,  119;  Verr.  5,  51,  135  im  Reg.  und  cod. 
Lamb.;  pro  Mur.  9,  21  im  Heimst.;  pro  Arch.  12,  30  im  Gembl.; 


—     837     — 

pro  Cael.  10,  23  im  Par.;  pro  Plane.  3,  8;  7,  17  und  25,  62  im 
Teg.;  Phil.  1,  2,  5  im  Vat.  m.  sec.  und  Teg.;  2,  13,  31  im  Vat. 
und  Teg.;  Kp.  Fara.  1,  9,  16;  2,  1,  2;  3,  12,  2;  4,  3,  1;  10,  1, 
1;  12,  28,  3;  13,  29,  4;  15,  15,  3;    Ep.  Att.  13,  39,  2;   Tusc.  5, 

36,  104  im  Reg.  m.  pr.  und  im  Leid.  B;  Caes.  bell.  Gall.  1,  36, 
5;  5,  53,  7;  6,  3,  5  und  7,  63,  7  im  Bong.  1  und  Par.  1  und  in 
anderen  vorzüglichen  Büchern;  bell.  civ.  2,  35,  2  im  Par.  2  und 
Wien.  1;  Verg.  Aen.  7,  498;  Horat.  Serm.  1,  4,  101;  Liv.  1,  51, 
4;  1,  58,  9;  2,  H3,  9;  3,  13,  3;  4,  12,  6;  4,  30,  6;  4,  58,  2;  6, 
31,  4;  7,  7,  2;  9,  22,  9;  25,  1,  10;  25,  6,  11;  26,  41,  11;  27,5, 
4;  34,  21,  3;  Sen.  Benef.  4,  11,  1  im  Rotterd.;  Consol.  Helv.  15, 
3;  16,  2;  Sil.  7,  248  und  13,  268  im  Cöln.;  Stat.  Theb.  4,  143  im 
Put.  und  Bamb.;  Tacit.  Ann.  2,  35;  2,  73;  3,  58;  Plin.  Epist.  2, 
11,  24;  Gaius  Inst.  2  §  51.  Vergl.  Lambin.  zu  Horat.  a.  a.  0.; 
Heins,  zu  Verg.  a.  a.  0.;  Corte  zu  Cic.  Fam.  16,  8,  1;  Drakenb. 
zu  Sil.  7,  248;  13,  268  und  zu  Liv.  4,  12,  6;  26,  41,  11;  Oudend. 
zu  Caes.  bell.  Gall.  1,  36,  5.  An  anderen  Stellen  ist  jedoch  abfui 
abfuturus  abfore  allein  oder  besser  beglaubigt,  vergl.  Zumpt  zu 
Cic.  Verr.  5,  51,  135  und  Ellendt  zu  Cic.  Brut.  71,  248.  Falsch 
aber  ist  als  Kompositum  mit  ab  atfui  affuturus  affore,  wie  freilich 
an  vielen  Stellen  in  einzelnen  Hdschr.  gelesen  wird,  wie  Cic.  pro 
Sulla  3,  7;  19,  53;  26,  74;  pro  Arch.  12,  30;  in  Pison.  23,  54; 
de  domo  4,  10;  23,  59;  24,  62;  33,  87;  pro  Plane.  3,  8;  Phil  1, 
2,  5;  2,  13,  31;  12,  11,  27;  Acad.  2,  1,  3;  Caes.  bell.  civ.  3,  36, 
2;  Tacit.  Ann.  11,  28. 

Das  einzige  Kompositum  eines  mit  g  anfangenden  Wortes  mit 
ab  oder  a  ist  das  von  Paul.  Festi  S.  23  erklärte  abgregare.  — 
In  der  Nebenstellung  steht  in  der  Regel  a  vor  9,  nur  ab  grad 
Corp.  Inscr.  Lat.  1,  569;  ab  galero  Varro  L.  L.  5,  24,  116  und 
ab  yapyapiC,zaiiat  6,  10,  96;  ab  Gallis  Caes.  bell.  Gall.  3,  14,  4, 
aber  a  Gallis  1,  44,  2;  ab  Gergovia  bell.  Gall.  7,  38,  1  und  7, 
43,  5,  aber  a  Gergovia  7,  45,  4;  ab  Cn.  bell.  Gall.  6,  1,  2; -bell 
civ.  2,  3,  1  und  2,  17,  2,  aber  a  Cn.  bell.  civ.  1,  30,  2;  ab  Go- 
bannitione  bell.  Gall.  7,  4,  2,  ferner  ab  Gadibus  Liv.  21,  22,  5; 
28,  12,  13;  36,  17,  15,  aber  a  Gadibus  28,  23,  6;  28,  30,  1;  28, 

37,  1;  ab  Gallis  5,  48,  9;  21,  52,  4;  29,  5,  6,  aber  a  Gallis  5, 
24,  7;  6,  2,  9;  6,  14,  12;  7,  14,  4;  7,  18,  1;  8,  20,  5;  9,  4,  8; 
9,  11,  6;  21,  43,  14;  22,  14,  9;  22,  59,  7;  34,  5,  9;  38,  43,  9;  45, 

38,  7;  ab  Gallorum  21,  25,  7,  aber  a  Gallorum  9,  4,  13;  ab  Gentio 
43,  23,  8,  aber  a  Gentio  40,  42,  3;  44,  23,  3;  44,  27,  8;  44,  30,  14; 
ab  Gabinis  1,  53,  10;  ab  gerundis  24,  20,  7  und  ab  gravi  8,  7,  11. 


~    838    — 

Vor  dem  Halbvokal  i  bleibt  wie  vor  den  Vokalen  und  vor 
h  in  der  Komposition  ab  unverändert:  abiectus,  abiudico,  abiungo, 
abiuro.  In  der  Nebenstellung  zu  einem  Nomen  oder  Pronomen 
behält  es  in  der  älteren  Zeit  ebenfalls  sein  b,  so  nach  Langen 
immer  bei  Plautus,  ebenso  ab  iugulo  Acc.  (trag.  257)  bei  Cledo- 
nius  S.  1896  (40,  H).  Über  Varro  vergl.  Roessner  a.  a.  0.  p.  28, 
wonach  dreimal  a,  sechsmal  ab  vor  i  steht.  Bei  Cicero  steht 
a  und  ab  vor  dem  Halbvokal  i:  ab  lamblicho  Ep.  Fam.  15,  1,  2; 
a  lano  Phil.  6,  5,  15;  a  ianua  de  orat.  2,  68,  276;  a  iecore  Nat. 
Deor.  2,  55,  137  und  2,  55,  138;  a  love  post  redit.  ad  Quir.  1, 
1;  pro  Plane.  24,  59;  Nat.  Deor.  2,  25,  64;  3,  23,  59;  Divin.  1, 
24,  49;  Rep.  1,  36,  56,  aber  ab  love  pro  Rabir.  perdit.  2,  5; 
Nat.  Deor.  3,  40,  95;  Divin.  1,  34,  76;  2,  36,  78;  a  iucundissima 
Invent.  2,  3,  1 ;  a  iudicatione  Invent.  1,  51,  97;  ab  iudice  pro 
Cluent.  36,  102;  ab  iudicibus  Invent.  2,  45,  132;  2,  45,  133  (von 
Friedrich  eingeklammert);  2,  45,  134;  Divin.  in  Caecil.  7,  23;  pro 
Cluent.  34,  94;   ab  iudicum  Invent.   1,  16,  22,  aber  a  iudice  Ofif. 

3,  10,  44;  a  iudicibus  de  orat.  2,  49,  201;  leg.  agr,  1,  4,  12; 
pro  Flacc.  28,  69;  Har.  resp.  8,  16;  pro  Plane.  3,  8;  31,  75;  pro 
Milon.  32,  87;  Ep.  Fam.  1,  9,  19;  3,  11,  2;  Ep.  Mt.  1,  16,  9; 
1,  16,  11;  ab  iudiciali  Invent.  1,  9,  12;  2,  37.  110;  ab  iudicio 
pro  Qu.  Rose.  14,  41;  Verr.  3,  12,  30;  pro  Cluent.  1,  2;  Phil.  4, 

4,  9;  ab  iudiciis  Verr.  3,  30,  72;  ab  iudiciorum  Verr.  4,  49,  109, 
aber  a  iudicio  Brut.  53,  198;  76,  264;  pro  Plane.  8,  21;  pro  Rah. 
Post.  10,  27;  Tuscul.  5,  26,  73;  Ep.  Fam.  12,  17,  2;  a  iudiciis 
de  orat.  2,  33,  144;  3,  17,  63;  Brut.  62,  222;  Orat.  61,  208; 
Part.  orat.  28,  100;  Ep.  Att.  1,  1,  2;  a  iugulis  Catil.  3,  1,  2  und 
Phil.  14,  9,  25;  ab  lunio  pro  Cluent.  37,  103  (bis),  aber  a  lunio 
pro  Cluent.  35,  96;  Ep.  Att.  12,  14,  2;  a  iunioribus  Rep.  2,  22, 
39;  ab  iuratis  pro  Cluent.  43,  122;  ab  iure  Verr.  1,  44.  114:  2, 
15,  38;  4,  50,  112;  pro  Caecin.  32,  93;  Phil.  9,  5,  11,  aber  a 
iure  de  orat.  2,  33,  142;  Brut.  43,  161;  pro  Caecin.  26,  74;  Rep. 
3,  29,  41;  Legg.  1,  12,  33;  Ep.  Fam.  9,  16,  3;  ab  iuris  de  orat. 
1,  39,  179,  aber  a  iuris  Off.  3,  16,  65;  a  iustis  Ofif.  1,  14,  43; 
ab  iustitia  Off.  1,  19,  63,  aber  a  iustitia  Fin.  3,  21,  70:  a  iuvando 
Nat.  Deor.  2,  25,  64;  2,  26,  66;  a  iuventute  pro  Plane.  12,  30; 
Cat.  Mai.  8,  26.  Bei  Caesar  kommt  a  oder  ab  vor  dem  Halb- 
vokal i  nicht  vor,  für  ab  ictu  bell.  civ.  2,  4,  2  hat  Cohet  ab  iactu 
vorgeschlagen.  Bei  Ovid  kommt  blofs  a  oder  ab  vor  love  in  Be- 
tracht, vergl.  Loewe,  Über  die  Praepositionen  a,  de,  ex  bei  Ovid 
p.  3.      Bei   Livius  findet  sich   vor  dem   Halbvokal  i   ab   häufiger 


—     839     — 

als  a:  a  iuvene  1,  46,  1;  a  iuvenibus  40,  7,  4;  a  iuventa  35,  42, 
12,  aber  ab  iuventa  5,  12,  13;  26,  19,  3;  36,  17,  6;  ab  steht 
noch  vor  iactatione  24,  26,  5;  laniculo  2,  13,  4;  2,  14,  3;  love 
21,  22,  6;  iubendo  10,  11,  3;  iugo  27,  27,  4:  33,  6,  4:  33,  7,  12; 
36,  18,  8;  37,  41,  6;  iugulo  8,  7,  11:  iunioribus  3,  65,  7;  iuratis 
29,  15,  10;  iusto  6,  31,  6;  iustis  38,  22,  5;  iuventute  3,  11,  11; 
24,  21,  12.  Bei  Tacitus  steht  ab  an  folgenden  Stellen:  ab  iuventa 
Ann.  12,  5;  ab  ianitoribus  15,  55;  ab  lulio  Histor.  1,  42;  1,  76; 
3,  84.  Sonst  steht  noch  ab  love  Verg.  Ecl.  3,  60;  Georg.  3,  35 
und  Aen.  1,  380;  6,  123;  7,  219;  Horat.  Carm.  1,  28,  29  und 
Epist.  1,  12,  3;  Ovid.  Met.  3,  272;  9.  404;  9,  414;  10,  148;  13, 
28  und  Fast.  1,  236;  3,  796:  5,  111;  German.  Phaen.  1,  251; 
Valer.  Flacc.  1,  372;  6,  608;  Plin.  N.  H.  10,  27,  39  (75);  Sil.  11, 
179;  Quint.  10,  1,  46,  vergl.  Heinsius  zu  Ovid.  Fast.  1,  236;  a 
love  Corp.  Inscr.  Lat.  5,  2472;  Ovid.  Pont.  1,  7,  50;  Senec.  Nat. 
Quaest.  2,  41,  1;  2,  42,  1;  2,  45,  3;  2,  46;  Phaedr.  1,  2,  11;  Stat. 
Silv.  1  Epist.  und  Theb.  4,  841;  8,  63;  Quint.  9,  3,  57;  Mart. 
14,  112,  1;  ab  ianua  Terent.  Andr.  4,  4,  20  (759);  Com.  Nep. 
Hannib.  12,  4;  ab  luba  Plin.  N.  H.  13,  15,  29  (92),  aber  a  Tuba 
6,  23,  26  (96)  und  6,  31,  36  (201);  ab  iuventa  Suet.  Domit.  12; 
ab  iuvene  Val.  Maxim.  7,  3,  6  nach  Paris  Epitome ;  a  lano  Inscr. 
Neap.  6850;  6864;  6878;  a  lunone  Quint.  8,  4,  18;  a  lulio  Corp. 
Inscr.  Lat.  5,  929;  Plin.  Epist.  5,  20,  1;  10,  110  (111),  1  und 
Traian  bei  Plin.  Epist.  10,  57  (65),  2;  a  iure  Quint.  7,  1,  2;  a 
iure  iurando  Quint.  9,  2,  98;  a  iudice  und  a  iudicibus  Senec.  Nat. 
Quaest.  2,  59,  7;  Quint.  3,  6,  3;  4,  2,  103;  4.  2,  106;  4,  5,  18;  6, 
1,  22;  7,  4,  20;  9,  1,  16;  9,  2,  38;  9,  2,  90;  11,  3,  127;  12,  3, 
2;  12,  10,  55;  a  iudicio  und  a  iudiciis  Quint.  6,  5,  3;  Plin.  Epist. 
5,  7,  3;  7.  29,  3:  a  iudiciali  genere  Quint.  3,  8,  8  im  Bern,  und 
Bamb.;  a  iudicando  Quint.  1,  6,  32;  a  iusto  Curt.  10,  5,  14;  a 
iuvenum  Ovid.  Fast.  5,  78;  a  iunioribus  Curt.  5,  2,  5;  a  iumentis 
Inscr.  Neap.  6834.  Vergl.  Diomed.  1  S.  408  (415,  3)  und  Vel. 
Long.  S.  2224  (60,  19),  welche  a  luuone,  und  Scaur.  S.  2263  (30, 
17),  welcher  a  laniculo  fordert. 

A  Kalendis  Cic.  Ep.  ad  Qu.  fr.  2,  3,  1;  Verr.  1,  42,  109; 
Phil.  14,  7,  20;  a  Karthaginiensibus  Cic.  de  orator.  3,  28,  109; 
Verr.  4,  33,  72;  4,  33,  73;  Phil.  11,  4,  9. 

Vor  l  erfährt  ab  in  der  Komposition  keine  Veränderung: 
ablaqueo,  ablatus,  ablego,  abluo.  —  In  der  Nebenstellung  zu 
Nomina  kann  ab  vor  1  sein  b  abwerfen,  aber  auch  dasselbe  be- 
halten.    So  bei  Plautus,  wie  Langen  sagt;    ferner  a  labris  Naev. 


—    840    — 

(com.  78)  bei  Isid.  Orig.  1,  25;  a  Laribus  Afran.  (277)  bei  Festus 
S.  277;  a  ludo  (Lucil.  ed.  Lachmann  888;  L.  Müller  30,  53  ohne  a) 
ist  unsicher;  ab  ludis  Enn.  (Fab.  14  ed.  L.  Müller)  bei  Varr.  L. 
L.  6,  83;  ab  lana  Titin.  (3)  bei  Festus  p.  301 ;  ab  limine  Acc.  (trag. 
531)  bei  Varr.  L.  L.  7,  11;  ab  lustris  Afran.  (242)  bei  Nonius  p. 
333,  15,  vergl.  F.  Härder,  Fleckeis.  Jahrb.  1885  p.  882;  ab  laeva 
Enn.  (Ann.  156  ed.  L.  Müller)  in  den  Schol.  Bern,  in  Georg.  4,  7 
und  Acc.  praet.  37,  aber  a  laeva  Enn.  (Fab.  249)  bei  Cic.  Acad. 
2,  28,  89;  ab  labore  Ter.  Andr.  1,  1,  51  (78)  und  Hecyr.  Prol.  2, 
15  (23);  ab  luce  Varr.  L.  L.  5,  10,  69  und  ab  lacu  Varr.  L.  L.  5, 
10,  71;  ab  leto  Lucr.  3,  676  (in  der  Anführung  bei  Charis  2,  13 
S.  183  und  Nonius  S.  515).  Für  Varro  vergl.  Roefsner  a.  a.  0. 
p.  29.    Bei  Cicero  ist  a  vor  1  häufiger  als  ab  vor  1:  a  labore  Off. 

1,  20,  68;  a  Lacedaemoniis  Divinat.  1,  34,  75;  2,  23,  80;  a  Lacyde 
Acad.  2,  6,  16;  a  Laelio  Fin.  2,  18,  59;  a  laeva  Divinat.  1,  7,  12; 

2,  38,  80;  a  Laide  Ep.  Farn.  9,  26,  2  eingeklammert;  a  Lamia 
Ep.  Att.  12,  29,  2;  a  Lampsacenis  Verr.  1,  32,  81:  a  Laodice 
Ep.  Att,  6,  1,  9;  a  laqueis  Tuscul.  5,  27,  76;  a  latere  Verr.  5, 
38,  98;  Tim.  7,  25;  a  Laterense  Ep.  Att.  12,  17;  a  Latinis  Acad. 

1,  2,  8;  Fin.  1,  3,  8;  Optim.  gen.  1,  1,  an  letzter  Stelle  einge- 
klammert; a  laudato  Ep.  Fam.  5,  12,  7;  a  legendo  Legg.  1,  6, 
19;  a  legionibus  Phil.  3,  4,  11;  a  lenonibus  Parad.  3,  2,  23;  a 
Leonida  Verr.  5,  5,  10;  a  Lepido  Ep.  Fam.  10,  20,  2;  11,  14,  3; 
12,  9,  2;  a  Lepta  Ep.  Att.  9,  12,  1  und  9,  14,  3;  a  Leucopetra 
Ep.  Att.  16,  7,  1;   a  levissumo  Off.  2,  16,  56;   a  liberalitate  Off. 

2,  18,  61;  a  libera  Divinat.  2,  49,  101  und  a  libero  Verr.  5,  9, 
23;  a  liberum  pro  Cluent.  61,  171;  a  liberto  pro  Scaur.  6,  11; 
a  libidine  pro  Font.  16,  37  und  TuscuL  5,  14,  42;  a  libidinibus 
Off.  1,  34,  122;  a  libidinum  Fin.  1,  14,  46;  a  libidinosa  de  domo 

2,  4;  a  librariis  Legg.  3,  20,  46;  3,  20,  48;  a  libris  Topica  1,  3; 
a  Licinio  pro  Cael.  25,  62;  a  lictoribus  Verr.  5,  54,  140;  a  Li- 
gario  pro  Ligar.  3,  9;  a  lingua  Nat.  Deor.  2,  54,  134;  a  litibus 
Off.  2,  18,  64;   a  litigosis  de  orat.  1,  60,  255;  a  locis  Ep.  Fam. 

3,  5,  4;  a  longa  de  orat.  3,  47,  183;  a  lucendo  Nat.  Deor.  2,  27, 
68;  a  Lucilio  Divinat,  1,  5,  9;  a  luco  Divinat.  1,  45,  101;  a  Lu- 
cretio  Ep.  Att.  4,  16,  5;  7,  24;  a  LucuUo  pro  Mur.  15,  33;  Acad. 

2,  4,  10;  Ep.  Att.  14,  20,  1;  a  luna  Divinat.  2,  45,  94;  a  Lusio 
Nat.  Deor.  3,  22,  57;  a  Lycurgo  Nat.  Deor.  3,  38,  91;  a  Lysippo 
Ep.  Fam.  5,  12,  7.    Ab  lesen  vt^ir:   ab  Labieno  pro  Rabir.  perd. 

3,  9;  ab  laetitia  Har.  resp.  11,  23;  ab  Larino  pro  Cluent.  9,  27; 
ab  ludis  Ep.  Att.   13,  43;  ab  Ligure  Verr.  1,  48,  125;  ab  Lysone 


—    841     — 

Verr.  4,  17,  37.  A  und  ab  findet  sich  bei  Cicero:  a  latrone 
post  redit.  in  senat.  6,  13;  pro  Mil.  21,  55;  Phil.  2,  3,  6;  a  la- 
tronum  Phil.  12,  10,  26;  a  latronibus  Ep.  Farn.  15,  17,  2,  aber 
ab  latrone  pro  Sest.  11,  26;  a  lege  Invent.  1,  15,  21;  de  orat. 
1,  50,  215;  Part.  orat.  38,  134;  pro  Tüll.  18,  42;  pro  Cael.  30, 
72;  Legg.  1,  6,  18;  1,  6,  19  und  a  legibus  Invent.  1,  38,  68; 
Verr.  3,  7,  16;  pro  Caecin.  26,  74  (bis);  pro  Cluent.  57,  155; 
Phil.  9,  5,  11;  Legg.  2,  10,  23;  Ep.  ad  Qu.  fr.  2,  4,  5,  aber  ab 
lege  Verr.  2,  18,  44;  3,  16,  42;  pro  Tüll.  17,  41  und  ab  legibus 
Invent.  1,  53,  102;  2,  45,  131;  2,  47,  138;  Verr.  3,  30,  72;  4, 
50,  112:  pro  Cluent.  53,  146;  a  legato  Phil.  10,  6,  13;  a  legato- 
rum  pedibus  pro  Deiot.  1,2;  a  legatis  pro  Sex.  Rose.  44,  127, 
aber  ab  legato  Verr.  5,  52,  136;  a  Lentulo  pro  Cluent.  42,  118; 
Catil.  3,  5,  12;  3,  10,  25;  Ep.  Att.  5,  21,  4;  Ep.  ad  Qu.  fr.  2,  2, 
3;  Ep.  ad  Brut.  2,  2,  3,  aber  ab  Lentulo  Catil.  3,  4,  9;  3,  9,  22; 
a  liberis  Verr.  1,  41,  106;  3,  7,  16;  post  redit.  in  senat.  7,  18; 
Har.  resp.  12,  26;  pro  Milon.  28,  76;  Nat.  Deor.  3,  38,  90,  aber 
ab  liberis  Verr.  1,  31,  78;  a  litoribus  Ep.  Att.  4,  18,  5,  aber  ab 
litore  Verr.  5,  12,  30;  a  litteris  pro  Sex.  Rose.  16,  46;  Verr.  2, 
26,  64;  Ep.  Att.  8,  14,  1;  Ep.  ad  Qu.  fr.  1,  1,  13,  39,  aber  ab 
litteris  Invent.  2,  48,  141.  Bei  den  Epistolographen  lesen  wir  a 
laude  Brutus  bei  Cic.  Ep.  ad  Brut.  1,  16,  7;  ab  Lepido  Plancus 
bei  Cic.  Ep.  Fam.  10,  9,  3  und  Asin.  Poll.  ebendas.  10,  31,  4, 
aber  a  Lepido  Plancus  ebendas.  10,  18,  3.  Caesar  schreibt  a 
Labieno  bell.  Gall.  1,  22,  1;  1,  22,  2;  a  lacu  bell.  Gall.  1,  8,  1; 
a  legatis  bell.  civ.  3,  101,  7;  a  Libone  bell.  civ.  3,  100,  1;  a  li- 
tore bell.  Gall.  5,  8,  6;  ab  labris  bell.  Gall.  6,  28,  6;  ab  legio- 
nariis  bell.  civ.  2,  8,  1 ;  ab  legionibus  bell.  Gall.  5,  16,  2;  bell. 
civ.  1,  87,  3;  ab  Litavico  bell.  Gall.  7,  42,  1;  ab  loco  bell.  Gall. 
5,  34,  1;  ab  L(ucio)  bell.  Gall.  5,  53,  6;  7,  65,  1 ;  bell.  civ.  1,  37, 
1;  a  labore  bell.  civ.  1,  32,  1,  aber  ab  labore  bell.  Gall.  3,  26, 
2 ;  a  latere  bell.  civ.  3,  93,  3,  aber  ab  latere  bell.  Gall.  3,  29,  1 ; 
4,  26,  3;  5,  35,  2;  7,  25,  2;  7,  50,  1;  7,  82,  2;  bell.  civ.  3,  86, 
3;  ab  lateribus  bell.  Gall.  2,  8,  4;  bell.  civ.  1,  45,  4;  2,  11,  2. 
Bei  Livius  ist  ab  vor  l  das  gewöhnliche,  aber  a  allein 
finden  wir:  a  Lacetanis  21,  60,  3;  a  latronibus  2,  34,  9;  a  Lych- 
nido  43,  10,  3;  a  und  ab  hat  Livius:  a  Lacedaemoniis  39,  48,  4, 
aber  ab  Lacedaemoniis  32,  22,  10;  35,  17,  7;  a  laevo  42,  59,  4, 
aber  ab  laevo  8,  9,  3;  9,  40,  10;  9,  40,  12;  10,  28,  7;  29,  2,  10; 
29,  25,  10;  30,  8,  5;  35,  35,  18;  36,  45,  1;  37,  40,  10;  42,  15, 
5;  a  Lanuvio  6,  2,  8,  aber  ab  Lanuvio  8,  11,  3;  8,  12,  7;  a  latere 


—     842     — 

44,  31,  3  und  a  lateribus  44,  42,  4,  aber  ab  latere  sehr  oft;  a 
Latinis  2,  14,  6,   aber  ab  Latinis  1,  32,  14;  2,  19,  2;   3,  57,  7; 

4,  37.  4;  6,  10,  6;  8,  4,  4:  a  legatis  23,  43,  6;  38,  33,  3;  39,  25, 
10,  aber  ab  legatis  2,  4,  4;  2,  22,  4;  3,  26,  9;  5,  51,  7;  24,  22, 
8:  24,  22,  10;  24,  35,  4;  28,  22,  1;  29,  11,  8;  29,  19.  1;  42,  48, 
1 ;  a  levibus  4,  27,  5,  aber  ab  levi  38,  21,  14;  38,  22,  4;  38,  22,  5;  a 
liberatoribus  7,  32,  13,  aber  ab  liberatoribus  3,  61,  2;  a  Licinio  6, 

35,  7,  aber  ab  Licinio  7,  9,  4;  a  lictoribus  2,  27,  12,  aber  ab 
lictore  1,  40,  6;  2,  29,  4;  a  Liguribus  40,  25,  8,  aber  ab  Ligu- 
ribus  32,  24,  6;  37,  57,  1;  40,  27,  10;  a  Lilybaeo  21,  51,  1,  aber 
ab  Lilybaeo  23,  41,  8;  25,  31,  12;  a  Lucio  6,  6,   14;  31,  48,  12; 

36,  2,  7;  37,  55,  2;  40,  29,  9,  aber  ab  Lucio  sehr  oft.  Tacitus 
hat  ab  vor  1:  ab  legatione  Agric.  9;  ab  L.  Ann.  1,  53;  4,  22;  11, 
22;  ab  Lucio  Ann.  2,  49;  ab  limine  Ann.  6,  50;  ab  lacu  Ann.  15, 
42.  Ferner  steht  ab  vor  1:  ab  limite  Verg.  Ecl.  1,  53;  ab  litore 
Georg.  3,  33;  Aen.  3,  536;  3,  639;  ab  laeva  Verg.  Aen.  8,  460; 
Plin.  N.  H.  16,  36,  65  (163):  ab  Lamo  Horat.  Carm.  3,  17,  1  u.  a. 

Vor  m  schwindet  in  der  Komposition  das  b  von  ab:  amando, 
amens,  amitto,  amolior,  amoveo;  das  einzige  Kompositum,  in  wel- 
chem ab  vor  ra  steht ,  abraatertera ,  wird  nur  in  den  Rechts- 
büchern gefunden,  vergl.  Gaius  Dig.  38,  10,  3;  Paul.  Sent.  4,  11,  6 
und  Dig.  38,  10,  10  §  17;  38,  10,  10  §  18;  lustinian.  Inst.  3,  6  §  6. 
Auch  in  der  N  ebenstell  ung  steht  vorm  gewöhnlich  a,  so  bei 
Plautus,  in  den  Fragmenten  der  älteren  römischen  Poesie,  vergl. 
Härder,  Fleckeis.  Jahrb.  1885  p.  883,  bei  Lucrez,  vergl.  Lach- 
mann zu  5,  1253,  bei  Cicero,  Tacitus  u.  a.  Ab  findet  sich  sehr 
selten:  ab  M.  Vetio  Inschr.  Orell.  726;  ab  na/Ayr^  Varro  L.  L.  5, 
21,  103;  ab  Mandubiis  Caes.  bell.  Gall.  7,  71,  7;  ab  Massilien- 
sibus  bell.  civ.  1,  35,  1,  aber  a  Massiliensibus  daselbst  1,  57,  4; 
ab  milibus  bell.  Gall.  2,  7,  3;  4,  22,  4,  aber  a  milibus  bell.  Gall. 

5,  32,  1:  6,  7,  3;  bell.  civ.  1,  65,  3;  ab  milite  bell.  Gall.  7,  52, 
4;  ab  militibus  bell.  Gall.  2,  33,  1,  aber  a  militibus  bell.  Gall. 
4,  31,  3;  7,  28,  3;  bell.  civ.  1,  84,  1:  3,  97,  1;  ab  multitudine 
bell.  Gall.  6,  23,  7,  aber  a  multitudine  bell.  Gall.  4,  33,  2;  5,  36, 
2;  bell.  civ.  1,  46,  1:  3,  89,  3;  ah  munitione  bell.  Gall.  7,  82,  1, 
aber  a  munitionibus  bell.  Gall.  7,  88,  5:  ab  Mamerco  Liv.  9,  34, 
6;  ab  morbo  4,  52,  8;  ab  Macedonibus  31,  15,  5,  aber  a  Mace- 
donibus  38,  3,  6  und  38,  8,  2;  ab  magistratibus  27,  50,  4,  aber 
a  magistratibus  sehr  oft:  ab  Marcio  26,  2,  3,  aber  a  Marcio  28, 
35,  2;  ab  Marco  28,  9,  1;  31,  5,  5;  45,  20,  6,  aber  a  Marco 
sehr  oft;  ab  Masinissa  30,  5,  9,  aber  a  Masinissa  27,  19,   10  und 


—     843      — 

31,  11,  14:    ferner  noch  ab  mari   Colum.  8,  16,  5  und  Plin.  N. 
H.  15,  1,  1  (1). 

Vor  «  erfährt  in  der  Komposition  ab  keine  Veränderung: 
abnepos  ,  abnormis ,  abnuo.  Einzeln  steht  amnegaverit  Inschr. 
Orell.  1175  Z.  10.  In  der  Nebenstellung  wechselt  bei  Plautus  a 
und  ab,  ebenso  bei  Varro:  in  den  Fragmenten  der  römischen 
Poesie  steht  nur  a,  bei  Lucretius  auch  ab  nervis  5,  1332:  non  ab 
nulla  ratione  1,  935.  Bei  Cicero  ist  a  überwiegend,  aber  ab  noc- 
turno  Verr.  3,  34,  78;  a  natura  sehr  oft  (wenigstens  einhundert- 
undvierzehnmal),  aber  ab  natura  Invent.  1,  1,  2:  1,  24,  45  (in  dem- 
selben Paragraphen  auch  a  natura):  2,  22,  65:  2,  53,  160:  2,  54,  162 
(in  demselben  Paragraphen  auch  a  natura):  pro  Font.  10,  22;  Di- 
vinat.  2,  46,  96;  a  negotio  Tuscul.  1,  31,  75:  a  negotiis  de  orat.  3, 
15,  58;  3,  16,  59;  Off.  1,  20,  69,  aber  ab  negotio  Verr.  3,  7,  16;  pro 
Flacc.  37,  92;  a  non  dolendo  Tuscul.  3,  20,  47;  a  non  sapiente 
Acad.  2,  36,  115:  a  non  nuUis  Har.  resp.  23,  48:  Prov.  cons.  17, 
40;  Nat.  Deor.  3,  21,  53;  Legg.  1,  1,  4,  aber  ab  non  indocto  Ep. 
Farn.  12,  17,  2  und  ab  non  invito  leg.  agr.  1,  5,  14:  a  nostra 
Acad.  1,  4,  15;  Ein.  4,  11,  26;  Off.  1,  32,  115;  Ep.  Att.  10,  7,  3 
und  Ep.  ad  Qu.  fr.  3,  8,  3,  aber  ab  nostra  Invent.  1,1,1  und 
1,  16,  22;  a  nostro  pro  Flacc.  29,  71;  Tim.  10,  37;  Ep.  Fam. 
10,  12,  3;  15,  2,  4;  Ep.  Att.  5,  21,  5:  7,  13,  2;  8,  2,  2,  aber  ab 
nostro  Invent.  2,  55,  168;  a  nostris  sehr  oft,  ab'^r  ab  nostris  nur 
Verr.  5,  60,  157  und  pro  Font.  5,  12;  a  nullo  Verr.  5,  30,  78; 
de  imp.  Cn.  Pomp.  8,  21;  Off  1,  4,  14;  3,  9,  38;  a  nulhs  Divin. 
in  Caecil.  9.  28:  a  nullius  pro  Arch.  6.  12,  aber  ab  nullo  pro 
Sex.  Rose.  10,  28:  pro  Cluent.  59.  161  und  ab  nullo  pro  Cluent. 
29,  78.  Bei  Caesar  ist  a  und  ab  vor  n  fast  gleich  viel  gebraucht, 
bei  Livius  ist  ab  häufiger  als  a;  a  Naupacto  35,  26,  5,  aber  ab 
Naupacto  26.  26,  2;  27,  31,  1;  27,  32,  2;  35,  26,  5;  a  navibus 
10,  2,  8,  aber  ab  navibus  20,  20,  4:  27,  15,  14;  44,  42,  5;  a  nobis 
häufiger  (siebenzehn  mal)  als  ab  nobis  (zwölf  mal) ;  a  novae  5,  42, 
6  und  a  novissimo  31,  27,  6,  aber  ab  novo  6,  3,  6;  25,  34,  1; 
25,  37,  8;  25,  38,  23;  ab  novis  9,  28,  2;  25,  23,  4  und  ab  no- 
vissima  8,  10,  2;  a  Numa  4,  4,  2,  aber  ab  Numa  1,  32,  2;  a 
Numidis  22,  42,  11,  aber  ab  Numidis  24,  48,  13;  27,  1,  1 1 ;  29,  6, 
2;  29,  17,  5:  nur  a  steht  an  folgenden  Stellen;  a  Nicandro  37,  11, 
12;  a  non  45,  19.  8:  a  Nuceria  23,  16,  2.  BeiTacitus  findet  sich  ab 
vor  n;  ab  Naria  Ann.  3,  9;  ab  nationibus  4,  24  und  ab  noxiis  4,  33 

Das  einzige  Kompositum,  in  welchem  p  auf  ah  folgt  ist  ab- 
patruus    bei   dem  vorgeblichen  Ulpian.  de  grad.  cognat.  §  8.     In 


—     844     - 

der  Nebenstellung  ist  ab  vor  p  selten,  bei  Plautus ,  Terenz ,  den 
Fragmenten  der  älteren  römischen  Poesie,  Varro,  Cicero,  Tacitus 
u.  a.  läfst  sich    kein   Beispiel   nachweisen,   denn  Cic.  leg.  agr.  2, 

10,  26,  wo  Kayser  ab  plebe  schreibt,  ist  in  allen  Hdschr.  richtig 
a  plebe:  bei  Tacit.  Hist.  4,  14  steht  in  Med.  apparentibus,  die 
Herausgeber  haben  a  parentibus.  Bei  Caesar  findet  sich  auch 
ab  neben  a  vor  p:  ab  parvulis  bell.  Gall.  6,  21,  3;  ab  perterritis 
6,  34,  3;  ab  planicie  7,  46,  1;  ab  Petreio  bell.  civ.  1,  67,  1 
neben  a  Petreio  bell.  civ.  1,  38,  3;  1,  40,  4;  ab  proximis  bell. 
Gall.  6,  22,  1  neben  a  proximis  bell.  Gall.  6,  38,  2  und  bell.  civ. 

2,  35,  2.  Bei  Livius  ist  a  das  gewöhnliche,  selten  ab:  ab  patria 
22,  39,   13,  dagegen  a  patria  5,  42,  5;   23,  29,  7;  25,  6,  17;  28, 

27,  4:  ab  Piraeo  31,  25,  1,  dagegen  a  Piraeo  31,  25,  2;  31,  26, 
5:  31,  26,  8:  31,  45,  2:  36,  42,  7:  ab  plebe  24,  2,  10,  oft  a 
plebe;  ab  Poeno  27,  9,  3,  aber  a  Poeno  27,  28,  4;  28,  14,  2;  ab 
populo  5,  11,  10;  31,  11,  16,  oft  a  populo;  ab  principibus  4,  48, 

11,  oft  a  principibus:  ab  Ptolomaeo  36,  4,  2;  37,  3,  9;  44,  19,  6, 
einmal  a  Ptolomaeo  36,  4,  2;  nur  ab  pestilentia  25,  26,  7  und 
ab  pristini  4,  32,  10.  Ferner  noch  ab  populo  Corp,  Inscr.  Lat.  1, 
200  Z.  71  und  Inscr.  Neap.  2316;  ab  parentibus  C.  L.  L.  6,  1527 
c.  Z.  37;  ab  privato  6,  1263  und  1264;  ab  paaco  (pago)  6,  3823; 
die  Lücke  zwischen  ab  und  fontinali  Inscr.  Neap.  6891  wird  durch 
porta  ausgefüllt. 

Vor  q  steht  gewöhnlich  a,  so  bei  Plautus  und  in  den  Frag- 
menten der  älteren  römischen  Poesie;  ab  quo  hat  Varro  L.  L.  7, 
4,  93,  während  er  siebenunddreifsig  mal  a  quo  schreibt;  bei  Ci- 
cero ist  a  gewöhnlich,  wir  lesen:  ab  quo  Invent.  2,  28,  84,  a  quo 
wenigstens  einhundertundachtzig  mal;  ab  quoque  de  orat.  1,  49, 
212,  aber  a   quoque  Verr.  a.  pr.  18,  54;    Verr.  3,  11,  29;    Catil. 

3,  5,  10;  Divinat.  2,  1,  2;  Fat.  1,  1 ;  ab  querelis  Ep.  Att.  9,  4,  1 
und  ab  quaestore  Verr.  5,  52,  136  und  Invent.  2,  29,  87,  aber 
a  quaestore  Verr.  a.  pr.  4,  11;  pro  Flacc.  19,  44  und  a  quae- 
storibus  Verr.  1,  4,  11;  auch  bei  Caesar  ist  a  häufig,  aber  ab 
quibus  bell.  Gall.  4,  22,  5,  doch  a  quibus  bell.  Gall.  1,  16,  3;  2, 
31,  5;  4,  7,  2;  4,  23,  2;   6,  35,  5;    7,  4,  4;   bell.  civ.  1,  7,  1;  2, 

28,  3;  3,  20,  2;  3,  79,  7;  3,  112,  4;  ab  Q.  bell.  Gall.  1,  45,  2, 
aber  a  Q.  bell.  civ.  1,  18,  1;  3,  22,  2;  3,  106,  1;  ab  quoque  bell. 
Gall.  7,  22,  1,  aber  a  quoque  bell.  civ.  3,  62,  3.  Ebenso  ist  bei 
Livius  a  häufiger  als  ab:  ab  quattuor  10,  31,  12,  aber  a  quattuor 
30,  29,  10;  ab  quibus  22,  32,  8,  sehr  oft  a  quibus;  ab  Quinctio 
2,  57,  1;  3,  3,  9;  3,  12,  4;  3,  70,  10;  35,  31,  14,  aber  a  Quinctio 


—     845     — 

3,  70,  11;  32,  36,  2;  33,  27,  6;  34,  43,  8;  34,  59,  3;  36,  6,  1; 
36,  12,  9;  ab  Quinto  24,  43,  5;  27,  5,  19;  31,  13,  1;  32,  1,  11, 
a  Quinto  sehr  oft;  ab  quaerente  24,  6,  4;  ab  quindecim  26,  25, 
11;  ab  Quinti  22,  34,  2.  Bei  Tacitus  kommt  ab  vor  q  nicht  vor. 
Vor  r  erfährt  ab  in  der  Komposition  keine  Veränderung:  ab- 
rado,  abrogo,  abrumpo.  Als  Beispiel  des  Übergangs  von  b  in  r 
bemerkt  Prise.  1,  8,  44,  S.  559  (I  34,  10)  arripio  neben  surripio. 
Ebenso  sagt  er  14,  5,  43  S.  995  (II  47,  26),  dafs  in  arripio  b  in 
r  verwandelt  sei.  Derselbe  bei  Cassiod,  S.  2319  schreibt:  Scien- 
dum  surripio  per  r  geminam,  non  per  br  scribendum;  similiter 
et.  [corripio]  arripio,  quoniam  b  in  r  quoque  commutatur.  So 
verwirft  auch  Scaur.  S.  2260  (26,  2)  abripit  und  conripit,  und 
fordert  arripio  corripio ,  wie  surripio.  Arripio  steht  freilich  un- 
zweifelhaft für  adripio,  und  es  ist  kaum  glaublich,  dafs  dasselbe 
für  abripio  gebraucht  sein  sollte;  in  unseren  Hdschr.  ist  es  jedoch 
öfters  dafür  zu  finden.  Foras  me  arripui  und  aripi  Plaut.  Curcul. 
5,  1,  8  (598)  und  5,  3,  17  (695)  in  den  Hdschr.;  arripuit  repente 
sese  Plaut.  Mil.  2,  2,  21  (177)  im  Ambr.;  id  illa  Universum  arri- 
piet  Tereut,  Phorm.  1,  1,  11  (45)  im  Basil.  und  intro  arripiere 
Ad.  2,  1,  27  (181)  im  Basil.  und  Rice,  (im  Vict.  adripiere);  re- 
pente te  quasi  quidam  aestus  ingenii  tui  procul  a  terra  arripuit 
Cic.  de  orat.  3,  36,  145  in  den  Lag.  13,  32  und  mehreren  an- 
deren, desgleichen  im  Vict.  und  Guelf.  1  und  3;  hominem  arripi 
a  tribunaU  et  in  carcerem  coici  iubet  Verr.  5,  7,  17  in  mehreren 
Lag.;  ad  quaestionem  arreptus  est  pro  Cluent.  33,  89  im  Lag. 
64;  arrepta  est  familia  pro  Sulla  19,  54  im  Teg.  und  in  anderen 
Büchern  (abrepta  im  Salzb.);  arrepti  in  quaestionem  pro  Milon. 
22,  60  im  Teg.  und  Salzb.  (im  Erf.  abrepti);  socios  nostros  in 
servitutem  abduxerunt,  familias  arripuerunt,  pecus  abegerunt  in 
Pison.  34,  84  (im  Salzb.  und  Münchn.  auch  adduxerunt);  cum 
arriperetur  Fadius  Pollio  bei  Cic.  Farn.  10,  32,  3;  Boreas  arrepta 
vela  tetendit  Ovid.  Her.  13,  15  (im  Put.  abrepta);  virginem  ab 
complexu  patris  arreptam  Liv.  3,  57,  3  im  Voss.  1  und  in  einigen 
anderen  Büchern;  arripi  coniuges  ad  libita  Caesarum  Tacit.  Ann. 
12,  6;  e  mediis  papiüis  meis  iam  capillos  absconditos  arripuit 
Apul.  Met.  3,  16  S.  203  in  den  Flor.  1  und  3  (am  Rande  des 
letzteren  abrip.);  dafür  arruptis  quae  supererant  navibus  Tacit. 
Eist.  2,  36.  Bei  Sil.  5,  229  hat  Heins,  aus  dem  Cöln.  abreptus 
pulchro  caedum  Lateranus  amore  für  arreptus  hergestellt.  —  In  der 
Nebenstellung  gebrauchen  Plautus  und  Terenz  nur  ab  vor  r,  das- 
selbe steht  auch  in  den  Fragmenten  der  älteren  römischen  Poesie 


—    846    — 

(vergl.  Härder,  Fleckeis.  Jahrb.  1885  p.  883);  bei  Varro  ist  das 
Verhältnis  von  a  und  ab  vor  r  fast  gleich  (vergl.  Roefsner  a.  a.  0. 
p.  29);  bei  Cicero  kommt  ab  auch  neben  a  vor:  a  ranis  Nat,  Deor. 
2,49,  125;  a  ratione  Tuscul.  4,  6,  12;  4,  6,  13;  4,  15,  34;  4,  16,  35; 

4,  18,  42;   4,  21,  47;    Nat.    Deor.  1,  32,  89;    Rep.  1,  38,  60;   3, 
35,  47;    Off.  1,  23,  80;    1,  29,  102;    a  recta  Tuscul.  4,  6,  11;   4, 
9,  22  von  C.  F.  W.  Müller   eingeklammert;   4,  28,  61;    5,  32,  90; 
Ep.  Att.  13,  20,  4;  a  reconditis  Brut.   11,  44:   a  recuperatoribus 
pro  Flacc.  20,  47;  a  redemptoribus  Ep.  ad  Q.  fr.  3,  2,  3;  a  re- 
ditu   Phil.  11,  2,  4;   a  regendis    de  orat.  3,  15,  56;   a  regno  Ep. 
Farn.   15,  4,  7;  a  Regulo  Ep.   Att.  3,  17,  1;  a  reliquorum  Tuscul. 
2,  1,  4;  a  reliquo  Nat.  Deor.  2,  55,  137;  a  reliquis  Off.  1,  27,  96 
und   Ep.    Fam.  2,  16,  5;   a   repugnantibus  Topic.  4,  21;    18,  71 
a  respondeudo  Acad.  2,  32,   104;  a  rhetoribus  invent.   1,  35,  61 
Topic.  14,  56;   Fin.  4,  3,   7;  a  rhetoricis    Nat.  Deor.  2,  67,  168 
a  Rhodiis   de  orat.  3,  56,  213  und  Ep.  ad  Brut.  2,  4,  3;   a  Ro- 
manis Divinat.  15,  25;  a  Romilia  Legg.  agr.  2,  29,  79;  a  Rostris 
de  orat.  3,  17,  63;   a    Rubrio  Verr.  1,  26,  67    (bis);    ab   Rhodio 
Verr.   3,  34,  78;   5,  12,  31    von  C.  F.  W.  Müller   eingeklammert; 

5,  31,  81;  ab  RuUo  Legg.  agr,  2,  35,  97;  a  re  Orat.  19,  65,  aber 
ab  re  Invent.  2,  12,  39;  de  orat.  3,  53,  203;  pro  Sex.  Rose.  15, 
44;  Ep.  Fam.  3,  5,  4;  Ep.  Att.  12,  6,  3;  a  rebus  Acad.  1,4,  15; 
Fin.  3,  11,  37;  Nat.  Deor.   1,  1,  1;  Off'.  1,  6,  19;  Cat.  Mai.  5,  15; 

6,  15,  aber  ab  rebus  Invent.  1,  16,  22;  2,  32,  100;  a  rerum  de 
orat.  1,  50,  215;  pro  Cael.  3,  8;  Ep.  Fam.  11,  21,  3;  a  re  civili 
de   orat.  3,   16,  59;    a  re   familiari  Tuscul.  1,  31,  75;    Cato  Mai. 

7,  22;  Ep.  Att.  16,  3,  1;  a  re  publica  sehr  oft,  aber  ab  re 
publica  Verr.  3,  1,  2  und  Ep.  Fam.  10,  15,  3;  a  rei  publicae 
Catil.  1,  9,  22;  3,  6,  14;  pro  Sest.  19,  43;  Off.  3,  1,  2,  aber 
ab  rei  publicae  Ep.  Fam.  9,  15,  3;  a  rege  Verr.  4,  28,  64; 
Rab.  Post.  10,  28;  13,  38;  Tuscul.  1,  34,  83;  Rep.  1,  34,  52; 
Off.  2,  23,  82;  Ep.  Fam.  15,  4,  3;  a  regis  Fm.  2,  20,  66, 
aber  ab  rege  Verr.  4,  31,  70;  a  regibus  Har.  resp.  17,  37;  Rep. 
2,  31,  54;  2,  33,  57;  5,  2,  3;   Ep.  Fam.  9,  15,  4;  a  regum  Rep. 

1,  32,  48,  aber  ab  regibus  Verr.  4,  32,  71;  5,  72,  184;  Rep.  1, 
44,  68;    a  religione  Verr.  4,  6,  12;   Har.  resp.  9,   18;  Nat.  Deor. 

2,  28,  71;  a  religiouis  Divinat.   1,41,  92;  aber  ab  religione  Verr. 

3,  1,  2  und  pro  Font.  10,  21;  a  religiosisbimo  Har.  resp.  5,  9, 
aber  ab  religioso  pro  Font.  10,  23  und  ab  religiosis  25,  53;  a  reo 
pro  Scaur.  c.  5  §  7  und  a  reis  de  orat.  2,  27,  116,  aber  ab  reo 
lüveut.  2,  27,  82;  2,  29,  89  von  Friedrich  eingeklammert;  2,  31, 


—     847     — 

94;  Part.  orat.  29,  103;  35,  121;  36,  124  (bis);  Verr.  a.  pr.  13, 
39;  Verr.  2,  32,  78;  pro  Cluent.  20,  55;  30,  81;  31,  85;  34,  93; 
pro  Cael.  12,  29;  a  Romulo  Cutil.  I,  13,  33;  Diviuat.  2,  47,  98; 
Rep.  2,  2,  4;  2,  11,  22;  Parad.  1,  2,  11,  aber  ab  Romulo  in 
Vatin.  8,  20;  a  Roscio  pro  Q.  Rose.  6,  16;  10,  30;  14,  40,  aber 
ab  Roscio  pro  Q.  Rose.  8,  24.  Bei  Caesar  ist  ab  vor  r  das  ge- 
wöhnliche, a  vor  r  steht  nur:  a  re  bell.  civ.  3,  9,  5 ;  a  reliquis 
bell.  civ.  1,  76,  2;  a  Romanis  bell.  Gall.  7,  48,  1;  ebenso  kommt 
auch  bei  Livius  ab  vor  r  am  häufigsten  vor,  a  findet  sich:  a  rege 
31,  9,  1;  37,  34,  3;  45,  4,  4;  a  relegandis  9,  26,  4;  a  re  publica 
10,  19,  4;  a  ripa  5,  46,  9;  21,  32,  1;  a  Romanis  9,  32,  7;  32, 
23,  9;  33,  13,  4;  34,  41,  9;  45,  26,  7;  a  Romano  26,  24,  7;  a 
Romulo  7,  1,  10.  Bei  Tacitus  dagegen  ist  ab  vor  r  selten:  ab 
rege  Ann.  2,  58;  ab  Romanis  4,  25  und  ab  Romulo  6,  11.  Noch 
findet  sich  ab  vor  r:  ab  rivo  Corp.  Inscr.  Lat.  1,  199  Z.  6;  ab 
Regio  1,  551  Z.  1;  ab  radicibus  und  ab  radice  Lucr.  1,  352;  5, 
1254;  Verg.  Georg.  1,  20;  1,  319;  2,  17  und  Aen.  11,  230;  Plin. 
N.  H.  12,  15,  34  (67);  13,  4,  8  (36);  13,  4,  9  (39);  16,  32,  58 
(134);  16,  38,  73  (186);  17,  17,  28  (124);  17,  20,  34  (149);  18, 
7,  10  (58);  18,  30,  72  (296);  19,  6,  32  (103);  19,  8,  41  (140); 
19,  8,  42  (149);  21,  6,  14  (27);  21,  17,  61  (101);  27,  3,  2  (9); 
ab  re  Lucr.  1,  410;  6,  424;  6,  740;  Metell.  bei  Cic.  Ep.  Farn.  5, 
1,  2;  Plane,  bei  Cic.  Ep.  Fam.  10,  8,  3;  ab  rebus  Lucr.  1,  813; 
3,  820;  4,  43;  4,  64;  4,  65;  4,  144;  4,  218;  4,  225;  4,  347;  4, 
737;  6,  921;  6,  924;  6,  935;  6,  960;  ab  rerum  Lucr.  1,  463;  Plin. 
N.  H.  '22  proem.  1 ;  ab  reo  Cornific.  2,  27,  43  und  Quintil.  9,  2, 
12;  ab  Rhodo  Lentul.  bei  Cic.  Ep.  Fam.  12,  15,  5;  ab  rupe  Verg. 
Aen,  3,  647;  ab  reliquo  Cael.  bei  Cic.  Ep.  Fam.  8,  1,  4  und  ab 
repulsa  Cael.  bei  Cic.  Ep.  Fam.  8,  1,  4. 

Vor  s  geht  das  b  von  ab  in  der  Komposition,  zuweilen  auch 
in  der  Nebenstellung  zu  einem  Nomen  oder  Pronomen,  in  der 
Aussprache  und  nicht  selten  in  der  Schrift  in  p  über.  Apsolutus 
und  apsolvere  Corp.  Inscr.  Lat.  1,  199  Z.  55;  56;  1,  603  Z.  15; 
6,  851;   6,  1374;  apsumptum  Orell,  1909;  apsumi  Plaut.  PoenuL 

3,  4,  5  (715)  im  vet.;  apsunt  Cic.  pro  Cael.  11,  26  im  Par.;  Liv. 
23,  35,  13  im  Put.;  apseutis  Corp.  Inscr.  Lat.  6,  1527  e  Z.  12; 
apsentia  5,  5050  Z.  11;  apstirpe  Plaut.  Irin.  1,  2,  180(217)  im 
vet.;  apse  Plaut.  Mil.  Glor.  3,  2,  55  (869)  im  Vat.  m.  pr.;  Trin. 
1,  2,  42  (79)  im  vet.;   Cic.   pro  TuU.  45   im  Tur.  Palimps.;    Liv. 

4,  41,  3  im  Par.  m.  pr. ;  apsese  Plaut.  Trin.  2,  4,  156  (557)  im 
vet.  —  In  der  Nebenstellung  gebraucht  Plautus  vor  s  immer  ab; 


—    848     — 

in  den  Fragmenten  der  alten  römischen  Poesie  steht  bald  a  bald 
ab,  vergl.  Härder  a.  a.  0.  p.  883,  884;  bei  Varro  ist  ab  häufiger- 
(dreiundsiebenzig  mal)  als  a  (58),  vergl.  Roefsner  a.  a.  0.  p.  29; 
Cicero  gebraucht  dagegen  gewöhnlich  a,  seltener  ab:  ab  sapienti 
Tuscul.  3,  27,  66,  aber  a  sapiente  de  orat.  2,  54,  222;  Acad.  2, 
9,  28;  2,  43,  132,  Fin.  1,  10,  33;  3,  9,  32;  3,  20,  68;  3,  21,  71; 
5,  23,  6Q;  Tuscul.  3,  8,  18;  3,  10,  21;  3,  34,  82;  Ofi.  3,  4,  16; 
a  sapientibus  de  orat.  1,  9,  36;  pro  Rose.  Am.  13,  37,  a  sapien- 
tium  Lael.  21,  76;  ab  Sardis  Divin.  in  Caec.  19,  63,  aber  a  Sar- 
dis  17,  39;  ab  scaena  de  orat.  3,  59,  220;  ab  scriptore  Invent. 
41,  119;  ab  scripto  Invent.  2,  44,  128  (bis):  2,  48,  142;  pro  Cae- 
cin.  28,  80,  aber  a  scripto  Invent.  2,  48,  103;  ab  se  Invent.  1, 
11,  15;  2,  8,  28;  pro  Rose.  Am.  50,  145;  Verr.  1,  5,  12;  1,  15, 
38;  1,  31,  78;  1,  39,  140;  2,  23,  56;  2,  64,  154;  3,  55,  127;  3,  60, 
140;  4,  12,  29;  4,  29,  67;  5,  38,  100;  5,  62,  160;  5,  70,  180;  pro 
Tüll.  19,  45;  pro  Caecin.  2,  4;  32,  92;  pro  Cluent.  36,  101;  50, 
140;  Legg.  agr.  2,  29,  79;  pro  Sulla  20,  57  (bis):  pro  Flacc.  23, 
55;  25,  59;  pro  Sest.  37,  79;  Ep.  Farn.  1,  7,  3;  Ep.  Att.  1,  14, 
2;  Ep.  ad  Qu.  fr.  1,  1,  11,  34;  1,  2,  3,  8,  aber  a  se  Invent.  1, 
43,  81;  de  orat.  1,  10,  43;  1,  50,  217;  1,  54,  233;  2,  3,  13;  2, 
37,  155;  2,  64,  257;   2,  43,  125;   2,  87,  355;   3,  1,  3;   3,  5,  17; 

3,  18,  68;  3,  19,  73;  3,  32,  126;  Brut.  55,  202;  80,  277;  pro 
Sex.  Rose.  16,  45;  Verr.  1,  5,  12;  4,  13,  32;  pro  Sulla  12,  35; 
23,  55;  29,  82;  de  domo  47,  122;  Har.  resp.  12,  26;  pro  Sest. 
17,  39;  18,  40;  27,  58;  pro  Cael.  27,  65;  pro  Balbo  20,  47;  in 
Pison.  28,  69;  38,  92;  pro  Plane.  14,  34;  pro  Milon.  3,' 7;  pro 
Deiot.  7,  21;  13,  35;  Phil.  2,  8,  18;  3,  2,  5;  6,  6,  17;  7,  1,  3; 
8,  6,  18;  12,  2,  6;  13,  13,  28;  Acad.  2,  1,  3;  2,  34,  111;  2,  36, 
115;  2,  46,  140;  Fin.  1,  9,  30;    1,  18,  58;    2,  24,  78;   3,  5,  16; 

4,  8,  20;  4,  17,  47;  5,  6,  16;  5,  11,  33;  5,  27,  79;  Tuscul.  1, 
23,  53;  1,  23,  54;  1,  23,  55;  3,  17,  37;  4,  13,  29;  4,  37,  79; 
4,  37,  80;  5,  5,  13;  Nat.  Deor.  1,  26,  73;  3,  36,  88;  3,  38,  91; 
Divinat.  2,  9,  23;  2,  55,  114;  Fat.  18,  42;  Rep.  2,  10,  20  (bis); 
2,  20,  35;   2,  42,  69;   6,  8,  27  (bis);   6,  9,  28;  Legg.  1,  21,  33; 

1,  14,  40;  3,  9,  20;  Off.  1,  4,  12;  1,  22,  75;  2,  20,  69;  Cat. 
Mai.  2,  4;  5,  13;  Lael.  21,  80;  Tim.  6,  18;  Ep.  Farn.  3,  7,  3; 
13,  16,  2;  Ep.  Att.  1,  14,  6;  1,  19,  11;  2,  12,  1;  4,  11,  1;  6,  1, 
2;  7,  4,  2;  9,  2»,  1;  11,  10,  1;  J4,  9,  3;  Ep.  ad.  Q.  fr.  2,  3,  4; 

2,  13  (15*),  1;  3,  4,  2;  Ep.  ad  Brut.  1,  1,  1;  ab  sese  Verr.  1, 
60,  157;  2,  23,  55;  3,  43,  102;  3,  59,  136;  3,  72,  168;  4,  14, 
32;  pro  Cluent.  15,  45;  pro  Cael.  31,  75,  aber  a  sese  Brut.  79, 


—     849     — 

273;  Orat.  57,  192;  pro  Cluent.  13,  38;  Fin.  2,  31,  99;  5,  11, 
30;  a  secundo  Topic.  4,  21,  aber  ab  secundo  pro  Cluent.  12,  33; 
ab  senatu  Invent.  2,  30,  91;  2,  37,  111;  Verr.  1,  8,  23;  2,  49, 
121;  2,  49,  122;  3,  30,  72:  3,  39,  88;  pro  Font.  5,  12;  pro  Sulla 
9,  26;  pro  ßalbo  10,  25;  in  Pison.  19,  44;  Phil.  4,  4,  9;  5,  18, 
49;  Ep.  Farn.  1,  4,  2;  10,  10,  1;  Ep.  Att.  1,  14,  1;  5,  17,  3, 
aber  a  senatu  sehr  oft  (wenigstens  siebenundneunzigmal);  ab  sen- 
sibus  Divin.  1,  51,  115,  aber  a  sensibus  de  orat.  2,  87,  357; 
Acad.   1,  8,  30;  2,  7,   19;  2,  13,  42;  2,  28,  90;  2,  46,  142;  Fin! 

1,  19,  64;  4,  15,  42;  Tuscul.  1,  16,  38;  2,  15,  35;  Nat.  Deor.  2, 
56,  141;  a  sensu  Acad.  2,  26,  83;  Divinat.  1,  37,  80;  ab  Siculis 
Divin.  in  Caecil.  9,  28;  10,  32;  19,  63;  Verr.  2,  48,  119;  3,  18, 
45;  3,  31,  74  und  a  Siculis  Verr.  3,  75,  173;  pro  Plane.  26,  64; 
a  Siculo  Verr.  2,  13,  32;  a  Siculorum  Verr.  4,  15,  34;  ab  sociis 
Verr.  1,  22,  59;  3,  36,  83;  3,  96,  224;  4,  41,  88;  pro  Plane.  9, 
24,  aber  a  sociis  Verr.  2,  57,  141;  Leg.  agr.  2,  13,  32;  pro  Plane. 
14,  34;  Legg.  3,  8,  18;  Oö'.  2,  11,  40;  Cat.  Mai.  17,  59;  a  socio 
Phil.   11,  1,  2;   a  sacrorum   Har.  resp.  2,  3;   ab   sole  Nat.  Deor. 

2,  20,  53,  aber  a  sole  Acad.  2,  33,  105;  Nat.  Deor.  2,  20,  53; 
2,  40,  103;  2,  46,  118;  2,  52,  129;  Divinat.  2,  43,  91  (bis);  ab 
solitudine  de  orat.  1,  45,  199,  aber  a  solitudine  de  orat.  1,  60, 
254;  Off.  3,  1,  4;  ab  Staieno  pro  Cluent.  24,  67,  aber  a  Staieno 
pro  Cluent.  '.^S,  62:  27,  73;  28,  78;  ab  Statilio  pro  Q.  Rose.  10, 
30;  ab  subselliis  Divinat.  in  Caecil.  15,  48;  Off.  3,  20,  80,  aber 
a  subselliis  de  orat.  2,  33,  143,  Verr.  2,  29,  73;  2,  30,  73;  pro 
Cluent.  21,  58;  40,  111;  ab  summa  Ep.  ad.  Q.  fr.  1 ,  1 ,  2,  8, 
aber  a  summa  Fin.  2,  10,  31;  Ep.  Farn.  2,  3,  2,  ebenso  a  summo, 
a  summis,  a  summi;  ab  suo  Invent.  2,  30,  93;  Divinat.  in  Caecil. 
4,  14;  ab  suis  pro  Font.  14,  30,  oft  a  sua,  a  suo,  a  suis,  a  suum, 
a  suorum;  ab  superis  Nat.  Deor.  2,  31,  79,  aber  a  superis  Nat. 
Deor.  1,  17,  45;  2,  33,  83;  a  supero  Phil.  12,  9,  52.  Während 
bei  Cicero  a  vor  s  das  gewöhnliche  ist,  hat  Caesar  schon  über 
die  Hälfte  hinaus  ab  gebraucht  (nach  Meusel  in  Fleckeis.  Jahrb. 
1885,  p.  407  ab  zweiundvierzigmal,  a  einunddreifsigmal,  unsicher 
sind  dreizehn  Stellen,  vergl.  auch  Lexicon  p.  5),  aber  Livius 
geht  noch  weiter,  denn  bei  ihm  ist  ab  vor  s  das  bei  weitem 
häufigste,  vergl.  Fügner,  Lexicon  Livian.  p.  9  und  p.  16.  Auch 
bei  Tacitus  kommt  öfter  ab  vor  s  vor,  vergl.  Gerber  und  Greef, 
Lexicon  Taciteum  p.  1.  Ferner  ab  se  und  ab  sese  Corp.  Inscr. 
Lat.  1,  204  Col.  1  Z.  32  und  Col.  2  Z.  26;  Terent.  Hecyr.  1,  2, 
70  (145);  Lucr.  1,  662;  2,  856;  3,  271;  4,  468;  6,  1054;  Horat. 

Neue -Wagener,  Lat.  Formenlehre.     II.     3.  Aufl.  54 


—     850    — 

Carm.  3,  5,  43;  ab  summo  Lucr.  3,  197  und  parte  ab  summa  4, 
428;  ab  sole  Lucr.  4,  219;  ab  sensu  und  ab  sensibus  Lucr.  1, 
693;  2,  312;  3,  860:  4,  478;  4,  483;  4,  484;  4,  521;  ab  sensi- 
feris  motibus  Lucr.  3,  924:  ab  sede  Verg.  Aen.  1,  270;  3,  687; 
7,  209;  7,  255;  7,  324;  7,  454,  a  sedibus  ],  84  in  allen  und  2, 
611  in  den  übrigen  Büchern  aufser  dem  Pal.,  Gud.  und  Bern,  a; 
ab  stirpe  und  ab  stirpibus  Sali.  Cat.  10,  1;  lug.  14,  2;  Verg. 
Georg.  1,  171  im  Med.  m.  sec,  und  im  Bern,  b;  Aen.  1,  626;  7, 
99  und  8,  130  im  Med.,  in  der  ersten  dieser  Stellen  m.  sec.  und 
aufserdem  in  den  Bern,  b  c,  in  der  zweiten  auch  im  Pal.  und  im 
Gud.  m.  pr. ;  9,  603  im  Sprot.,  a  stirpe  ohne  Variante  Georg.  2, 
312;  ab  stabulis  Pacuv.  (trag.  222)  bei  Nonius  S.  73,  22;  ab 
studio  Terent.  Hec.  Prol.  2,  11;  2,  15,  a  studio  Phorm.  Prol.  2 
im  Bemb.  und  Ambr. ;  ab  stellis  Lucr.  6,  720;  ab  scurris  Quintil. 
6,  3,  8  im  Ambr.  (in  welchem  jedoch  abs  in  einer  Rasur  ist),  im 
Bamb.  m.  sec.  und  im  Strafsb.  (ab  curris  im  Bamb.  m.  pr. ,  ob- 
scuris  im  Münchn.);  ab  Scriboniano  Corp.  Liscr.  Lat.  6,  1268.  Bei 
Lucr.  fordert  Lachmann  zu  6,  925  überall  a  vor  s. 

Vor  t  finden  sich  die  Formen  abs  (vergl.  S.  827),  ab  und  a, 
welche  freilich  bei  den  einzelneu  Schriftstellern  verschieden  ge- 
braucht sind.  So  lesen  wir  ab  Ti.  Caesare  Corp.  Inscr.  Lat.  5, 
4365;  ab  toris  Inscr.  Neapol.  6903;  bei  Varro  ist  a  (vierund- 
dreifsigmal)  häufiger  als  ab  (dreiundzwanzigmal),  vergl.  Röfsner 
a.  a.  0.  p.  29,  dagegen  in  den  Fragmenten  der  älteren  römischen 
Poesie  wird  nach  Härder  a.  a.  0.  p.  884  nur  a  gebraucht,  ebenso 
hat  Cicero  sehr  oft  a,  nur  zweimal  ab:  ab  tuis  pro  Qu.  Rose.  13, 
37,  daneben  auch  a  tuis  Verr.  2,  61,  149;  pro  Tüll.  24,  54;  pro 
Caecin.  13,  37;  31,  90;  Catil.  1,  13,  33;  in  Pison.  33,  82;  pro 
Plane.  23,  55;  Phil.  2,  37,  93;  Legg.  1,  1,  3;  Ep.  Fam.  1,  4,  2; 
4,  3,  2;  4,  7,  6;  5,  2,  1;  5,  2,  10;  5,  8,  4;  6,  4,  1;  6,  4,  3;  10, 
4,  3;  12,  18,  1;  13,  50,  2;  Ep.  Att.  2,  1,  11;  4,  1,  4;  11,  2,  4; 
12,  44,  1;  13,  21,  5;  Ep.  ad  Brut.  1,  14,  2;  1,  15,  9;  Ep.  ad 
Q.  fr.  1,  2,  1,  1,  und  ab  tali  Invent.  2,  II,  37,  daneben  auch  a 
tali  Invent.  2,  10,  32;  2,  35,  106;  pro  Mur.  23,  37;  de  dorn.  11, 
29;  Acad.  2,  39,  123;  Tuscul.  2,  4,  10;  Ep.  Fam.  3,  13,  1.  Auch 
bei  Caesar  ist  a  vor  t  häufiger,  doch  hat  er  ab  tanto  bell.  Gall. 
2,  30,  3  und  ab  tanta  5,  35,  4,  daneben  auch  a  tanta  6,  43,  3; 
ab  tergo  bell.  Gall.  7,  87,  4;  bell.  civ.  3,  86,  3,  daneben  auch  a 
tergo  bell.  civ.  3,  44,  4 ;  3,  93,  6 ;  3,  94,  2 ;  ab  terra  bell.  civ.  2, 
1,  3;  2,  16,  2,  daneben  auch  a  terra  bell.  civ.  3,  8,  2;  3,  101, 
6;  ab  tribunis  bell.  Gall.  7,  47,  2;  7,  52,  1,  daneben  auch  a  tri- 


—    861     — 

bunis  bell.  Gall.  1,  39,  2;  7,  65,  5;  bell.  civ.  1,  39,  3,  ferner 
noch  ab  Tiburtio  bell.  Gall.  2,  10,  1  und  ab  timore  7,  43,  5. 
Livius  weicht  am  meisten  vom  Sprachgebrauche  Ciceros  ab  und 
hat  ab  vor   te   weit   öfter  als   a  vor  t.      Aber  er   schreibt  a  tali 

36,  14,  13  und  ab  talibus  42,  62,  8;  a  tam  27,  9,  8  und  ab  tam 
33,  45,  1;  40,  8,  14;  42,  62,  6;  a  tanta  1,  26,  11;  25,  27,  13 
und  ab  tanta  I,  28,  11;  28,  21,  9;  a  tanto  21,  5,  16  und  ab 
tanto  26,  45,  5;  a  Tarento  8,  25,  6;  24,  13,  3;  27,  26,  4  und 
ab  Tarento  24,  13,  1 ;  25,  9,  3;  27,  16,  15;  27,  26,  5;  a  Tar- 
quiniis  4,  3,  11  und  ab  Tarquiniis  1,  34,  5;  1,  47,  4;  1,  56,  9; 
2,  3,  1;  2,  3,  7;  a  Tatio  1,  55,  2  und  ab  Tatio  1,  30,  6;  a  tergo 
2,  10,  4;  6,  33,  12:  27,  1,  11 ;  34,  14,  10;  44,  41,  2  und  ab  tergo 
1,  27,  10;  1,  28,  5;  2,  14,  7;  2,  65,  2;  3,  5,  6;  3,  5,  9;  4,  32, 
9;  4,  33,  9;  4,  33,  10;  5,  13,  10;  5,  38,  6;  6,  24,  2;  7,  30,  7; 
8,  3,  3;  8,  39,  3;  9,  12,  10;  10,  2,  5;  10,  14,  14;  10,  26,  9;  10, 
29,  12;  10,  29,  16;  10,  32,  8;  10,  36,  14;  21,  27,  3;  21,  28,  3 
(bis);  21,  34,  6;  21,  34,  7;  21,  34,  8;  21,  41,  15;  21,  43,  4;  21, 
46,  7;  21,  55,  9;  22,  4,  4;  22,  5,  6;  22,  16,  4;  22,  24,  12 
22,  28,  14;  22,  47,  8;  22,  48,  3;  24,  7,  4;  24,  16,  3;  24,  17,  8 
24,  47,  2;  25,  21,   10;  25,  26,  1;  25,  34,  10;  25,  35,  6;  25,  35,  8 

26,  6,  6;  26,  25,  2;  26,  42,  6;  26,  46,  5;  27,  18,  5;  27,  18,  7;  27 

27,  4;  27,  27,  5;  27,  42,  4;  27,  46,  6;  27,  48,  15;  28,  15,  8;  28 
16,  4;  28,  23,  4;  28,  26,  13;  28,  33,  6;  28,  33,  13;  28,  33,  15 
29,  7,  3;  29,  33,  1;  29,  33,  3;  29,  33,  5  (bis);  31,  25,  7;  31,  40 
8;  32,  12,  4;  32,  12,  5;  32,  18,  5;  33,  2,  9;  33,  5,  9;  33,  9,  9 

33,  43,  5;  34,   14,  2;  34,  14,  4;  34,  14,  7;  34,  16,  2;  34,  28,  8 

34,  39,  12;  35,  11,  3;  35,  13,  5;  35,  27,  15;  35,  28,  3;  35,  30 
5;  35,  42,  2;  36,  14,  14;  36,  15,  8;  36,  24,  9;  37,  17,  9;  37,  20 
3;  37,  27,  9;  37,  30,  6;  37,  42,  6;  38,  2,  9;  38,  41,  13;  40,  31 
1;  40,  32,  5;  41,  19,  8;  41,  24,  20;  42,  19,  7;  42,  54,  10;  42 
58,  14;  42,  59,  4;  42,  64,  5;  44,  35,  8;  44,  39,  8;  44,  41,  7;  44 
42,  4;  fr.  20;  a  terra  21,  28,  7;  28,  5,  19;  37,  11,  8;  37,  11,  12 
41,  3,  3;  44,  12,  4  und  ab  terra  1,  35,  9;  21,  28,  7;  26,  42,  5 
26,  46,  1;  27,  26,  4;  28,  6,  11;  28,  7,  7;  34,  30,  2;  37,  16,  10 

37,  28,  11;  a  Thebis  35,  38,  13;  42,  43,  6  und  ab  Thebis  28,  7, 
12;  33,  1,  1;  33,  6,  3;  33,  21,  1;  a  Thessalia  44,  7,  6  und  ab 
Thessalia  43,  18,  1;  44,  7,  7;  a  Thracibus  32,  25,  10  und  ab 
Thracibus  32,  34,  6;  34,  58,  5;  a  Tiberi  40,  51,  6  und  ab  Tiberi 
41,  27,  8;  a  Tiberio  21,  15,  6;  34,  5,  4;  42,  34,  1  und  ab  Ti- 
berio  26,  17,  3;  29,  36,  1;  30,  38,  7;  30,  40,  9;  41,  14,  1;  a 
Tito  6,  5,  8;  33,  24,  3;  34,  42,  1:  35,  13,  2  und  ab  Tito  1,  13, 

64* 


—     852     — 

8;  22,  56,  6;   33,  24,  5;  37,  1,  1;   a  tribunis  3,  1,  3;  3,  22,  2 
4,  1,  2;  4,  60,  2;  38,  52,  5;  45,  36,.  2  und  ab  tribunis  3,  16,  6 

3,  29,  8;  4,  11,  7;  4,  26,   10;  4,  30,  1;  4,  30,  3;  4,  36,  3;  4,  47 
6;   4,  81,  6;   5,  16,  5;   5,  47,  7;   6,  39,  1;   9,  18,  14;    10,  6,  3 
22,  38,  2;  28,  26,  10;  28,  27,  14;  29,  22,  7;  32,  3,  4;  34,  8,  3 
39,  9,  7;  40,  29,  12;  42,  34,   1;  45,  36,  9;  a  tribuno  38,  56,  10 
und  ab  tribuno  4,  26,   10;  4,  46,  8;  27,  5,  5;  39,  4,  13;  a  trium- 
viris  39,   17,  5  und    ab  triumviris  24,  18,  12;    45,  13,  10;   a  ty- 
ranno  34,  6,  6;  35,  19,  10  und  ab  tyranno  32,  40,  4;  35,  13,  3. 
Livius  gebracht  a  allein  vor  t  in  folgenden  Verbindungen :  a  Tauro 
38,  59,  5;  a  templi  23,   1 1,  5;  29,  18,  15;  a  Terentio  23,  32,  16; 
a  Thoante   35,  42,  4;   a  Thracia  43,  18,  2  ;   a   Thuriis  9,  19,  4; 
a  Thyrro  38,  9,  5 ;  a  turbatoribus  2,  16,  4;  a  Turdetanis  34,  19, 

4,  Tacitus  gebraucht  ab  vor  t  nur:  ab  Tiberii  Ann.  1,  33  und 
ab  Tarquinio  6,   11. 

Oben  S.  828  sind  die  Stellen  aufgeführt,  wo  Cicero  abs  te 
geschrieben  hat,  ab  te  hat  er  nie  gebraucht,  dagegen  a  te  an 
folgenden  Stellen:  pro  Quinct.  18,  57;  pro  Sex,  Rose.  15,  44; 
Verr.  1,  20,  54;  1,  37,  93;  2,  73,  180;  3,  37,  85;  3,  48,  115;  4, 
20,  43;  5,  63,  164;  Catil  1,  11,  27;  pro  Muren.  14,  31;  pro 
Flacc.  33,  83;  de  dorn.  2,  3;  3,  6;  6,  14;  9,  24;  10,  25;  15,  40 
(bis);  48,  126;  52,  134;  Har.  resp.  13,  29;  in  Vatin.  1,  3  (ter); 
3,  7;  4,  10;  10,  24;  12,  29;  17,  41;  pro  Cael.  29,  68;  pro  Balb. 
20,  46;  in  Pison.  35,  85;  36,  87;  40,  97;  41,  99;  pro  Plane.  4, 
9;  7,  17;  18,  44;  21,  52;  31,  75;  pro  Milon.  25,  68;  36,  99;  pro 
Marceil.  7,  21;  11,  33;  11,  34;  pro  Ligar.  1,  1 ;  2,  6;  4,  10;  5, 
15;  6,  18;  6,  19;  9,  26;  10,  31;  11,  33;  12,  35;  12,  36;  pro 
Deiot.  5,  14;  5,  15;  8,  22;  9,  24;  11,  32;  12,  34;  13,  35;  14, 
39;  15,  41;  15,  42;  Phil.  1,  13,  31;  1,  13,  32  (bis);  2,  2,  3;  2, 
3,  5;  2,  3,  6;  2,  4,  9;  2,  7,  17;  2,  12,  30  (bis);  2,  13,  32  (bis); 
2,  13,  33;  2,  20,  49  (bis);  2,  24,  60  (bis);  2,  29,  73;  2,  36,  90; 

2,  37,  96;  4,  3,  6;  8,  5,  17;  9,  1,  3;  10,  2,  5;  12,  6,  14;  12,  7, 
15;  12,  7,  18;  Acad.  praef.  Varroni  1;  1,  1,  3;  1,  4,  13;  1,  4, 
14;  1,  12,  43;  2,  19,  62;  2,  20,  Q6-  2,  22,  71;  2,  26,  82;  2,  27, 
88;  2,  32,  101;  2,  32,  102;  Fin.  1,  3,  8;  2,  4,  11 ;  2,  10,  31;  2, 
15,  48;  2,  15,  49;  2,  16,  53;    2,  26,  82;   2,  30,  98;   2,  33,  108; 

3,  4,  12;  4,  1,  1  (bis);  4,  2,  3;  4,  3,  7;  4,  6,  14  (bis);  4,  10, 
24  (bis);  4,  12,  29;  4,  IG,  44;  4,  19,  53;  4,  26,  73;  4,  28,  80 
(bis);  5,  3,  8;  5,  25,  75;  5,  26,  76;  5,  26,  77;  5,  32,  96;  Tuscul. 
1,  22,  52;  2,  7,  18;  2,  14,  33;  3,  33,  80;  4,  38,  83;  5,  2,  5;  5, 

5,  12;  5,  29,  82  (bis);    Nat.  Deor.  1,  21,  57  (bis);  1,  21,  58;  1, 


-     853 


22,  62;  1,  22,  63;  2,  29,  73;  2,  41,  104:  3,  2,  6;  3,  5,  13;  3,  7, 
17;  3,  7,   18  (bis);   3,  7,  19;    3,   18,  47;   3,  39,  93;  3,  40,  95 
Divinat.   1,   17,  33;   1,  45,   103;    1,  47,  105;    1,  51,   117;  2,  3,  8 

2,  5,  14;  2,  7,  19;  2,  13,  31;  2,  15,  35  (bis);  2,  20,  46;  2,  21 
47;  2,  21,  48;  2,  22,  49;  2,  27,  59;  2,  31,  67;  2,  66,  135;  2,  66 
136;  Fat.  20,  46;  Rep.  1,  19,  31  (bis);  1,  22,  35;  1,  23,  37;  1 
44,  68;  2,  40,  67;  Legg.  1,  1,  4;  1,  2,  5;  1,  2,  7;  1,  5,  15;  1 
10,  28;  1,  21,  56;  1,  24,  62;  2,  4,  9;  2,  5,  12;  2,  10,  23;  3,  5 
12  (bis);   3,   13,  30  (bis);   3,   15,  33;    3,  17,  39;   3,  20,  48;    Off 

3,  7,  33;  Cat.  Mai.  2,  6;  Lael.  7,  25;  20,  76;  Parad.  4,  1,  28 
de  orat.  1,  28,  126;  1,  35,  162;  1,  47,  205;  1,  47,  207;  1,  49 
214;  1,  53,  227;  1,  60,  256;  2,  11,  44;  2,  29,  128;  2,  45,  188 
2,  50,  203;  2,  57,  233;  2,  59,  240;  2,  61,  249;  2,  71,  290;  2 
73,  296;  2,  75,  305;  3,  4,  15;  3,  49,  188;  3,  53,  203;  Brut.  4 
15;  4,  16;  4,  17;  5,  18;  5,  19  (bis);  35,  133;  71,  248;  74,  259 
86,  296;  86,  297;  87,  299;  Orat.  1,  2;  10,  35;  17,  54;  Topica 
1,  5;  26,  100;  Ep.  Fam.  1,  4,  1;  1,  9,  2;  1,  9,  19;  1,  9,  25;  2, 

1,  1;  2,  3,  2;   2,  6,   1   (bis);   2,  6,  2;    2,  6,  4;   2,  6,  5;   2,  7,  4 

2,  15,  1;  2,  15,  2;  2,  16,  4;  2,  17,  1;  2,  18,  1;  2,  18,  2;  2,  19 
1  (ter);  3,  1,  2;  3,  2,  1;  3,  2,  2;  3,  3,  1;  3,  3,  2  (bis);  3,  4,  1 
(bis);  3,  4,  2;  3,  5,  5;  3,  6,  4  (bis);  3,  7,  2;   3,  8,  6;  3,  10,  2 

3,  10,  3;  3,  11,  1;  3,   11,  4;  4,   1,  1;  4,   13,  4;  4,  14,  1;  5,  2,  1 

5,  2,  9;  5,  2,  10;  5,  8,  4;  5,  12,  2;  5,  12,  6;  5,  12,  8;  5,  12 
9;  5,  13,  3;  5,   15,  1;   5,  20,  8;   6,  2,  1;   6,  8,  2;   6,  9,  2  (bis) 

6,  10,  1;  6,  12,  1;   6,  12,  3;    6,  15;   6,  18,  4;    7,  5,  1;   7,  5,  2 

7,  10,  1;  7,  14,  2;  7,  17,  1;  7,  18,  1;  7,  23,  1;  7,  23,  4;  7,26 
1;  7,  31,  1;  7,  32,  1;  9,  1,  1;  9,  7,  1;  9,  8,  1;  9,  10,  1;  9,  11 
1;  9,  11,  2  (bis);  9,  13,  3;  9,  14,  4;  9,  14,  7;  9,  19,  2;  9,  20 
1;   9,  24,  1;    10,  1,  4;    10,  2,  2;    10,  4,  2;    10,  5,   1;    10,  12,  2 

10,  16,  2  (bis);  10,  19,  1  (bis);  10,  28,  1;  11,  5,  1  (bis);  11,  5 
2;  11,  5,  3;   11,  8,  2;  11,   12,  1;   11,  14,   1;   11,   16,   1;  11,  16,  3 

11,  17,  2;  11,  18,   1;  11,  21,  4;  11,  22,  1;  11,  22,  2;  11,  27,  2 

11,  27,  7  (ter);  11,  29,  2  (bis);    12,  8,  2;    12,  18,  1;    12,  19,  3 

12,  21;  12,  26,  1;  12,  26,  2;  12,  30,  1;  12,  30,  3  (bis);  13,  1,  5 
(ter);  13,  2;  13,  4,  1;  13,  4,  3;  13,  7,  1;  13,  7,  3  (bis);  13,  7, 
4  (ter):  13,  7,  5  (bis);  13,  8,   1;   13,  9,  3;   13,  11,  2;    13,  14,  2; 

13,  17,  2;  13,  19,  2  (bis);  13,  20;  13,  21,  2  (bis);  13,  24,  3  (bis); 
13,  26,  2;  13,  28^  2;  13,  29,  5  (bis);  13,  32,  1;  13,  32,  2;  13, 
37;  13,  43,  1;  13,  43,  2;  13,  45;  13,  47;  13,  49;  13,  51;  13,  54; 
13,  55,  1;  13,  56,  1;  13,  57,  1;  13,  59;  13,  62,  2;  13,  64,  1  (bis); 
13,  65,  1;  13,  66,  1;  13,  69,  1;   13,73,2;   13,74;  13,  75,  2  (bis); 


—  854  — 

13,  77,  3  (bis);  13,  78,  2;  13,  79;  14,  1,  5;  14,  2,  2;  14,  3,  3; 

14,  5,  1;  14,  16;  15,  4,  1  (bis):  15,  7  (bis);  15,8;  15,9,  1;  15, 
10,  1;  15,  10,  2;  15,  12,  1;  15,  12,  2;  15,  13,  2  (bis);  15,  14, 
5;  15,  15,  1;  15,  20,  3;  16,  1,  1;  16,  4,  4;  16,  7;  16,  13;  16, 
14;  16,  19,  1;  16,  19,  2;  16,  19,  4;  16,  21,  8;  16,  25:  Ep.  Att.  J, 

13,  5;  2,  8,  1;  3,  7,  1:  3,  15,  1:  3,  15,  6:  3,  17,  1:  3,  18,  2;  3, 
20,  2;  3,  23,  1;  4,  2,  1 ;  4,  5,  1 ;  4,  6,  2;  4,  8^  4;  4,  11,  2  (bis); 
5,  13,  1;  5,  20,  9;  7,  3,  1;  7,  6,  1;  7,  7,  1;  7,  9,  1  (bis);  7,  9, 
4;  7,  12,  1;  7,  12,  4;  7,  13,  4  (bis);  7,  22,  2;  7,  25;  8,  6,  3; 
8,  11,  3;  8,  11  D,  1;  8,  11  D,  7;  8,  12,  1;  8,  12,  4;  8,  12  B,  1; 

8,  14,  2;  9,  2;  9,  5,  1;  9,  7,  4;  9,  8,  1;  9,  9,  1 ;  9,  10,  6;  9, 
11  A,  3  (ter);  9,  14,  2;  10,  4,  4;  10,  5,  3;  10,  11,  1;  10,  14,  3; 
10,  15,  1;  11,  1,  1;  11,  5,  1;  11,  12,  1;  11,  16,  3;  11,  16,  5;  11, 
17,  1;  11,  20,  2;  11,  21,  1;  11,  22,  1;  11,  25,  l  (bis);  11,  25, 
3;  12,  1,  1;  12,  5,  1;  12,  5,  4;  12,  6,  2;  12,  16;  12,  18,  1:  12, 

22,  1;  12,  26,  2;  12,  31,  2;  12,  37,  1;  12,  40,  2;  12,  42,  1;  13, 
1,  2  (bis);  13,  3,  1;  13,  4,  1;  13,  9,  2;  13,  11,  1;  13,  15,  1:  13, 
19,  3;  13,  20,  3;  13,  21,  4;  13,  22,  3;  13,  30,  2;  13,32,  1:  13, 
36,  3;  13,  41,  2;  13,  50,  3;  14,  2,  1;  14,  7,  1;  14,  7,  2;  14,  13B, 
2;  14,  13  B,  3;  14,  13,  1;  14,  14,  7  (=  14,  15,  1);  14,  17  A,  4; 

14,  17  A,  7;  14,  18,  1;  14,  19,  1;  15,  1%  4;  15,  2,  2:  15,  4,  1; 

15,  9,  2;  15,  13,  1;  15,  14,  3  (bis);  15,  21,  3;  15,  26,  1;  16,  3, 
4;  16,  5,  5;  16,  6,  3;  16,  7,  5;  16,  11,  1;  16,  11,  2;  16,  11,  8; 

16,  12;  16,  13  A,  1;  16,  14,  1;  16,  15,  3;  16,  15,  4:  16,  16  A, 
6  (bis);  16,  16A,  7;  16,  16  C,  10;  16,  16  D,  14  (bis);  16,  16  E, 
16;  Ep.  ad  Q.  fr.  1,  2,  1,  2;  1,  3,  1  (bis);  2,  3,  7 ;  2,  12  (14), 
1;  2,  15  (16),  3;  2,  15  (16),  5 ;  3,  1,  3,  9;  3,  1,  7,  25;  3,  3,  1 ; 
3,  3,  4;  3,  9,  1;  Ep.  ad  Brut.  1,  1,  1;  1,  1,  2;  1,  2,  1;  1,2,5; 

1,  3,  4;  1,  7,  1;  1,  10,  1:  1,  14,  2:  1,  15,  10;  2,  6,  3;  2,  7,  2; 

2,  7,  5.  Ferner  haben  a  te:  Bithynicus  bei  Cic.  Ep.  Farn.  6,  16; 
Brutus  in  Ep.  Farn.   11,  4,   1;  11,  10,  4;  11,  11,  1;  11,  19,  2;  11, 

23,  2;  in  Ep.  ad  Brut.  1,  13,  1;  1,  13,  2;  1,  16,  7;  Brutus  und 
Cassius  in  Ep.  Farn.  11,  2,  2;  1 1,  2,  3;  11,  3,  1 ;  Caecina  in  Ep. 
Fam.  6,  7,  5;  6,  7,  6;  Caelius  in  Ep.  Fam.  8,  3,  3;  8,  8,  10;  8, 
10,  2;  8,  12,  4;  8,  16,  4:  Ep.  Att.  10,  9A,  4;  Caesar  in  Ep. 
Att.  9,  6A;  10,  8  B,  1;  Cassius  in  Ep.  Fam.  12,  12,  2;  12,  12, 
3;  12,  13,  1  (bis);  Q.  Cicer.  Pet.  cons.  8,  31:  9,  38:  Crassus  in 
der  Rede  bei  Cic.  de  orat.  1,  47,  207;  Dolabella  in  Ep.  Fam.  9, 

9,  2;  9,  9,  3;  Hirtius  in  Ep.  Att.  15,  6,  2 :  15,  6,  4;  Cn.  Magnus 
in  Ep.  Att.  8,  12  B,  2  (bis);  8,  12  D,  1;  Plane,  in  Ep.  Fam.  10, 
7,   1;  10,  7,  2;  Trebonius  in  Ep.  Fam.  12,   16,  1;  12,  16,  3;  Va- 


—     855     — 

tinius  in  Ep.  Fam.  5,  9,  1;   Pseudo-Cic.    Ep.   ad   Octav.  7;   Liv. 

I,  28,  9;  3,  21,  7;  6,  15,  5;  6,  15,  6;  7,  13,  3;  7,  13,  4;  8,  33, 
7;  25,  29,  6:   28,  42,  15;   34,  32,  9;   34,  32,  16:   89,  36,  8;  40, 

II,  4:  40,  15,  6;  42,  10,  7.  —  Ab  te  habe  ich  einmal  bei 
Alexander  Nequam  ed.  Hervieux  (Les  fabulistes  Latins  II  p.  792) 
fab.  10  V.  5  gefunden. 

Vor  dem  Halbvokal  v  verliert  ab  überall  sein  b.  Wie 
nach  der  Bemerkung  von  Quintil.  12,  10,  32  aversa  pro  abversis 
gesagt  wurde,  so  auch  aveho,  avello,  averto,  aversor,  avius,  avoco, 
avolo.  Abvortit  Plaut.  Rud.  1,  2,  76  (165);  abvolat  Cic.  Fin.  2, 
32,  106;  abvectam  CatuU.  64,  132  sind  unbeglaubigte  Schreibun- 
gen. Auch  in  der  Nebenstellung  ist  ab  vor  v  sehr  selten,  so  ab 
via  luschr.  Orell.  3310,  ab  veste  Henz.  6651,  ab  viro  Plaut.  Stich. 

1,  2,  91  (148)  schreiben  Ritschi,  Fleckeisen,  a  viro  Götz,  vergl. 
dessen  Note.  Ab  voce  und  a  voce  stehen  dicht  neben  einander  in 
der  Vulg.  bei  Varro  L.  L,  9,  29,  40,  aber  nach  der  Lesart  des 
Kopenhag.  ab  ocena  und  des  Goth.  ab  occe  ana  ist  an  erster 
Stelle  wahrscheinlich  a  voce  an  a  zu  schreiben. 

Vor  X  und  z  findet  sich  nur  a. 

Vor  den  abgekürzten  Vornamen  gebraucht  Cicero  gewöhn- 
lich o,  so  a  Cn.  de  orat.  1,  41,  186;  pro  Quinct.  8,  30;  Verr.  1 
24,  63;  2,  46,  113;  pro  Muren.  17,  36;  pro  Balb.  3,  6;  Ep.  Att 
11,  11,  2  —  a  M.  de  orat.  1,  36,  166;  2,  68,  274;  Brut.  65,  233 
Verr.  4,  17,  37;  4,  52,  115:  pro  Font.  17,  38;  pro  Muren.  17 
36:  pro  Arch.  3,  6;  pro  Cael.  10,  23;  20,  50;  32,  78;  Phil.  2 
34,  87;  5,  15,  40:  5,  15,  41;  7,  3,  8:  10,  8,  17;  Acad.  1,  1,  1 
Nat.  Deor.  2,  23,  61  (bis);  Ep.  Fam.  3,  10,  5;  9,  21,  3;  13,  26 
3;  15,  1,  1;  Ep.  Att.  1,  13,  1  —  a  M\  Brut.  16,  62;  Verr.  1,  11 
30  —  a  Q.  Brut.  18,  72;  pro  Qu.  Rose.  13,  39;  Verr.  1,  60,  155 

3,  24,  60;  4,  17,  37;  de  imper.  Cn.  Pomp.  21,  63;  pro  Muren 
17,  36;  pro  Arch.  10,  26;  de  dorn.  5,  13;  44,  115;  pro  Sest.  2 
3;  6,  14;  57,  122;  pro  Plane.  15,  37;  pro  Scaur.  1,2;  1,3 
Phil.  10,  11,  25;  11,  6,  15;  11,  12,  30;  Nat.  Deor.  2,  23,  61 
Lael.  1,  2;  11,  37;  Ep.  Fam.  9,  25,  3;  Ep.  Att.  1,  13,  3;  3,  26 

4,  14,  2;   4,  17  (18),  5;    10,  13,  2;    15,  4,  1;   Ep.  ad  Qu.  fr.  3, 

2,  3  (bis)  —  a  Ser.  Brut.  22,  86;  23,  89;  pro  Muren.  4,  8  —  a 
Sex.  pro  Flacc.  20,  46;  Har.  resp.  15,  32;  Ep.  Fam.  7,  20,  3  — 
a  P.  pro  Ciuent.  10,  29;  31,  84;  Catil.  3,  2,  4;  3,  4,  8 ;  pro  Sulla 
1,  3;  pro  Flacc.  19,  45;  de  dorn.  27,  70;  Acad.  2,  5,  13;  Rep. 
1,  8,  13;  1,  19,  31;  Ep.  Fam.  13,  6^  Ep.  Att.  1,  1,  3;  1,  19, 
9  —  a  Tib.  Leg.  agr.  2,  31   —  a  und  ab  hat  er  gebraucht:  a  C 


—     856     — 

de  orat.  1,  15,  66;  Brut.  26,  99;  74,  259;  pro  Qu.  Rose.  3,  9: 
16,  48:  Verr.  a.  pr.  1,  3;  Verr.  1,  28,  71;  2,  30,  75;  4,  49,  109; 
4,  63,  141;  4,  64,  142;  pro  Rabir.  2,  7;  6,  18;  pro  Flacc.  20,  46; 
21,  50;  de  dorn  9,  22;  pro  Sest.  47,  101;  de  prov.  consul.  10, 
25;  pro  Plane.  40,  95;  pro  Milon.  3,  8;  pro  Deiot.  4,  11;  Phil. 
10,  3,  6;  Fin.  2,  18,  58;  Off.  3,  22,  86;  Ep.  Farn.  13,  17,  1;  Ep. 
Att.  7,  3,  10;  12,  49,  1,  aber  in  altertümlicher  Weise  ab  C.  Annio 
leg.,  ab  C.  Fonteio  leg,  pro  Font.  8,  18  —  a  D.  pro  Flacc.  6,  14; 
Phil.  3,  4,  11,  aber  ab  D.  Piiil.  3,  15,  38  —  a  L.  Verr.  2,  74, 
182;  de  imper.  Cn.  Pom.  4,  10;  pro  Cluent.  41,  113;  42,  119; 
Catil.  3,  4,  9;  pro  Muren.  32,  68;  38,  81;  pro  Sulla  26,  72;  pro 
Arch.  3,  6;  5,  11;  de  dorn.  43,  112;  pro  Sest.  27,  58;  pro  Deiot. 
13,  36;  Phil.  2,  25,  62  (bis);  3,  4,  11;  5,  6,  17;  Fin.  1,  5,  13; 
Off.  2,  21,  75;  Ep.  Att.  4,  17  (18),  5;  8,  6,  2;  8,  HD,  3;  10, 
15,  4,  aber  ab  L.  im  Brut.  34,  131;  Verr.  2,  4,  10;  3,  65,  152; 
4,  17,  37;  pro  Sest.  48,  103;  Ep.  Farn.  7,  18,  4. 

12.  Für  cum  ist  quom  gesehrieben  Corp.  Inscr.  Lat.  1,  34; 
1,  198  Z.  50;  56,  74:  75;  1,  200  Z.  21;  1,  205  Col.  2  Z.  27;  30; 
38:  Orell.  3693;  Plaut.  Mil.  2,  4,  31  (384)  im  Ambr.;  Mosteil.  5, 
1,  69  (1118);  Men.  5,  7,  48  (1039);  Mil.  Glor.  4,  2,  30  (1021); 
Pseud.  1,  3,  76  (310);  1,  3,  78  (312);  1,  3,  142  (376);  1,  4,  18 
(411);  2,  4,  63  (753);  2,  4,  66  (756);  3,  2,  48  (837);  4,  2,  55 
(1012);  5,  2,  12  (1307);  Stich.  4,  1,  22  (527)  im  vet.;  Pseud.  4, 
3,  14  (1030)  in  demselben  m.  pr.;  Pseud.  1,  1,  60;  2,  2,  55  (650) 
im  vet.,  decurt.  und  Vat. :  Cic.  pro  Quinct.  21,  68  und  pro  Caecin. 
23,  64  im  Tur.  Palimp. ;  pro  Sest.  27,  58  im  Par. ;  Legg.  1,  8,  25 
im  Leid.  B.  m.  pr.;  1,  8,  48  im  Leid.  A  und  im  Leid.  B  m.  pr.; 
1  ,  21 ,  54  im  Leid.  A.  m.  pr. ;  auch  in  der  Komposition,  wie 
quommerui  Plaut.  Most.  2,  2,  84  (516)  im  vet.  und  decurt.  und 
im  Vat.  m.  pr.  qum  Corp.  Inscr.  Lat.  1,  1230  Z.  4;  2,  1222;  2, 
2215;  Orell.  1218;  4402;  Plaut.  Mil.  Glor.  in  dem  nach  2,  2,  16 
aus  dem  Ambr.  aufgenommenen  Verse:  Pseud.  1,  1,  56  im  vet; 
con  vor  quo  und  qua  Corp.  Inscr.  Lat.  3,  1926;  3,  2385;  3,  2425; 
3,  2436;  3,  4592;  5,  128;  5,  630;  5,  2095;  Ephem.  epigr.  4  S.  89 
No.  244;  Orell.  4623,  con  quem  oder  con  quen  Corp.  Inscr.  Lat. 
6,  2286  und  Inscr.  Neap.  3214;  4796;  co  qua  Corp.  Inscr.  Lat. 
3,  3293,  auch  com  parentibus  3,  3184;  com  patre  5,  6732;  com 
suffragio  5,  5600;  eon  conpare  5,  6215;  con  suis  5,  5778;  5, 
8131;  con  ipsa  5,  8736;  con  äetu  Tacit.  Ann.  1,  40,  und  cun  vor 
f  Corp.  Jnscr.  Lat.  4,  2402;  cun  fratribus  6,  377;  cun  suis  5, 
6408;  5,  8138;  cun  quae  5,  8593:  cun  quen  6,  3416. 


-     857     — 

In  der  Komposition  ist  vor  c,  g,  q,  d,  t  und  s  immer  con, 
wiewohl  comcordiae  Inscr.  Neap.  6791  Z.  10  und  comdemnari 
Cic.  Verr.  3,  67,  156  im  Vat.  Palimps.;  dagegen  verlangen  Mar. 
Victor.  1  S.  2464  und  Prise.  2,  2,  9  S.  570  (I  49,  8)  vor  p,  b 
und  m  com.  Und  ohne  Zweifel  ist  dies  der  herrschende  Gebrauch. 
Aber  doch  begegnet  in  Inschr.  und  in  guten  Hdschr.  häufig  conp. 
Conpromesise  Corp.  Inscr.  Lat.  1,  196  Z.  14;  conpagani  2,  1043; 
conpar  5,  128;  5,  180:  5,  195;  5,  1250;  5,  1628;  5,  1651;  5, 
1657;  5,  1701;  5,  17.32;  Inscr.  Neap.  6717;  6733;  6871;  conpa- 
rare  Orell.  4008;  4582:  4549:  4786  (nach  Henz.  S.  480  und  488); 
conparator  Orell.  4168;  inconparabilis  Corp.  Inscr.  Lat.  2,  3181; 
2,  3297;  2,  3780:  5,  87;  5,  105;  5,  1108;  5,  2274;  5,  2385;  5, 
4043:  Inscr.  Neap.  128:  351;  1040;  1695;  2730;  2883:  2956; 
2990;  3360;  3395:  3434;  3438;  3657;  4002;  4263;  5836;  6448; 
6499;  6532:  6550;  (^553;  6690,  31;  7059:  7193;  Orell.  261 9; 
4635;  Henz.  7324;  7418;  conpetenter  Corp.  Inscr.  Lat.  5,  2781 
Z.  3;  conpetitor  Henz.  6904  Z.  14;  conplanatus  Corp.  Inscr.  Lat. 
2,  4911;  conplectimur  Henz.  5580  Z.  9;  conpluribus  dar.  vir. 
elog.  34  (Corp.  Inscr.  Lat.  1  S.  292);  conpositus  Corp.  Inscr.  Lat. 
5,  3415:  conprehensum  2,  1964  Col.  1  Z.  36;  56;  59  und  Col.  2 
Z.  61;  conprobare  5,  2781  Z.  4,  8;  conpromissum  Henz.  6432 
Z.  2.  Doch  in  den  ältesten  Inschr.  compagei  Corp.  Inscr.  Lat. 
1,  571  Z.  2,  7;  compascere  1,  200  Z.  25;  compascuos  1,  199  Z. 
33,  34  und  1,  200  Z.  14,  25;  comperietur  1,  200  Z.  63;  68;  69 
und    coramperrit   daselbst  Z.  39 ;    composeiverunt   und   composito 

1,  199  Z.  2  und  1,  577  Col.  3  Z.  4 ;  comportent  1,  200  Z.  94; 
comprehensum  1,  1409  Z.  1;  comperendinarunt  4,  2440,  welchen 
Beispielen  allein  das  obgedathte  conpromesise  gegenüber  steht. 
Die  Schreibung  conp.  ist  ferner  in  den  ältesten  Hdschr.  des  Plaut, 
oder  in  einzelnen  derselben  Bacch.  3,  3,  59  (465);  Men.  2,  3,  23 
(374);   4,  3,  17  (691);    5,  5,   3  (901);   5,  5,  39  (942);    Mil.   Glor. 

2,  2,  49  (204);  2,  4,  41  (.894);  2,  6,  88  (571);  3,  1,  68  (662);  3, 
1,  186  (781);  4,  2,  61  (1052);  4,  8,  19  (1329);  Merc.  2,  3,  6 
(340);  Pseud.  1,  1,  64;  1,  4,  16  (409);  2,  2,  11  (605);  3,  1,  21 
(787);  Poen.  5,  2,  75  (1035):  Persa  4,  3,  2  und  Stich.  1,  3,  40 
(194),  im  Bemb.  des  Terent.  Eun.  2,  3,  64  (355)  und  Heaut.  3, 
1,  94  (503);  im  Vat.  Pahmps.  des  Cic.  Verr.  1,  42,  108;  1, 
42,  110;  1,  47,  123;  2,  26,  64;  2,  58,  142;  3,  9!,  213;  3,  94, 
220;  3,  97,  224;  5,  40,  104;  5,  45,  1 18;  im  Reg.  Verr.  4,  15,  38; 
4,  16,  36;  4,  24,  53;  4,  25,  57;  4,  26,  58;  4,  46,  102;  5,  47, 
125;  5,  52,   137;  4,  52,  138;  5,  57,   148;  5,  72,   185;  5,  72,  186; 


—     858     — 

im  Teg.  pro  Plane.  4,  9;  4,  10;   7,  18;   20,  49;   33,  82;  41,  97; 
41,  99;  41,  100  und    pro   Milon.  9,  25;    10,  29;   im    Par.  1    des 
Caes.  Bell.  Gall.   1,  6,  4;  2,   17,  2;  2,  23,  1;  3,  1,  4;  3,  2,  1;  3, 
7,  3;   3,  9,  8;   3,  14,  1;    3,   14,  6;   7,  40,  3;   7,  42,  2;  7,  43,  3; 
7,  45,  1;  7,  54,  4;  7,  65,  2;  7,  70,  7;  7,  72,  3;   7,  81,  5;   8,  1, 
2;  8,  5,  1;  8,  7,  4;  8,  11,  1;  8,  14,  1;  8,   17,   1;  8,19,8;  8,23, 
3;  8,  27,  1;  8,  34,  3;  8,  42,  2;  8,  43,  1;  8,  45,  1;  8,  48,  7;  im 
Bong.  1  und  Voss.  1   Bell.  Gall.  1,  6,  4;  1,   10,  5;  bei  Verg.  am 
häufigsten  im  Pal.  und  Gud. ,    doch   auch   im  Med.  und  Rom.,  in 
den  Bern,  und   in   den  sched.  Vat.:    Ecl.    1,  23;  2,  36;    3,  108 
5,  22;  7,  2;   Georg.   1,  428;   2,  104;   2,  305;  2,  370;  2,  391;  3 
468;  4,  87;  4,  250  und  Aen.  1,   135;  1,  249;  1,  374;  1,  575;  1 
694;  1,  698;  1,  715;  2,  20;  2,  51;  2,  73;  2,  129;  2,  253;  2,  495 
2,  514;   2,  673;  2,  793;   3,  71;   3,  387;  3,  645;  3,  676;  4,  341 
4,  616;  5,  31;  5,  46;  5,  107;  5,  766;  5,  802;  6,  701;  6,  786;  7 
73;   8,  184;  8,  260;   8,  317;   8,  322;    9,  39;   9,  108;   9,  277;  9 
382;  9,  567;  9,  613;  10,  15;  11,  46;  11,   140;   11,  327;  11,599 

11,  723;  11,  743;  12,  109;  12,  315;  12,  433;  12,  674;  12,  822 
bei  Horat.  besonders  in  den  Par.  \i?.y  und  bei  Porph.,  einigemale 
auch  im  Par.  A,  und  in  den  Serm.  und  Epist.  und  in  der  A.  P 
im  Emmer.  und  in  den  Par.  ^</>:  Carm.  1,  9,  20;  1,  16,  22;  2 
14,  9;  2,  20,  23;  3,  17,  14;  3,  29,  33;  4,  14,  52;  Epod.  6,  9 
Serm.  1,  1,  103;  1,  4,  8;  1,  4,  138;  1,  5,  29;  1,  5,  43;  1,  7,  20 

1,  8,  31;  1,  9,  28;  1,  10,  87;  2,  1,  3;  2,  1,  63;  2,  3,  77;  2,  3 
104;  2,  3,  110;  Epist.  1,   1,  12;  1,  2,  11;    1,  2,  50;    1,  2,  63;  1 

12,  16;  2,  1,  8;  2,  1,  77;  2,  1,  251;  2,  2,  91;  2,  2,  106;  2,  2 
122;  A.  P.  35;  76;  205;  bei  Tacit.  in  den  Med.,  Ann.  1,  69;  2 
39;  2,  43;  2,  78;  3,  1;  3,  19;  3,  23;  3,  44;  3,  46;  3,  60;  3,  63 
4,  10;  4,  11;  4,  20;  4,  31;  4,  36;  4,  48;  5,  4;  5,  9;  6,  25;  6 
38;  6,  46;  11,  10;  13,  28;  14,  39;  15,  8;  15,  34  und  Hist.  2,  22 

2,  44;  2,  47;  2,  55;  2,  57;  2,  66;  3,  79;  4,  36;  4,  74;  5,  22. 
Conburere  Cic.  Verr.  Acc.  1,  33,  83  im  Lag.  29.  Conmissum 
Inschr.  Henz.  5593  Z.  18,  conmiseresceret  Terent.  Hec.  1,  2,  54 
(129)  im  Par.;  conmunis,  conmunicare,  conmovere,  conmemoratus, 
conmodum,  conmode,  inconmodura,  acconmodare,  acconmodate, 
conmorari,  conmendare,  conmendatio,  conmentatio,  conmenticius, 
conmutatus,  conmittere  Cic.  de  orat.  1,  1,  3;  1,  4,  13;  1,  7,  26; 
1,  7,  29;  1,  12,  54;  1,  13,  56;  1,  15,  66;  1,  18,  82;  1,  26,  120; 

1,  26,  122;  1,  29,  131;  1,  31,  141;  1,  33,  149;  1,34,  157;  1,39, 
178;  1,  43,  192;  1,  49,  213;  1,  53,  228;  1,  53,  230;  1,  54,  231; 

2,  4,  17;  2,  72,  292;    2,  72,  292;  2,  77,  312;  2,  78,  319;  2,  80, 


-     859     — 

326;  2,  82,  335;  2,  83,  340;  2,  84,  343;  2,  90,  367  in  verschie- 
denen Lag.,  besonders  2;  14;  69;  und  in  Pison.  38,  93  im  Erl. ; 
conminus,  conniixtus,  conmune  Verg.  Georg.  1,  104  im  Gud., 
Georg.  2,  327  und  Aen.  12,  16  im  Bern,  c;  conmentarius  oder 
conmentarium  Liv.  1,  60,  4  im  Par.;  Gaius  Inst.  3  §  33;  3  §  181 
(§  33  geht  commentariis  vorher);  conmercium  Liv.  4,  52,  6  und 
5,  15,  5  im  Par.  und  Med.;  conminus  2,  10,  5  und  8,  24,  9  in 
denselben;  conniunis  Gaius  Inst.   1   §  1  und  3  §  167. 

Mar.  Victor.  1  S.  2464  (18,  20)  lehrt,  dafs,  wie  vor  b  m  p,  so 
vor  f,  nach  Cicero  auch  vor  v,  nicht  con,  sondern  com  zu  schreiben 
sei,  wie  in  coralert,  comfundit,  comvellit,  comvalescit,  comvocat. 
So  lesen  wir  comfluont  Corp.  Inscr.  Lat.  1,  199  Z.  13  (daselbst 
Z.  23  conflovont):  comferre  Plaut.  Poen.  5,  2,  88  (1048)  im  Ambr.; 
comlessi  Cic.  pro  Tüll.  1  im  Tur.  Palimps.  (vorher  daselbst  con- 
fessus);  comfecta  Phil.  11,  7,  17  im  Vat.,  auch  cumfuturum  Plaut. 
Mil.  Glor.  3,  3,  66  (941)  im  vet.,  decurt.  und  Vat.:  comvovise 
Corp.  Inscr.  Lat.  1,  196  Z.  13;  comvalem  1,  199  Z.  8;  comven- 
tum  2,  5042  Z.  6;  comvixi  3,  6059;  comveniunt  6,  541  Z.  4; 
comvenerunt  6,  2086  II  (acta  fratr.  Arv.  a.  213)  Z.  20;  25.  Aber 
die  gewöhnliche  Schreibart  ist,  wie  Prise.  2,  2,  9  S.  570  (I  49,  8) 
vorschreibt,  confiteor  und  converto,  desgleichen  confero,  conficio, 
confingo,  confirmo,  conflagro,  confligo,  conflo,  confluo,  confringo, 
confugio,  coufundo,  convalesco,  conveho,  convenio,  conviva. 

Vor  1  und  r  erleidet  nach  Mar.  Victor.  1  S.  2465  (19,  8)  und 
Prise,  a.a.  0.  der  Endkonsonant  der  Präposition  die  Assimilation,  so 
dafs  collatum,  coUectum,  colhno,  collido,  corrado,  corripio,  corrodo, 
corrumpo ,  corruo ,  corrigo  gesagt  wird.  Die  Verwandlung  in  r 
vertheidigt  Prise,  noch  durch  Vergleichung  der  Griechischen  Verba 
(juppicü^  auppdrczoi^  auppr^aao)^  aijpprjyvüp.u  Quintil.  11,3,35  sagt: 
vitatur  etiam  duriorum  inter  se  congressus,  unde  pellexit  et 
colle(jit\  und  Scaur.  S.  2260  (25,  19)  urteilt,  dafs  manche  im- 
perite  den  Endbuchstaben  der  Präposition  beibehalten,  wie  in 
conripit  und  eonhidit  (bei  Putsch,  fälschlich  concludit).  Aber 
Charis.  1,  15  S.  62  (82,  12)  fordert  conlacfaneus,  indem  er  hin- 
zufügt: nam  collacteus  (oder  collactius)  nemo  dicit;  und  conlactia 
ist  Inscr.  de  Lyon  S.  484  N.  8;  conlactius  Hygin.  Fab.  224.  Bei 
Caper  de  orthogr.  S.  2242  (97,  19)  ist  jedoch  collactaneus  und 
collacteus,  und  diese  Schreibung  begegnet  ebenfalls  in  Inschr. 
und  bei  Schriftstellern.  Conlabasco  Plaut.  Stich.  4,  1,  17  (522); 
conlabor  und  conlapsus  (wofür  öfters  conlabsus  geschrieben  ist) 
Corp.  Inscr.  Lat.   2,  3570;   2,  4756;   2,  4853;    2,  4886;   2,  4887; 


—     860    — 

3,  1069;  3,  1219;  3,  2747;  3,  2809;  3,  4363;  3,  4441;  3,  4796 
7,  446;  Inscr.  Neap.  221;  1357;  1432;  2243;  2384;  2447;  2490 
2648;  4617;  4618;  4926;  6270:  Orell.  319;  406:  1128:  2538 
3297;  4983;  Verg.  Georg.  3,  485  und  Aen.  4,  391:  4,  664;  6 
226;  8,  584;  9,  434;  9,  708;  9,  753:  Tacit.  Ann.  2,  31;  2,  47 
conlaceratus  Tacit.  Hist.  3,  74;  conlacrumavit  Cic.  Sest.  58,  123 
und  62,  130  im  Par. ;  conlatus  und  conlaturus  Corp.  Inscr.  Lat 
1,  1259;  2,  34;  2,  53;  2,  760;  2,  1348;  2,  1572;  2,  2022;  2 
2025;  2,  2044:  3,  1210;  3,  2026;  3,  2087;  3,  2920;  .3,  3016;  5 
56;  5,  335;  Inscr.  Neap.  78;  196;  199;  202;  314;  1360;  1955 
2112;  2125;  2426;  2430;  2512;  2631;  2646  Z.  33;  3940;  4149 
4552;  5789;  6377,  49:  6825:  Orell.  108  (nach  Henz.  S.  6);  879 
1760;  2327;  2643;  2862;  3064;  3366;  3648;  3692;  3737;  3773 
3807;  3865;  3976;  3979  (nach  Henz.  S.  434);  4082  (Corp.  Inscr 
Lat.  5,  40*);  4859  Z.  28;  Henz.  5184;  5374;  5992;  6001;  6033 
6469;    Cic.  Verr.  3,  83,   191   im  Vat.  Palimps  ;   Caes.  bell.  Gall. 

1,  40,  14  und  2,  15,  2  im  Bong.  1  und  Par.  1  und  in  anderen 
Büchern;  2,  25,  1  im  Par.  1  m.  pr. ;  bell.  civ.  1,  71,  3  im  Par. 
2;  Horat.  Carm.  3,  4,  19  und  A.  P.  3;  Liv.  2,  33,  11;  4,  61,  5; 
5,  13,  9;  5,  39,  10;  9,  42,  6;  9,  43,  12;  23,  40,  9  im  Put.  und 
Colb.;  30,  13,  8  und  30,  18,  1  im  Put.  und  Bamb.;  30,  42,  3 
im  Bamb.  und  Par.  2;  Tacit.  Ann.  2,  20;  3,  71;  4,  46  und  Hist. 

2,  42;  conlatio  Corp.  Inscr.  Lat.  2,  1971;  Inscr.  Neap.  4059; 
Orell.  3271;  3314;  3690  (4086)  und  3807;  Henz.  5336;  Plaut. 
Mil.  Glor.  3,  3,  67  (942),  Liv.  23,  32,  9  im  Put.  m.  sec.  und 
Colb.;  30,  44,  4  im  Bamb.  und  Par.  2;  conlatores  Corp.  Inscr. 
Lat.  2,  657;  conlaticius  Inscr.  Neap.  219;  conlaudo  Inscr.  Neap. 
2623  Z.  20;  Plaut.  Mi).  4,  2,  36  (1027);  4,  2,  54  (1045)  in  dem 
letzteren  Verse  im  decurt.  und  Vat.  collaudat;  Trin.  2,  2,  15 
(292)  im  Ambr.  und  vet.  und  5,2,  24  (1148)  im  vet. ;  Tereut. 
Eun.  5,  8,  16  (1046);  5,  8,  60  (1090);  Ad.  3,  3,  13  (367);  Cic. 
Verr.  5,  62,  161  im  Reg.;  pro  Sest.  40,  87  im  Par.;  Phil.  5,  11, 
28  im  Vat.;  7,  8,  24  im  Vat.,  Bamb.,  Gud.  und  Teg.  und  13,  21, 
50  im  Bamb.;  Horat.  Serm.  1,  6,  70  im  Emmer.  und  in  den  Par. 
Y(}'\iL  (in  diesem  m.  pr.);  Liv.  1,  52,  1 ;  6,  6,  7 ;  7,  1 1,  9;  7,  41, 
3;  8,  19,  13;  8,  25,  13;  30,  15,  13  und  30,  17,  9  im  Put.  und 
Bamb.;  Tacit.  Hist.  2,  69;  conlaudatio  Cic.  in  Pison.  29,  72  im 
Vat;  conlega  Corp.  Inscr.  Lat.  4,  1852;  Mon.  Ancyr.  Taf.  2  Z.  2, 
9  und  Taf.  6  Z.  23;  Orell.  2828;  4859  Z.  12;  Grut.  11,  2;  dar. 
vir  elog.  34  (Corp.  Inscr.  Lat.  1  S.  292);  Cic.  de  orat.  2,  11,  45 
in  den  Lag.  65;  70;  73;   pro  Sest.  3,  8;    13,  29;  36,  78  und  in 


—    861     — 

Vatin.  2,  5;  7,  17  im  Par. ;   Phil.  1,  2,  5:    1,  13,  31;   2,  28,  70; 
2,  34,  85  das  erstemal;   2,  42,   107  zweimal  und  3,  4,  9,  überall 
im  Vat. ;  Horat.  Epist.   1,  20,  28  im  Par.  A  und  Avign.;  Liv.  30, 
40,  8   im  ßamb. ;    conlegium  Corp.  Inscr.  Lat.   1,  198  Z.  10;   20; 
25;  1,  563;    1,  571   Z.  2;   6;    1,  593;    1,  806;    1,   1107;    1,  1108; 
1,  1130;   Inscr.  Neap.  212   Z.  5;    17;   6894;    Mon.  Ancyr.  Taf.  4 
Z.  36;   Orell.  764:  4093;   Cic.  pro  Sest.  53,   113  im  Par.;    Horat 
Serm.  1,  2,   1   im  Enimer. ;  conlibertus  und  conliberta  Corp.  Inscr 
Lat.  1,  1011;  1,  1089;  1,  1203;  2,  1399;  2,  4087;  5,  236;  5,  964 
5,  991;   5,   1255;  5,   1330;   5,  1415;   5,  2175;   5,  2269;   5,  2576 
5,  2939;   5,  2952;   5,  3156;    5,  3690;    5,  3758;    5,  4509;   Inscr 
Neap.  986;   1513;  1522;   2023;  3037;  3210;   3297;   3743;   3831 
3851;  3863;  4107;  4388;  4512;  4694;  5428;  5838;   6556;   6785 
6931;  6935;  6974:  6998;  7074;  7080;  Inscr.  de  Lyon  S.  477  N.  3 
OrelL  735;  1320;   1633;   2303;  3023;  3929;  4165;   4183;   4216 
4357;  4506;  4618:   4777;    Henz.  5416;   5834;   6309;   6555;  7321 
Z.  7;  Cic.  Verr.  5,  59,  154  im  Reg.,  Guelf.  1;  2  und  Leid.;  con- 
libitum  Plaut.  Most.  1,  3,  137  (295)   im  vet.  und  Vat.;   Merc.  2, 
I,  34  (258)  im  vet.  und  decurt. ;   conlibuit  Terent.  Eun.  5,  8,  26 
(1056)   im  Bemb.;   conligere   Plaut.  Mil.  Glor.  2,  2,  95   (250)  im 
Ambr.    (im  vet.  m.  pr.  conlici)    und   Irin.  3,  3,  62  (791);    Verg. 
Georg.   1,   114  im  Pal.  m,  pr.  und  3,  235  im  Gud.   m.  pr. ;   Aen. 
12,  491;  12,  862  im  Rom.;  conligare  Plaut.  Pseud.  4,  3,  16  (1032); 
Terent.  Eun.   5,  4,   33   (955);    5,   4,   34   (956);    Caes.  bell.  Gall. 
1,  25,  3  im  Bong.  1,  Par.  1,  Voss.  1  und  Wien.  1;  Liv.  1,  26,  7; 

1,  26,   11;  conlisus  Cic.  PhiL  2,  29,  73  im  Vat.:  Horat.  Epist.  1, 

2,  7  in  den  Par.  kip<pl^  im  Avign.,  Harl.  o  und  Einsiedl. ;  con- 
loco  Corp.  Inscr.  Lat.  1,  200  Z.  22;    1,  1009;    1,  1126;   2,  3711; 

3,  1198:  Inscr.  Neap.  315;  1432;  1883;  2508;  4601  Z.  43  und 
4617;  OrelL  15;  1100;  1134;  1186;  1457;  3161  (nach  Henz. 
S.  291);  3910;  4333;  4360;  4552;  Henz.  5130;  6473  Z.  20;  Plaut. 
Most.  3,  3,  12  (915)  im  vet.  und  Vat.;  Men.  5,  6,  28  (986)  im 
vet.;  Mil.  Glor.  3,  3,  42  (916);  Merc.  3,  2,  10  (553)  im  Ambr. 
und  vet.;  Pers.  1,  1,  8;  Irin.  1,  2,  122  (159);  3,  3,  7  (735); 
Terent.  Eun.  3,  5,  45  (593)  und  Heaut.  4,  3,  11  (689);  4,  3,  17 
(695)  im  Bemb.  und  in  anderen  Büchern;  Phorm.  5,  1,  32  (759) 
im  Bemb.;  Cic.  Verr.  2,  35,  86  im  Vat.  Palimps.  (sie  plerum- 
que,  sagt  Jordan);  4,  38,  83;  5,  12,  30;  5,  14,  37  und  5, 
22,  56  im  Reg.;  5,  31,  80  und  5,  37,  96  im  Vat.  Palimps.  und 
Reg.;  pro  Sest.  38,  83;  65,  137;  in  Vatin.  10,  24;  11,  28;  16, 
39  und  pro  Cael.  9,  22;  17,  39;  20,  49;  27,  64:  27,  65,  überall 


—     862     - 

im  Par. ;  de  domo  43,  112  zweimal  und  50,  130  und  Har.  resp. 
13,  27;    15,  33;   25,  53  im  Par.;   in  Pison.  12,  28  im  Pith.  und 

22,  52  im  Erf. ;  pro  Milon.  7,  18  im  Lemma  des  Schol.  Bob.; 
Phil.  2,  7,  15;  2,  8,  19;  3,  2,  3  im  Vat. ;  Caes.  bell.  Gall.  1, 
24,  2  im  Bong.  1,  Par.  1,  Voss.  1,  Bresl.  1  und  Egm.;  1,  38,  7 
im  Bong.  1,  Par.  1  und  Wien.  1,  und  2,  8,  4:  2,  19,  3;  2,  22,   1 

2,  29,  3;  2,  30,  4;  3,   1,  3;  3,  1,  4;  7,  23,   1;  7,  23,  3;  7,  36,  2 

7,  36,  7:  7,  68,  1;  7,  90,  5;  7,  90,  7;  8,  2,   1;  8,  4,  3;  8,  6,   1 

8,  9,  4;  8,  15,  3;  8,  17,  1;  8,  40,  5;  8,  41,  5;  8,  46,  4  im 
Par.  1;  bell.  civ.  1,  25,  6;  1,  28,  3;  3,  105,  2  im  Par.  2;  Verg. 
Georg.  4,  424  im  Pal.,  Rom.  und  Gud.;  Horat.  Epod.  17,  68  im 
Bern.  B  und  in  den  Par.  yrr;  Tac.  Ann.  4,  39;  4,  40;  6,  17;  6, 
27;  6,  45  und  Hist.  1,  36;  conloquor  und  conloquium  Plaut.  Most. 

3,  2,  96  (783)  im  vet.;  Men.  2,  3,  77  (430)  im  vet.  und  decurt.; 
Mil.  Glor.  4,  2,  17  (1008);  Merc.  1,  1,  49;  Pseud.  1,  3,  16  (245); 
1,  3,  22  (252);  2,  2,  26  (620);  Persa  4,  7,  18;  Stich.  1,  3,  43 
(197)  und  Trin.  5,  2,  11  (1135);  5,  2,  26  (1150);  Terent.  Andr. 
5,  6,  10   (974);    Eun.  2,  3,  76  (367);    3,  2,  14  (467);    Phorm.  5, 

1,  12  (739)  und  Adelph.  3,  3,  92  (446)  im  Bemb.  und  meistens 
auch  in  anderen  Büchern;  Hecyr.  1,  2,  56  (131)  im  Vat.,  Vict. 
und  Par.  (im  Bemb.  cumloqui);  Cic.  de  orat.  1,  26,  122  in  einigen 
Lag.  und  darunter  im  32 ;  pro  Caec.  7,  20  im  Teg. ;  Har.  resp. 
28,  62  im  Par.;  Phil.  2,  4,  7  im  Vat;  Caes.  bell.  Gall.  1,  35,  2 
im  Bong.  1  und  Par.  1,  und  1,  42,  4;  1,  43,  2;  1,  43,  3;  1, 
46,  1;  1,  46,  3;  1,  46,  4;  1,  47,  2;  7,  37,  1;  7,  38,  5;  7,  59,  1 

8,  23,  4;  8,  23,  5  im  Par.  1;  bell.  civ.  1,  26,  5;  1,  75,  2;  1,  84,  1 
3,  19,  3  im  Par.  2;  Verg.  Aen.  7,  91  im  Med.,  Pal.  und  Gud. 
Liv.  2,  3,  7;  4,  10,   1;  5,  48,  8  und  9,  14,  2  im  Par.  und  Med. 

23,  9,  3;  23,  17,  1;  23,  18,  1  und  23,  34,  9  im  Put.  und  Golb. 
30,  3,  6;  30,  4,  2;  30,  4,  3;  30,  12,  8  und  30,  29,  5;  30,  29,  8 
im  Put.  und  Bamb.;  30,  31,  10  im  Bamb.;  30,  32,  8  im  Bamb. 
und  Par.  2;  Tacit.  Ann.  2,  65;  6,  50  und  Hist.  2,  20:  2,  41;  4, 
64;  conlucare  Fest,  unter  sublucare  S.  348  und  Paul.  S.  37;  con- 
lucere   Cic.  Verr.  4,  32,  71    im  Reg.;   Verg.  Aen.   4,  567;   5,  4; 

9,  166;  10,  539  (im  Pal.  m.  pr.  cunlucens,  im  Med.  collucens) 
und  11,  209;  Tacit.  Ann.  3,  4  und  Hist.  3,  23:  5,  13;  conludo 
Verg.  Georg.  1,  369  im  Rom.,  Gud.  und  Bern,  b  c;  Horat.  A.  P. 
159  im  Münchn.  C,  Harl.  d  und  in  den  Par.  ?.ü:  conlusor  Corp. 
Inscr.  Lat.  2,  3853;  Cic.  Phil.  2,  23,  56  im  Vat.,  Bamb.  und  Gud.; 

2,  39,  101  im  Bamb.  und  Gud.  (im  Vat.  conclusoribus,  im  Bern, 
cum  lusoribus);    13,   2,   3   im  Vat.   und   Bamb.:   conlustro  Verg. 


—     863     — 

Aen.  3,  651  und  Tacit.  Ann.  2,  45;  conlutulentet  Plaut.  Trin.  3, 
2,  67  (693)  im  vet.  und  decurt.;  couluvio  Har.  resp.  26,  55  im 
Par.;  Liv.  3,  6,  3  und  3,  9,  8  im  Par.  und  Med.;  22,  43,  2  im 
Put. ;  30,  35,  7  im  Bamb.  und  Par.  2 ;  conluvies  Tacit.  Ann.  2, 
55  und  Bist.  2,  16;  5,  12.  Courado  Terent.  Heaut.  1,  1,  89  (141); 
Phorm.  1,  1,  6  (40)  und  Adelph,  2,  2,  34  (242);  conrepserit  Plaut. 
Trin.  2,  4,  22  (424)  im  vet.  (im  Ambr.  correpserit,  sonst  cum 
repserit);  conrigo  Corp.  Inscr.  Lat.  1,  206  Z.  162;  1,  1438;  Plaut. 
Trin.  1,  2,  81  (128)  im  vet.  und  decurt.,  daselbst  3,  2,  27  (653) 
corrigere  ohne  Var. ;  conroborata  Cic.  pro  Sest.  41,  89  im  Par.; 
conruget  Horat.  Epist.  1,  5,  23  in  den  Par.  ktpipl^  im  Emmer., 
Avign.,  Leid,  und  Einsiedl. ,  und  im  Harl.  r?  m.  sec. ;  conrumpo 
Corp.  Inscr.  Lat.  3,  3724;  6,  1259  Z.  11;  Plaut.  Pseud.  3,  2,  102 
(892) ;  Terent.  Adelph.  4,  2,  49  (588)  im  Vat.  und  Ambr. ;  Verg. 
Georg.  2,  466  im  Pal.;  Liv.  7,  20,  5  im  Par.  m.  sec.  (m.  pr.  non- 
rumperent)  und  30,  14,  11  im  Put.  und  Bamb.;  Tacit.  Ann.  3, 
13  (corrumpo  ohne  Var.  Plaut.  Bacch.  3,  3,  15  (419);  3,  3,  16 
(420);  3,  3,  88  (492);  4,  9,  117  (1040);  4,  10,  3  (1078);  5,  2, 
72  (1090);  Terent.  Adelph.  3,  3,  67  (421)  und  an  vielen  an- 
deren Stellen);  conruo  Liv.  30,  18,  11  im  Put.  und  30,  30,  23 
im  Bamb. ;  conruspare  Plaut,  bei  Paul.  Festi  unter  conruspari 
S.  62. 

Cum  verliert  sein  m  überall  in  der  Zusammensetzung  vor 
einem  Vokal  oder  vor  h,  und  wird  alsdann  zu  co,  vergL  Mar. 
Victor.  1  S.  2465  (19,  10)  und  Caesell.  bei  Cassiod.  de  orthogr. 
S.  2314  (202,  20).  So  coacervo,  coacesco,  coactus  (von  cogo  d.  i. 
coago),  coagmento,  coagulum,  coalesco,  coarguo,  coarto,  coaedifico, 
coaequo,  coegi,  coemo,  coeo,  coerceo,  coexercitatus,  coinquino, 
coinquo,  coire,  coitio,  coitus,  cooperio,  coopto,  coorior,  cohaereo, 
coheres ,  cohibeo,  cohonesto,  cohorresco,  cohortor,  cohumido. 
Ausgenommen  sind  allein  comedo  und  comitiura,  comitia.  Die 
Schreibung  conire  für  coire  zählt  Quintil.  1,  6,  17  zu  den  Proben 
einer  molestissima  diligentiae  perversitas.  Falsch  geschrieben  ist 
comarguit  Cic.  Ep.  Fam.  3,  8,  7  und  cum  edificari  Ep,  Att.  13, 
33,  4  in  den  Med.  Coninquere  hat  Paul.  Festi  S.  64  im  Münchn. 
und  Guelf.  2  (im  Berl.  coinquere),  und  S.  65  im  Guelf.  2  (im 
Münchn.  comquere,  d.  i.  coinquere),  und  conauditum  S.  65,  dafür 
im  Münchn.  und  Guelf.  2  comauditum.  Conhaerentibus  ist  eine 
unsichere  Vermutung  bell.  Gall.  8  Prooem.  1. 

Vor  dem  Halbvokal  i  ist  con  herrschend:  coniecto,  coniector, 
coniectura,   coniungo,   coniux,   coniugium,   coniuro.     Öfters   wird 


-     864     - 

auch  conicio  (nicht  coniicio)  gelesen,  wie  Plaut.  Gas.  1,6;  Poen. 
Prol.  69  und  Irin.  2,  1,  12  (238);  Cato  R.  R.  31,  1  und  54,  1 
im  cod.  Polit.;  Terent.  Heaut.  1,  1,  11  (63);  2,  3,  51  (292); 
Phorm.  1,  3,  14  (166);  1,  4,  13  (190),  hier  ist  in  den  Anfüh- 
rungen bei  Paul.  Festi  unter  protinam  S.  226  nach  dem  Guelf.  2 
und  bei  Non.  S.  87  coiciam  und  coicerem ;  Hecyr.  5,  4,  2  (842), 
Palmer.  vermutete  conlicias,  wie  auch  Dziatzko  schreibt;  Lucil. 
(ed.  L.  Müller  11,  10;  ed.  Lachmann  342)  bei  Gell.  4,  17,  2;  Cic. 
de  orat.  2,  64,  258  und  3,  14,  51  in  mehreren  Lag.,  darunter  an 
der  ersteren  Stelle  im  36;  Verr.  4,  57,  129  im  Reg.;  in  Vatin. 
5,  13  im  Par.  (im  Gembl.  conitientur,  im  Lemma  des  Schol.  Bob. 
coicientur);  in  Pison.  39,  94  das  zweitemal  im  Erf.  und  Freis. ; 
pro  Milon.  19,  49  im  leg.  (im  Erf.  coiceret)  und  22,  60  im  Teg. 
und  Erf.;  Divinat.  2,  5,  12  zweimal;  Har.  resp.  21,  45  im  Par. 
und  Gembl.;  Caes.  bell.  Gall.  1,  26,  3;  1,  46,  I;  1,  47,  2;  1, 
52,  3;  2,  27,  4  und  bell.  civ.  1,  79,  3;  2,  16,  2;  2,  26,  4;  Verg. 
Georg.  4,  26  und  Aen.  7,  347;  9,  411  (Serv.  zu  der  letztgedach- 
ten Stelle  sagt:  conicit  antiquum  est);  TibuU.  1,  8,  54;  Liv.  3, 
13,  6;  3,  70,  15;  5,  49,  3;  9,  30,  9;  10,  36,  1;  21,  14,  1;  30, 
5,  4  (hier  allein  aus  dem  Berl.  bemerkt,  im  Put.,  Bamb.  und 
Leipz.  colligere)  und  30,  33,  15.  Sehr  häufig  aber  coicio,  wie 
Corp.  Inscr.  Latin.  2,  1964  Col.  2  Z.  45  und  51;  Inschr.  OrelL 
2863;  Cato  R.  R.  33,  5;  37,  2;  83  zweimal;  115,  1  und  157,  9, 
überall  im  cod.  Polit.;  Afran.  (191;  216;  311)  bei  Non.  S.  267, 
32  und  268,  1 ;  Lucil.  (ed.  L.  Müller  2,  25  oder  ed.  Lachmaun  62 
und  29,  48  oder  715)  bei  Non.  S.  268,  5  und  506,  22;  Laber. 
(147)  bei  Gell.  16,  7,  5;  Varro  R.  R.  3,  14,  4  in  einer  von  Victor, 
benutzten  Hdschr. ;  Cic.  de  orat.  2,  77,  314  in  den  Lag.  6;  13; 
36;  Verr.  2,  51,  127  im  Lag.  29  und  Par.  B;  5,  7,  17  im 
Lag.  29  und  im  Reg.  m.  pr. ;  5,  28,  71  im  Reg.  m.  pr. ;  5,  55, 
143  im  Lag.  29  (im  Reg.  coicebatur,  und  in  demselben  5,  56, 
145  coicebantur);  pro  Cael.  26,  62  im  Par.  und  Gembl.;  in  Pison. 
39,  94  das  erstemal  im  Erf.  und  Pith.  (im  Erf.  mit  übergeschrie- 
benem n);  Tusc.  5,  5,  12  und  Nat.  Deor.  2,  37,  93;  Galba  an 
Cic.  Ep.  Fam.  10,  30,  3;  SC.  bei  Cael.  an  Cic.  Ep.  Fam.  8,  8,  8; 
Caes.  bell.  Gall.  2,  6,  3;  3,  4,  1;  7,  72,  2;  7,  81,  5;  8,  19,  8, 
überall  im  Par.  1  (in  der  ersten  Stelle  mit  übergeschriebenem  n, 
dagegen  ist  in  derselben  Hdschr.  1,  46,  1  und  1,  47,  2  zu  coni- 
cere  und  conicerent  am  Rande  co  bemerkt  und  im  Leid.  1  1,  46,  1 
und  2,  27,  4  coicere  und  coicerent  im  Text  geschrieben),  bell.  civ. 
2,  26,  4  und  3,  50,  1   im  Par.  2;  Verg.  Aen.  5,  662  und   10,  646 


—    865    — 

und  2,  27,  4  coicere  und  coicerent  im  Text  geschrieben) ;  bell.  civ. 
2,  26,  4  und  3,  50,  1  im  Far.  2;  Verg.  Aen.  5,  662  und  10,  646 
im  Rom.;  Liv.  3,  28,  1  im  Par.;  5,  47,  10  im  Par.  und  Med.; 
6,  2,  10  im  Med.  (im  Par.  coci);  30,  27,  2  im  Put.,  Colb.  und 
Bamb.;  Vitruv.  2,  4,  3;  2,  5,  1;  2,  5,  2;  2,  5,  3;  2,  7,  5;  7,  8, 
2;  7,  8,  4;  7,  14,  1;  10,  2,  2;  10,  2,  6;  10,  12,  2;  Plin.  N.  H. 
27,  5,  23  (40)  im  Voss,  und  Par.  a;  auch  in  den  eigenen  Worten 
des  Non.  S.  267,  32  und  268,  1  und  268,  5  ist  viermal  coicere 
geschrieben,  wie  in  den  oben  bemerkten  Stellen  der  von  ihm  an- 
geführten Schriftsteller.  Gewöhnlich  conieci,  comectus,  comectura', 
doch  coieci  Terent.  Hecyr.  1,  2,  57  (132)  im  Bemb. ;  coiecerat 
Cic.  Verr.  5,  28,  72  im  Reg.;  coiecimus  Cic.  Ep.  Fam.  9,  20,  1; 
coiecit  Cael.  an  Cic.  Ep.  Fam.  8,  4,  4  und  Fest,  unter  salinum 
S.  344;  coiecerunt  Vitruv.  3,  1,  8;  coiectus  Cic.  Verr.  5,  61,  160 
im  Reg.  (vorher  daselbst  coniectus  ohne  Var.) ;  bell.  Afric.  52,  4 
im  Par.  2;  Plin.  N.  H.  31,  2,  20  (29)  im  Voss.;  32,  4,  14  (39) 
im  Bamb.  und  32,  7,  24  (75)  in  demselben  m.  pr. ;  coiecturam 
Fronto  ad  amic.  1,  15.  Vergl.  Lachmann  zu  Lucr.  2,  1061. 
Häufig  ist  in  Inschr.  coiunx,  coiux,  coiugem,  coiugi,  wie  Corp. 
Inscr.  Lat.  1,  1064;  1,  1413;  2,  110;  2,  959;  2,  2997  (coiogi); 
5,  120;  5,  129;  5,  135;  5,  237;  5,  476;  5,  630;  5,  1272;  5,  1360; 
5,  1628;  5,  1647;  5,  1677;  5,  1691;  5,  1796;  5,  2044;  5,  2050 
(coiiugi);  5,  2057;  5,  2215;  5,  2884;  5,  2910;  5,  2977;  5,  3011; 
5,  3031;  5,  3068;  5,  3330;  5,  3468  (coluci);  5,  3710;  5,  4063; 
5,  4367;  5,  4658;  5,  4683;  Inscr.  Neap.  100;  124;  131;  211; 
.343;  344;  346;  359;  387;  404;  409;  517;  519;  530;  574;  581; 
614;  616;  679;  772;  841;  980;  993  und  an  vielen  anderen  Stellen. 
Aber  daneben  coniunx,  coniua^  coniugem,  coniugi^  com'uge,  wie 
Corp.  Inscr.  Lat.  1,  1011  (coniunxs);  1,  1053;  1,  1220;  1,  1242 
(coinuci);  1,  1479;  2,  2299;  2,  3286;  2,  3297;  2,  3960;  2,  4170; 
2,  4419;  4,  1574;  4,  4,  2321;  5,  271;  5,  370  (coniuncx);  5,  475; 
5,  1360;  5,  2007;  5,  4848;  5,  4851. 

Co,  nicht  con,  wird  auch  vor  n  geschrieben.  Gell.  2,  17,  6 
bis  9:  Neque  vero  con  particula  tum  solum  producitur,  cum  ea 
httera,  de  qua  Cicero  (Orat.  48,  159)  dicit,  insequitur.  Nam 
et  Cato  et  Sallustius,  faenoribus,  inquiunt,  copertus  est,  Prae- 
terea  coligatus  et  conexus  producte  dicitur.  Sed  tarnen  videri 
potest  in  bis,  quae  posui,  ob  eam  causam  particula  haec  pro- 
duci,  quoniam  eliditur  ex  ea  n  littera;  nam  detrimentum  litte- 
rae  productione  syllabae  compensatur.  Nach  Cic.  a.  a.  0.  sind 
in   und    con   vor   s   und   f  lang.      Bei   Sallust.    Catil.    23,    1    ist 

Neue -Wagener,  Lat.  Formenlehre.     II.     3.  Aufl.  55 


-     866    - 

flagitiis  atque  facinoribus  (nicht  faenoribus)  coopertus.  Auch 
bei  Gell,  wird  gewöhnlich  coopertus  gelesen,  copertus  hat  Hertz  ge- 
schrieben, desgleichen  coiugatus  für  coligatus  mit  Lachmann  a.  a.  0. 
Conecto  und  conexus  haben  Plaut.  Most.  5,  1,  17  (1065)  im 
Ambr.,  vet.  und  decurt.  und  im  Vat.  m.  pr. ;  Mil.  Glor.  4,  4,  44 
(1180)  im  vet.  (hier  in  conixum  verderbt);  Cic.  Acad.  2,  30,  96; 
2,  30,  98;  Divinat.  2,  54,  111;  Fat.  7,  14;  8,  15;  8,  16  und 
Rep.  6,  17,  17;  Verg.  Georg.  4,  257  und  Aen.  8,  437;  Horat.  Epist. 
2,  2,  86  im  Emmer. ,  in  den  Harl.  (?d  und  mehreren  anderen 
Büchern;  Plin.  N.  H.  17,  2,  2  (19);  17,  18,  30  (131);  17,  22,  35 
(174);  18,  24,  56  (201)  und  18,  30,  73  (301)  im  Par.  a;  28,  1, 
1  (1)  im  Voss.;  35,  1,  1  (1)  im  Bamb.,  Rice,  und  Voss.;  Tac. 
Ann.  1,  9;  2,  43;  2,  50;  3,  12;  3,  31;  4,  66  (in  conixius  ver- 
derbt);  6,  47;   13,  53;    14,  16;  15,  9;   16,  30;    16,  32  und  Hist. 

1,  65;  2,  34;  3,  47;  Fest,  unter  schedia  S.  334;  und  so  schreibt 
Baiter  bei  Cic.  Ep.  Fin.    1,   20,  67   und   Nat.   Deor.  2,  38,  97; 

2,  65,  163;  und  Christ  bei  Cic.  Fat.  6,  12  und  noch  zweimal 
7,  14  ohne  Angabe  der  Schreibung  der  Hdschr.  Conitor  und 
conisus  oder  conixus  edict.  Diocl.  de  pret.  rer.  venal.  exempl. 
Stratonic.  part.  super.  S.  2  Z.  19  (Corp.  Inscr.  Lat.  3  S.  805); 
Plaut.  Mil.  Glor.  1,  29  im  vet.,  decurt.  und  Vat;  Acc.  (praet. 
V.  23)  bei  Cic.  Divin.  1,  22,  44  in  den  Leid.  AB  und  im  Wien.; 
Cic.  Fin.  5,  15,  42  im  Pal.  B  und  Erl.;  Tusc.  2,  21,  47  im 
Reg.  und  Gembl.  (in  conexa  verderbt);  Nat.  Deor.  2,  43,  110  in 
den  Leid.  ABC  (in  conexus  verderbt);  Off.  3,  2,  6  im  Bamb., 
"Würzb.  und  Bern,  a;  Caes.  bell.  civ.  1,  46,  3  im  Par.  2;  Verg. 
Eclog.  1,  15  und  Aen.  5,  264;  5,  642;  9,  410;  9,  769;  10,  127; 
11,  613;  Liv.  1,  33,  5;  3,  63,  4;  3,  70,  5;  9,  31,  12;  10,  33,  4; 
Tac.  Ann.  15,  42;  15,  51;  15,  57;  15,  ^  und  Hist.  4,  53;  Fronto 
ad  amic.  1,  1  (1,  4,  8)  und  M.  Caesar  an  Fronto  1,  2;  4,  2; 
vergl.  Wagner,  Orthogr.  Verg.  S.  455.  Coniveo  Plaut.  Most.  3,  2, 
145  (830)  im  Ambr.,  vet.  und  decurt.;  Turpil.  (173)  und  Ninnius 
Crassus  bei  Prise.  9,  8,  42  S.  866;  Cic.  Catil.  2,  12,  27  im  Teg.  t 
und  Egm.  und  bei  Prob.  Cathol.  3,  5  S.  1482;  pro  Cael.  17,  41 
im  Par.  (im  Gembl.  coniberet)  und  24,  59  im  Par.,  Gembl.  und 
Erf. ;  pro  Milon.  12,  32  im  Teg.  (im  Erf.  conhiventibus) ;  Har. 
resp.  18,  38  im  Par.  m.  pr.  (im  Par.  m.  sec.  und  im  Gembl. 
und  Erf.  contuentes)  und  24,  52  (im  Par.,  Gembl.  und  Erf.  con- 
tuebant);  Phil.  1,  7,  18;  Tusc.  1,  49,  117  (im  Reg.  conibuentem, 
im  Gud.  conhibentem) ;  Nat.  Deor.  2,  57,  143  (in  den  Leid.  ABC 
und  im  Erl,  conluentibus)  und  3,  4,  9   (im  Wien.  m.  pr.,  in  den 


—    867    — 

Leid.  ABC  und  im  Pal.  contueres);  Plin.  N.  H.  10,  77,  97  (209) 
im  Leid,  (im  Par.  a  und  Vat.  contuant);  11,  37,  54  (144)  im 
Par.  a  und  Vat;  11,  37,  55  (151);  11,  37,  57  (156);  Tac.  Ann. 
16,  5  im  Med. ;  conivola  mit  der  Erklärung  occulta  Paul.  Festi 
S.  61.  Conuhium  privil.  veter.  (Corp.  Inscr.  Lat.  3  S.  844  folg.) 
L  II.  IV.  V.  VI.  VII.  VIII.  IX.  X.  XL  XII  u.  s.  w.,  ferner  Corp. 
Inscr.  Lat.  5,  4055 ;  Inscr.  de  Lyon  S.  345  No.  39 ;  Licin.  Imbrex 
bei  Gell.  13,  22,  16;  Cic.  Off.  1,  17,  54  und  Rep.  2,  37,  63; 
Verg.  Aen.  1,  73;  3,  136;  3,  319;  4,  126;  4,  168;  4,  213;  4,  316; 

4,  535;  7,  96;  7,  253;  7,  333;  9,  600;  12,  42;  12,  821;  Liv.  1, 
9,  1;  1,  9,  2;  1,  9,  5;  1,  9,  14;  1,  13,  3;  4,  1,  I;  4,  2,  6;  4, 
3,  4;  4,  4,  5;  4,  4,  9;  4,  4,  12;  4,  5,  5,  4,  6,  2;  4,  6,  3;  4,  6, 
4;  8,  14,  10;  9,  34,  5;  9,  43,  23;  9,  43,  24,  überall  im  Par.  und 
Med.;  23,  4,  7  im  Berl.;  Plin.  N.  H.  16,  1,  1  (1)  im  Par.  a;  Tac. 
Ann.  13,  34  und  Hist.  3,  34;  4,  65  im  Med.;  Gaius  Inst.  1  §  56; 
1  §57;  1  §59;  1  §  67;  1  §77;  1  §  78;  1  §80,  und  überall  in 
den  Flor.  Pandekten. 

Einigemale  begegnet  co  vor  s:  cosentiont  Corp.  Inscr.  Lat. 
1,  36;  costituit  3,  3097;  Costituto  3,  5601;  Costanti  3,  5949  und 
3,  6016,  5;  cosiderate  4,  2416;  cosuluit  5,  1874;  cost.ituiit  Orell. 
1359  und  quostituta  2522;  costitui  Henz.  6029  Z.  16;  cosob(rinus) 
Henz.  5110;  costitutus  Cic.  pro  Mur.  38,  83  im  Münchn. ;  co- 
sciscentur  Leg.  3,  3,  10  (im  Leid.  B  eosciscenturor,  im  Leid.  A 
und  Periz.  eos  ciscentur,  im  Heins,  eos  cingentur). 

Einzeln  stehen  coventio  (woraus  das  gewöhnliche  contio  ent- 
standen ist)  Corp.  Inscr.  Lat.  1,  196  Z.  22;  covenumis  (Versehen 
für  covenimus)  1,  532.  Offenbare  Schreibfehler  sind  coticiscam 
Plaut.  Bacch.  4,  6,  28  (798)  im  vet.  m.  pr.;  cominando  Liv.  10, 
39,  6  im  Med.;  comixtus  Verg.  Aen.  3,  633  und  12,  835  im 
Bern,  c;  comunio  Tac.  Ann,  15,  43  im  Med. ;  öfters  cominus,  wie 
Cic.  pro  Caec.  15,  43  in  den  meisten  Büchern;  pro  Plane.  30, 
72  im  Erf. ;  Cato  mai.  6,  19  im  Benedictb.;  Verg.  Georg.  1,  104 
im  Bern,  c  und  Aen.  12,  890  im  Gud.;  Liv.  10,  43,  6  im  Par.; 
das  richtige  comminus  haben  Enn.  (Fab.  140  ed.  L.  Müller)  bei 
Fest,  unter  redhostire  S.  270  (nach  Hertz,   Rhein.  Mus.  1848,   6 

5.  624);  Lucret.  4,  1051;  6,  904;  Cic.  pro  Caec.  15,  43  im  Erf. 
und  Teg.;  pro  Plane.  30,  72  im  Teg.;  pro  Balb.  9,  23  im  Par. 
und  Gembl;  in  Pison.  32,  81;  Caes.  bell.  Gall.  5,  44,  11  und 
bell.  civ.  1,  58,  4;  Sallust.  Cat.  60,  3  in  den  Fabr.,  im  Sen.  1 
und  Bas.  1  und  in  den  übrigen  älteren  Büchern;  Verg.  Georg.  3, 
374  und  Aen.  7,  553;  7,  732;  9,  347;  9,  440;  9,  770;   10,  454; 

55* 


—    868    — 

11,  706;  Liv.  1,  33,  4  und  2,  49,  10  im  Par.  und  Med.;  21,  5, 
14  und  21,  34,  6  im  Colb.  und  Med.:  23,  47,  5  im  Put.  und 
Colb.;  27,  18,  14  in  denselben  und  im  ßamb.;  30,  18,  7  im  Put. 
und  Bamb.     Vergl.  Fleckeisen,  50  Artikel  p.  13. 

13.     E  und  ex\  eine  Nebenform  ec  für  ex  wird  von  L.  Müller 
(vergl.   dessen  Note  zu  Lucil.  7,  23  p.  219)   an  einer  Reihe   von 
Stellen  eingeführt,  so  schreibt  er  Lucil.  7,  32  (Nonius  S.  506,  7) : 
primum    fulgit    uti  caldum    ec  furnacihu'    ferrum,    Bährens    217 
ebenso,  nur  ec  fornacibus.  Lachmann  252  aber  e  fornacibu';   26, 
77  (Nonius  S.  138,   21):   mordicus  petere   aurum  ec  flamma  ex- 
pediat,   Bährens  482  ec  flamma,    Lachmann  564  e  flamma;   27, 
28  (Nonius  S.  88,  16):  quanti  vellet  quantum  canicai  ad   pultem 
ec   maconis  manu,   Bährens    544   quanti   vellet,    quam   canicarum 
pulte  et  maconis  manu.  Lachmann   638  quanti  vellet  [quam]  ca- 
nicas   [apud  te  et  magonis]   manu;   28,  34  (Nonius  S.  288,  28): 
vasa    ec  fenestreis  in  caput.    Lachmann   824   has   e    fenestris    in 
Caput;  30,  2  (Nonius  S.  317,  6):   quantum  haurire  animus  Musa- 
rum   ec  fontihu''  gestit.    Lachmann   933   e  fontibu',    Bährens  699 
ec  fontibus;  30,  26  (Nonius  S.  350,  6):   ec  vestimentis  maculosis. 
Lachmann  951  und  Bährens  719  nee  vestimentis;  30,  53  (Nonius 
S.  157,    12):    serus  cum   ec  medio   bene  potu'   recessit,   Bährens 
744   serus  cum  ec  medio  a  ludo  bene   potus   recessit.  Lachmann 
888  Seiu'  cum  eo   medio   a   ludo  bene  potu'  recessit.     Auch  bei 
Varro   verlangt    L.   Müller,    dafs   ec   geschrieben   wird,    so    Sat. 
Menipp.  218   (Nonius  S.  325,   21):   domum   ut  feratis    ec   theatro 
litteras  nach  Ribbeck,   Bücheier  schreibt  e  theatro;   ferner  Sat. 
Menipp.  452    (Nonius  S.  334,  20):    hunc   vocasse   ec  liquida   vita 
in  curiae   vestrae  faecem  nach   Vahlen,   Bücheier  schreibt    hunc 
vocasset  e  liquida  vita  etc. ;   Varro  im  Comment.  vet.  Fabi  Pict. 
(Nonius  S.  223,    15):   muries  fit  ec  sale  sordido:    Varro  Parme- 
none  (Nonius  S.  428,  22):   poesis   est  perpetuum  argumentum   ec 
rytkmis;  Sisenna  (fragm.  136)  bei  Nonius  484,  19:  simul  ec  senati 
consultis  clarissimis  amplificati,  H.  Peter  p.  296,  14  schreibt  simul 
et  senatuis  etc.;  Cicero  de  orat.  3,  12,  47  bei  Nonius  S.  175,  28 
ec  quo  vereor,  aber  W.  Friedrich  ex  quo  vereor;  Sallust.  Histor. 
(ed.   Dietsch   4,    40;   ed.    Kritz   4,   48)    bei   Nonius   366,    13:   in 
quis  notissimus  quisque  ec  malo  dependens  verberabatur,   wo  die 
Herausgeber   aut   malo   schreiben.      In   der   Schreibung   et   silvis 
Verg.  Aen.  3,  675  in  den  sched.  Vat.  und  im  Pal.,  arce  et  summa 
Aen.  4,  410  im  Med.  m.  pr.,  et  speculis  Aen.  4,  586  im  Rottend.  2 
findet  Ribbeck  Proleg.  in  Verg.  p.  418  eine  Andeutung  einer  alten 
Form  ec  vor  s. 


—    869    — 

In  der  Zusammensetzung  (vergl.  Dorsch  a.  a.  0.  p.  37 — 40) 
fordert  der  constante  Gebrauch  nicht  allein  exacerbo,  exacuo,  ex- 
aequo,  exaggero,  exanimo;  exedo,  exeo:  exigo,  eximo,  exinde,  ex- 
istimo;  exonero,  exopto,  exordior,  exorno,  exoro:  exubero,  exulcero, 
exundo,  exuro:  exhalo,  exhaurio,  exheredo,  exhibeo,  exhilaro,  ex- 
horresco,  exhortor,  sondern  auch  excaeco,  excalceo,  excandesco, 
excavo,  excedo,  excerno,  excerpo,  excido,  excipio,  excito,  exclamo, 
excludo,  excogito,  excolo,  excors,  excrucio,  excubo,  excurro,  ex- 
cuso,  excutio;  exquiro;  expando,  expavesco,  expedio,  expello,  ex- 
pendo,  experior,  expeto,  expio,  expilo,  explano,  expleo,  explico, 
explodo,  exploro,  expolio,  expono,  exporto,  exposco,  exprimo,  ex- 
probro,  expromo,  expugno,  expungo,  expurgo;  exsanguis,  exscindo, 
exscribo,  exsculpo,  exseco,  exsecror,  exsequor,  exsequiae,  exsero, 
exsilio,  exsisto,  exsolvo,  exsorbeo,  exsors,  exspecto,  exspes,  exspiro, 
exspuo,  exstinguo,  exsto,  exstruo,  exsudo,  exsugo,  exsulto,  exsu- 
pero,  exsurgo;  extemplo,  extendo,  extenuo,  extermino,  exterreo, 
extimesco.  extollo,  extorqueo,  extraho,  extrudo,  extuli,  extundo, 
exturbo.     Vergl.  Prise.  1,  8,  43  S.  559  (I  33,  19). 

Dagegen  sind  herrschend  eiaculor,  eicio,  eiuro;  evado,  eva- 
gor,  evalesco,  evanesco,  eveho,  evello,  evenit,  everro,  everto,  evi- 
dens,  evigilo,  evincio,  evinco,  evito,  evoco,  evolo,  evolvo,  evomo; 
ebibo,  eblandior,  ebullio;  edento,  edico,  edisco,  edo,  edoceo,  educo; 
egero,  egredior,  egregius;  elabor,  elaboro,  elatus,  elevo,  elicio, 
elido,  eligo,  elinguis,  eloco,  eloquor,  eluceo,  eludo,  eluo;  emancipo, 
emano,  emendo,  ementior,  emereo,  emergo,  emetior,  emico,  emi- 
gro,  emineo,  eminus,  emitto,  emollio ,  emorior,  emoveo,  emundo, 
emunio;  enarro,  enascor,  eneco,  enervo,  eniteo,  enitor,  enodis, 
enormis,  enoto,  enumero,  enuntio;  erado,  erepo,  erigo,  eripio,  erogo, 
erubesco,  erudio,  erumpo,  eruo. 

Herrschend  aber  war  epotus  und  epotare;  doch  expotus  Plaut. 
Menaech.  3,  2,  5  (470)  und  Irin.  2,  4,  5  (406);  escendere  und  escensio 
besser  beglaubigt  als  exscendere  und  exscensio.  Bei  Paul.  Festi  S.  79 
ist  escendere  im  Münchn.  und  Guelf.  2,  exscendere  im  Leipz.,  Berl. 
und  Guelf.  1.  Gronov  zu  Liv.  8,  17,  9  will  zwar  escendere  nur  da  zu- 
lassen, wo  es  in  altum  scandere  ist,  wie  escendere  in  malum  30,  25, 
11,  in  der  Bedeutung  ex  navi  descendere  fordert  er  exscendere.  Aber 
escensio  haben  8,  17,  9  der  Par.  und  Med.;  22,  20,  4  der  Colb. 
und  Med.:  22,  31,  2  dieselben  und  der  Put.  und  Pal.  2;  27,  5,  8 
der  Put.  und  Colb.;  28,  8,  8  der  Med.  m.  pr.;  essentio  27,  29,  7 
der  Med.  m.  pr.;  exscensio  ist  21,  51,  5  im  cod.  Lips.  (im  Med., 
Put.,  Colb.  und  Pal.  1  excensio  oder  excenseo),  28,  8,  8  und  29, 


-     870     - 

28,  5  im  cod.  Rhen.,  44,  10,   11  im  überlieferten  Text  ohne  An- 
gabe einer  Var.,  und  excensio  wird  Curt.  9,  4,  4  geschrieben.    Bei 
Liv.  31,  29,  6  war  exscenderunt  Konjektur  für  conscenderunt  (der 
Bamb.  giebt  das  richtige  transcenderunt) ,    und  37,  17,  3   excen- 
sionem  Konjektur  für  descensionem.   Zur  Unterstützung  der  Schrei- 
bung escensio  dienen  noch  die  öfteren  Var.  ascensio  und  descensio. 
Dem  /wird  das  x  von  ex  gewöhnlich  assimiliert:  effari, 
effemino,  effero,  e£ferus,  effervesco,  efficio,  effingo,  efflo,  effloresco, 
effluo,   effringo,  effugio,    effundo.     Aber   nicht   selten   geben   die 
besten    Autoritäten    die   Schreibung   ecf. ,    welche   bald   in  hec  f. 
oder  haec  f.,  bald  in  et  f.  verderbt  ist.     Scaur.  S.  2260  (26,  14) 
billigt  allein  effatus,   non  exfatus  nee  ecfatus,  ut  quidam  putave- 
runt.    Doch  haben  ecfatus^  ecfare^  ecfarl  Enn.  (Fab.  124)  bei  Cic. 
Tusc.  2,  17,  39   im  Gembl.    (im  Gud.  und  Reg.  haec  fari),    und 
(Ann.  52)    bei  Non.   S.  306,  23    (in   den  Hdschr.    et  fatus  ibique 
und  et  fata  sibi);   Pacuv.   (292)    bei  Non.    S.   228,    17    (in    den 
Hdschr.    et   fare);   Varro   (Sat.  Menipp.  494)    bei  Non.   S.  86,  17 
(in  den  Hdschr.  etfatus,  Bücheier  schreibt  effatus);  Cic.  Divin.  1, 
37,  81  im  Leid.  A  m.  pr.  (sonst  haec  fatam),  und  in  der  alter- 
tümlichen Gesetzsprache  Leg.  2,  8,  20   (in  den  Hdschr.  et  fata); 
Verg.  Ge.  4,  450  (im  Med.    etfatus,   sonst  effatus).     Ecfeminatus 
Cic.  Tusc.  3,  17,  36;  ecfeminari  Non.  S.  154  Z.  6,     Ecferre  Enn. 
(Fab.  258)  bei  Cornific.   2,  22,  34  und  Cic.  Fat.  15,  35  (im  Leid. 
B  und  Wien,  haec  f.);   Plaut.  Aul.  4,  5,  4  (6G4),  in    einem  cod. 
Camer.  haec  f.;  Bacch.  1,  1,  62  im  vet.  und  Vat.  (im  decurt.  et 
f.);  4,  4,  63  (714)  im  vet.  und  Vat.  m.  pr.,  (im   decurt.  ecf.);  4, 
9,  127  (1050);  4,  9,  135  (1058)  in  denselben  und  im  decurt;  Mil. 
Glor.  2,  5,  49  (459)  im  Vat.  m.   pr.  und  decurt.   (im  vet.  m.  pr. 
he,c  f.);  4,  4,  17  (1153)  im  Ambr.;  4,  8,  28  (1338),  in  den  Hdschr. 
hec  f.  und  haec  f.;  Merc.  2,  3,  87  (420)  im  decurt.  und  Vat.  (im 
vet.  exf.).  und  5,  2,  70  (909),   im  vet.    und  Vat.  m.  pr.  und  im 
decurt.  haec  f.;  Stich.  2,  2,  23  (347),  im  vet.,   decurt.    und  Vat. 
hec.  f.;  Terent.  Andr.  1,  1,  90  (117),   im  Vat.  m.  pr.  und  Par.; 
Heaut.  4,  3,  31  (709)  im  Bemb.  m.  rec,  und  4,  4,  23  (745),  im 
Bemb,  eff.,  in  den  übrigen  Büchern  et  f.;  Hec.  4,  1,  50  (565)  im 
Bemb.;  Lucil.  (4,  24  ed.    L.  Müller  =  145  ed.  Lachm.)   bei  Cic. 
Tusc.  4,  21,  48,  und  (26,  69  =  534)  bei  Non.  S.  38,  18  im  Leid, 
und  S.  249,  16  (hier  im  Genf,  haec  f.),  ferner  (26,  6  =  596)  S. 
297,  15    (im   Bern.  B  eff.);  und   (29,  89  =  726)   S.  298,  3   (im 
Leid,  und  im  Genf.  m.  pr.  haec  f.,  im  Bern.  B  efi".);  Acc.  (216) 
bei  Cic.  Sest.  48,  102  im  Par.  (im  Gembl.  haec  f.),  und  (592)  bei 
Non.  S.  292  am  Rande  der  ed.  lun.;  Cic.  de  orat.  2,  m,  267  (in 


—     871     — 

den  Lag.  2  und  36  hec  f.);  Verr.  4,  56,  124  und  Off.  2,  10,  36 
in  der  Anführung  bei  Nod.  S.  298;  pro  Arch.  9,  21  (im  Gembl. 
und  Erf.  haec  f.):  pro  Flacc.  17,  41  (im  Vat.  haec  f.);  pro  Sest. 
45,  98  im  Par.  und  Gembl.;  Ep.  Att.  8,  3,  5  (im  Med.  hec  f.); 
Acad.  2,  44,  135  im  Leid.  A  und  im  Leid.  B  m.  sec.  (im  Leid.  B 
m.  pr.  haecferri);  Tusc.  4,  32,  68  im  Gembl.  (im  Gud.  haec  f.) 
und  5,  7,  17  im  Gud.,  Reg.  und  Gembl.;  Nat.  Deor.  2,  33,  86 
(im  Leid.  A  und  Heins,  et  ferunt,  im  Erlang,  hec  f.,  im  Leid.  B  haec 
f.,  im  Wieu,  eo  f.);  Cato  mai.  3,  9  im  Par.  (ecferunt  in  ecfeceruut 
verderbt);  Off.  1,  34,  124  im  Bamb.  und  Würzb.  und  bei  Non.  S.  390, 
15;  Rep.  1,  17,  28;  Leg.  3,  9,  22  im  Leid.  A  in  einer  Rasur  (im 
Leid.  B  und  Periz.  et  f.);  Har.  resp.  8,  17  und  24,  50  im  Par. 
(im  Gembl.  und  Erf.  et  f.);  Sallust.  lug.  14,  11  im  Vat.  A  und 
in  anderen  Büchern;  Verg.  Aen.  2,  657  (im  Med.  etf.);  Liv.  2,  8, 
8,  (im  Med.  haec  f.);  Senec.  Provid.  3,  2  (in  den  Hdschr.  haec 
oder  hec  f.);  Plin.  Epist.  5,  6,  34  und  9,  26,  2  im  Med.  (in  der 
zweiten  Stelle  hec  f.);  auch  Non.  schreibt  ecferre  S.  297  Z.  20; 
22;  30;  S.  301  Z.  5  und  S.  335  Z.  6.  Ecferari  Cic.  N.  D.  2,  39, 
99  in  der  Anführung  bei  Non.  S,  185;  ecferitas  Cic.  pro  Sest.  42, 
91  im  Par.,  und  nach  der  Vermuthung  von  Klotz  Tusc.  2,  8,  20  (in 
den  Hdschr.  ic  oder  hie  f.).  Ecfercite  Plaut.  Most.  1,  1,  62  (im 
vet.  ec  ferite,  im  decurt.  und  im  Vat.  m.  pr.  ecferute).  Ecfer- 
vescere  Non.  S.  26  Z.  25.  Ecficere  Plaut.  Gas.  3,  5,  63;  Bacch. 
4,  4,  44  (695),  in  den  Hdschr.  h§cfeceris  oder  haec  feceris;  Mil. 
Glor.  3,  1,  174  (769)  im  Vat.  m.  pr.  (im  decurt.  etf.);  Pseud.  1, 
3,  152  (386)  im  vet.  (im  decurt.  und  Vat.  haec  f.),  und  5,  2,  25 
(1324),  im  vet.,  decurt.  und  Vat.  et  f.;  Stich.  2,  2,  27  (351)  im 
Ambr.  Ecßnxerat  Cic.  Tim.  10  im  Leid.  A  (im  Wien,  und  Gud. 
2  et  f.).  Ecflare  Plaut.  Persa  4,  4,  86  im  Ambr.  (im  vet.,  de- 
curt. und  Vat  et  fl.);  Cic.  Divin.  1,  47,  106  in  den  Leid.  AB,  im 
zweiten  in  einer  Rasur.  Ecflictim  Plaut.  Amph.  1,  3,  19  (517) 
in  einem  cod.  Camer.  m.  sec.  Ecflorescere  Cic.  Rep.  1,  29,  45. 
Ecf ödere  Plaut.  Men.  1,  2,  46  (160)  im  decurt.  und  Vat.  (im  vet. 
hec  f.  mit  überschriebenem  ef.);  Trin.  2,  4,  63  (463)  im  Ambr., 
und  in  einem  Verse  der  Aulul.  (ed.  F.  Leo  I  p.  126,  HI)  bei 
Non.  225,  10  (im  Leid,  haec  f.);  Cic.  Rep.  2,  36,  61;  Tac. 
Ann.  11,  20  (in  den  Hdschr.  et  f.);  Verg.  Aen.  3,  663  in  der 
Anführung  bei  Non.  S.  447.  Ecfrenatus  und  ecfrenate  Cic.  pro 
Sest.  38,  82  im  Par.;  Har.  resp.  1 ,  2  im  Par.  und  Gembl.,  und 
24,  52  im  Par.  Tusc.  3,  5,  11;  Cato  mai.  12,  39;  Off.  1,  26,  90 
im   Würzb.    (im   Bern,   b   etfr.);    Rep.    1,    34,    53,    und    Rep.   6 


—    872    — 

bei  Non,  S.  492.  Ecfugere  Varro  (Sat.  Menipp.  524;  Bücheier 
hat  effugerent)  bei  Non.  S.  48,  10  (im  Guelf.  und  Leid,  et  f.); 
Verg.  Aen.  9,  632  im  Bern,  b  m.  pr.  (im  Pal,  Rom.,  Bern,  c 
und  in  den  codd.  Pier.,  und  im  Gud.  m.  sec.  etf.);  Liv.  4,  19,  6 
im  Med.  m.  pr.;  22,  33,  6  (im  Put.  und  Colb.  et  f.).  Ecfulgere 
Verg.  Aen.  2,  616  (im  Med.  etf.).  Ecfundere  Verg.  Aen.  5,  317 
(im  Med.  etf.)  und  12,  499  (im  Pal.  etf.).  Aber  auch  in  den 
Hdschr.  der  älteren  Dichter  und  in  den  Citaten  aus  denselben  ist 
oft  eff.  ohne  Var.,  wie  eßerre  Plaut.  Bacch,  3,  3,  19  (423);  Most. 

4,  3,  8  (1000);  4,  3,  9  (1001);  Trin.  4,  4,  14  (1106);  efßcere 
Bacch.  4,  4,  108  (7604);   4,  9,  145  (1068);   Pseud.  1,  1,  110;    1, 

5,  116  (530);  1,  5,  121  (535);  2,  1,  16  (590);   2,  4,  10  (701);  4, 

1,  6  (910);  4,  1,  36  (946);  4,  1,  39  (949);  4,  1,  40  (950);  4,  8,  5 
(1241);  5,2,  14  (1311);  Caecil.  (156)  bei  Gell.  2,  23,  10  und  Pa- 
cuv.  (30)  bei  Non.  S.  507,  24;  efßare  Enn.  (Fab.  152)  bei  Fest, 
und  Paul,  unter  tulhos  S.  352  und  353;  efflictim  Naev.  (37)  bei 
Charis.  2,  13  S.  178  (198,  12);  Plaut.  Merc.  2,  3,  107  (444);  und 
Phoen.  Prol.  96;  Pompon.  (42)  und  Laber.  (99)  bei  Non.  S.  104; 
effodere  Plaut.  Pseud.  1,  4,  20  (413)  und  Trin.  4,  4,  8  (1100); 
Laber.  (75)  bei  Gell.  10,  17,  4;  efrenatus  Acc.  (133)  bei  Non.  S.  139, 
wie  auch  Cic.  Rep.  1,  42,  65;  effringere  Plaut.  Stich.  2,  2,  3 
(327);  effugere  Naev.  (15)  bei  Macrob.  Sat.  6,  1,  38;  Plaut.  Bacch. 

2,  3,  108  (342),  im  vet.  ef  m.  corr.;  Merc.  3,  4,  75  (660);  Titin. 
(14)   bei   Charis.  2,  13   S.  194  (218,  25);   Dichter  bei   Cic.   Nat. 
Deor.  3,  26,  67;  Acc.  (1)  bei  Non.  S.  98,  6  und  277,  28.    Bei  Te- 
rent.  ist  efferre  Eun.  4,  6,  15  (753)  und  Ad.  2,  4,  1  (265);   4,  4, 
18   (626);*  efficere   Andr.  1,  1,  4  (31);    3,  4,  16  (593);   4,  2,  20 
(703)  und  Hec.  1,  2,  48  (123);   effluere  Eun.  1,2,41  (121);  effo- 
dere Eun.  4,  6,  2  (740);  effringere  Ad.  1,  2,  8  (88);  1,  2,  23  (103) 
1,  2,  40  (120);  effugere  Andr.  1,  5,  12  (247);  2,  1,  32  (332);  Eun 
5,  4,  23  (945);   Hecyr.  4,  2,  24  (600)   und  Ad.   5,  8,   32   (955) 
effundere   Ad.    5,    9,   34    (991);    effuttire   Phorm.   5,  1,  19  (746) 
bei  Lucr.    efferre  1,  141;    1,  179;    2,    654;   eßera  proles    2,  604 
effervere  und   effervescere  2,  928;  3,   i95;  5,  1335;  efeta  tellus  2, 
1150;  efßcere  1,  20;  1,  29;  1,  686;  1,  977  und  an  mehreren  an- 
deren Stellen;  efßare  2,  832;  5,  652;   6,  681;   6,  699;  efßuere  6, 
512;  6,  795;  6,  971;   efringere  1,  70;   effugere  1,  852;   2,  45;   2, 
305;  3,  750;  3,  1069;  4,  38;   4,  823;   4,   1150;   effugium  1,  975; 
1,  983;  3,  524:  5,  994;  effundere  1,  91:  1,  125;  3,  113;  effuttire 
5,  910,  und  bei  diesem  nirgends  ecf.    Auch  bei  Virgil  ist  in  der 
Mehrzahl  der  Stellen  ohne  Var.  effari^  eff'erre^  ef  ödere  ^  effulgere^ 


-     873     - 

effugere,  effundere,  und  überall  e/ß- erver e,  efßcere,  ef fingere^  efful- 
gere  und  anderes  nur  mit  eff.  geschrieben. 

Ecbibit  schrieb  Mercer  in  der  Anführung  aus  Plaut.  Irin.  2, 
],  20  (220)  bei  Non.  S.  81,  21,  in  den  Hdschr.  des  Nonius  ist  an 
dieser  Stelle  et  bibit,  und  S.  484,  25  ebibit,  in  den  Hdschr.  des 
Plaut,  quodeb.bit,  quo  debebit  und  quod  bibit.  Ecdurus  schreibt 
Ribbeck  Verg.  Georg.  2,  65  (im  Med.,  Gud.,  in  den  Bern,  abc  und 
in  anderen  Büchern  et  durae,  sonst  edurae)  und  4,  145  (im  Pal. 
etduram,  sonst  ed.),  dasselbe  vermuthet  er  proleg.  S.  418  Aen.  8, 
291  (im  Rom,  und  Bern,  b  et  duros,  sonst  ut  d.).  Er  will  ferner 
ecgelido  Aen.  8,  610  (im  Med.  m.  sec,  Pal.,  Rom.  und  Gud.  etg., 
in  anderen  Büchern  und  bei  Serv.  eg.),  ecgredi  Aen.  2,  713  und 
8,  122  (im  Med.  etgr.,  in  der  zweiten  Stelle  auch  im  Pal.  m.  pr. 
und  Rom.);  eclicit  Georg.  1,  109  (im  Gud.  etl.;  ecludit  Aen.  11, 
695  (im  Pal.  und  im  Gud.  m.  pr.  etl.);  ecmenso  Georg.  1,  450 
(im  Bern,  b  m.  pr.  etm.);  ecmovet  Aen.  6,  524  (im  Pal.  m.  pr. 
etm.);  ecnumerare  Aen.  4,  334  (im  Bern,  b  etn.);  ecsolat  und 
ecspirant  Aen.  11,  263  und  11,  883  (im  Med.  m.  pr.  ets.  und 
etsp.);  ecvadit  Aen.  6,  425  (im  Bern,  b  E.vadit);  ecvincti  Aen.  8, 
286  (im  Rom.  etv.),  und  sogar  echortantur  Aen.  11,  610  (im  Med. 
m.  pr.  eth.). 

Sicherer  als  diese  Formen  sind  exiuravisti  Plaut,  (ed.  Leo  I 
p.  43,  VII)  bei  Non.  S.  105,  19;  exvehito  lex  Spolet.  bei  Bruns 
Font.  iur.  Rom.  4.  Ausg.  S.  44;  exverrae  Paul.  Festi  unter  everria- 
tor  S.  77;  exvibrisses  Titin.  (170)  bei  Paul.  Festi  S.  370;  exvito 
Isid.  Gloss.  und  Exe.  Pith. ;  exballistabo  Plaut.  Pseud.  2,  1,  10 
(585);  exbibit  Plaut.  Mil.  Glor.  3,  2,  19  (832)  nach  Guyet's  Ver- 
mutung (im  vet.  und  Vat.  exvivit);  exbiberunt  Paul.  Festi  unter 
exbures  S.  79;  exbolae  Naev.  (103)  bei  Varro  L.  L.  7,  6,  108; 
exbromari  Apic.  6,  2  §  216  und  exbromabis  7,  4  §  270;  exbures 
sive  exburae  Paul.  Festi  S.  79;  exdecimata  derselbe  S.  80  (im 
Münchn.  edec);  exdeicendum  und  exdeicatis  Corp.  Insc.  Lat.  1, 
196  Z.  3;  22;  exdorsuare  Plaut.  Aul.  2,  9,  2  (399),  womit  Paul. 
Festi  S.  79  und  Non.  S.  17,  28  zu  vergleichen;  exdorsari  Apul. 
de  mag.  42  S.  495;  exdorsuandum  Placid.  p.  41,  12  ed.  Deuerling 
und  Gloss.  ex  cod.  Vat.  in  Majo's  class.  auct.  7  S.  560;  Isid.  Gloss. 
und  Exe.  Pith.;  exducier  Plaut.  Truc.  5,  16  (908)  im  vet.,  decurt. 
und  Vat.;  exdurum  Gloss.  ex  cod.  Vat.  bei  Majo  7  S.  560;  exdu- 
tae  Paul.  Festi  S.  80;  exfabillabit  und  exfebruate  in  der  späten 
oratiuncula,  welche  von  Dübner  im  Rhein.  Mus.  1835,  3  S.  471 
und  472   herausgegeben   ist;   exferri    Plaut.   Merc.  2,  3,  87  (420) 


—     874     — 

im  vet. ;  exferto  lex  Spolet.  bei  Bruns  Font.  iur.  Rom.  4.  Ausg.  S. 
45;  exfervescens  Cic.  de  orat.  2,  21,  88  in  mehreren  Lag.,  da- 
runter 4.  13.  32,  und  in  den  Guelf.  2  und  3;  Brut.  70,  246  in 
allen  Lag. ,  den  Ven.  I  und  2  und  dem  Ottob. ;  exfibulat  Prud. 
Psych.  633;  exficio  Afran.  (110)  bei  Non.  S.  102,  15  im  Leid, 
(sonst  ex  officio);  exfieri  Plaut.  Persa  5,  1,  9  prisca  lectio  nach 
der  Angabe  von  Pius;  exfebruare  mit  der  Erklärung  expurgare 
Placid.  42,  2  ed.  Deuerling;  exfilatus  Paul.  Festi  unter  effafilatum 
S.  83;  exfir  (im  Leipz.  und  Gud.  1  exfit)  derselbe  S.  79;  exflore- 
scere  Cic.  de  orat.  2,  78,  319  und  3,  48,  185  in  mehreren  Lag. 
und  anderen  Büchern;  Lael.  27,  100  im  Erf. ,  Gud.,  Benedictb., 
Salzb.,  Wien,  und  Leipz.  1 ;  exfluit  Varro  L.  L.  5,  5,  29  im  Flor, 
und  Kopenh.;  exfociont  (d.  i.  exfugiunt)  Corp.  Inscr.  Lat.  1,  195 
Z.  4;  exfodiri  Plaut.  Mil.  Glor.  2,  3,  44  (315)  im  vet.,  decurt. 
und  Vat.;  2,  4,  21  (374)  im  Ambr.;  exfoliabis  Apic.  4  §  129;  ex- 
fretat  mit  der  Erklärung  navigat  Gl.  ex  cod.  Vat.  in  Majo's  class. 
auct.  7  S.  560;  exfregisti  und  exfringam  Plaut.  Bacch.  4,  2,  4 
(586)  und  Mil.  4,  6,  35  (1250)  im  vet.;  exfrico  und  exfricatus 
Apul.  Met.  1,  2  S.  13  und  4,  7  S.  251 ;  exfundatus  Cael.  Antip. 
(VII,  46  ed.  Peter  p.  161,  2)  bei  Non.  S.  108;  exfuti  efi'usi  Paul. 
Festi  S.  81;  exfututus  Catull.  6,  13  im  Cuiac.  (in  den  meisten 
Büchern  et  futura,  woraus  Lachmann  ecfututa  gemacht  hat),  und 
Priap.  26  (25),  7;  exgenuerunt  Varro  L.  L.  5,  10,  60  im  Flor, 
und  Kopenh.;  exgregiae  Paul.  Festi  S.  80;  exlaudat  Placid.  p.  42, 
11  ed.  Deuerling;  exlecebra  Plaut.  Bacch.  4,  9,  20  (944)  im  Ambr., 
vet.  und  decurt. ;  exlex  Lucil  (2,  3  und  30,  99  ed.  L.  Müller  = 
45  und  860  ed.  Lachmann),  Sisenua  (IV,  113  ed.  Peter  p.  292,  14) 
und  Varro  (Sat.  Menipp.  507)  bei  Non.  S.  10;  Cic.  Cluent.  34,  94; 
Horat.  Ars  Poet.  224  und  Liv.  9,  34,  8;  exlocuta  Plaut.  Mil.  Glor. 
3,  3,  32  (906);  exmigrasti  Plaut.  Men.  5,  2,  71  (824)  im  vet.  (im 
decurt.  und  Vat,  exaigr.);  exminutuare  Isid.  Gloss.  und  Exe.  Pith.; 
exmovit  Plaut.  Truc.  1,  1,  59  im  vet.  und  decurt;  exmunxisti 
Epid.  3,  4,  58  (494)  im  Par.;  exradicata  Varro  R.  R.  1,  27,  2 
(im  cod.  Polit.  erad.);  exradicitus  Plaut,  Most.  5,  1,  63  (1112)  in 
der  Anführung  bei  Fronto  de  orat.  S.  156  Nah.  (4,  1,  in  den 
Hdschr.  des  Plaut,  erad.);  exrogare  in  der  Gesetzsprache  nach 
Paul.  Festi  S.  82. 

In  der  Nehenstellung  ist  vor  Vokalen  und  h  die  Form  ex 
notwendig,  vor  allen  Konsonanten  wurde  ex  und  e  gebraucht,  doch 
findet  sich  in  öfter  wiederkehrenden,  bestimmten  Ausdrücken  nur 
eine  von  diesen  beiden  Formen. 


—     875     — 

Vor  h  steht  gewöhnlich  ex,  so  immer  bei  Caesar:  ex  harharis 
bell.  Gall.  3,  14,  4;  ex  Belgio  bell.  Gall.  5,  12,  2;  5,  25,  4;  ex 
BeUjis  bell.  Gall.  2,  3,  1 ;  ex  beneßciariis  bell.  civ.  3,  88,  4;  ex 
binis  bell.  civ.  1,  74,  4;  ex  Biturfgibus  bell.  Gall.  7,  8,  5;  ex 
Brifannia  bell.  Gall.  3,  9,  10;  4,  38,  1;  4,  38,  4;  ex  Brut!  bell, 
civ.  2,  6,  6;  bei  Varro  (vgl.  Röfsner,  De  praep.  ab  de  ex  usu 
Varroniano  S.  57)  kommt  e  und  ex  vor  Konsonanten  je  3 mal  vor; 
bei  Cicero  ist  ex  häufiger  als  e:  so  ex  Balbi  Ep.  Att.  10,  18,  2, 
aber  e  Balbo  Ep.  Fam.  6,  18,  1;  eo:  balneis  pro  Cael.  27,  65,  aber 
e  balneo  pro  Deiot.  6,  17;  7,  21;  15,  42;  ex  Britannia  Ep.  ad 
Qu.  fr.  3,  1,  4,  13;  3,  1,  7,  25,  e  Britannia  Ep.  Att.  4,  18,  5, 
wo  jedoch  ex  zu  schreiben  ist,  denn  e  ist  nur  Konjektur;  ex  Bruti 
Phil.  10,  6,  13;  Ep.  Att.  6,  3,  5,  e  Bruto  Ep.  Att.  14,  20,  9  ist 
Konjektur  von  Baiter,  Wesenberg  schreibt  in;  nur  ex  barbatis; 
ex  beato;  ex  bellica  (bellicis);  ex  hello  (belli);  ex  bene;  ex  bene/i- 
ciis;  ex  bestiis;  ex  bono  (bonis);  aber  nur  e  balineo  Ep.  Att.  15, 
13,  5;  e  barbaris  Rep.  2,  4,  9;  e  bibliotheca  Fin.  3,  2,  7;  e  brevi 
Orat.  64,  217;  e  brevibus  Orat.  57,  191;  e  huhus  Nat.  Deor.  2, 
63,  159;  vergl.  noch  ex  barbaris  Tacit.  Ann.  11,  20;  ex  hellis  Liv. 
2,  18,  10;  21,  10,  4;  Plin.  Panegyr.  9,  5 ;  ex  boyiis  Liv.  38,  60,  4; 
ex  brevibus  Quint.  9,  4,  92. 

Vor  c  kommt  bei  Varro  e  (Röfsner  a.  a.  0.  p.  57)  12  mal,  ex 
13mal  vor.  Bei  Cicero  finden  wir  ex  Cn.  Verr.  1,  50,  130;  pro 
Font.  6,  14;  pro  Flacc.  9,  20,  aber  e  Cn.  Fin.  5,  19,  54;  ex  caede 
pro  Sex.  Rose.  28,  78;  Cat.  4,  1,  2,  aber  e  caede  pro  Tüll.  9,  22; 
ex  caeli  Divin.  1,  36,  79,  aber  e  caelo  Tuscul.  5,  4,  10;  Divin.   1, 

10,  16;  1,  42,  93;  1,  43,  97;  1,  43,  98;  Har.  resp.  28,  62,  C.  F. 
W.  Müller  schreibt  an  letzter  Stelle  de  caelo;  ex  castris  Ep.  Fam. 
12,  10,  2;  Ep.  Att.  11,  3,  3;  Ep.  ad  Brut.  1,  4,  6;  1,  6,  4,  aber 
e  castris  Phil.  14,  10,  27;  Off.  1,  13,  40;  3,  32,  113;  ex  causa 
Invent.  2,  5,  16;  2,  14,  46;  2,  23,  71;  pro  Cluent.  44,  124;  51, 
141;  pro  Mur.  12,  26;  Rep.  2,  7,  13;  ex  causae  Invent.  2,  18,  56; 
ex  causis  Invent.  1,  17,  23;  de  orat.  1,  2,  5;  2,  39,  166;  2,  40, 
171;  Part.  orat.  32,  113;  Topica  3,  11;  18,  67;  23,  87;  23,  88; 
Fat.  10,  21;  ex  causarum  Invent.  2,  55,  168,  aber  e  causa  pro 
Murena  32,  67;  Phil.  9,  1,  1:  ex  Cilicia  Ep.  Fam.  3,  7,  2,  aber  e 
Cilicia  Brut.  1,   1;  Verr.  4,  10,  21;  ex  civili  (civilibus)  Invent.  1, 

11,  14;  in  Pison.  9,  21;  pro  Font.  12,  26,  aber  e  civili  pro  Plane. 
10,  26;  ex  civitate  pro  Sex.  Rose.  53,  154;  Catil.  3,  9,  22;  3,  10, 
24;  pro  Sest.  30,  65;  in  Pison.  12,  26;  pro  Ligar.  11,  33;  ex  civi- 
tatibus  Verr.  3,  52,  121;  3,  55,  128;  de  imp.  Cn.  Pomp.  10,  28;  pro 


—     876     - 

Balb.  9,  22;  13,  31;  ex  civitaium  Verr.  3,  62,  144;  5,  24,  61, 
aber  e  civitate  de  orat.  3,  3,  11;  Brut.  14,  53;  Orat.  41,  142;  pro 
Cluent.  61,  170;  pro  Muren.  22,  45;  pro  Flacc.  7,  16;  de  dorn. 
17,  44;  33,  88:  Har.  resp.  25,  55;  pro  Sest.  26,  56;  67,  141;  68, 
142;  in  Vatic.  10,  24;  Prov.  cons.  2,  3;  pro  Plane.  29,  70;  pro 
Rabir.  Post.  5,  11;  Divin.  1,  2,  4;  Legg.  2,  15,  37;  ex  clarissima 
(claris8imo,  clarissimis)  de  orat.  2,  13,  57;  pro  Font.  18,  41; 
Verr.  4,  28,  65,  aber  e  claris  Fin.  2,  21,  67;  ex  complexu  Verr. 
5,  47,  125,  von  C.  F.  W.  Müller  eingeklammert;  Ep.  Att.  3,  9,  1, 
aber  e  complexu  Verr.  1,  3,  7;  pro  Sestio  24,  53;  Ep.  ad  Qu.  fr. 

1,  3,  3;  ex  collegio  (collegiis)  de  domo  52,  135;  Ep.  Farn.  3,  10, 
10;  Ep.  Att.  10,  15,  3,  aber  e  collegio  Rep.  2,  36,  61;  ex  con- 
cessionis  Invent.  2,  30,  90,  aber  e  concessione  Invent.  2,  33,  103; 
ex  consuetudine  pro  Q.  Rose.  12,  37;  Lael.  6,  21;  Ep.  Farn.  7, 
17,  2;  Att.  5,  2,  3,  aber  e  consuetudine  pro  Cluent.  46,  128;  Orat. 
56,  186;  ex  continenti  sofort,  vergl.  p.  91,  aber  e  continenti  Fin. 

2,  10,  61;  ex  contrario  (contraria)  Invent.  1,  18,  26;  1,  40,  73;  1, 
40,  74;  1,  43,  80;  2,  8,  25;  2,  15,  48;  2,  26,  76;  2,  52,  157;  de 
orat.  2,  40,  169;  2,  43,  182;  Part.  orat.  36,  126;  Topica  3, 
11;  3,  17;  pro  Qu.  Rose.  16,  47;  pro  Cluent.  3,  7;  ex  contrariis 
Invent.  1,  13,  17;  1,  44,  82;  2,  40,  116;  2,  49,  144;  de  orat. 
2,  26,  110;  Part.  orat.  6,  21;  12,  41;  Topica  13,  55  (bis);  pro 
Cael.  5,  12;  Fat.  16,  37,  aber  e  contrario  (contrariis)  Cic.  Topica 
11,  47;  Fin.  5,  22,  36;  Acad.  2,  30,  97;  ex  conventu  Verr.  2,  13, 
32;  2,  13,  34;  2,  77,  188;  5,  59,  155;  pro  Caecin.  8,  82,  aber  e 
conventu  Verr.  2,  29,  70;  4,  25,  55;  4,  31,  70;  5,  54,  140;  ex  cor- 
pore pro  Sest.  21,  47;  Fin.  2,  27,  89;  Fat.  5,  10;  Lael.  4,  13; 
ex  corporis  in  Pison.  18,  42;  Tuscul.  1,  10,  19;  ex  corporibus 
Nat.  Deor.  2,  44,  115;  ex  corpusculis  Nat.  Deor.  2,  37,  94,  aber 
e  corpore  pro  Sext.  Rosc.  7,  19;  Fin.  1,  17,  55;  5,  12,34;  Tusc. 
1,  17,  40;  1,  30,  72;  1,  32,  78;  1,  33,  80;  Nat.  Deor.  2,  50,  126; 
Divin.  1,  25,  53;  2,  27,  58;  e  corporis  Fin.  1,  17,  55;  2,  32,  106; 
e  corporibus  Tusc.  1,  11,  24;  e  corporum  Rep.  6,  14,  14;  ex  co- 
tidiana  pro  Caecin.  5,  14;  ex  cotidianis  pro  Cael.  23,  57,  aber 
e  cotidiano  Tuscul.  5,  25,  72;  ex  curia.  Har.  resp.  1,  2  (auch  Q. 
Cic.  petit.  consul.  3,  10),  aber  e  curia  Verr.  4,  64,  145;  ex  cursu 
Ep.  Att.  10,  18,  2,  aber  e  cursu  Topica  1,  1 ;  ex  custodia  Ep.  ad 
Brut.  1,  6,  2,  aber  e  custodia  Tuscul.  1,  29,  71 ;  1,  49,  118;  Lael. 
4,  1 4.  Nur  ex  C. :  ex  Caeciliae ;  ex  Caesaris ;  ex  Caepionis ;  ex 
calamitate;  ex  callido;  ex  Campanorum;  ex  Carpinatii;  ex  casu; 
ex  causa  (causarum);  ex  censu  (censibus);  ex  centesima;  ex  cen- 


—     877     — 

tum.;  ex  centuria;  ex  certo  (certa);  ex  cetera  (ceteris,  ceterarum) ; 
ex  cibariis;  ex  Cilicum;  ex  circumspectione;  ex  cive  (civibus, 
civium);  ex  clamore;  ex  Clodio;  ex  Cluvio;  ex  codice;  ex  cogita- 
tione;  ex  cognitione  (cognitionis,  cognitionibus);  ex  coborte;  ex 
colore;  ex  colonia;  ex  colonorum;  ex  comitatu;  ex  commemora- 
tione;  ex  commentario  (commentariis) ;  ex  commentariolis;  ex  com- 
missura;  ex  commoditate  [ex  commodo  kommt  nicht  bei  Cicero 
vor,  aber  bei  Sallust  Lug,  82,  1;  Colum.  62,  14;  12,  19,  3;  Se- 
Dec.  Epist.  46,  1  und  Nat.  quaest.  5,  18,  7];  ex  communi  (com- 
munibus);  ex  communitate;  ex  comparato;  ex  comparatione;  ex 
compedibus;  ex  concertatione;  ex  concitatione ;  ex  conclusione;  ex 
condicione;  ex  conditis;  ex  conductionibus;  ex  conductis;  ex  co- 
nexo;  ex  conferenda;  ex  conflictione:  ex  coniectione;  ex  coniec- 
tura;  ex  coniecturali;  ex  coniugatione;  ex  coniunctione;  ex  con- 
iunctis  (coniunctissima);  ex  conlocatione;  ex  conlegae;  ex  con- 
scientia;  ex  consentaneis:  ex  consequentibus;  ex  conservata;  ex 
consilio;  ex  conspensorum ;  ex  constantissimo;  ex  consularibus;  ex 
consulatu:  ex  consulum;  ex  consurrectione ;  ex  contemnenda;  ex 
contentione;  ex  continuatis;  ex  controversia;  ex  contumelia;  ex 
coronario;  ex  Corsica;  ex  Crassi;  ex  criminatione;  ex  crimine; 
ex  cruce:  ex  crudelitate;  ex  crudeli  (crudelissimo);  ex  cuiusquam ; 
ex  culpa  (culpae);  ex  cunctis;  ex  cupiditatibus;  ex  Curione;  ex 
Cypro,  aber  ivohl  nur  e  caeremoniis  Tusc.  1,  12,  27;  e  Caesennia 
pro  Caecin.  4,  11;  e  campo  Verr.  a.  pr.  7,  18;  e  cantu  Ep.  Farn. 

6,  6,  7;  e  Cappadocia  Ep.  Farn.  15,  2,  8;  Ep.  Att.  5,  20,  6;  e 
carcere  Verr.  5,  9,  24;  5,  28,  72;  5,  45,  120;  Har.  resp.  16,  34; 
pro  Sest.  36,  78;  pro  Plane.  12,  31;  Rep.  6,  14,  14;  e  carceribus 
Brut.  47,  173;  Lael.  27,  101;  e  Caucaso  Divin.  1,  19,  36;  e  cera 
Verr.  4,  13,  30;  e  Chelidonis  Verr.  2,  9,  24;  e  cloaca  pro  Plane. 
40,  95;  e  coetu  Off.  3,  1,  2;  e  cognoscendis  Fin.  4,  5,  12;  e  con- 
cha  Fin.  3,  19,  63;  e  concilio  Divin.  1,  24,  49;  e  conspectu  Verr. 
5,  34,  88;  Phil.  2,  44,  114;  Ep.  Att.  12,  16;  e  convivio  Verr.  5, 
11,  28;  e  cruentis  in  Pison.  30,  74;  e  cubiculo  Rep.  1,  12,  18; 
e  Cumano  Ep.  Att.  13,  27,  2;  e  curru  Rep.  2,  41,  68.  —  Bei 
Cäsar  ist  auch  ex  vor  c  häufiger  als  e  vor  c:  ex  castris  bell. 
Gall.  2,  8,  5;  3,  18,  4;  4,  28,  2;  4,  30,  2;  4,  37,  2;  5,  31,  6;  6, 
36,  2;  7,  13,  1;  7,  20,  10;  7,  24,  5;  7,  36,  7;  7,  40,  1;  7,  42,  2; 

7,  49,  1;  7,  51,  2;  7,  74,  2;  7,  79,  2;  7,  80,  1;  7,  81,  1;  7,  83, 
7;  7,  88,  5;  bell.  civ.  1,  43,  3;  1,  45,  7;  1,  Q&,  3;  1,  69,  1;  1, 
73,  3;  1,  78,  4;  1,  81,  4;  2,  5,  3;  2,  14,  3;  2,  20,  4;  2,  27,  1; 
2,  27,  4;  2,  35,  6;  3,  30,  3;  3,  64,  1;  3,  70,  1;  3,  75,  1;  3,  84, 


—    878    — 

2;  3,  96,  3;  3,  98,  3;  3,  99,  4,  unsicher  ob  ex  oder  e  castris  zu 
schreiben  ist:  bell.  Gall.  1,  50,  1;  3,  5,  3;  4,  15,  1;  7,  53,  1;  7, 
68,  1,  sicher  e  castris]  bell.  Gall.  1,  12,  2;  1,  27,  4;  7,  58,  2 
und  bell.  civ.  3,  75,  3;  ex  captivis  bell.  Gall.  1,  22,  1;  1,  50,  4; 

2,  16,  1;  2,  17,  2;  5,  8,  6;  5,  9,  1 ;  5,  48,  2;  5,  52,  4;  6,  35,  7; 
6,  35,  8;  6,  39,  4;  7,  18,  1;  bell.  civ.  3,  81,  1,  aber  e  captivis 
bell.  civ.  2,  39,  2;  ex  civitate  bell.  Gall.  1,  31,  9;  5,  25,  3;  6,  8, 
8;  7,  4,  3;  7,  4,  4;  bell.  civ.  1,  22,  5,  aber  e  civitate  bell.  civ. 
1,  9,  5;  ex  continenti  bell.  Gall.  5,  11,  3;  5,  23,  4;  bell.  civ.  3,  26,  2, 
unsicher  ist  bell.  Gall.  4,  31,  2,  wo  in  Hdschr.  a  ex,  in  /?  e  steht. 
Nur  ex  findet  sich:  ex  calamitate;  ex  Cappadocia;  ex  captivo;  ex 
castellis  (castello),  ex  castrorum;  ex  catapultis;  ex  centonibus;  ex 
Cilicia;  ex  Cimbris;  ex  Cisalpina;  ex  civitatibus;  ex  coactis;  ex 
coloniis;  ex  colore;  ex  communi;  ex  commutatione;  ex  concilio; 
ex  concursu;  ex  consilio;  ex  conspectu;  ex  consuetudine;  ex  con- 
tagione;  ex  contignatione ;  ex  contione;  ex  contrario;  ex  coriis; 
ex  cortice;  ex  cratibus;  ex  crebris;  ex  Greta.  —  Sonst  findet 
sich:  ex  Capitolio  Liv.  35,  21,  6;  ex  Carla  Terent.  Heaut.  3,  3,  47 
(608),  im  Vict.  m.  pr.  und  decurt.  e  Carla;  ex  cartilagine  Plin. 
N.  H.  11,  37,  66  (176);    ex   castris  Brut,   bei  Cic.  Ep.  Farn.  11, 

9,  2;  11,  10,  5;  11,  11,  2;  11,  26;  Ep.  ad  Brut.  1,  13,  2;  Cassiua 
bei  Cic.  Ep.  Farn.  12,  11,  2;   Galba  bei  Cic.  Ep.  Farn.  10,  30,  3; 

10,  30,  5;  Lepidus  bei  Cic.  Ep.  Farn.  10,  34,  4;  Plane,  bei  Cic. 
Ep.  Farn.  10,  24,  8;  Vatinius  bei  Cic.  Ep.  Farn.  5,  9,  2;  ex  celso 
vertice  Verg.  Aen.  5,  35 ;  ex  censoribus  Liv.  40,  52,  1 ;  ex  ceteris 
Plin.  N.  H.  11,  37,  56  (155);  ex  collegii  Liv.  4,  53,  7;  ex  con- 
scientia  Sallust.  lug.  32,  5  und  Liv.  23,  7,  10;  ex  compacto  Suet. 
Caes.  20;   ex  composito  Liv.  1,  9,  10;  1,  40,  7;  1,  53,  5;  3,  16,  2; 

3,  63,  6;  4,  60,  7;  5,  14,  2;  24,  14,  1;  25,  9,  10;  25,  19,  5;  25, 
24,  3;  27,  42,  11;  29,  34,  10;  36,  25,  1;  38,  1,  9;  38,  5,  8;  38, 
6,  7;  40,  5,  7;  40,  48,  4;  Tacit.  Hist.  4,  66;  Curt.  9,  7,  24;  ex 
confesso  Senec.  Epist.  76,  9;  Quint.  3,  5,  3;  Paul.  Dig.  42,  2,  4; 
ex  contrario  Balb.  und  Oppius  bei  Cic.  Ep.  ad  Att.  9,  7  A,  1;  Cor- 
nif.  1,  7,  11;  2,  12,  17;  2,  17,  26;  2,  24,  38;  4,  34,  46  (ter); 
Caes.  bell.  Gall.  7,  30,  3;  Plin.  N.  H.  16,  42,  81  (223);  Quint. 
5,  11,  32;  5,  11,  35;  6,  1,  16;  6,  3,  64;  6,  4,  10;  7,  3,  30;  Gaius 
Inst.  1  §  80;  2  §  52;  ex  contrariis  Quint.  8,  5,  9;  8,  5,  18,  aber 
e  contrario  Cornif.  1,  10,  17;  2,  11,  16;  4,  23,  33;  Corn.  Nep. 
Iphicrat.  1,  4;  Hamilc.  1,  2  und  Att.  9,  3;  ders.  Eum.  1,  5  im 
cod.  coli.  Rom.  und  in  einem  Leid.;  Colum.  2,  1,  3;  2,  9,  5;  5, 
5,  14;  8,  5,  6;  11,  1,  11;  11,  2,  61;   11,  3,  13;   11,  3,  44;   Plin. 


—     879     — 

N.  H.  7,  26,  27  (99);  9,  62,  88  (186);  10,  38,  54  (113);  11,  28, 
34  (99);  16,  23,  35  (86);  16,  38,  73  (186);  17,  5,  3  (33);  17,  9, 
6  (54);  17,  9,  7  (56);  17,  25,  38  (245);  20,  13,  50  (127);  20,  16, 
64  (172);  20,  21,  83  (222);  Quint.  1,  5,  43;  1,  7,  14;  4,  1,  14; 
5,  14,  4;  11,  3,  39;  Gaius  Inst.  3  §  93;  ex  copia  Plaut.  Gas.  2, 
8,  63  und  Sallust.  lug.  39,  5;  ex  cor  de  Terent.  Hec.  3,  2,  12 
(347);  ex  cursu  Liv.  23,  39,  1;  44,  19,  2,  aber  e  caelo  Plin.  N. 
H.  15,  30,  39  (130);  e  Canopica  Plin.  12,  24,  51  (109);  e  cohorte 
Tacit.  Ann.   1,  29;  e  conciUo  Verg.  Aen.  5,  75  u.  a. 

Vor  d  kommt  bei  Varro  e  (vergl.  Röfsner  a.  a.  0.  p.  57) 
5  mal,  ex  14 mal  vor.  Bei  Cicero  finden  wir:  ex  decem  Verr.  1, 
35,  98;  Off.  3,  32,  113  (bis),  aber  e  decem  Legg.  3,  10,  24;  ex 
discipUna  Brut.  25,  94;  67,  236;  pro  Q.  Rose.  10,  29;  pro  Mu- 
ren. 30,  62,  aber  e  discipUna  Brut.  77,  268;  78,  272;  ex  domo 
Verr.  4,  43,  94;  pro  Flacc.  10,  22;  Har.  resp.  3,  4;  Off.  1,  39, 
139;  ex  domibus  £p.  Att.  5,  16,  3,  aber  e  domo  pro  Milon.  12, 
33;  Phil.  2,  14,  35;  Tusc.  1,  46,  111.  Nur  ex  steht:  ex  deabus 
(deorum);  ex  deciens;  ex  decoro;  ex  decreto  (decretis);  ex  decu- 
mis;  ex  defensione;  ex  defatigatione;  ex  definitione;  ex  delectis; 
ex  deliberationis  (deliberatione);  ex  delubris;  ex  depulsione;  ex 
deserto;  ex  desiderio;  ex  deunce;  ex  diductione;  ex  die  (diebus, 
dierum);  ex  differentia;  ex  differentibus ;  ex  difficultate;  ex  di- 
lectu;  ex  diligendo;  ex  Dinonis;  ex  dio;  ex  Diochare;  ex  Dione; 
ex  Dionysio;  ex  discordiis;  ex  dissensionibus ;  ex  dissimilibus; 
ex  dissimillimis  (dissimillimarum) ;  ex  dissimilitudine;  ex  dispari 
(disparibus) ;  ex  disparili;  ex  dispersis;  ex  disputatione;  ex  di- 
stinctis;  ex  diuturna  (diuturnis);  ex  disiunctionibus;  ex  diver- 
sis  (Brut.  74,  258);  ex  divinationibus;  ex  divinitate;  ex  divi- 
sione;  ex  doctrina  (doctrinae);  ex  dolore;  ex  domestica  (dome- 
sticis);  ex  dominatu;  ex  dote;  ex  dubitatione;  ex  duobus  (dua- 
bus);  ex  duodecim;  nur  e  Deciis  Divin.  1,  24,  51;  e  doctis  Tusc. 
1,  1,  3;  e  dumis  Tusc.  5,  23,  65;  e  duplici  Fin.  2,  14,  44.  — 
Bei  Cäsar  nur  ex  vor  d:  ex  decem;  ex  dediticiis;  ex  dextro;  ex 
die  (diei);  ex  difficillimis;  ex  dilectibus;  ex  dilectis;  ex  direptis; 
ex  dissensionibus;  ex  diutina  (diutino);  ex  domestico;  ex  duobus 
(duabus).  —  Sonst  findet  sich:  ex  delicto  Sallust.  lug.  39,  2;  ex 
denuntiato  Senec.  Epist.  79,  16  und  Nat.  quaest.  3,  30,  1;  ex  de- 
stinato  Senec.  Benef.  6,  10,  2  (in  einigen  Büchern  fehlt  ex)  und 
Clem.  1,  6,  2;  Suet.  Calig.  43;  ex  difficili  Ovid.  Fast.  5,  350;  ex 
dignitate  Liv.  21,  19,  1;  27,  10,  10;  29,  11,  4;  30,  23,  2;  31, 
15,  1;  34,  54,  5;  34,  57,  5;  44,  1,  7;  ex  dilectibus  Cn.  Magnus 


—     880    — 

bei  Cic.  Ep.  Att.  8,  12  D,  1;  8,  12  D,  2;  ex  dissimulato  Senec. 
Nat.  quaest.  4  praef.  5;  ex  diverso  Verg.  Aen.  2,  716;  3,  232; 
Liv.  31,  33,  7;  33,  15,  11;  VelL  Paterc.  2,  101,  2;  Senec.  Brev.  vit. 
8,  1;  Plin.  N.  H.  10,  3,  3  (11);  16,  44,  90  (241);  17,  14,  24  (108); 
Quint.  4,  1,  29;  4,  1,  42;  5,  10,  64;  5,  11,  43;  5,  13,  1;  5,  13, 
44;  6,  3,  81;  7,  10,  3;  8,  6,  67;  9,  2,  93;  9,  3,  8;  9,  3,  86;  9, 
4,  42;  12,  9,  16;  Tacit.  Ann.  13,  40  und  Hist.  3,  5;  3,  13;  3,  73; 
4,  16;  Plin.  Epist.  2,  19,  7;  Gaius  Instit.  1  §  39;  2  §  64;  2  §  137; 
2  §  245;  3  §  126;  3  §  201;  4  §  3;  4  §  77;  4  §  109;  ex  diversis 
Quint.  10,  7,  6,  aber  e  diverso  Plin.  N.  H.  4,  4,  5  (9);  7,  12,  10 
(55);  7,  56,  57  (193);  8,  50,  76  (201);  12,  21,  46  (102);  13,  9, 
18  (62);  14,  2,  4  (35);  14,  18,  22  (117);  14,  20,  25  (124);  16, 
10,  18  (42);  16,  34,  62  (152);  16,  40,  76  (207);  17,  11,  16  (84); 
17,  22,  35  (168);  18,  7,  10  (61);  18,  17,  44  (154);  18,  28,  68 
(276);  18,  29,  69  (292);  19,  8,  54  (170);  21,  16,  59  (99);  23,  1, 
22  (40);  23,  4,  39  (79);  26,  8,  58  (90);  26,  11,  72  (118);  26,  15, 
90  (155);  30,  3,  8  (21);  Suet.  Caes.  86;  Aug.  27  und  Domit.  9; 
lustin.  30,  4,  6.  Ferner  ex  duce  Tacit.  Ann,  1,  29;  e  dolore 
Terent.  Andr.  1,  5,  33  (268). 

Vor  /kommt  bei  Varro  e  (vergl.  Ptöfsner  a.  a.  0.  p.  57)  7 mal, 
ex  14 mal  vor.  Bei  Cicero  findet  sich:  ex  falsis  Divin.  2,  51,  106; 
Ep.  Att.  14,  13,  6,  aber  e  falsis  Tuscul.  4,  37,  81;  ex  fanis  Verr. 
1,  4,  11;  1,  20,  53;  1,  21,  57  und  ex  fano  Verr.  1,  17,  46;  4, 
44,  96,  aber  e  fano  Verr.  1,  33,  85;  4,  46,  103;  ex  filio  Oflf.  3, 
16,  66,  aber  e  ßlio  Cat.  Mai.  15,  54;  ex  flamma  Verr.  1,  32,  82, 
aber  e  flamma  Catil.  3,  1,  1;  ex  fönte  Invent.  2,  2,  7;  pro  Milon. 
37,  103;  Ep.  ad  Brut.  1,  15,  6,  aber  e  fönte  Ein.  1,  21,  71  und 
e  fontihus  Acad.  1,  2,  8;  Off.  1,  2,  6  (Ep.  Fam.  6,  6,  9  ist  e 
fönte  Konjektur  von  Baiter);  de  orat.  1,  3,  12;  ex  Formiano  Ep. 
Att.  2,  9,  4;  15,  13,  5,  aber  e  Formiano  Ep.  Att.  2,  9,  4;  14, 
7,  1;  ex  fori  pro  Sest.  58,  124,  aber  e  foro  Verr.  5,  13,  33;  pro 
Sest.  35,  77;  in  Pison.  3,  7;  10,  23,  13,  30;  ex  fundo  Verr.  3, 
50,  119,  aber  e  fundo  pro  Quin  ct.  31,  98.  Nur  ex:  ex  fabulis; 
ex  facie;  ex  facinorosa  (facinorosis) ;  ex  facto  (facti,  factis);  ex 
Fadia;  ex  faenore;  ex  famae;  ex  familiari;  ex  familiarissimo  (fa- 
miliarissimis) ;  ex  familia  (familiis);  ex  fascea;  ex  fastis;  ex  fatis; 
ex  faucibus;  ex  feris;  ex  feritate;  ex  ferro;  ex  fici;  ex  fide;  ex 
figura;  ex  filia;  ex  finibus;  ex  finitimis;  ex  firmamenti  (Part.  orat. 
30,  104);  ex  florentissimis ;  ex  floribus;  ex  foederato  (foederatis) ; 
ex  foedere;  ex  foedissima;  ex  forensi;  ex  forma  (formis);  ex  for- 
mula;   ex  fortissimorum ;   ex  fortunatis;   ex  fortuua  (fortunis);  ex 


-     881     — 

fratre  (fratris);  ex  fraude;  ex  frequentia:  ex  fugitivorum ;  ex  ful- 
goribus;  ex  funere;  ex  Furnio  (Furnii);  ex  futuris,  aber  e:  e  fluc- 
tibus  Har.  resp.  2.3,  48;  e  flumine  Divin.  2,  31,  67;  2,  68,  140; 
6  luga  pro  Scaur.  2  §  1.  —  Bei  Cäsar  lesen  wir  ex  fano  bell, 
civ.  2,  18,  2;  2,  21,  3;  3,  105,  1,  aber  e  fano  bell.  civ.  1,  6,  8; 
ex  finibus  bell.  Gall.  4,  1,  4;  5,  56,  1;  7,  33,  2,  aber  e  finibus 
bell.  Gall.  1,  5,  1.  Es  steht  ex  vor:  fainiliis;  finitimis;  flumine; 
fortissimis ;  fremitu;  frequentia;  frigore;  fuga;  fuma;  funibus;  Fur- 
nio; aber  e  filiis  bell.  Gall.  I,  26,  4.  —  Sonst  findet  sich:  ex 
facili  Ovid.  Amor.  2,  2,  55;  Ars  am.  1,  356;  3,  579  und  Remed. 
amor.  522;  Val.  Maxim.  4,  8,  1 ;  6,  8,  6;  7,  2  ext.  1;  8,  7  ext. 
4;  Gels.  1,  3  (cf.  19,  19  ed.  Daremberg);  Colum.  6,  1,  1;  12,  44, 
1;  Lucan.  4,  46;  Plin.  N.  H.  22,  55,  66  (136);   30,  3,  8  (23);  37, 

4,  15  (60);  Quintil.  9,  2,  53;  Tacit.  Histor.  3,  49  und  Agric.  15; 
ex  famihis  Q.  Cic.  pet.  cons.  2,  7;  ex  fidissimis  Liv.  44,  23,  2; 
ex  fiducia  Quintil.  12,  7,  3;  ex  Flavio  Brutus  bei  Cic.  Ep.  ad 
Brut.  1,  17,  3;  ex  formidine  Tacit.  Ann.  1,  7;  ex  fratre  Terent. 
Adelph.  1,  1,  15  (40);  ex  fucosis  Q.  Cic.  pet.  cons.  9,  35;  ex  fuga 
Brut,  bei  Cic.  Ep.  Fam.  11,  10,  2;  ex  Furnii  Plane,  bei  Cic.  Farn. 
10,  4,  1,  aber  e  fiducia  Tacit.  Hist.  2,  11;  e  ferula  Plin.  N.  H. 
12,  25,  56  (126). 

Vor  g  kommt  bei  Varro  e  (vergl.  Röfsner  a.  a.  0.  p.  57)  3 mal, 
ex  4 mal  vor.  Bei  Cicero  steht:  ex  Gallia  pro  Quinct.  4,  16;  6, 
24;  Prov.  cons.  8,  19;  pro  Balb.  14,  32;  Phil.  5,  10,  26;  Ep.  ad 
Q.  fr.  3,  9,  6,  aber  e  Gallia  pro  Font.  4,  8  (ter);  Phil.  2,  20,  49; 
Ep.  Att.  1,  20,  5;  14,  5,  ],  an  den  beiden  letzten  Stellen  durch  Kon- 
jektur; ex  genere  Invent.  1,  29,  44;  2,  4,  13;  de  orat.  2,  32,  139; 
2,  40,  167;  Brut.  21,  121;  Topica  3,  11;  5,  27;  7,  40;  22,  86; 
Verr.  1,  38,  97;  Catil.  2,  9,  20;  pro  Muren.  24,  69;  pro  Sest.  56, 
119;  pro  Cael.  9,  22;   Nat.  Deor.  2,  23,  61;   Ep.   ad  Q.  fr.  1,  1, 

5,  15;  ex  generibus  pro  Sest.  45,  96,  aber  e  genere  Acad.  2,  7, 
21;  Tuscul.  1,  27,  67;  Legg.  3,  2,  5;  ex  Graecia  de  orat.  2,  37, 
154;  pro  Balb.  24,  55;  Rep.  ],  22,  36,  aber  e  Graecia  Brut.  27, 
104;  Tusc.  4,  1,  1;  Nat.  Deor.  1,  21,  58;  Rep.  2,  19,  34;  Ofi".  3, 
18,  73;  ex  Graeco  Rep.  2,  20,  35;  ex  Graecis  pro  Ärch.  10,  23; 
Phil.  2,  37,  94 ;  ex  Graecorum  de  orat.  1 ,  3,  11,  aber  e  Graeco 
Acad.  1,  7,  26;  Off.  2,  24,  87;  Optim.  gen.  6,  18;  e  Graecis  Brut. 
85,  294;  Optim.  gen.  7,  23;  Ein.  1,  2,  4;  Ep.  ad  Q.  fr.  1,  1,  5, 
16;  ex  gravi  Phil.  8,  2,  5;  ex  gravibus  Ep.  Fam.  16,  10,  1;  ex 
gravissimo  pro  Sest.  63,  131,  aber  e  gravi  post  red.  ad  Quir.  1, 
4:;  ex  grege  Phil.  13,  5,  10,  aber  e  gregibus  Nat,  Deor.  1,  28,  79. 

Ncue-Wagener,  Lat.  Formenlehre.     II.     3.  Aufl.  56 


—    882     — 

Nur  ex  lesen  wir:  ex  Gaditanorum;  ex  Gavio;  ex  Galli  (Gallo- 
rum);  ex  gemitu;  ex  genero;  ex  gentis;  ex  gigantibus;  ex  Grae- 
ceio  (Graeceii);  ex  gladiatore;  ex  gladiatorio;  ex  gloria;  ex  gym- 
nico,  aber  e  gemmis  Verr.  4,  25,  64;  4,  29,  67;  4,  32,  71 ;  e  gur- 
gustio  in  Pison.  6,  13.  —  Caesar  hat  nur  ex  vor  g:  ex  Gabinia- 
nis; ex  Gallia  (Galliae);  ex  Gallis;  ex  Gallograecia;  ex  gente;  ex 
grandibus.  —  Ferner:  ex  Graecia  Asin.  Poll.  bei  Cic.  Ep.  10, 
33,  4:  ex  Graeco  Liv,  23,  11,  4;  ex  gravitate  Liv.  25,  26,  13  u.  a. 
Vor  ko7}sonantischem.  i  kommt  bei  Varro  ex  (vergl.  Röfsner 
a.  a.  0.  p.  57)  3 mal  vor,   e  einmal,    nämlich  e  iunco  Varro  R.R. 

2,  2,  14;  bei  Cicero  steht  nur  ex:  ex  iambis;  ex  iudicio  (ex  iu- 
diciis,  iudiciorum);  ex  iudicum;  ex  iugero;  ex  iure  (iuris),  nur  in 
Fragm.  B.  XIII  1,  6  (ed.  Kayser  XI  p.  29,  3  =  ed.  C.  F.  W. 
Müller  IV  3  p.  273,  5)  lesen  wir  e  iudicio,  Kayser  klammert  e 
ein  und  Quintilian  7,  3,  81,  bei  dem  das  Fragm.  steht,  hat  richtig 
ex  iudicio;  bei  Caesar  findet  sich  nur  ex  iuventute,  eben  dasselbe 
hat  Q.  Cic.  pet.  cons.  8,  33.  Ter.  Scaur.  S.  2262  (30,  5)  fordert 
vor  konsonantischem  i  nur  e,  wie  e  ludaea,  und  e  lesen  wir  auch: 
e  iunipero  Plin.  N.  H.  17,  22,  35  (174);  23,  1,  26  (52);  e  iure 
32,  5,  17  (45);  32,  8,  29  (92);  32,  9,  31  (94);  32,  10,  46  (129); 
Tacit.  Ann.  4,  16  und  e  ludaea  Tacit.  Histor.  2,  76  u.  a.  Noch 
liest  man  ex  love  Terent.  Heaut.  5,  4,  13  (1036);  ex  iure  Enn. 
(Ann.  280  ed.  L.  Müller)  bei  Cic.  Ep.  Fam.  17,  13,  2  und  Gell. 
20,  10,  4;  Sallust.  lug.  35,  7;  Plin.  N.  H.  32,  7,  26  (80);  32,  10, 
39  (118);  ex  iudicibus  Horat.  Serm.  1,  4,  123;  ex  iustitia  Traian. 
an  Plin.  Epist.  10,  55  (63);   ex  iussu  C.  I.  L.  2,  1015;   3,  3911; 

3,  4014;  3,  4167;  5,  4242;  5,  5081;  7,  422;  Orell.  1344;  2055; 
2504;  Henzen  5865;  6627;  ex  iuso  CLL.  3,  3908. 

Vor  k  steht  ex,  so  scheint  nur  ex  Kai.  vorzukommen,  wie 
Cic.  Verr.  a.  pr.  10,  29;  10,  30;  12,  36;  de  dorn.  27,  70; 
Phil.  14,  7,  19;  Ep.  Fam.  1,  9,  12;  Ep.  Att.  16,  1,  5;  Ep.  ad 
Q.  fr.  2,  11   (13),  .3. 

Vor  l  kommt  e  bei  Varro  (Röfsner  a,  a.  0.  p.  57)  7  mal,  ex 
13  mal  vor.  Bei  Cicero  steht  ex  lege  Invent.  1,  33,  55;  1,  39,  70; 
2,  31,  95;  2,  32,  98;  2,  40,  118; '2,  43,  125;  2,  45,  131  (bis); 
2,  49,  144;  2,  49,  146;  de  orat.  3,  19,  70;  Part.  orat.  31,  107; 
Div.  in  Caecil.  5,  19;  Verr.  1,  45,  117  (bis);  2,  13,  34;  2,  15,  38; 

2,  17,  42  (bis);    2,  18,  44;    2,  24,  59;    3,  49,  117;    3,  70,  163; 

3,  75,  174;  3,  88,  205;  4,  63,  140;  5,  21,  72;  5,  21,  53  (bis); 
pro  Cluent.  20,  55;  34,  92;  37,  103;  leg.  agr.  2,  35,  96;  de  domo 
10,  25;  54,  138;  Phil.  3,  15,  38;  ex  legibus  Invent.  1,  38,  68;  de 


—     883    — 

orat.  1,  57,  243;  Verr.  3,  81,  188;  Ep.  Att.  2,  18,  2,  aber  e  lege 
Verr.  1,  45,  117;  2,  15,  38;  2,  16,  39;  2,  17,  42;  4,  63,  140; 
5,  21,  53;  pro  Cluent.  35,  96;  Ep.  Att.  7,  7,  6;  7,  9,  2;  ex  Ugnis 
Verr.  1,  17,  45,  aber  e  ligno  Legg.  2,  18,  45;  ex  loco  Verr.  2,  77, 
188;  3,  83,  191;  5,  23,  59;  5,  58,  151;  de  imp.  Cn.  Pomp.  14, 
42;  leg.  agr.  2,  21,  55;  post  red.  ad  Quir.  7,  17;  Ep.  Fam.  2, 
19,  1;  ex  locis  Invent.  1,  16,  22;  1,  42,  78  (bis);  1,  53,  100;  2, 
14,  47;  2,  18,  56;  2,  51,  154;  2,  25,  76;  2,  46,  137;  de  orat.  2, 
29,  127;  2,  51,  208;  2,  79,  322;  Part.  orat.  2,  5;  13,  45;  16,  55; 
Topica  10,  45;  20,  77;  Verr.  1,  20,  53;  pro  Caecin.  17,  50;  de 
imp.  Cn.  Pomp.  16,  46,  aber  e  loco  Tuscul.  1,  49,  117;  Divin.  2, 
23,  51;  e  loci  Acad.  1,  4,  17;  e  locis  Divin.  1,  42,  93;  ex  longo 
(longa)  Verr.  1,  18,  148;  Cat.  Mai.  19,  71,  aber  e  longa  Orat. 
64,  215;  64,  217;  e  lotujis  Orat.  57,  191;  64,  215.  Nur  ex  ist 
geschrieben:  ex  L. ;  ex  labore;  ex  lacrimis;  ex  laetitia;  ex  lassi- 
tudine;  ex  latebris;  ex  lateribus;  ex  latibulis;  exLatinis;  ex  La- 
tio;  ex  latronibus;  ex  laude;  ex  legatione;  ex  legione;  ex  Leon- 
tino: ex  Lepta;  ex  levissimo;  ex  Licinio;  ex  libella  (libellis);  ex 
liberalitate ;  ex  liberis;  ex  libertate;  ex  libertini;  ex  liberto;  ex 
libidine;  ex  libidinosa;  ex  librariolis;  ex  libro  (libris);  ex  litibus 
ex  litteris  (litterarum) ;  ex  locatione;  ex  locutione;  ex  longiqui 
täte;  ex  longinquo;  ex  lucerna;  ex  lucri;  ex  luctu;  ex  lusionibus 
ex  luxuria;  ex  Lycio,  aber  e  lapide  Legg.  2,  27,  68;  e  lacunari  Tusc 

5,  21,  62;  e  lautumiis  Verr.  5,  61,  160;  e  lectulo  Off.  3,  31,  112 
e  Leucata  Tusc.  4,  18,  41  ;  e  Libone  1,  1,  3;  e  ludo  de  imp.  Cn. 
Pomp.  10,  28;  de  orat,  2,  22,  94.     Bei  Caesar  steht  ex  legionihus 
bell.  Call.  5,  11,  3;    6,  36,  3,    aber  e  legione  bell.   civ.  3,  28,  3; 
ex  loci  bell.  civ.  3,  43,  1;   ex  locis  bell.  Gall.  4,  23,  3;   bell.  civ. 

1,  79,  2;  2,  40,  4;  2,  41,  1;  ex  loco  bell.  Gall.  2,  23,  1;  2,  23,  3; 

2,  26,  4;  3,  4,  2;  3,  15,  3;  3,  25,  1 ;  5,  9,  3;  6,  25,  4;  6,  37,  8; 
7,  19,  2;  7,  20,  6;  bell.  civ.  1,  45,  3;  1,  47,  3;  1,  79,  3;  3,  65,  2, 
aber  e  loco  bell.  Gall.  1,  25,  2;  1,  26,  3;  bell.  civ.  3,  67,  5;  ge- 
wöhnlich ex:  ex  labore;  ex  latere;  ex  latericiis;  ex  Lepontiis;  ex 
levi;  ex  litore;  ex  litteris;  ex  Lusitania.  Ferner  ex  labore  Liv. 
21,  39,  2;  ex  libidine  Sallust.  Cat.  8,  1;  Plin.  N.  H.  14,  22,  28 
(140);  ex  longinquo  Liv.  34,  34,  6;  Vell.  Paterc.  2,  43,  2;  Colum. 

6,  2,  13;  Senec.  Epist.  22,  2;  Plin.  N.  H.  10,  42,  59  (118);  Ta- 
cit.  Ann.  2,  82;  ex  lege  Liv.  7,  3,  8;  39,  39,  6;  39,  39,  7; 
Quintil.  7,  6,  6;  9,  2,  85;  Gaius  Instit.  4  §  110,  aber  e  lege 
CLL.  5,  2864  und  Gaius  Inst.  4  §  104;  ex  longo  Verg.  Aen.  9, 
64   und  Colum.  6,  29,  3;   ex   Lycia  Lentulus   bei   Cic.  Ep.  Fam. 

56* 


—    884    — 

12,  15,  5,  aber  e  lacrimis  Plin.  N.  H.  21,  10,  33  (59);  e  legatis 
Plin.  22,  2,  3  (5);  e  latere  PHd.  N.  H.  15,  U,  15  (52);  e  liberis 
Plin.  N.  H.  14,  6,  8  (72):  e  ligno  Plin.  N.  H.  18,  34,  77  (332);  e 
longa  Plin.  N.  H.  23,  1,  23  (43);  e  longioribus  Plin.  N.  H.  18, 
30,  73  (303);  e  longiuquo  Plin.  N.  H.  7,  52,  53  (174);  10,  23,  31 
(61);  12,  22,  48  (105);  17,  4,  2  (24);  21,  7,  18  (35);  21,  11,  36 
(62);  27,  3,  2  (9);  35,  10,  36  (97);  Tacit.  Ann.  1,  47;  e  longin- 
quis  Plin.  N.  H.  21,  10,  31  (57).  Bei  Lucr.  ist  auch  vor  1  bei- 
nahe nur  e:  e  laevo  4,  325;  e  lapide  6,  1002;  e  levibus  2,  402; 
2,  458;  2,  466;  5,  455;  e  lignis  2,  387;  e  luce  4,  348;  allein  2,  451 
ist  ex  levibus  überliefert. 

Vor  m  kommt  e  bei  Varro  (Röfsner  a.  a.  0.  p.  57)  6  mal,  ex 
13 mal  vor.  Bei  Cicero  findet  sich  ex:  ex  manibus  Verr.  1,  4,  9; 
2,  21,  52,  aber  e  manihus  de  orat.  2,  25,  109;  2,  50,  202;  Brut. 
2,  7;  Orat.  30,  105;  Verr.  4,  21,  47;  de  imper.  Cn.  Pomp.  9,  22; 
pro  Cluent.  9,  52;  leg.  agr.  2,  7,  19;  Catil.  2,  1,  2;  pro  Cael.  27, 
65;  Prov.  cons.  6,  13;  pro  Plane.  41,  98;  Phil.  12,  3,  7;  13,  7,  15; 
Ep.  ad  Brut.  1,  10,  2;  Fragm.  B  III  1;  ex  manubiis  leg.  agr.  1, 
4,  12;  2,  22,  59,  aber  e  manubiis  Nat.  Deor.  3,  34,  83;  ex  mari 
Rep.  2,  5,  10  (C.  F.  W.  Müller  schreibt  a  mari),  aber  e  mari  Tus- 
cul.  1,  28,  68;  Rep.  4,  8,  8;  ex  marmore  Verr.  4,  60,  135;  pro  Arch. 
9,  22,  aber  e  marmore  Verr.  4,  3,  5;  4,  44,  96;  4,  49,  109;  4, 
59,  131;  de  domo  43,  111;  ex  matris  Ep.  ad  Brut.  1,  15,  13,  aber 
e  matris  Ep.  ad  Brut.  1,  18,  6;  ex  media  Verr.  5,  6,  12;  Catil. 
4,  9,  18;  Ofi.  1,  19,  63;  ex  mediis  pro  Cluent.  71,  201;  pro  Mi- 
Ion.  12,  33;  ex  mediorum  Off.  3,  4,  16,  aber  e  medio  Verr.  5,  6, 
13;  Legg.  2,  21,  53;  Off.  3,  8,  37;  3,  33,  121;  e  media  Orat.  3, 
11;  Part.  orat.  40,  139;  e  mediis  Phil.  5,  12,  32;  ex  minima  pro 
Sext.  Rose.  18,  50  und  ex  minimis  pro  Cael.  17,  39,  aber  e  mi- 
nimo  Rep.  3,  15,  24;  ex  morbi  Phil.  11,  4,  8,  aber  e  morbo  Di- 
vin. 2,  5,  13;  eaj  multis  de  orat.  2,  1,  3;  3,  44,  175;  Orat.  56, 
190;  Part.  orat.  22,  75;  Verr.  1,  35,  88;  2,  28,  68;  5,  11,  27; 
pro  Cluent.  7,  22;  8,  25;  46,  129;  68,  192;  leg.  agr.  3,  4,  14; 
pro  Sulla  27,  75;  de  domo  44,  116;  pro  Sest.  20,  45;  pro  Plane. 
36,  89;  pro  Scaur.  21,  45;  Phil.  2,  33,  84;  13,  13,  29;  Acad.  2, 
7,  22;  Tuscul.  5,  1,  1;  Divin.  1,  45,  101;  2,  71,  146;  Off.  3,  30, 
110;  Lael.  3.  12;  Ep.  Fam.  6,  6,  2;  6,  10,  4;  6,  14,  2;  13,  52; 
13,  68,  l;  Ep.  Att.  11,  2,  1;  Ep.  ad  Q.  fr.  1,  2,  2,  5;  ex  mul- 
torum  Catil.  4,  7,  15;  Ep.  Fam.  3,  1,  1;  14,  5,  1;  Ep.  ad  Q.  fr. 
1,  1,  13,  37;  aber  e  multis  de  orat.  3,  33,  136;  Brut.  79,  274; 
pro  Sext.  Rose.  46,  133;  Fin.  2,  3,  10;  4,  12,  31;  Tuscul.  1,  9,  17; 


—    885    — 

2,  1,  1:  Nat.  Deor.  1,  39,  109;  Ep.  Farn.  4,  7,  3;  4,  13,  6  und 
de  orat.  1,  29,  132,  an  letzter  Stelle  Konjektur  von  Piderit;  ex 
mundi  Nat.  Deor.  2,  12,  32,  aber  e  mundi  Lael.  13,  47;  ex  mu- 
nicipio  pro  Cluent.  6,  46;  Ep.  ad  Q.  fr.  2,  12  (14),  3:  ex  muni- 
cipiis  pro  Sext.  Rose.  15,  43;  Verr.  1,  48,  127;  pro  Sulla  7,  23; 
pro  Best.  61,  129;  pro  Plane.  9,  22;  Ep.  Att.  14,  17  A,  I;  Ep. 
Farn.  9,  14,  1,  aber  e  municipio  pro  Caeein.  4,  10  (bis);  pro 
Plane.  8,  19;  e  municipiis  pro  Plane.  9,  23;  Phil.  3,  6,  15.  Nur 
ex  finden  wir;  ex  M.;  ex  Macedonia;  ex  maerore;  ex  maestitia; 
ex  magistratibus;  ex  magnitudine;  ex  magno  (magna,  magnis);  ex 
raaiore  (maioribus);  ex  maleficiis;  ex  malo  (malis);  ex  mancipiis; 
ex  mandatis;  ex  Martia;  ex  materia;  ex  matrimonio;  ex  maxime; 
ex  maximo  (maxima,  maximis);  ex  me;  ex  medicina;  ex  mendi- 
citate;  ex  memoria;  ex  mendiciis;  ex  mense;  ex  mente  (mentis); 
ex  meo  (mea,  meis,  meorum);  ex  mercibus;  ex  meretricis;  ex 
metu;  ex  minore;  ex  Miseno;  ex  miseria  (miseriis);  ex  miseris; 
ex  miserrirais;  ex  mobilissima;  ex  monumentis;  ex  moribus;  ex 
mortali;  ex  motus;  ex  muliere  (mulierum);  ex  Mutinensi;  exMustio; 
ex  myrmillone;  ex  mysteriis,  nur  e:  e  macello  Fin.  2,  15,  50;  e 
militari  Brut.  9,  37;  e  monte  Nat.  Deor.  2,  35,  89;  Divin.  1,  50, 
112;  e  muro  Tusc.  1,  34,  84.  Bei  Caesar  lesen  wir  ex  manibus 
bell.  Gall.  6,  8,  1;  6,  37,  10;  7,  46,  5;  bell.  civ.  1,  64,  3,  aber 
e  manibus  bell.  Gall.  1,  53,  6;  bell.  civ.  3,  49,  2;  ex  muro  bell. 
Gall.  2,  13,  3;  2,  30,  3;  bell.  civ.  2,  10,  5;  2,  11,  3;  2,  13,  2; 
2,  16,  3;  3,  22,  2,  aber  e  muro  bell.  civ.  2,  14,  3,  sonst  nur  ex: 
ex  Macedonia;  ex  magno  (magna,  magnis);  ex  maioribus;  ex  Mar- 
sis;  ex  Massiliensium;  ex  materia;  ex  matre;  ex  maximo  (maxi- 
mis); ex  medio  (media);  ex  Menapiis;  ex  militibus;  ex  milium; 
ex  minoribus;  ex  monte  (montibus);  ex  multitudine;  ex  munici- 
piis; ferner  findet  sich:  ex  manibus  Cassius  bei  Cic.  Ep.  Fam. 
12,  13,  1;  ex  maerore  Tacit.  Ann.  3,  6;  ex  magnitudine  Quint. 
1,  8,  5;   ex  maiore  Quint.  5,  10,  87  und  ex  maioribus  Quint.  5, 

10,  88;  ex  malis  Plaut.  Stich.  1,  2,  63  (120);  ex  medio  Horat. 
Epist.  2,  1,  168;  ex  melle  Plaut.  Merc.  1,  2,  28  (139);  Plin.  N. 
H.  16,  37,  71  (180);  24,  11,  58  (96);  ex  me  Terent.  Heaut.  3, 
1,  2  (411);  Hecyr.  4,  4,  33  (655)  und  Adelph.  1,  1,  15  (40);  ex 
memoria  Tacit.  Ann.  2,  63;  ex  meo  Plaut.  Epid.  4,  1,  37  (564); 
ex  mea  Plaut.  Trucul.  5,  72  (964);   ex  meretrice  Quint.  7,  6,  3; 

11,  1,  82;  ex  merito  Sallust.  lug.  85,  37;  Ovid.  Ep.  ex  Pont.  4, 
7,  16  und  Heroid.  5,  7;  Tacit.  Hist.  4,  50;  ex  Metello  Horat. 
Carm.  2,  1,  1;   ex  metu   Tacit.  Ann.  2,  24   und   Hist.  2,  85;   ex 


—    886     — 

minore  Quint.  5,  10,  87  und  ex  minoribus  Quint.  5,  10,  88;  ex 
medico  Horat.  Epist.  2,  2,  190;  ex  mollissimo  Quint,  9,  4,  78; 
ex  mori  insitu  Plin.  N.  H.  15,  14,  15  (52):  ex  raunicipiis  Q.  Cic, 
pet.  cons.  13,  50;  Brutus  et  Cassius  bei  Cic.  Ep.  Farn.  11,  2,  1 
u.  a.,  aber  e  maiore  und  e  minore  Plin.  N.  H.  12,  25,  54  (117); 
e  maioribus  Tacit.  Hist.  4,  55  ;  e  medio  Enn.  (Ann.  276  ed.  L. 
Müller)  bei  Cic.  pro  Muren.  14,  30  und  Gell.  20,  10,  4;  Terent. 
Phorm.  5,  8,  74  (967);  5,  9,  30  (1019)  und  Hecyr.  4,  3,  14  (620); 
Ovid  Ars  am.  3,  479;  Senec.  Epist.  100,  4;  Plin.  N.  H.  11,  37, 
44  (121);  Suet.  Caes.  1  und  Tib.  10;  e  minimo  Ovid.  Remed. 
amor.  752;  e  minimis  Plin.  N.  H.  12,  12,  26  (44);  e  multis  Ovid. 
Remed.  amor.  682  und  Plin.  N.  H.  11,  37,  67  (177). 

Vor  n  kommt  e  bei  Varro  (vergl.  Röfsner  a.  a.  0.  p.  57) 
2 mal,  ex  6 mal  vor.  Cicero  hat  ex  natura  Invent.  2,  13,  42; 
Orat.  49,  165;  pro  Milon.  4,  10;  Ein.  4,  10,  25;  Legg.  1,  13,  25; 

I,  21,  56,  aber  e  natura  (gemäls  der  Natur)  Ein.  3,  10,  33;  3, 
20,  68;  5,  9,  26;  5,  17,  47;  Tuscul.  1,  27,  67;  Legg.  2,  23,  59; 
ex  naufragio  Phil.  12,  8,  19,  aber  e.  naufragio  pro  Sext.  Rose. 
50,  147;  Rep.  1,  17,  28;  Fragm.  B  XIII  1,  6;  ex  nervorum  Brut. 
54,  199,  aber  e  nervis  Nat.  Deor.  2,  54,  136;  ex  Nicia  Ep.  Att. 
13,  52,  2,  aber  e  Nicia  Ep.  Att.  13,  29,  1;  ex  nohis  pro  Font. 
8,  18;  Nat.  Deor.  2,  24,  62,  aber  e  nohis  Phil.  8,  11,  32;  Ep. 
Farn.  7,  20,  1;  ex  nostro  pro  Caecin.  34,  100;  pro  Sest.  67,  140; 
Ep.  Fam.  13,  18,  2;  13,  19,  2;  ex  nostra  Invent.  2,  3,  8:  de 
orat.  1,  48,  211;    Tuscul.  5,  1,  4;    Legg.  2,  17,  42;   Ep.  Fam.  2, 

II,  2;  5,  8,  4;  13,  46;  Ep.  ad  Brut.  1,  6,  1;  ex  nostris  pro  Flacc. 
5,  12;  Ein.  5,  13,  38;  Nat.  Deor.  1,  6,  15;  Legg.  1,  3,  9;  1,  21, 
54;  Off.  1,  30,  108;  Ep.  Fam.  1,  7,  9;  ex  nostrorum  de  orat.  1, 
3,  11,  aber  e  7iostris  Acad.  1,  3,  10;  Ein.  1,  4,  11;  1,  9,  31;  1, 
17,  55;  ex  novis  Brut.  4,  16;  leg.  agr.  1,  4,  13;  2,  2,  4;  2,  23, 
62;  Ep.  Att.  1,  19,  4,  aber  e  nova  Acad.  1,  4,  13;  ex  numero 
Invent.  1,  28,  41;  de  orat.  2,  13,  56;  Brut.  90,  311;  pro  Quinct. 
15,49;  Verr.  2,  11,  29;  3,  92,  215;  Catil.  4,  10,  22;  pro  Muren. 
33,  69;  l'hil.  13,  1,  1;  ex  numeris  Acad.  2,  37,  118,  aber  e  nu- 
mero pro  Flacc.  4,  11;  Acad.  2,  5,  15;  Ein.  2,  1,  1;  e  numeris 
Orat.  58,  198;  65,  220.  Nur  ex  steht:  ex  Naevianis;  ex  Nan- 
neianis;  ex  natali;  ex  naturalibus;  ex  nauarchis;  ex  necessaria 
(necess.nriis);  ex  necessitate;  ex  necessitudine;  ex  nefariis;  ex  ne- 
gotiatoribus;  ex  negotio  (negotiorum);  ex  nihilo;  ex  nimia;  ex 
nobili;  ex  nobilissimo;  ex  nomine  (nominis);  ex  Noniis;  ex  non- 
nullis;   ex   notatione;   ex  notis   (notarum);  ex  novem;   ex  Novia; 


—     887     — 

ex  nullius:  ex  Nymphonis,  aber  e  navi  Verr.  2,  7,  19;  5,  35,  91; 
de  domo  10,  24;  in  Vatin.  5,  12;  Tuscul.  2,  27,  67;  Ep.  Att.  6, 
8,  1;  7,  1,  1;  14,  20,  I;  e  uivibus  pro  Sest,  5,  12;  e  nubibus 
Nat.  Deor.  3,  20,  51.  Bei  Caesar  steht  ex  navi  bell.  Gall.  4, 
21,  9;  4,  25,  4;  4,  25,  5;  4,  26,  1;  4,  26,  2,  ex  navibus  bell. 
Gall.  4,  37,  1;  bell.  civ.  3,  15,  6,  aber  e  navi  bell.  Gall.  4,  27, 
3  und  e  nave  bell.  civ.  3,  106,  4,  sonst  nur  ex:  ex  navalibus;  ex 
nivibus;  ex  nocturno;  ex  nostris;  ex  novo  (novis);  ex  novissimo; 
ex  numero;  ex  nuntiis.  Ferner  lesen  wir  ex  nationum  Q.  Cic.  pet. 
consul.  14,  54:  ex  nobilitate  Sallust.  lug.  41,  10;  ex  nobilibus 
Plin.  N.  H.  14,  6,  8  (72);  ex  nobis  Liv.  41,  23,  7;  ex  nocturno 
Suet.  Aug.  91;  ex  nomine  lustin.  20,  5,  9;  43,  1,  12;  ex  nulla 
Sallust.  Catil.  35,  2;  ex  nullius  Liv.  45,  44,  11;  ex  numero  Len- 
tulus  bei  Cic.  Ep.  Fam,  12,  15,  7;  ex  nuntiis  Tacit.  Hist.  2,  85, 
aber  e  nigra  Plin.  N.  H.  12,  28,  61  (133);  e  nomiuibus  Tacit. 
Ann.  4,  55;  e  numero  Lucan.  8,  231  und  Plin.  Epist.  6,  5,  5. 

Vor  p  kommt  e  bei  Varro  (vergl.  Röfsner  a.  a.  0.  p.  57) 
12  mal,  ex  23  mal  vor.  Bei  Cicero  steht  ex  patre  Legg.  2,  19,  47 
und  ex  patribus  Off.  3,   16,  66,  aber  e  patre  Nat.  Deor.  2,  4,  11; 

2,  5,  14;  ex  patria  pro  Sext.  Rose.  13,  29;  Fin.  2,  20,  65;  Ep. 
Att.  8,  2,  3,  aber  e  patria  in  Pison  14,  33;  39,  95;  Phil.  10,  4, 
8;  ex  patritiis  Har.  resp.  21,  44,  aber  e  patriciis  de  domo  14, 
37;  Legg.  2,  22,  57;  ex  periculo  pro  Clueut.  26,  70;  ex  periculi 
Invent.  2,  18,  56;  ex  periculis  pro  Sest.  4,  11,  aber  e  periculo 
Divin.  2,  5,  13:  ex  philosopliia  Parad.  1,  1,  aber  e  philosophia 
Tuscul.  1,  49,  119;  ex  Phrygia  pro  Flacc.  27,  65;  Har.  resp.  13, 
27,  aber  e  Phrygia  Orat.  18,  57;  ex  Piaeno  Ep.  Att.  7,  23,  1; 
Ep.  ad  Q.  fr.  2,  3,  4,  aber  e  Piceno  Ep.  Att.  7,  24;  ex  poeticis 
de  orat.  3,  25,  100,  aber  e  poeticis  Orat.  54,  180  (bis);  ex  Pom- 
peiano  Ep.  Att.  14,  18,  4,  aber  e  Pompeiano  Ep.  Att.  1,  20,  1 
(Konjektur);  5,  3,  1;  16,  3,  6;  16,  6,  1 ;  ex  portu  Verr.  2,  74,  182; 
de  imper.  Cn.  Pomp.  6,  15,  aber  e  portu  Verr.  5,  33,  86;  5,  38, 
100;  Tuscul.  4,  4,  9;  Ep.  Att.  6,  8,  4;  7,  13,  2;  ex  praedio  pro 
Quinct.  29,  89  und  ex  praediis  Ep.  Att.  15,  20,  4,  aber  e  prae- 
dio pro  Quinct.  7,  28;  ex  praefectura  Catil.  3,  2,  5,  aber  e  prae- 
fectura  pro  Plane.  8,  19;  Nat.  Deor.  2,  2,  6;  ex  proelio  de  imp. 
Cn.  Pomp.  9,  25;  Ep.  Fam.  10,  14,  1,  aber  e  proelio  Phil.  2,  29, 
71;   14,  9,  26;   Divin.  2,  37,  79;   ex  i^rovincia  Verr.   2,   61,  149; 

3,  17,  44;  3,  19,  49;  3,  52,  121;  3,  60,  138;  3,  61,  141;  4,  4,  8; 

4,  27,  63;  5,  12,  31;  5,  16,  40;  de  domo  35,  59;  Ep.  Fam.  1, 
7,  9;  5,  20,  8;  13,  67,  1;   13,  73,  1;  ex  provinciis  Fro\ .  cons.  1, 


—    888     - 

1;   Ep.  Att.  8,  1,  2,    aber   e  provincia  Verr.   a.  pr.    2,  5;   6,  16; 
in  Pison.  40,  97;  pro  Plane.  26,  65;  Nat,  Deor.  2,  4,  11;  ex  pub- 
lico  Verr.    3,  38,  87;    ex  publica   Ep.  Farn.  3,  5,  4;    ex  puhUcis 
Verr.  3,  38,  86;  4,  35,  79;  aber  e  yuhlico  pro  Cluent.  27,  74.    Nur 
ex  steht:    ex  P. ;    ex  pacatissimis ;   ex  pace  (pacis):   ex  pactione; 
ex  pacto;  ex  pari  (paribus);  ex  parte  (partium,  partibus);  ex  par- 
ticula;  ex  partitione;  ex  parvis:  ex  passeribus  (passerum);  ex  pa- 
tellis:   ex  paternis;   ex  patrio;    ex  paucis;    ex  paucitate:    ex  pau- 
perrimo;    ex   peeude   (pecudum);     ex   peculatus:   ex   pecunia;   ex 
pedibus;   ex  perditis;    ex  perduellium;   ex   perfectis;    ex   perfidia; 
ex  pernicie;   ex  perpetua  (perpetuis);  ex  perpetuitate ;  ex  persona 
(personis,    personarum) ;    ex   pertinacia;    ex   perturbationibus;   ex 
petulanti;  ex  Phaedro;    ex  Phanio;   ex  Pbarsalia;    ex  Philodamo; 
ex  Philotino  (Philotini);  ex  Pinarii;   ex  piratarum;  ex  Planci;  ex 
planis;  ex  pluribus ;  ex  plurimis  (plurimorum);    ex  Poenorum;  ex 
Pollione;  ex  Porapeio  (Pompeii) ;  ex  Pomponio;  ex  pontificis  (pon- 
tificum);   ex  populi  (populo);  ex  portentis;    ex  possessionibus;   ex 
posteriore;    ex  potestate;    ex  praeceptis;    ex  praecurrentibus;    ex 
praeda;  ex  praedonis  (praedonum);  ex  praemii;  ex  praesensione; 
ex  praesente  (praesenti);  ex  praetereunte;  ex  praeterito;  ex  prae- 
termittendis ;   ex   praetorio;    ex  praetoris   (praetorum) :    ex   prae- 
tura;  ex  pretiosissimis ;  ex  primo  (prima;  primis);  ex  priore  (prio- 
ribus);    ex  pristino    (pristina);    ex  privatis  (privatorum);   ex  pro- 
mulgatione;  ex  propinquitate:   ex  propositione ;    ex  propositis;  ex 
proprio;  ex  provindeudo;  ex  proximo  (proximis);  ex  Publicio;  ex 
pueris;  ex  pugna;    ex  pulchritudinis;   ex  pulli;   ex  puteo  (puteis), 
aber  e:    e  palaestra  Verr.  3,  25,  61;   e   patera  Divin.  1,  23,  46; 
6  patrimonio  pro  Sext.  Rose.  50,  147;   e  percontatione  Brut.  60, 
218;  e  Perseide  Nat.  Deor.  3,  19,  48;  e  Pbilone  Acad.  2,  4,  11; 
e  philosophis  Acad.  2,  2,  4;  2,  6,  17;  e  philosophorum  Orat.  27, 
95;  Fin.  1,  8,  26;   e   Phoenica   Ein.   4,  20,  56;   e   physicis  Acad. 
2,  36,  117;  Fin.  1,  19,  64;  e  Piraeo  Brut.  13,  51;  e  Piatone  Fin. 
2,  1,  2;    e  pleno   Fin.  2,  8,  23;    e   poculo   Tuscul.    1,   40,  96;    e 
poena  Prov.  cons.  6,  14;   e  Pollice  Ep.  Att.  13,  47*;   e  pontificio 
Tuscul.   1,   12,   27;    e  postremo   Fragm.   B.  VIII   5;   e  principio 
Tuscul.  1,  23,  54;  e  principum  Rep.  2,  14,  26;  e  pruina  pro  Sest. 
5,  12;   6  puerilibus   Nat.    Deor.  1,  26,  72;   e  Puteolano   Ep.  Att. 
15,    1^,    1.     Caesar   hat  nur   ex  vor   p:    ex   paludibus;    ex  parte 
(partibus);    ex  pavimento;   ex  pedalibus:   ex  pellibus;   ex  percon- 
tatione; ex  perfugis;  ex  periculo;   ex  Pictonibus;    ex  planitie;   ex 
plebe;  ex  Pompeiano  (Pompeianis);  ex  Ponto;  ex  portu;  ex  prae- 


—    889    — 

donibus  (praedonum) ;  ex  praesidio  (praesidiis);  ex  praeteritis;  ex 
praetura:  ex  primo:  ex  principibus;  ex  pristina;  ex  proelio  (proe- 
liis);  ex  propositis;  ex  provincia;  ex  proximo  (proximis);  ex  pub- 
lico  (publicis) ;  ex  pugna.  Ferner  lesen  wir  ex  pacatis  Sallust. 
lug.  32,  4;  ex  parentibus  Bithynicus  bei  Cic,  Ep.  Farn.  6,  16;  ex 
pari  Senec.  Epist.  59,  14;  Quintil.  2,  19,  2;  ex  parte  Asin.  Pollio 
bei  Cic.  Ep.  Farn.  10,  33,  1;  Lentulus  bei  Cic.  Ep.  Farn.  12,  14, 
2;  12,  15,  4;  Lucr.  1,  616;  4,  515;  5,  721;  6,  694;  CatuU.  62, 
62]  Horat.  Serm.  2,  5,  108;  Liv.  2,  48,  1;  4,  46,  6;  4,  60,  9; 
5,  25,  13;  38,  3,  4;  42,  57,  7;  43,  11,  11;  Plin.  N.  H.  5,  32,  42 
(146);  11,  37,  55  (152);  16,  38,  72  (183);  17,  2,  2  (20);  17,  18, 
30  (132);  17,  27,  43  (252);  18,  24,  56  (201);  18,  29,  71  (295); 
19,  7,  35  (117);  21,  9,  28  (52);  22,  12,  14  (29);  30,  6,  16  (50); 
30,  8,  22  (75);  ex  peregrina  Terent.  Andr.  3,  1,  11  (469);  ex  per- 
misso  Curt.  10,  5,  32;  Inschr.  Grut.  80,  13;  ex  Piceno  Cn.  Ma- 
gnus bei  Cic.  Ep.  Att.  8,  12  A,  1;  ex  populo  Sallust.  lug.  102,  8; 
ex  Ponte  Lepidus  bei  Cic.  Ep.  Farn.  10,  34,  4;  10,  35,  2;  ex 
portu  Caecilius  bei  Cic.  Ep.  Att.  7.  3,  10;  ex  praeparato  Liv.  22, 
41,  1;  25,  8,  10;  28,  29,  9;  37,  7,  10;  Senec.  Epist.  11,  1;  ex 
principe  Tacit.  Ann.  4,  6;  ex  priore  Tacit.  Ann.  13,  46;  ex  proe- 
lio Lepidus  bei  Cic.  Farn.  10,  34,  1;  Sallust.  lug.  13,  4;  ex  pro- 
fesso  Val.  Maxim.  4,  1,  8;  Senec.  Epist.  14,  8;  88,  17;  Quint. 
11,  1,  33;  ex  propinquo  Liv.  21,  50,  1;  25,  13,  10;  27,  14,  9 
28,  44,  3;  30,  29,  8;  31,  16,  8;  33,  27,  11;  34,  39,  6;  36,  14,  13 
36,  19,  3;  Tacit.  Ann.  4,  33,  aber  e  Pamphilo  Terent.  Andr.  1 
3,  11  (216);  3,  2,  17  (497);  e  palmis  Plin.  N.  H.  13,  4,  9  (34) 
e  petulantia  Tacit.  Hist.  2,  27;  e  piugui  Plin  N.  H.  12,  25,  54  (120) 
e  plebe  Suet.  Aug.  30;  e  piano  Suet.  Tiber.  33;  e  praetoriis  Ta- 
cit. Hist.  2,  67;  e  propinquo  Liv.  44,  3,  8;  e  provincia  Caelius 
bei  Cic.  Ep.  Farn.  8,  7,  2;  Tacit.  Histor.  1,  8;  Lachmann  zu  Lucr. 
1,  843  bemerkt,  dafs  dieser  Dichter,  aufser  in  ex  parti  und  ex 
partibus  überall  e  vor  p  hat. 

Vor  q  kommt  e   bei  Varro    (Röfsner  a.  a.  0.    p.  57)  28 mal, 
ex  32  mal   vor.     Bei   Cicero   steht    ex   quattuor  Verr.  4,  53,  118 
Nat.  Deor.  2,  19,  49;  Off.   1,  6,  18,  aber  e  quatluvr  Orat.  m,  221 
66,  222;    ex  quinque  Brut.  6,  25;    59,  214,    aber  e  quinque  Orat 
64,  218;  ex  quo  Invent.   1,  32,  53;  1,  37,  66\  1,  37,  67;   1,  44,  82 

1,  53,  101;  2,  4,  13;  2.  4,  14;  2,  12,  39;  2,  26,  79;  2,  49,  145 
de  orat.  1,  56,  239;  2,  3,  13;  2,  25,  107;  2,  37,  154;  2,  64,  257 

2,  64,  259;  2,  64,  260;  2,  6Q,  267;  2,  68,  275;  2,  68,  277;   2,  75, 
305;  3,  2,  6;  3,  12,  45;  3,  12,  47;  3,  19,  72;  3,  42,  167;  3,  56, 


—     890     — 

213;  Brut.  1,  1;  15,  57;  22,  88;  64,  229;  Orat.  15,  47;  48,  159 
53,  179;  Opt.  gener.  1,  4;  3,  7;  4,  13;  Part.  orat.  33,  114;  To- 
pica  4,  24;  17,  64;  24,  91;  pro  Quinct.  27,  85;  29,  90;  pro  Sext 
Rose.  16,  46;  24,  66;  Verr.  a.  pr.  12,  36;  14,  41;  Verr.  1,  17,  45 

2,  49,  121;  2,  67,  162;  3,  4,  8;  3,  29,  70  (bis);  3,  42,  99;  3,  69 
163;  3,  75,  173  (bis);  3,  77,  178;  3,  85,  198;  4,  1,  3;  5,  10,  25 
5,  15,  39;  5,  19,  47;  5,  34,  90;  5,  62,  161  ;  pro  Caecin.  3,  9;  4 
12;  7,  19;  30,  88;  pro  Cluent.  4,  10;  5,  11;  14,  43;  23,  64;  39 
109;  49,  138;  61,  169;  leg.  agr.  2,  37,  102;  pro  Sulla  15,  42 
pro  Arcb.  6,  13;  pro  Flacc.  36,  89;  de  domo  25,  67;  40,  105 
Har.  resp.  12,  26;  pro  Sest.  32,  69;  pro  Cael.  8,  19;  pro  Balb 
11,  27;   pro  Plane.  8,  19;    pro  Milon.  30,  81  (bis);   pro  Marcell 

I,  3;  5,  15;  6,  19;  Phil.  2,  12,  30;  5,  17,  48;  7,  2,  4;  11,  2,  5 

II,  6,  15;  13,  15,  31;  14,  6,  15;  Acad.  1,  6,  23;  1,  11,  41;  2,  6 
18;  2,  9,  29;  2,  41,  128;  Fin.  1,  6,  17;  1,  6,  19;  1,  13,  44;  1 
14,  48;  2,  8,  24  (bis);  3,  5,  16;  .3,  8,  28;  3,  8,  29;  3,  17,  58;  3 
18,  59  (bis);  3,  19,  64  (bis);  4,  7,  17;  4,  26,  73;  5,  6,  15;  5,  6 
16;  5,  9,  26;   5,  13,  37;    5,  14,  39;    Tuscul.  1,  9,  18;    1,  22,  53 

1,  23,  55;   1,  24,  57;    1,  24,  58;   2,  2,  6;  3,  5,  10;   3,  7,  15;   3 

8,  18;  3,  9,  19;  3,  25,  61;  3,  28,  71;  4,  2,  3;  4,  8,  19  (bis);  4 
12,  27;  4,  13,  29;  4,  16,  36;  4,  20,  45;  4,  26,  57;  4,  27,  59;  4 
28,  60  (bis);  4,  36,  78;  5,  2,  5;  5,  6,  17;  5,  15,  44;  5,  15,  45 
5,  20,  57;  5,  24,  68;  5,  25,  70;  5,  35,  101;  5,  38,  110;  Nat 
Deor.  1,  11,  26;  1,  11,  27;  1,  20,  54;  1,  23,  63;  1,  36,  100;  1 
36,  101;  1,  38,  106;  1,  64,  122;  2,  3,  7;  2,  3,  9;  2,  8,  21;  2,  9 
24;  2,  10,  28;  2,  12,  32;  2,  15,  42;  2,  23,  60;  2,  27,  67;  2,  27 
68;  2,  30,  77;  2,  31,  79;  2,  35,  88;  2,  46,  118;  2,  56,  140;  2 
59,  147;  2,  60,  150;  2,  61,  153;   3,  7,  18;  3,  14,  36;   3,  21,  53 

3,  22,  55;  3,  22,  56;  Divin.  1,  2,  4;  1,  17,  32;  1,  25,  53;  1,  30 
62;  1,  30,  65;  1,  32,  70;  1,  37,  81;  1,  44,  100;  1,  55,  126;  1,  57 
129;   2,  46,  97;   2,  48,  100;   2,  53,  109;   2,  57,  118;    Fat.  4,  7 

9,  18;    10,  23;    17,  40;    19,  44;   Rep.  1,  14,  22;    1,  43,  67  (bis) 

2,  9,  16;  2,  10,  19;   2,  15,  29;   2,  21,  38;   2,  28,  50;   3,  11,  18 

3,  13,  23;  6,  16,  16;  Legg.  1,  8,  24;  1,  8,  25;  1,  12,  34  (bis) 
2,  4,  8;  2,  5,  11;  2,  18,  46:  Off.  1,  4,  13  (bis):  1,  7,  21  (bis) 
1,  7,  23;  1,  10,  33;  1,  11,  36;  1,  16,  52;  1,  18,  59;  1,  18,  60 
1,  19,  64;  1,  25,  85;  1,  26,  91;  1,  29,  102:  1,  30,  106;  1,  31 
110;  2,  4,  15;  2,  5,  18;  2,  8,  29;  2,  25,  89  (bis):  3,  1,  4;  3,  5 
25;  3,  15,  62;  3,  17,  72  (bis);  Cato  Mai.  6,  16;  15,  51;  16,  56 
18,  62;  20,  72;  22,  81;  Lael.  7,  23  (bis);  8,  26;  10,  34;  27,  100 
Tim.  2,  7;  5,  15;  7,  24;  10,  36;  Ep.  Fam.  2,  10,  1;  3,  4,  2;  3, 


-     891     — 

8,  4;  6,  20,  2;  7,  1,  1;  9,  17,  1;  9,  22,  2;  11,  5,  2;  II,  29,  1; 
13,  29,  4;  14,  1,  1;  16,  3,  1;  Ep.  Att.  2,  4,  1;  2,  23,  2;  2,  23, 
3;  3,  9,  1;  4,  15,  4;  4,  15,  5;  5,  1,  3;  5,  13,  1;  5,  21,  2;  7,  7, 
5;  11,  1,  1;  11,  4,  2;  11,  7,  3;  11,  24,  4;   12,  34,  1;    13,  21,  4; 

16,  II,  1;  16,  15,  3;  Ep,  ad  Q.  fr.  3,  1,  1,  2;  ex  qua  Invent,  1, 
8,  10;  1,  22,  31  (bis):  1,  51,  97;  2,  24,  73;  de  orat.  2,  87,  358; 
2,  90,  366;  3,  9,  34;  3,  36,  147:  Brut.  93,  322;  Part.  orat.  20, 
70;  36,  125;  Topica  3,  12;  pro  Q.  Rose.  10,  28  (bis);  Divin.  in 
Caec.  10,  32;  Verr.  1,  55,  145;  3,  59,  136;  3,  68,  158;  4,  54 
120;  pro  Muren.  5,  12;  pro  Sest.  3,  6;  21,  48  (ter);  pro  Cael 
22,  55;  pro  Balbo  13,  30;  in  Pison.  16,  38;  19,  44;  22,  51;  25 
61;  pro  Rab.  Post.  16,  44;  Phil.  1,  4,  9;  3,  1,  1;  7,  1,  3  (bis) 
10,  4,  8;  13,  12,  27;  Acad.  1,  11,  ,39;  1,   11,  41;   2,  10,31;  Ein 

1,  6,  18;  4,  5,  12;  5,  14,  38;  Tuscul.  4,  11,  34;  4,  37,  79;  5 
25,  72;  5,  37,  109;  Nat.  Deor.  3,  23,  59;  3,  39,  92;  Divin.  2,  47 
99;  Rep.  3,  3,  6;  Legg.  1,  1,  2;  2,  3,  7;  Off.  1,  7,  20;  1,  30,  107 

2,  11,  38;  Ep.  Fam.  5,  20,  3;  7,  18,  3;  13,  39;  Ep.  Att.  1,  16 
8;  2,  13,  1;  4,  4^   1;  6,  3,  4;  15,  4,  3;    16,  2,  1;    Ep.  ad  Q.  fr 

1,  2,  2,  6;  ex  quibus  Invent.  1,  23,  33;  1,  47,  88;  2,  4,  15;  2 
10,  32;  2,  12,  41:  2,  12,  42;  2,  18,  55;  2,  22,  65;  2,  24,  73;  2 
51,  154;  de  orat.   1,  42,   189;  1,  47,  206;    1,  52,  225;   2,  22,  92 

2,  30,  131;    2,  34,  146  (bis);    2,  36,  152;    2,  67,  271;    3,  3,  11 

3,  32,  127;  3,  32,  130;  Brut.  21,  82;  48,  177;  65,  231;  73,  255 
Part.  orat.  12,  41;  13,  46;  16,  56;  29,  101;  Topica  11,  47;  18 
69;  20,  75;  20,  76;  pro  Quinct.  29,  89;  pro  Sext.  Rose.  26,  71 
30,  83;  53,  154;  Div.  in  Caecil.  9,  27;  15,  50;  Verr.  a.  pr.  8,  22 
Verr.  2,  49,  120;  2,  54,  136;  3,  73,   170;  3,  88,  204;  4,  40,  86 

4,  46,  102:  4,  49,  108;  5,  13,  34;  5,  47,  123;  pro  Font.  17,  38 
de  imp.  Cn.  Pomp.  15,  44;  Catil.  2,  8,  17;  3,  3,  8;  pro  Flacc 
15,  34;  25,  59;  29,  70;  post  red.  ad  Quir.  6,  15;  de  domo  41 
108;  Har.  resp.  13,  29;  pro  Sest.  17,  40;  pro  Cael.  18,  43;  28 
67;  in  Pison.  29,  71;  pro  Scaur.  2  §  2;  pro  Milon.  9,  21;  10,  29 

17,  46;  Pbil.  2,  29,  73;  7,  8,  25;  Acad.  2,  10,  30;  Tuscul.  1,  18 
42;  4,  14,  33;  5,  37,  106;  Nat.  Deor.  1,  8,  19;  1,  12,  29;  2,33 
84;  2,  59,  148;  2,  64,  160;  3,  12,  30;  3,  13,  34;  Divin.  1,  36,  79 

2,  4,  11;  2,  47,  99;  Rep.  6,  16,  16;  6,  17,  17;  Legg.  2,  13,  33 
Off.  1,  17,  54;  1,  29,  103;  1,  36,  131;  1,  42,  151;   1,  59,  160;  2 

4,  14;  3,  7,  33;  Cat.  Mai.  15,  51;  Lael.  21,  78;  21,  79;  Tim.  9 
30;  Ep.  Fam.  3,  6,  2;  5,  21,  1 ;  7,  10,  1;  9,  18,  1;  10,  3,  4;  10 

5,  1;  12,  5,  2;  13,  68,  1;  15,  4,  13;   Ep.  Att.  2,  18,  1;  3,  9,  2 

3,  15,  6;  3,  20,  2;  3,  25;  4,  16,  7;  5,  12,  2;  5,  19,  1;  8,  16,  2 


-     892     - 

10,  4,  11;  11,  9,  2;  13,  31,  1;  13,  46,  4;  Ep.  ad  Q.  fr.  1,  1,  6, 
19;  ex  quorum  de  orat.  2,  22,  92;  Topica  20,  78;  Verr.  4,  60, 
135;  pro  Tüll.  24,  55,  aber  e  quo  Orat.  2,  9;  Acad.  1,  7,  26;   1, 

11,  42;  Fragm.  3  (ed.  C.  F.  W.  Müller  p.  86,  20);  Fin.  2,  5,  15; 
2,  21,  69;  2,  24,  78;  3,  18,  60;  4,  7,  18;  Tuscul.  1,  16,  36;  1, 
21,  48;  4,  21,  47;  Ofif.  1,  7,  21;    Ep.  Farn.  6,  6,  9;  e  qua  Acad. 

1,  7,  27;  2,  37,  118;  Fin.  1,  19,  63;  Tuscul.  1,  10,  22;  Nat.  Deor. 

2,  61,  153;  Ep.  Att.  5,  8,  1;  e  quibus  Orat.  26,  90;  35,  122; 
63,  212;  Part.  orat.  8,  28;  16,  55;  in  Vatin.  7,  16;  Acad.  1, 
7,  26;  1,  7,  28;  1,  11,  42;  2,  6,  16;  2,  9,  27;  2,  10,  30;  2, 
23,  74;  2,  26,  83;  2,  36,  117;  2,  40,  125;  Fin.  I,  17,  55;  2,  18, 
58;  2,  26,  82;  2.  32,  106;  3,  7,  24;  3,  8,  27;  3,  15,  49;  4,  4,  10; 
4,  6,  14;  4,  19,  54:    5,  15,  43;    5,  19,  51;    5,  27,  82;    Tuscul.  1, 

3,  6;  1,  10,  22;  1,  35,  85;   1,  42,  101;    2,  24,  56;   2,  25,  60;   5, 

4,  11;  Nat.  Deor.  2,  40,  102;  2,  48,  124;  2,  52,  129;  2,  56,  140; 
2,  Q\,  153;  .3,  12,  31;  3,  15,  39;  Divin.  1,  3,  5;  1,  41,  90;  Rep. 
6,  20,  21;  Legg.  3,  19,  43;  Off.  1,  18,  61;  Ep.  Att.  6,  1,  8;  6, 
2,  6;  7,  3,  1 ;  9,  15,  4;  e  quorum  Tuscul.  3,  15,  31 ;  ex  quodam 
Invent.  2,  42,  123;  Tuscul.  4,  11,  25;  Divin.  2,  69,  142;  Rep.  2, 
21,  37;  Ep.  Att.  1,  3,  2;  ex  quodam  de  orat.  2,  59,  242;  Divin. 
2,  60,  124;  ex  quihusdam  Invent.  2,  50,  152;  Brut.  44,  164;  Nat. 
Deor.  2,  64,  161;  Divin.  2,  69,  142,  aber  e  quodam  Acad.  1,  11, 
40;  ex  quoque  pro  Sulla  26,  73;  Divin.  1,  49,  109;  1,  57,  131; 
ex  quaque  Invent.  1,  48,  42;  2,  12,  41;  Topica  18,  67;  Nat.  Deor. 
2,  51,  127;  Off.  2,  4,  14;  ex  quibusque  Nat.  Deor.  2,  59,  147, 
aber  e  quoque  Orat.  32,  115.  Nur  ex  steht:  ex  Q.;  ex  quaestione; 
ex  quaesturae;  ex  quanto;  ex  Quinto  (Quinti):  ex  quovis,  aber  e 
quercu  Ep.  Att.  13,  28,  2;  e  quinqueremi  Divin.  1,  32,  68.  — 
Bei  Caesar  lesen  wir    ex  quibus   bell.  Gall.  3,   17,  2;   4,   J,  4;   4, 

10,  5;  5,  5,  4;  5,  24,  2;  5,  37,  5;  6,  25,  5;  6,  36,  3;  bell.  civ. 
2,  22,  2;  3,  4,  3;  3,  110,  2,  aber  e  quibus  bell.  Gall.  5,  3,  3; 
bell.  civ.  3,  101,  2,  sonst  nur  ex:  ex  qua;  ex  quattuor;  ex  quin- 
que;  ex  quo.  Ferner  findet  sich:  ex  quo  Caelius  bei  Cic.  Ep. 
Farn.  8,  11,  4;  Plane,  bei  Cic.  Ep.  Farn.  10,  7,  1;  10,  8,  5;  Plin. 
N.  H.  10,  68,  87  (190);  12,  21,  46  (102);  ex  qua  Plin.  N.  H.  12, 

11,  22  (39);  12,  17,  37  (75);  12,  19,  42  (94);  16,  37,  71  (179); 
16,  44,  89  (240):  18,  35,  78  (345);  18,  35,  78  (346);  ex  quibus 
Q.  Cic.  pet.  cons.  5,  18;  Baibus  bei  Cic.  Ep.  Att.  9,  7  B,  1; 
Cassius  bei  Cic.  Ep.  Farn.  12,  13,  4;  Lucceius  bei  Cic.  Ep.  Farn. 

5,  14,  3;  Cn.  Magnus  bei  Cic.  Ep.  Att.  8,  12  A,  2:  Plin.  N.  H. 
16,  41,  80  (221);  17,  22,  35  (180),  aber  e  quibus  Cn.  Magnus  bei 


—    893    — 

Cic.  Ep.  Att.  8,  12  0,  3;  Plin.  N.  H.  9,  51,  74  (163);  16,  31,  56 
(128);  16,  37,  70  (178);  16,  40.  76  (207);  28,  7,  23  (77);  31,  3, 
21  (33).  In  der  Bedeutung  seitdem  steht  überall  ex  quo,  wie  Ho- 
rat.  Carm.  3,  3,  21;  Epod.  11,  5;  Serm.  2,  3,  137;  2,  6,  41  und 
Epist.  2,  1,  153;  Liv.  1,  35,  4;  3,  24,  4;  28,  39,  4;  39,  12,  6; 
40,  5,  12;  Sil.  15,  530:  luvenal.  6,  294;  Tacit.  Ann.  1,  58;  14, 
53;  Macer  Dig.  48,  17,  4,  vergl.  Hand  Tursell.   II  p.  648. 

Vor  r  kommt  e  bei  Varro  (Röfsner  a.  a.  0.  p.  57)  3  mal,  ex 
10 mal  vor.  Wenn  Cic.  Orat.  47,  158  sagt:  ex  usu  dicunt  et  e 
re  publica,  quod  in  altero  vocalis  excipiebat,  in  altero  esset  aspe- 
ritas,  nisi  litteram  sustulisses,  so  soll  damit  der  beinahe  constante 
Ausdruck  e  re  publica  »im  Interesse  des  Staates«  gerechtfertigt 
werden,  wie  derselbe  Cic.  de  erat.  2,  28,  124;  Verr.  1,  8,  21;  3, 
84,  194:  pro  Milon.  5,  14:  Phil.  3,  12,  30;  3,  15,  39;  8,  4,  13; 
9,  7,  17;  10,  11,  25;  11,  5,  11;  Ep.  Farn.  4,  6,  1;  9,  21,  3;  13, 

8,  2;  Ep.  Att.  4,  17,  3:  Legg.  2,  26,  66.  In  gleicher  Bedeutung 
ist  jedoch  ex  re  publica  in  der  lex  regia  CLL,  6,  930  Z.  14; 
facis  ex  tua  dignitate  et  ex  re  pubHca  Ep.  ad  Brut.  1,  2,  2;  per- 
sequerere  hello  Dolabellam,  si  minus  id  commodo  rei  publicae 
facere  posses   sive  non  existimares  ex  re  publica  esse  ad  Brut.  1, 

5,  1  und  exque  re  publica  Phil.  3,  15,  38;  5,   13,  36;  10,  11,  26. 
Gexoöhnlich^  aber  nur  ex  re  publica  sustulit  Cn.  Phil.   1,  1,  3;   ex 
re  publica  sustulisset  das.   1,  2,  4;  ex  re  publica  expulissent  Ep 
Fam.  6,  6,  2:   et  ex  re  publica    et   ex  doctrina  pro  Rabir.    Post 

9,  23 :    dignitas  quam  ex  re  publica  consequebantur  Ep.  Fam.  4 

6,  1 ;  ex  re  publica  nihil  iam  voluptatis  capi  potest  Ep.  ad  Q 
fr.  3,  9,  2:  id  hominibus  effici  ex  re  publica  debet  Rep.  4,  3,  3; 
ex  rei  publicae  commodo  Invent.  1,  38,  68;  ex  rei  publicae  sa- 
lute  Invent.  1,  38,  69:  accusationes  ex  rei  publicae  contentione 
susceptae  Brut.  79,  273;  inimicitias  ex  rei  publicae  dissensione 
susceptas  pro  Sest.  34,  72;  causae  ex  rei  publicae  contentione 
natae  sunt  PhiL  8,  3,  7:  sententiam  ex  rei  publicae  tempestate 
moderari  pro  Balb.  27,  61;  pecuniam  ereptam  ex  rei  publicae 
visceribus  in  Pison.  12,  28:  semper  ex  rei  publicae  malis  sceleris 
suis  faces  inflammaret  de  domo  8,  18;  ex  rei  publicae  tantu  motu 
Ep.  Att.  2,  19,  1;  ex  rei  publicae  causa  pro  Cael.  7,  18,  doch 
auch  dolorem  quem  e  re  publica  capio  Ep.  Fam.  4,  6,  2.  Ferner 
quaque  ex  re  Invent.  1,  28,  42;  ex  re  ipsa  2,  40,  118;  quarum 
altera  ex  vi,  altera  ex  re  2,  52,  158;  aut  ex  re  aut  ex  eis,  apud 
quos  agitur  de  orat.  2,  79,  321;  ex  re,  si  crudelis,  si  nefanda 
2,  79,  322;  ex  re  atque  verbis  cum  omnis  constat  oratio  3,  5,  19; 


—    894    — 

ex  re  aliqua  consequenti  Orat.  27,  92;  qua  ex  re  pro  Quinct.  6, 
26:  non  tarn  ex  re  quam  ex  istius  factis  cognosco  Verr.  5,  4,  9; 
nulla  alia  ex  re  pro  Font.  8,  18;  ex  re  militari  pro  Cluent.  46, 
129 ;  pro  Plane.  25,  61  ;  ex  re  ipsa  pro  Cluent.  50,  139;  ex  re  et  ex 
causa  51,  141;  aliqua  ex  re  pro  Balb  24,  54;  qua  ex  re  Phil.  1,  6, 
14;  nulla  ex  re  alia  Tuscul.  1,  23,  54;  Rep.  6,  25,  27;  una  ex 
re  Ofif.  1,  16,  51;  ex  re  familiari  Off.  2,  15,  52;  ex  re  et  ex 
tempore  Ep.  Farn.  12,  19,  3;  Att.  9,  2^,  3;  qua  ex  re  Att.  1, 
17,  1  ;  ex  tuis  litteris  et  ex  re  ipsa  Att.  3,  27.  Die  Konjektur 
e  re  in  Ep.  Farn.  6,  12,  3  ist  nach  den  angeführten  Beispielen 
sehr  zweifelhaft  und  mit  Recht  von  Wesenberg  weggelassen.  Ci- 
cero sagt  nur  ex  rerum  et  verborum  dignitate  Invent.  i,  7,  9; 
ex  rerum  varietate  Invent.  1,  19,  27;  ex  rerum  cognitione  de 
orat.  1,  6,  20;  ex  rerum  natura  pro  Rose.  Am.  26,  71;  Prov.  Con- 
sul.  18,  43;  Lael.  7,  23;  ex  rerum  illarum  dissensione  Ep.  Att. 
1,  19,  7;  ex  rebus  de  orat.  1,  23,  108;  2,  32,  137;  3,  43,  170; 
Part.  orat.  8,  28;  pro  Sext.  Rose.  25,  69;  Verr.  4,  15,  34;  pro 
Muren.  13,  28;  de  domo  54,  138;  in  Pison.  25,  60;  Acad.  2,  8 
26;  Fin.  1,  4,  11;  2,  1,  3;  2,  22,  73;  4,  5,  12;  4,  19,  53;  5,  4 
9;   Tuscul.  5,  38,  112;   Divinat.  2,  49,  103;    Leg.  1,   11,  32;    Off. 

1,  4,  14;  1,  45,  161;  2,  4,  14;  3,   15,  61;  Tim.  14,   52;    Ep.  Att 

2,  18,  1,  aber  e  rebus  Orat.  25,  122;  ex  reliquis  Verr.  2,  14,  36; 
pro  Plane.  8,  19;  Ep.  Att.  15,  15,  3,  aber  e  reliquis  Brut.  63, 
227;  ex  renibus  Tuscul.  2,  25,  60,  aber  e  renibus  Nat.  Deor.  2, 
51,  137.  Es  findet  sich  nur  ex  ratiociuatione;  ex  ratione  (ratio- 
nis,  rationum);  ex  recordatione;  ex  redivivis;  ex  rege  (regum);  ex 
relatione;  ex  relegendo;  ex  religionibus;  ex  reliquiis;  ex  remorum; 
ex  remotione ;  ex  reo  (reis);  ex  reprehensionis;  ex  repugnantibus; 
ex  respiratione ;  ex  restipulatione;  ex  retardatione ;  ex  reticentia; 
ex  rhetorum;  ex  Rhodia;  ex  risu;  ex  rumore:  ex  rusticis,  aber 
e  regione  (in  gerader  Richtung  auf  das  Ziel,  und  hiernach  gegen- 
über) Cic.  Topica  11,  47;  Acad.  2,  39,  123;  Fin.  1,  6,  19;  Nat. 
Deor.  2,  40,  103;  Divinat.  2,  6,  17;  Fat,  9,  18;  20,  47;  Tim.  7; 
e  regno  pro  Rabir.  Post.  14,  39:  Ep.  Fam.  15,  4,  6;  e  robore 
Acad.  2,  31,  101  in  der  Anführung  bei  Non.  S.  99,  in  den  Hdschr. 
des  Cicero  aut  ebore ;  e  rostris  pro  Sest.  35,  76;  39,  84.  Bei 
Caesar  lesen  wir  ex  re  bell.  Gall.  1,  20,  4;  2,  4,  3;  5,  42,  4;  6, 
22,  3,  aber  e  re  bell.  civ.  3,  18,  3;  nur  ex  regia;  ex  regionibus; 
ex  regis;  ex  reliquis;  ex  Rheno;  ex  robore;  ex  Rutenis,  aber  e 
regione  bell.  Gall.  7,  25,  2;  7,  35,  1;  7,  35,  2;  7,  36,  5;  7,  58, 
6;  7,  61,  5;  bell.  civ.  1,  25,  6.    Sonst  findet  sich  noch:  ex  rapto 


-     895     - 

Ovid.  Met.  1,  144;  ex  regiis  auxiliis  Liv.  42,  57,  5;  ex  regulis 
Tacit.  Ann.  6,  33;  ex  ripa  Tacit.  Germ.  29;  ex  rapina  Plin.  N. 
H.  11,  43,  99  (244);  ex  reciso  Plin.  N.  H.  17,  23,  35  (205);  ex 
raro  18,  24,  55  (199),  ferner  ex  und  e:  ex  radicibus  Cato  bei 
Plin.  N.  H.  17,  22,  35  (198);  ex  radice  Plin.  N.  H.  19,  5,  29  (92), 
aber  e  radice  Plin.  N.  H.   13,  17,  32  (106);  14,  16,  19  (105);  16, 

44,  90  (241);  23^  7,  68  (133);  23,  7,  71  (138);  ex  reliquis  Lepi- 
dus  bei  Cic.  Ep.  Farn.  10,  34,  1;  Plin.  N.  H.  14,  6,  8  (67);  16, 
40,  76  (204),  aber  e  reliquo  genere  Plin.  N.  H.  13,  4,  9  (48);  e 
re  sua  (in  ihrem  Interesse)  Liv.  32,  21,  3;  und  e  re  Aetolorum 
38,  8,  5;  e  re  Fronto  de  eloqu.  S.  141  Nab.  (2,  6)  und  Ulpian. 
Dig.  12,  1,  1  ;  in  entsprechender  Bedeutung  ex  re  tua  Plaut.  Me- 
naech.  4,  2,  98  (661);  ex  re  istius  Terent.  Phorm.  5,  8,  76  (969) 
und  ex  re  ohne  Nomen  oder  Pronomen  Amm.  Marcell.  14,  10,  10. 
E  re  nata  Terent.  Adelph.  3,  1,  8  (295);  Apul.  Met.  4,  14  S.  271; 
9,  6  S.  602;  9,  21  S.  632;  Solin.  56,  8.  Ferner  aliis  ex  rebus 
Lucr.  5,  197;  non  ex  re  sed  ex  commodo  aestumare  Sallust.  Ca- 
til.  10,  5  und  nomen  ex  re  inditum  lug.  78,  1 ;  ex  re  decerpere 
fructus  Horat.  Serm.  1,  2,  79  und  garrit  aniles  ex  re  fabellas 
Serm.  2,  6,  77;  ex  re  nomen  habet  Ovid.  Met.  13,  568;  consilium 
ex  re  natum  Liv,  2,  50,  4  und  ex  re  bene  gesta  4,  47,  1 ;  vel  ex 
re  tota  vel  ex  verbo  aliquo  Quintil.  11,2,  19;  ex  re  consulturum 
Tacit.  Ann.  1,  24:  avita  ex  re  Horat.  Serm.  1,  6,  80.  Dagegen 
e  re  publica  Liv.  6,  22,  6;  6,  23,  10;  8,  4,  12;  8,  23,  11;  8,  32, 
18;  22,  11,  2;  22,  37,  13;  22,  39,  2;  23,  24,  1;  24,  14,  5;  25, 
7,  4;  26,  3,  11;  26,  16,  4;  27,  10,  2;   27,  38,  9:   28,  45,  3;    28, 

45,  8;  28,  46,  13;  29,  10,  2;  29,  10,  4;  29,  13,  3;  30,  42,  10 
(im  Bamb.  ex  re  publica);  33,  31,  5;  33,  45,  3;  34,  2,  5;  34,  34, 
9;  35,  6,  4;  37,  2,  3;  40,  16,  6;  42,  10,  4;  42,  26,  1;  42,  33,  6; 
42,  47,  9;  44,  22,  13;  45,  14,  4;  Senec.  Ep.  87,  7  im  Paris.  P 
und  in  anderen  Büchern;  Quintil.  12,  1,  42;  Plin.  Epist.  5,  13 
(14),  5;  Suet.  Caes.  19  und  in  dem  SC.  bei  Suet.  de  rhet.  1  und 
Gell.  15,  11,  1;  e  regione  Corn.  Nep.  Milt.  5,  3;  Lucr.  4,  374; 
6,  344;  6,  742;  6,  823;  6,  833;  Liv.  38,  7,  7;  Plin.  N.  H.  3,  5, 
11  (78)  und  5,  5,  5  (35);  e  rubro  Plin.  N.  H.  12,  13,  30  (53);  e 
robore  Plin.  N.  H.  24,  4,  6  (11)  und  24,  4,  6  (12). 

Vor  s  kommt  bei  Varro  (Röfsner  a.  a.  0,  p.  57)  e  21  mal, 
ex  25  mal  vor.  Bei  Cicero  steht  ex  Samnio  pro  Cluent.  69,  197, 
aber  e  Samnio  Ep.  Att.  8,  1 1  D,  3;  ex  Sardinia  pro  Scaur.  18, 
40;  19,  43,  aber  e  Sardinia  pro  Scaur.  2,  8;  ex  senatu  pro  Sext. 
Rose.  3,  8;  Verr.  a.  pr.  3,  9;   pro  Cluent.  42,  119;   48,  135;   de 


—    896     — 

domo  47,  123;  pro  Sest.  12,  28;  Ep.  Att.  1,  17,  8;  Ep.  ad  Q. 
fr.  2,  7,  (9),  2,  aber  e  senatu  Brut.  60,  218;  61,  219;  pro  Mu- 
ren. 25,  51;  pro  Sest.  55,  117;  Cat.  Mai.  12,  42;  ex  septem  Tim. 
6,  19;  Ep.  ad  Brut.  1,  15,  3  (bis),  aber  e  septem  Acad.  2,  37, 
118;  Fin.  3,  22,  76;  Lael.  16,  59;  ex  singuHs  Invent.  2,  14,  46; 
de  orat.  3,  37,   149;  Part.  orat.   II,  38;  Tuscul.  5,  10,  31;   Divin. 

1,  41,  92;  Rep.  2,  9,  16;  Off.  1,  5,  15,  aber  e  smgulis  Orat.  63, 
212;  ex  sinu  Verr.  1,  10,  27;  5,  47,  125,  aber  e  sinu  pro  Cael. 
24,  59;  Ep.  ad  Brut.  1,  7,  2;  ex  socero  de  orat.  2,  6,  22,  aber 
e  soceri  Ep.  Att.  10,  4,  3;  ex  Socraticoruvi  Parad.  1,  1,  6,  aber 
e  Socraticorum  Acad.  1,  4,  16;  ex  somno  Acad.  2,  29,  93;  pro 
Sulla  8,  24;  Ep.  Fam.  16,  14,  2,  aber  e  somno  Tuscul.  4,  19,  44; 
Nat.  Deor.  2,  57,  144;  Rep.  6,  12,  12;  ex  summo  Fin.  4,  6,  15; 
ex  summa  Verr.  3,  92,  215;  de  imper.  Cn.  Pomp,  15,  44;  leg. 
agr.  2,  35,  97;  ex  summis  Brut.  62,  224;  Rep.  2,  42,  69;  Parad. 

2,  16;   ex  summorum  Prov.  cons.  8,  20,    aber  e  summis  Ep.  Att. 

1,  14,  1;  ex  suo  Invent.  2,  45,  132;  Topica  8,  37;  de  imper.  Cn. 
Pomp.  9,  22;  Divinat.  2,  40,  83;  ex  sui  Acad.  2,  47,  146;  Tuscul. 
5,  15,  45  (bis);  ex  sua  Invent.  1,  10,  14;  2,  25,  75;    2,  33,  102; 

2,  38,  112  (bis);  2,  58,   176;  de  orat.  2,  39,  163  (bis);  pro  Sext. 
Rose.  9,  26;   50,  147;   pro  Q.  Rose.   18,  55;  Verr.  1,  40,  104;  1, 
47,  123;    3,  71,  167:    5,  38,  101;    5,  49,  128;    5,  72,  187;    pro 
Caecin.  27,  77;  leg.  agr.  2,  16,  43;  2,  24,  64;  pro  Sulla  28,  71 
Divinat.  2,  40,  83;  Cat.  Mai.   13,  43;  Parad.  1,3,  15;  Tim.  8,  26 
ex  suis   Invent.  2,  24,  74;   pro   Sex.  Rose.  10,  27;  Verr.  1,  3,  7 

1,  22,  59;  4,  49,  109;  5,  38,  101;  de  domo  55,  141;  in  Vatin. 
9,  23;  pro  Milon.    33,   90;   Parad.  6,  3,  49;   Ep.   ad  Q.   fr.  1,  1, 

3,  10;  1,  2,  2,  5,  aber  e  suo  pro  Plane.  41,  97;  Rep.  2,  7,  12 
und  e  suis  Verr.  5,  41,  107;  Catil.  2,  1,  2;  ex  Syria  in  Pison. 
21,  49;  Phil.  2,  5,  12;  Tuscul.  2,  25,  61;  Ep.  Fam.  12,  17,  1; 
15,  2,  1;  15,  2,  7;  15,  4,  4,  aber  e  Syria  Orat.  70,  232  (bis). 
Ex  steht:  ex  Sabinis;  exsacro;  ex  saevis;  exsalute;  ex  sapien- 
tissimo;  ex  Saufeio;  ex  scelere;  ex  schola  (scholis);  ex  scientia; 
ex  scriptione  (scriptionis) ;  ex  scripto  (scripti;  scriptis);  ex  scrip- 
tura;  ex  scruplosis;  ex  scurrarum;  ex  se  (sese);  ex  sedibus;  ex 
seditiosa;  ex  selectione;  ex  senatoris;  ex  senatus  aestumatione 
ex  senatus  auctoritate;   ex  senatus  consulto  [de  orat.  1,  57,  243 

2,  30,  132;  2,  31,  134;  Brut.  22,  85;  Verr.  1,  12,  34;    1,  14,  37 
1,  39,  98;  2,  37,  90;  2,  50,  123;  3,  70,  163;   3,  81,  188;   5,  21, 
52;  5,  21,  53;    de  imp.  Cn.  Pomp.  21,  62;  pro  Rabir.  7,  21;   in 
Pison.  31,  77;  de  domo  54,  138;  Har.  resp.  7,  14;  pro  Sest.  24, 


—     897     — 

53;  51,  109;  60,  128;  in  Vatin.  15,  37;  pro  Ligar.  7,  21;  9,  27; 
Phil.  3,  15,  38;  10,  11,  26;  11,  12,  31;  Off.  3,  22,  87;  3,  30,  109; 
Rep.  3,  18,  28;  Ep.  Farn.  1,  9,  25;  2,  13,  3;  3,  2,  2;  10,  16,  1; 
12,  22,  3;  12,  28,  2;  12,  30,  7;  15,  4,  3;  Ep.  Att.  1,  13,  3;  1, 
14,  5;  1,  16,  2;  4,  1,  7;  4,  2,  3;  4,  3,  2;  4,  17  (18),  3;  6,  4,  1; 
7,  3,  1;  10,  3;  10,  4,  9;  16,  16 A,  6;  16,  16 C,  11;  ex  S.  C.  de 
orat.  1,  40,  181;  Divin.  in  Caec.  10,  32];  ex  senatus  sententia; 
ex  senibus;  ex  sententia  [nach  Wunsch:  de  orat.  1,  27,  123;  Op- 
tim.  gen.  2,4;  Acad.  2,  31,  100;  Ep.  Farn.  1,  7,  5;  2,  15,  1;  10, 
25,  2;  12,  10,  2;  13,  57,  2;  Ep.  Att.  3,  20,  1;  4,  14,  2;  5,  21,  1; 
Ep.  ad  Q.  fr.  2,  12  (14),  1;  Ep.  ad  Brut.  1,  9,  3];  ex  sermone 
(sermonibus):  ex  serva;  ex  servis:  ex  servula;  ex  Sex.;  ex  Sicca; 
ex  Sicilia;  ex  Siciliensi;  ex  Sibyllinis;  ex  silentio;  ex  silvis;  ex 
simili;  ex  similitudine;  ex  singulari;  ex  sobrio;  ex  societate  (so- 
cietatis);  ex  sociis  (sociorum);  ex  solida  (solidis);  ex  somnio;  ex 
sororis  (sororum);  ex  sortibus;  ex  specie;  ex  spelunca;  ex  sponso; 
ex  statu;  ex  statura;  ex  Sthenii;  ex  stirpe;  ex  studio;  ex  suasio- 
nis;  subsortitione;  ex  Sulpicii;  ex  summissione ;  ex  supellectile;  ex 
superiore  (superioris;  superioribus;  superiorum) ;  ex  supplicatione; 
ex  suspicione;  ex  syngrapha,  aber  e:  e  sacrario  Verr.  4,  3,  7;  5, 
72,  187;  e  saxo  Verr.  5,  27,  68;  Acad.  2,  11,  101;  e  scaena  pro 
Q.  Rose.  11,  30;  e.  sepulcro  pro  Plane.  40,  95;  e  Servitute  Off.  2, 
18,  63;  e  signo  Verr.  4,  49,  110;  e  Sinuessano  Ep.  Att.  15,  2,  1; 
e  Üolonio  Ep.  Att.  2,  9,  1;  e  sophistarum  Orat.  27,  96;  e  specula 
Verr.  5,  35,  93;  e  Stoicis  Divin.  2,  42,  88.  Bei  Caesar  liest  naan: 
ex  suo  bell.  civ.  1,  20,  5;  ea;  sua  bell.  Gall.  6,  9,  6;  bell.  civ.  3,  6,  1 ; 
3,  60,  1 ;  ex  suis  bell.  Gall.  2,  29,  4;  3,  28,  4;  5,  6,  2;  5,  12,  2;  6,  19, 
1;  6,  30,  4;  6,  31,  4;  bell.  civ.  1,  17,  4;  1,  72,  2;  3,  103,  1;  3,  109, 
3,  aber  e  suis  bell.  Gall.  1,  28,  4;  1,  47,  1;  1,  47,  3;  immer  ex 
saltu ;  ex  saluberrimis ;  ex  Sardinia;  ex  senatus  consulto;  ex  Se- 
quanis;  ex  servis;  ex  sescentis;  ex  Sicilia;  ex  significatione;  ex 
Silva  (silvis);  ex  similitudine;  ex  solo;  ex  statione;  ex  superiore 
(superioribus);  ex  Syria.  Noch  findet  sich  ex  Sardinia  Brut,  bei 
Cic.  Ep.  Farn,  11,  26;  ex  saxo  C.  I.  L.  5,  844;  ex  se  und  ex  sese 
Plaut.  Poenul.  1,  2,  30  (239);  Terent.  Andr.  5,4,51  (954);  Luc- 
ceius  bei  Cic.  Ep.  Farn.  5,  14,  1;  Servius  bei  Cic.  Ep.  Farn.  4, 
5,  3;  Sallust.  lug.  5,  7;  85,  \6;  Liv.  24,  18,  2;  Plin.  N.  H.  18, 
35,  84  (358);  21,  18,  69  (113);  23  Prooem.  1;  34,  16,  47  (159); 
Tacit.  Ann.  2,  38;  11,  21;  ex  secundis  Sallust.  lug.  40,  5;  ex 
senatus  consultu  Cael.  bei  Cic.  Ep.  Farn.  8,  13,  2;  Sallust.  Catil. 
42,  3;  Liv.  29,  36,  11;  43,  9,  6;  43,  15,  5;   Quintil.  3,  7,  2;   ex 

Neue -Wagener,  Lat.  Formenlehre.     II.     3.  Aufl.  57 


—     898    — 

senatu  Q.  Cic.  petit.  consul.  2,  8;  Cael.  bei  Cic.  Ep.  Farn.  8,  10, 
2;  ex  seotentia  Plaut.  Aul.  4,  1,  3  (589);  Captiv.  2,  2,  97  (347); 
Menaech.  5,  9,  89  (1151);  Mil.  Glor.  4,  1,  1  (947);  Mercat.  1,  1, 
93;  2,  3,  36  (370):  Persa  1,  1,  10;  1,  1,  18;  Trucul.  5,  69  (961); 
Terent.  Heaut.  4,  3,  5  (683);    Phorm.  2,  1,  26  (256);    Hecyr.  5, 

4,  32  (872)  und  Adelph.  3,3,  17  (371);  3,  3,  66  (420);  Plancius 
bei  Cic.  Ep.  Farn.  10,  17,  1;  Corn.  Nepos  Alcib.  7,  1;  Sallust. 
lug.  38,  4;  43,  5;   109,  4;   Liv.  10,  11,  3;    10,  30,  1;    Quintil.  8, 

5,  1 ;  ex  servo  Terent.  Andr.  1,  1,  10  (37);  ex  sociis  Sallust.  lug. 
44,  1;  88,  3;  ex  solido  Senec.  de  dem.  1,  1,  6  und  Curt.  9,  2, 
14;  ex  somno  Plaut.  Mercat.  1,  2,  48  (160);  Liv.  1,  58,  3;  ex 
summis  Plaut.  Mercat.  1,  2,  1  (111);  ex  scripto  Quintil.  3,  6,  46; 
8  Prooem.  10;  ex  sparto  Colum.  9,  4,  7 ;  ex  spelunca  Liv.  1,  7, 
7;  ex  spiritu  Plaut.  Amphitr.  1,  1,  78;  ex  spina  Plin.  N.  H.  28, 
8,  27  (104);  ex  splendidis  Senec.  Epist.  44,  4;  ex  sponsa  Plaut. 
Trucul.  4,  4,  12  (865);  ex  sponsoribus  Gaius  Inst.  3  §  121  und 
ex  sponsionum  4  §  1;  ex  sportulis  luschr.  Orell.  3722;  ex  sta- 
tione,  ex  stationibus  Liv.  3,  28,  4;  5,  15,  5;  7,  10,  2;  ex  stipe 
Quiut.  1,  12,  18;  luscr.  Neap.  6764;  6775;  ex  stipulatione  Quin- 
til. 4,  2,  6;  ex  stipulatu  Gaius  Inst.  3  §  94;  4  §  55;  4  §  116;  ex 
stirpe  Sallust.  lug.  35,  2;  ex  strepitu  Liv.  4,  41,  5;  ex  studio 
Quintil.  10,  7,  7;  ex  stultitia  Afran.  (321)  bei  Nonius  S.  519,  aber 
e   semine  Plin.    N.  H.   12,  25,  54  (119);    e  senioribus  Tacit.  Ann. 

2,  60;  e  servitio  Tacit.  Ann.  1,  23;  e  sicco  Verg.  Georg.  2,  31; 
e  somno  Tacit.  Germ.  22;  ex  sua  Q.  Cic.  pet.  cons.  3,  10;  Brutus 
bei  Cic.  Ep.  ad  Brut.  1,  11,  1;  e  Sunio  Terent.  Eun.  l,  2,  3  (115), 
von  Cic.  Ep.  Att.  7,  3,  10  citiert;  ex  Syria  Lentulus  bei  Cic.  Ep. 
Fam.  12,   15,  7. 

Vor  t  kommt  bei  Varro  (vergl.  Röfsner  a.  a.  0.  p.  57)  e 
8  mal,  ex  20  mal  vor.  Bei  Cicero  stebt :  ex  tem-plo  Verr.  4,  58, 
130,  aber  e  UmiAo  de  orat.  2,  47,  197;  Verr.  5,  72,  186;  ex 
tempore  Invent.  1,  17,  25;  1,  25,  36;  2,  38,  112  (bis);  2,  58,  176 
(bis);  de  orat.  2,  60,  246;  3,  50,  194;  Orat.  20,,  89;  Brut.  81,  219; 
Verr.  1,  23,  60;  3,  14,  36;  3,  20,  51;  3,  36,  141;  3,  71,  167; 
leg.  agr.  2,  21,  56;  pro  Flacc.  15,  36;  pro  Arch.  8,  18;  TuscuL 
5,  31,  88;  Divin.  1,  33,  72;  Rep.  1,  6,  10;  OÖ.  2,  9,  33;  3,  6,  32; 
Ep.  Fam.  5,  8,  3;  12,  19,  3;  Ep.  Att.  9,  2%  3;  10,  1,  2;  14,  17, 
1;  Ep.  ad  Brut.  2,   1,   1;    ex   temporibus   Inveot.    1,  25,  36;  Verr. 

3,  92,  215;  ex  temjjorum  Inveut.  2,  55,  168,  aber  e  temporum  ci- 
vilium  natura  atque  ratione  Ep.  Fam.  6,  6,  8;  ex  tenebris  leg. 
agr.  1,  1,  3;  pro  Sest.  4,  9;  in  Vatin.  9,  23,  aber  e  tenebris  pro 


—     899     — 

Deiot.  11,  30;  ex  terra  Tuscul.  1,  27,  &Q\  5,  34,  99;  Nat.  Deor. 
2,  33,  84;  2,  56,  140;  Divin.   1,  42,  93  (bis);  Rep.  2,  5,  10;  Oflf. 

2,  3,  13;    Ep.  Att.  2,  7,  4;    pro  Cael.  6,  14,    aber  e  terra  Acad. 

1,  7,  26;   Fin.  4,  5,  13;   5,  4,  10;   5,  9,  26;   Tuscul.  1,  44,  106; 

3,  8,  18;  5,  13,  37;  Nat.  Deor.  ?,  11,  29;   2,  12,  33;   2,  19,  50; 

2,  47,  120  (bis);   2,  53,  131;    Divin.   1,  18,  34;   2,  57,  117;   Rep. 

3,  28,  40;  Oflf.  2,  3,  11;  Cat.  Mai.  15,  52;  e  terrae  Nat.  Deor.  2, 
60,  151  und  e  terris  2,  26,  66;  ex  tota  pro  Sext.  Rose.  11,  87; 
Divin.  in  Caecil.  4,  14;  Verr.  2,  4,  U;  2,  19,  46;  4,  67,  150;  de 
imper.  Cn.  Pomp.  9,  22;  pro  Cluent.  35,  97;  47^  131;  Catil.  3, 
8,  19:  pro  Sulla  8,  24;  de  domo  43,  111;  pro  Sest.  11,  26;  61, 
129;  Phil.  12,  7,  16:  Off.  3,  31,  111,  aber  e  tota  Optim.  gen.  7, 
22;  ex  triLus  de  orat.  2,  38,  157;  2,  77,  310;  Brut.  53,  197  (bis); 
Orat.  52,  175:  63,  214;  Part.  orat.  18,  61;  Verr.  2,  51,  127;  Fin. 

5,  7,  19:  Rep.  1,  30,  46;  1,  45,  69  (bis);  2,  23,  41;  Off.  1,  10, 
32:  2,  9,  31;  Tim.  7,  22,  aber  e  tribus  Orat.  56,  188;  Rep.  1,  35, 
54  (bis);  2,  39,  65;  ex  tiio  de  orat.  3,  36,  146;  Verr.  3,  54,  126; 
pro  Milon.  31,  85;  Tuscul.  1,  17,  39;  Ep.  Fam.  7,  28,  2;  13,  50, 
2;  15,  12,  1;  Ep.  Att.  3,  19,  1;  4,  19  (17),  2;  9,  18,  1;  ex  tua 
Invent.  1,  52,  99:  Brut.  40,  150;  pro  Q.  Rose.  18,  54;  Verr.  a. 
pr.   li,  33;    2,  60,  148;    5,  49,  128;    in  Vatin.  6,  15;    Nat.  Deor. 

3,  25,  65;   Ep.  Fam.  13,  57,  2;    Ep.  Att    1,  5,  5;    Ep.   ad  Q.  fr. 

1,  2,  3,  1 1 ;  Ep.  ad  Brut.  1,  2,  2;  ex  tui  de  orat.  2,  64,  260;  ex 
tuis  Orat.  16,  52;    Part.  orat.  40,   140;   pro   Q.  Rose.  2,  5;  Verr. 

2,  59,   146;  5,  72,   186;  in  Vatin.  5,  13;  pro  Deiot.  5,  14;  Parad. 

6,  1,  45;  Ep.  Fam.  1,  5%  1;  1,  5%  4;  2,  8,  1;  2,  10,  4;  2,  15,  2;  3,  1, 
1;  3,  3,  1;  3,  5,  1;  3,  6,  2;  3,  8,   1  ;  3,  8,  10;  3,  9,  2;  3,  11,  3; 

4,  4,  5;  5,  16,  1;  7,  7,  1;  7,  14.  2;  7,  17,  1;  7,  31,  2;  9,24,  1; 
10,  13,  2;  11,  12,  1;  12,  7,  1;  13,  44;  13,  68,  1;  14,  6;  15,  20, 
3;  16,  22,  1;  Ep.  Att.  2,  12,  2;  3,  8,  3;  3,  10,  1;  3,  14,  1;  4, 
8^  3;  5,  20,  8;  6,  9,  1;  6,  9,  3;  9,  8,  3;  10,  8,  1;  11,5,  1;  12, 
1,  2;  12,  27,  2;  12,  45,  3;  13,  25,  2;  13,  29,  2;  14,  9,  1;  14, 
10,  2;  14,  7A,  4;  14,  19,  5;  Ep.  ad  Q.  fr.  3,  1,  3,  10;  Ep.  ad 
Brut.  1,  12,  3;  1,  15,  10;  ex  tuorum  Ep.  Fam.  11,  8,  2;  12,  24, 
1;  Ep.  ad  Brut.  2,  2,  1,  aber  e  tuis  Phil.  13,  11,  25;  nur  ex: 
ex  tabulis;  ex  taciturnitate;  ex  tarn;  ex  tanto  (tanta;  tantis); 
ex  tarditate;  ex  te;  ex  temperatione;  ex  tempestatum;  ex  tene- 
bricosa;  ex  tensarum ;  ex  ternis;  ex  tertio  (tertia);  ex  testa- 
mento  (testanientis);  ex  teste  (testium;  testibus);  ex  testimo- 
nio  (testimoniis) ;  ex  Theophane;  ex  Tigrani:  ex  Timarehide;  ex 
Tirone;    ex    tortuosis;   ex  tot;   ex   toto   (totius);    ex  tragoedia;   ex 

57* 


—     900     - 

Transalpinis ;  ex  translatione;  ex  translativo;  ex  Trebulano;  ex 
tribunatu;  ex  tributo  (tributis);  ex  triennio;  ex  triente;  ex  trinis; 
ex  triplici;  ex  tripudiis;  ex  trivio;  ex  trunco;  ex  Tullia;  ex  tu- 
multu ;  ex  turbuleuta;  ex  turri*  ex  tyranno;  nur  e:  e  terrestri 
Verr.  5,  51,  133;  e  Thessalia  Phil.  2,  24,  59;  e  theatro  Fin.  1, 
15,  49;  Nat.  Deor.  3,  30,  74;  e  thesauris  Fin.  2,21,67;  e  Theo- 
pkrasti  Brut.  9,  37;  e  Tib.  Coruncanii  de  domo  54,  139;  e  togatis 
Rep.  I,  22,  36;  e  totidem  Orat.  64,  215;  e  transverso  Acad.  2, 
38,  121;  e  Tusculano  Ep.  Farn.  9,  2,  1;  Ep.  Att.  13,  21,  2.  Bei 
Caesar  steht  nur  ex  vor  t:  so  ex  tabernaculo;  ex  tanto  (tanti); 
ex  tectis;  ex  tempore;  ex  Tencteris;  ex  terra;  ex  terrore;  ex  ter- 
tia;  ex  Thessalia;  ex  Thracia;  ex  timore;  ex  totis;  ex  Transrhe- 
nanis;  ex  tribunali;  ex  tribus;  ex  tumulo;  ex  turri  (turribus). 
Sonst  steht  noch:  ex  tam  propinquis  stativis  Liv.  31,  36,  5;  ex 
tanta  Terent.  Adelph.  3,  1,  10  (297);  ex  te  Plaut.  Amphitr.  2,  2, 
132  (764);  2,  2,  180  (812);  Captiv.  2,  2,  13  (263),  Bacch.  2,  2, 
12  (i89);  5,  2,  42  (1161);  Terent.  Andr.  3,  3,  2  (534);  Eunuch. 
4,  4,  44  (712);   Hecyr.  3,  3,  32  (392);    4,  2,  3  (579);  Adelph.  5, 

3,  11  (797);  Lentul.  bei  Cic.  Ep.  Fam.  12,  14,  8;  Liv.  28,  7,  7; 
ex  tempore  Q.  Cic.  pet.    cons.  6,  24  (bis);   Quintil.  6,  3,  111;   9, 

4,  114;  10,  3,  17;  10,  7,  1;  10,  7,  4;  10,  7,  28;  10,  7,  30;  11, 
1,  1;  11,  2,  39;  11,  2,  49;  11,  3,  25;  12,  9,  17;  Suet.  Aug.  98 
und  Tib.  70;  ex  toto  Ovid.  Heroid.  15,  158;  Ep.  ex  Pont.  1,  6, 
28;  4,  8,  72;  Senec.  Contr.  1,  7,  5;  1,  8,  8;  2,  2,  6;  9,  5,  11; 
9,  6,  13;  10,  1,  10;  de  ira  2,  6  und  Epist.  75,  10;  Cels.  1,  3 
(18,  35  ed.  Daremberg);  1,  4  (22,  30);  2,  4  (35,  4);  2,  8  (45, 
36;  47,  4;   48,   19);   2,  17  (63,  3);    3,  2  (76,  36);   3,  3  (77,  25); 

3,  4  (82,  2);  3,  5  (83,  1);  3,  7  (89,  2);  3,  12  (93,  21);  3,  14 
(95,  5);  3,  15  (96,  16);  3,  21  (106,  13;  109,  28);  3,  24  (115,  16); 

4,  1  (124,  31);    4,  8  (130,  31);   4,  26  (151,  20);   4,  32   (159,  7); 

5,  28  (219,  13;  221,  17);  6,  7  (239,  30);  7,  4  (267,  29);  8,  2 
(330,  6);  Colum.  2,  21,  2;  5,  8,  6;  6,  14,  6;  Plin.  N.  H.  11,  17, 
17  (54);  Curt.  8,  6,  23,  vergl.  Wöliflin,  Archiv  4  p.  144;  ex  tuto 
Ovid.  Ars  am.  3,  603;  Liv.  10,  34,  8;  21,  26,  5;  22,  15,  5;  26, 
38,  6;  38,  6,  9;  42,  30,  7;  Suet.  Tib.  73;  ex  tuto  coeptorum  fini- 
timoque  receptu  Liv.  22,  12,  10;  ex  tuo  Terent.  Heaut.  5,  1,  7 
(880);  Brutus  bei  Cic.  Ep.  Fam.  11,  11,  2;  ex  tua  Plaut.  Pseud. 
1,  3,  102  (338);  ex  tuis  Plaut.  Epidic.  5,  1,  19  (625);  Terent. 
Adelph.  2,  1,  22  (176);  Matius  bei  Cic.  Ep.  Fam.  11,  28,  1,  aber 
e  tam  Plin.  N.  H.  17,  10,  14  (72);  e  torquibus  Verg.  Georg.  3, 
168.     Bei  Lucrez   ist   immer  e  vor  t,    wie  Lachmann  zu  6,  1018 


-     901     — 

bemerkt,  so  e  taedis;  e  tantis;  e  tenebris;  e  terra  (terris) ;  e  toto 
und  e  turis  glebis. 

Vor  V  (vergl.  Scaur.  2262  |30,  5])  kommt  bei  Varro  (Röfsner 
a.  a.  0,  p.  57)  7  mal,  ex  16 mal  vor.  Bei  Cicero  steht  ex  variis 
Invent.  2,  2,  4:  de  orat.  1,  61,  262,  aber  e  variis  Legg.  2,  16,  40; 
ex  verbo  Part.  orat.  7,  23  (bis);  Topica  8,  35;  8,  36;  ex  verbi 
Topica  2,  10;  ex  verhis  de  orat.  3,  37,  149;  Topica  3,  12;  Op- 
tim.  gen.  2,  4;  pro  Caecin.  18,  52  (bis),  aber  e  verbo  Acad.  2,  6, 
17;  2,  10,  31;  Fin.  3,  4,  15;  3,  16,  52;  Tuscul.  3,  4,  7;  ex  vero 
Fat.  9,  17;  9,  18;  16,  37;  ex  vera  pro  Flacc.  26,  61;  ex  veri's 
Fat.  9,  17,  aber  e  vero  Fat.  7,  14;  ex  vetere  Brut.  31,  120;  Di- 
vin, in  Caecil.   13,  43;  Verr.  2,  50,  123;   2,  50,  124;   3,  60,  137; 

3,  89,  209;  5,  56,  145;  pro  Cluent.  28,  76;  38,  107;  de  domo 
34,  92;  Nat.  Deor.  3,  23,  60;  ex  veterum  pro  Muren.  14,  31;  ex 
veteribus  Brut.  49,   181;  pro  Font.  12,  26,  aber  e  vetere  Acad.  1, 

4,  13;  ex  viarum  pro  Font.  8,  17,  aber  e  via  Phil.  1,  5,  12;  Ep. 
Att.  9,  15,  4;  ex  virtute  Fin.  4,  13,  35;  Rep.  fr.  8  ed.  C.  F.  W. 
iMüller  p.  379,  30;  Off.  2,  15,  52;  Ep.  Fam.  5,  17,  5;  13,  27,  4, 
aber  e  virtute  (gemäfs  der  Tugend)  Fin.  2,  11,  34;  4,  11,  26;  ex 
vita  de  orat.  1,  57,  243;  pro  Q.  Rose.  14,  42;  pro  Cael.  31,  75; 
Cato  Mai.  23,  84,  aber  e  vita  Brut.  1,  4;  20,  80;  Phil.  9,  1,  2; 
13,  19,  41;  Acad.  2,  12,  39;   Fin.   1,  15,  49;    3,  18,  60  (bis);   3, 

18,  61;  Tuscul.  1,  24,  57;  1,  30,  74;  1,  41,  98;  1,  49,  118;  4, 
20,  45;   Divin.  1,  23,  47;   Fat.  13,  29;   Rep.  2,  14,  27;   Legg.  2, 

19,  48;  Off.  1,  43,  153;  Cato  Mai.  23,  82;  Lael.  3,  12;  13,  47; 
13,  48  (bis);  27,  102;  e  vitae  Nat.  Deor.  2,  66,  167;  ex  vitiis  de 
orat.  2,  85,  349;  Parad.  3,  1,  22,  aber  e  vitio  Acad.  2,  9,  27 
und  e  vitiis  Fin.  3,  11,  39;  ex  vobis  pro  Sext.  Rose.  36,  104;  de 
imper.  Cn.  Pomp.  20,  59;  pro  Cael.  3,  7;  in  Pison.  15,  36,  aber 
e  vobis  Verr.  1,  6,  15;  pro  Rabir.  Post.  6,  15;  ex  voltu  Brut.  QQ, 
234;  pro  Muren.  21,  44;  Ep.  Att.  14,  13B,  1,  aber  e  vultu  Legg. 
3,  16,  37,  nur  ex:  ex  vastitate;  ex  vectigalibus;  ex  venis;  ex  ve- 
nustate;  ex  Velia;  ex  Yelleio:  ex  vepreculis;  ex  veritate;  ex 
Verris;  ex  vestro  (vestra,  vestris) ;  ex  veteranis;  ex  vetustatibus; 
ex  vexandis;  ex  vi;  ex  vicesima;  ex  vicis;  ex  victoria;  ex  victu; 
ex  viginti;  ex  vilissimis;  ex  vino;  ex  virginum;  ex  viro;  ex  voca- 
bulis;  ex  voluntate;  ex  volgi;  ex  vulnere  (volneribus) ,  nur  e:  e 
vadis  pro  Cael.  21,  51;  e  vagina  Invent.  2,  4,  14;  2,  4,  15;  e 
vestibulo  pro  Caec.  31,  89;  e  vestigio  Divin.  Caecil.  17,  57,  von 
Prise.  18,  31,  301  S.  1212  (II  373,  10)  belegt;  e  viatore  Ep.  Att. 
9,  11,  1;   e  victoribus  Rep.   1,  34,  51;   e  villa  pro  Milon.  18,  48; 


—    902     — 

20,  54;  Ep.  Att.  12,  1,  1;  13,  16,  1;  e  vincUs  (vinculis)  de  orat. 

2,  6,  22;  Orat.  23,  77;  e  voce  Orat.  17,  55;  e  Volcano  Nat.  Deor. 

3,  23,  57;  e  volgari  Orat.  57,  192.  Bei  Caesar  liest  man  ex 
vestigio  bell.  civ.  2,  25,  6;  ex  vestigiis  bell.  Gall.  6,  27,  4,  aber 
e  vestigio  bell.  civ.  2,  12,  3,  sonst  nur  ex\  ex  vallo;  ex  variis; 
ex  veterana  (veteranis);  ex  veteribus ;  ex  via;  ex  victoria;  ex  vi- 
minibus;  ex  vinclis;  ex  vobis;  ex  Voluseno.  Noch  findet  sich: 
ex  vano  Liv.  22,  7,  4;  27,  26,  1;  33,  31,  4;  ex  vera  Terent. 
Adelph.  5,  9,  30  (987);  ex  vero  (veris)  Sallust.  Catil.  8,  1  ;  Horat. 
Serm.  2,  2,  56;  Ovid.  Amor.  3,  9,  4  und  Fast.  2,  859;  ex  verbo 
Quint.  11,  2,  19;  ex  verna  Liv.  22,  2,  10;  ex  vestigio  Flor.  2,  8, 
11;  ex  vetustate  Quintil.  10,  1,  34;  ex  vestra  Plane,  bei  Cic.  Ep. 
Farn.  10,  11,  2;  ex  vilioribus  Quintil.  10,  1,  58;  ex  vinclis  Liv. 
22,  19,  5;  ex  virtute  bell.  Afric.  45,  4;  Sallust.  lug.  5,  4;  ex  vita 
Q,  Cic.  pet.  cons.  13,  53:  Quintil.  11,  1,  10;  ex  vitio  Horat.  Serm. 

1,  4,  140  und  Ovid.  Fast.  2,  601;  ex  volneribus  Asin.  PolHo  bei 
Cic.  Ep.  10,  33,  4;  ex  voluntate  Baibus  et  Oppius  bei  Cic.  Ep. 
Att.  9,  7A,  1,  aber  e:  e  vestigio  Serv.  Sulpic.  bei  Cic.  Ep.  Farn. 
4,  12,  2;  Val.  Maxim.  1,  5.  1;  1,  7,  4;  2,  7,  10;  4,  1,  15;  5,  6, 
4;  6,  5  ext.  2;  7,  2  ext.  15;  Leichenrede  aus  der  Zeit  des  Augu- 
stus  CLL.  6,  1527  a  Z.  11;  Plin.  N.  H.  10,  38,  54  (112);  e  vir- 
tute (gemäfs  der  Tugend)  Plaut.  Poenul.  5,  5,  49  (1328);  e  vero 
Plaut.  Stich.   1,  3,  88  (242);   e  visceribus  Dichter  bei  Cic.  Tuscul. 

2,  14,  34;  e  viperino  Acc.  (552)  bei  Cic.  Tuscul.  2,  7,  19  (in  der- 
selben Stelle  bei  Nonius  S.  324  ist  ex  viperino  und  bei  Cic.  Fir. 
2,  29,  94  fehlt  die  Präposition). 

E  Zenonis  schola  Nat.  Deor.  3,  31,  77. 

14.  Für  pro  hatte  die  alte  Sprache  ohne  Zweifel  auch  prod, 
welches  in  den  Composita  prodest,  prodeo,  prodigo,  prodigus  her- 
vortritt; daneben  prode,  vergl.  p.  662.  Pro  erleidet  in  einigen  Com- 
posita die  Metathesis.  Ueberall  porrigo  und  dafür  porgo,  vergl.  por- 
gebat  Sil.  9,  458;  porxit  Stat.  Silv.  2,  1,  205  (Bäbrens  promsit);  por- 
gam  Fest.  ed.  Thewrewk  p.  274,  15:  antiqui  etiam  porgam  dixerunt 
pro  porrigam;  perge  Plaut.  Pseud.  2,  4,  18  (708);  Auson.  Edyll. 
4,  37  (ed.  Peiper  p.  263);  porgite  Plaut.  Epid.  5,  2  Grex  (733); 
Verg.  Aen.  8,  274;  porgens  Cic.  Arat.  211;  Val.  Flacc.  2,  656; 
porgere  Gell.  5,  14,  21;  porgi  Stat.  Theb.  8,  775;  Itin.  Alex.  9 
ed.  Mai  (porrigi  ed.  Paris.). 

Portendo  und  pom'cio  werden  im  Gebrauch  von  protendo 
und  proicio  unterschieden.  Porfendere  und  portentum  beziehen 
sich  immer    auf  ein   zu   erwartendes    Geschick ;    porriciam   porro 


-      903     — 

iaciam ,  sagt  Paul.  Festi  S.  223  ed.  Thewrewk.  Den  eigentüm- 
lichen Gebrauch  des  Wortes  von  der  Darbringung  der  exta  der 
Opfertiere  erläutert  Macrob.  Sat.  3,  2,  2  bis  5:  E.rtaque  salsos 
porricinm  in  ßuctus  (Verg.  Aen.  5,  238)  non  ut  quidam  proiciarriy 
aestimantes  dixisse  Vergilium  proicienda  exta  quia  adiecit  in 
ßuctus.  Sed  non  ita  est.  Nam  et  ex  disciplina  haruspicum  et 
ex  praecepto  pontificum  verbura  hoc  sollemne  sacrificantibus  est, 
sicut  Veranius  ex  primo  libro  Pictoris  ita  dissertationem  huius 
verbi  exsecutus  est  exta  porricinnto.,  dis  danto,  in  altaria  aramve 
focumve  eove  quo  exta  dari  debebunt.  Porricere  ergo  non  proi- 
cere  proprium  sacrificii  verbura  est,  et  quia  dixit  Veranius  in 
arara  focumve  eove  quo  exta  dari  debebunt,  nunc  pro  ara  et  foco 
mare  accipiendum  est  cum  sacrificium  dis  maris  dicatur.  Ait  enim 
(nun  folgen  die  "Worte  des  Vergil  Aen.  5,  235  —  248).  Ex  his 
docetur  in  mare  rite  potuisse  porrid  exta  non  proici.  Serv.  be- 
merkt zu  dieser  Stelle:  Exta  proiciuntur  in  fluctus,  aris  porri- 
ciuntur,  hoc  est  porriguutur;  nisi  forte  dicamus  etiam  fluctibus 
offerri,  quod  si  est,  porriciam  legendum.  In  den  Hdschr.  des 
Verg.  ist  proiciam,  nur  im  Med.  ist  darin  das  o  durchstrichen, 
und  über  der  Zeile  zwischen  p  und  r  ein  o  eingeschaltet.  In 
der  sehr  ähnlichen  Stelle  Aen.  5,  776  (proicit  in  fluctus  ac  vina 
liquentia  fundit)  haben  alle  Hdschr.  proicit  ohne  Korrektur.  Bei 
Plaut.  Pseud.  1,  3,  32  (;-zß6)  ist  im  vet.  ,  decurt.  und  Vat.  pori- 
tiam;  in  einer  Stelle  des  Naev.  Bell.  Poen.  (v.  35)  bei  Non.  S.  76 
simul  atrocia  proicerent  exta  (in  den  Hdschr.  extra)  ministratores 
(Merc.  prosicerent,  Junius  wollte  porricerent,  was  auch  L.  Müller 
hat).  A  porriciendo  hat  Varro  L.  L.  6,  7,  54,  aus  dem  Kopenh. 
wird  a  proiiciendo,  aus  dem  Par.  a  apporigendo  bemerkt.  Bei 
demselben  ist  inter  exta  caesa  et  porrecta  6,  3,  16;  inter  hostiam 
caesam  et  exta  porrecta  6,  4,  31  und  ex  mercibus  libamenta  por- 
recta sunt  Herculi  in  aram  6,  7,  54,  allein  in  dem  vielfach  ge- 
fälschten cod.  B,  in  den  übrigen  Hdschr.  in  allen  diesen  Stellen 
proiecta,  was  auch  Spengel  hat.  Cicero  schreibt  Ep.  Att. 
5,  18,  1  ne  quid  inter  caesa  et  porrecta,  ut  aiunt,  oneris  mihi 
addatur  aut  temporis,  vergl.  Otto,  Sprichwörter  der  Römer  p.  63, 
293,  wo  auf  Varro  L.  L.  6,  31;  Macrob.  3,  2,  3  und  Marquardt, 
Rom.  Staatsverw.  III  p.  178  verwiesen  ist.  Varro  R.  R.  I,  29,  3 
sagt:  Quod  est  inter  duos  sulcos,  elata  terra  dicitur  porca,  quod 
ea  seges  frumentum  porricit;  sie  quoque  exta  deis  cum  dabant, 
porricere  dicebant.  Hierzu  bemerkt  Keil  im  Kommentar  (p.  83) 
zu  dieser  Stelle:    Porrigit  et  deinde  porrigere  in  codice  est,  quae 


-     904     - 

Politianus  et  Victorius  correxerunt.  Idem  vitium  est  in  codice 
Festi  p.  238,  7  porcas,  quae  inter  duos  sulcos  fiunt,  ait  Varro 
dici,  quod  porrigant  frumentum.  Auch  L.  Müller  schreibt  Nonius 
S.  61,  wo  die  Stelle  aus  Varro  angeführt  wird,  porricit.  Bei  Liv. 
29,  27,  5  ist  in  den  Hdschr.  richtig:  cruda  exta  caesa  victimae, 
uti  mos  est,  in  mare  proiecit,  obgleich  Sigon.  und  Gronov  por- 
ricit empfehlen.  In  den  Worten  des  Fenestella  bei  Non.  S.  154 
vermutete  Palmer  wegen  der  exta  (in  den  Hdschr.  extra)  statt 
des  überlieferten  proiecissem,  was  H.  Peter,  Histor.  Rom.  Fragm. 
p.  272,  9  schreibt,  ein  porrecissem,  welche  Form  unbeglaubigt  ist, 
aber  L.  Müller  hat  doch  porrecissent  gesetzt. 

Einzeln  steht  die  Schreibung  porfiteri  Plaut.  Men.  4,  2,  80 
(643)  im  decurt.,  durch  welche  dem  Versmafs  nachgeholfen  wer- 
den sollte,  da  pro  in  profiteri  gewöhnlich  kurz  ist.  Polliceor 
poUinxi  pollinctor  polluceo  polluctum  scheinen  auf  der  nämlichen 
Metathesis  in  Verbindung  mit  der  Assimilation  des  r  zu  beruhen. 

15.  Die  alte  Nebenform  für  sine  (dafür  auch  sene  CLL.  9, 
5867;  12,  682  a),  sed  oder  se,  ist  erhalten  in  sed  fraude  sua 
C.  L  L.  1,  198  Z.  64.  69  und  1,  200  Z.  29.  42,  se  fraude  esto  in 
den  Bruchstücken  aus  den  Zwölftafelgesetzen  (III  6;  X  7)  bei 
Gell.  20,  1,  49  und  Cic.  Leg.  2,  24,  60,  se  dulo  malo  CLL.  1, 
200  Z.  40.  Für  sine  war  nach  Festus  unter  nesi  S.  166,  25  in 
der  Inschrift  des  Altars  der  Diana  Aventinensis  «es«',  vergl.  Her- 
mes 4  S.  284.  Paul.  Festi  S.  500,  6  sagt:  Sed  pro  sine  inve- 
niuntur  posuisse  antiqui,  und  S.  415,  1  über  socordiam:  Compo- 
situm videtur  ex  se,  quod  est  sine,  et  corde.  Securus  wird  von 
Isid.  Orig.  10,  247  erklärt  quasi  sine  cura.  Sed  begegnet  in  se- 
ditio,  welches  von  Cic.  Rep.  bei  Non.  S.  25  und  bei  Serv.  zu 
Verg.  Aen.  1,  149  davon  abgeleitet  wird,  quod  seorsum  eunt  alii 
ad  alios;  se  in  secedo  secerno  secludo  secubo  segrego  seiungo 
seligo  semigro  semoveo  seorsum  separo  sepono  sevoco. 

16.  Für  in  (vergl.  Dorsch  a.  a.  0.  p.32)  wird  in  der  Komposition 
nach  Mar.  Victor.  1  S.  2464  (18,  23)  und  Prise.  2,  2,  9  S.  570  (1  49, 
25)  vor  p,  b  und  m,  nach  dem  ersteren  auch  vor  f  und  v,  im  geschrie- 
ben. Er  führt  imfert  und  imficit  neben  imbibit  und  imbuit  an.  "Wir 
finden  aber  nur  infatuo,  infero,  inficio,  infigo,  infindo,  inflammo,  in- 
flecto,  infligo,  inflo,  influo,  infodio,  informo,  infringo,  infundo,  desglei- 
chen invado,  invalesco,  inveho.  invenio,  inverto,  investigo,  invideo, 
invoco,  involvo.  Vorherrschende  Schreibung  aber  ist  impedio,  im- 
pello,  impendeo,  impendo,  impertio,  impeto.  impingo,  impleo,  im- 
plico,  imploro,  impluit,  impono,  importo,  imprimo,  impugno,  im- 


—     905     — 

puto:  imbibo,  imbuo;  immergo,  immigro,  immineo,  imminuo,  im- 
misceo,  immitto,  immolo,  immorior,  immoror,  immuto. 

Auch  in  der  NebenstelluDg  zu  einem  Nomen  wird  vor  denselben 
Buchstaben  zuweilen  im  (vergl.  Georges,  Lexicon  der  lat.  Wortfor- 
men p.  343)  gefunden.    Im  praet.  CLL.  3,  4487;  6,  2649;  im  pace 

5,  307:  8,  10542;  im  perpetuum  Inschr.  Orell.  2428  und  2489 
Col.  I  Z.  11  (daselbst  Col.  1  Z.  6  in  perpetuom  und  Col.  2  Z.  33 
in  perpetuum);  Plaut.  Most.  4,  3,  41  (1033)  und  Stich.  5,  5,  6 
(747)  im  Leipz.;  Cic.  de  orat.  2,  27,  118  in  einigen  Lag.,  darunter 
2;  leg.  agr.  2,  21,  55  im  Salzb.;  Catil.  1,  12,  30  im  Benedictb. 
und  Duisb.;  in  Pison.  17,  40  im  Erf.;  Phil.  7,  9,  27  im  Vat.;  12, 

6,  13  in  demselben  und  im  Bamb.  und  Gud.;  14,  1,  2  im  Ital.: 
im  posteritatem  Catil.  1,  9,  22  im  Benedictb.;  im  pecude  Nat. 
Deor.  2,  13,  35  im  Leid.  A;  im  periculis  pro  Muren.  38,  83  im 
Münchn.  E;  im  periculo  Caes.  bell.  Gall.  2,  26,  5  im  Par.  1;  im 
promptu  Liv.  22,  42,  6  im  Colb.;  im  pectus  Tac.  Ann.  1,  35;  im 
pedite  Tacit.  Agric.  12  in  TJ;  im  basi  Cic.  in  Pison.  38,  92  im 
Erf.;  im  hello  CLL.  3,  4835;  im  balneum  4,  2410;  im  memo- 
riam  3,  2981;  3,  3115,  und  Cic.  Phil.  2,  7,  18  im  Vat.  und  5, 
13,  35  im  Vat.  und  Ital.;  im  mortuo  Cic.  Phil.  11,  3,  8  im  Vat.; 
im  mentem  Phil.  2,  16,  40  im  Vat.  m.  pr. ;  Har.  resp.  26,  55  im 
Par.;  im  modum  Tacit.  Ann.  14,  30;  15,  37  und  Histor.  4,  22  im 
Med.;  im  mucronem  Ann.  15,  54  im  Med.;  im  matrimonio  und 
im  mu(ro)  Ephem.  Epigr.  4  S.  515  Z.  11  und  19;  im  mur(o)  CLL. 
5,  4056  (privil.  veter.  LIV  CLL.  3  S.  897);  im  manu  und  im 
manibus  Plaut.  Poen.  Prol.  52  und  5,  2,  20  (980)  im  vet.,  und 
auch  im  fronte  CLL.  1,  1104. 

Dagegen  inpendere  Inschr.  Henz.  7419;-;  Plaut.  Stich.  5, 
4,  35  (715)  im  vet.  und  decurt.;  Cic.  Verr.4,  30,  68;  5,  19,  47 
und  5,  20,  51  im  Reg.;  inpensa  CLL.  2,  1075;  2,  1089;  2, 
1342;    2,  1650;    2,  1724;    2,  1968;    2,  1973;    2,   2021;    2,  4265; 

1.  Neap.  3954;  6828  Z.  3;  Orell.  782;  2193;  4046;  4240  und 
Henz.  6702;  7004;  inpendium  CLL.  3,  5630;  5,  4416;  5,  5005; 
L  Neap.  79  Z.  32;  Orell.  4241;  inped(itus)  I.  Neap.  3629;  in- 
pedimentum  Cic.  leg.  agr.  2,  9,  24  im  Erf.  und  Rep.  1,  3,  4; 
inplere  I.  Neap.  2024  und  Orell.  1186;  inponere  CLL.  1,  577 
CoL  1  Z.  15.  19  und  Col  2  Z.  5;  8;  U\  2,  1963  Col.  1  Z.  17 
und  2,  1964  Col.  2  Z.  40;  L  Neap.  4601    Z.  35;  Plaut.  Most  3, 

2,  95  (782)  im  vet.  und  decurt;  Cic.  leg.  agr.  2,  18,  49  im  Erf.; 
inpulsus  und  inpulsor  CLL.  1,  200  Z.  26;  Plaut  Bacch.  3,  3,  92 
im  Ambr,  und  vet;  Most.  3,  3,  13  (916)  im  vet  und  decurt  und 


—     906     — 

Trin.  Prol.  10  in  denselben  und  im  Vat.:  Verr.  3,  1,  1  im  Vat. 
Palimps. :  inpinge  Plaut.  Bacch.  4,  7,  2  (800)  im  vet.  und  decurt. ; 
inplicatus  Cic.  Verr.  5,  58,  150  im  Reg.  und  de  imp.  Cn.  Pompei 
7,  19  im  Erf. ;  inplorare  und  inploratio  Cic.  Verr.  5,  57,  147;  5, 
67,  172;  5,  70,  179  und  zweimal  5,  72.  188  im  Reg.:  pro  Font. 
17,  36  (21,  46)  im  Vat.;  inbuere  Plaut.  Trin.  2,  2,  16  (294);  in- 
mittere  CLL.  1,  199  Z.  41;  Monum.  Ancyr.  Taf.  4  Z.  12;  Cic.  Verr. 

4,  21,  47  und  4,  45,  101  im  Reg.;  Caes.  bell  civ.  2,  10,  6  im 
Par.  2;  inmersit  Plaut.  Men.  5,  1,  3  (703)  im  vet.  und  decurt.; 
inmolitum  C.  L  L.  1,  206  Z.  70;  inmolare  Inschr  Orell.  686  drei- 
mal und  2489  Col.   1   Z.   18;  26;  inmutaverit  Plaut.  Mil.  Glor.  2, 

5,  22,  (432)  im  vet. 

Einem  in  der  Komposition  folgenden  1  oder  r  soll  nach  Mar. 
Victor,  a.  a.  0.  das  n  von  in  assimiliert  werden ,  wie  in  illinit, 
illectus,  illudit;  irrepit,  irrogat,  irruit.  Prise,  stellt  inrumpo  und 
inruo  auf,  er  erkennt  jedoch  an ,  dafs  irrito  und  irriguus  gesagt 
werde,  und  hält  es  für  rationabilius,  auch  irruo  und  irrumpo  zu 
sagen,  cum  nee  in  simplicibus  inveniatur  dictionibus  n  ante  r. 
Illudo  und  illido  giebt  er  ohne  weitere  Bemerkung.  Wir  finden 
inlatus  Monum.  Ancyr.  Taf.  5  Z.  14;  CLL.  2,  53;  Acta  fratr. 
Arv.  a.  183  II  Z.  28:  L  Neap.  3215;  OrelL  2258;  4382  und  Henz. 
6612;  Cic.  pro  Cael.  22,  54  im  Par.  und  Phil.  6,  1,  2  im  Vat. 
und  ItaL;  Caes.  bell.  Gall.   1,  39,  3;  1,  50,  3;  2,25,3;  2,29,5; 

6,  15,  1:  7,  77,  14  und  bell.  civ.  .3,  38,  3;  3,  65,  1;  3,67,  1;  3, 
77,  3;  inlaturus  Caes.  bell.  Gall.  1,  36,  5;  8,  21,  2;  inlecebrosus 
Plaut.  Bacch.  1,  1,  54  (87)  im  vet.  und  in  anderen  Büchern;  in- 
licere  Plaut.  Bacch.  5,  2,  32  (1151)  im  vet.  und  Mil.  Glor.  5,  42 
(1435)  im  Ambr.  und  vet.;  inligabat  Cic.  Verr.  4,  24,  54  im  Reg.; 
inludere  Terent.  Andr.  4,  4,  19  (758);  5,  1,  3  (822);  Eun.  5,  4, 
20  (942);  Heaut.  4,  4,  19  (748)  und  Phorm.  5,  8,  22  (915);  Cic. 
de  orat.  1,  19,  87;  1,  20,  91;  2,  3,  10  in  einigen  Lag.,  darunter 
in  der  ersten  Stelle  im  32,  und  de  domo  39,  104  im  Par.;  pro  Sest. 
43,  94  im  Par.  und  Gembl. ;  inluxere  Plaut.  Bacch.  2,  3,  22  (256) 
im  vet.,  und  inluxisse  und  inluxit  Cic.  Rabir.  perd.  2,  5  in  eini- 
gen Lag.,  und  Phil.  1,  12,  30;  5,  1,  2;  8,  7,  20  im  Vat.;  inlustris 
CLL.  2,  3738;  5,  365;  5,  3897;  I.  Neap.  1420;  1526:  OrelL 
2193;  2355;  2655;  3161;  3184;  3764;  4125  und  Henz.  6910;  Cie. 
de  orat.  1,  33,  151  in  den  Lag.  65.  70.  73;  pro  Mur.  7,  16  im 
Heimst.;  pro  Cael.  30,  73  im  Ambr.  Palimps.  und  Par.;  in  Pison. 
1,  1  im  Erf.;  Phil.  3,  6,  15  im  Vat.  und  Bamb.;  Rep  1,  3,  4; 
jnlustrare  Cic.   de   orat.   1,  23,  109   und  1,  39,   177   in    den  Lag. 


-     907     - 

65.  70.  73,  und  pro  Balb.  7,  18  im  Par. :  inluminatus  und  inlu- 
minaverunt  Inschr.  Henz.  6140  zweimal  und  6596;  inrepserunt 
Cic.  pro  Arch.  5,  10  im  Gembl.;  inretitam  in  Vatin.  1,  2  im  Par.; 
inridere  und  inrisio  Plaut.  Bacch.  3,  4,  17  (515)  und  Merc.  2,  1, 
26  (250)  im  Ambr.  und  vet;  Most.  3,  2,  125  (812)  im  vet.  m. 
sec.  und  Vat.  und  5,  2,  1 1  (1132)  im  vet.  und  Vat.:  Pseud,  5, 
2,  19  (1321)  und  Irin.  2,  4,  45  (446);  Terent.  Andr.  3,  2,  20 
(500)  in  den  meisten  Büchern;  Eun.  3,  1,  35  (425);  4,  4,  42  (710); 
5,  6,  17  (1018);  Heaut.  5,  2,  29  (982);  Phorm.  4,  3,  64  (669); 
5,  8,  63  (956)  und  Hec.  Prol.  2,  46  (54)  im  Bemb.  und  in  an- 
deren Büchern;  Cic.  Verr.  3,  67,  156  im  Vat.  Palimps  ,  und  4, 
64,  144;  4,  66,  148  im  Reg.;  pro  Caecin.  2.'^,  65  im  Teg.;  Caes. 
bell.  Gall.  2,  30,  3  im  Par.  1  m.  pr.;  inriguus  CLL.  3,  1894 
und  Plaut,  Irin.  1,  I,  9  (31);  inritare  Plaut.  Bacch.  4,  8,  47  (888) 
und  Stich.  2,  2,  21  (345);  Terent.  Andr.  3,  4,  18  (597)  und  Phorm. 
2,  1,  10  (246);  5,  8,  39  (932);  inrogare  CLL.  1,  197  Z.  II;  1, 
198  Z.  33  und  Cic.  de  domo  17,  43  im  Par.  und  Vat.;  inructas 
Plaut.  Pseud.  5,  2,  6  (1295);  inruere  Terent.  Eun.  4,  7,  18  (788) 
und  Adelph.  1,  2,  8  (88);  4,  2,  11  (550);  Cic.  pro  Ligar.  5,  14 
im  Cöln.;  inrumpere  Inschr.  Henz.  7414^;  inruperit  Cic.  Phil.  6, 
2,  3  im  Vat.;  inrumpes  Cic.  pro  Ligar.  5,  13  im  Cöln.;  inrupe- 
runt  Caes.  bell.  Gall.  4,  14,  3;  bell,  civ,  3,  9,  6;  3,  67,  6;  inruptio 
7,  70,  2;  inrumperent  bell.  civ.  1,  27,  3;  inrumpere  bell.  civ.  5,  67,  5. 

En  ist  für  in  geschrieben  CLL.  1,  195  Z.  5;  1,  199  (5, 
7749)  Z.  12  am  Ende;  1009  v.  14;  1220  v.  3  (=  Anth.  Lat.  1274, 
3  ed.  Meyer);  8,  8635  (=  Anth.  Lat.   1274,  14  ed.  M.). 

Das  archaische  endo,  welches  als  Präposition  um  die  Mitte 
des  sechsten  Jahrhunderts  bereits  aus  der  lebenden  Sprache  ver- 
schwunden ist  (vergl.  Jordan,  Beiträge  zur  lat.  Sprache  p.  260, 
261),  findet  sich  in  einigen  Bruchstücken  des  Zwölftalelgesetzes, 
so  1,  2  (ed.  Scholl)  endo  iacito  bei  Paul.  Festi  S.  452,  7  ed. 
Thew.;  3,  3  endo  eo  (Hertz  endo  eom)  und  3,  4  endo  dies  (in 
Hdschr.  ist  farciendo  dies,  ferriendo  dies,  feriendo  dies  für  farris 
endo  dies)  hei  Gell.  20,  1,  45:  endo  suoni  (vergl.  Reichardt,  De 
Ennii  annalibus  p.  43)  do  Enn.  (Ann.  553  ed.  L.  Müller)  bei  Dio- 
med.  2  S.  436  (441,  34);  Charis.  4,  3  S.  249  (278,  24),  Consent, 
ars  7  S.  388,  22  und  Auson.  Technop.  grammaticomastix  18;  endo 
piagas  caelestum  Enn.  (Satir.  73  L.M.)  bei  Senec.  Epist.  108,34 
im  Bamb.  und  Lact.  Inst.  1,  18,  11;  endo  ferte  manum  Lucil. 
(17,  10  ed.  L.  Müller  =  467  ed.  Lachmann)  bei  Nonius  S.  7,  1 
und  endo  muco  Lucil.  (30,  48  =  949)  bei  Nonius  S.  348,  5;  endo 


—     908     — 

8uam  domum  Varr.  R,  R.  3,  17,  10;  endo  caelo  in  einer  Gesetz- 
formel bei  Cic.  Legg.  2,  8,  19  in  den  Leid.  AB  m.  pr. ;  endo  mari 
Lucr.  6,  890,  vergl.  ProU  ,  De  formis  antiquis  Lucretianis  p.  56; 
endo  mandatela  in  einer  alten  Formel  bei  Gaius  Inst.  2  §  104; 
endo  filio  (in  den  Hdschr.  pariendo  filio  für  patri  endo  filio)  in 
einer  Rogation  bei  Gell.  5,   19,  9;  endo  procinctu  bei  Paul.  Festi 

5.  54,  17  ed.  Thew.;  endo  sua  do  bei  Mar.  Victor.  1  S.  2499 
(56,  9). 

Indu  lesen  wir:  indu  foro  Enn.  (Ann.  298  ed.  L.  Müller)  bei 
Gell.   12,  4,  3;  indu  mari   magno  derselbe  (490)  bei  Macrob.  Sat. 

6,  2,  28  (im  Par.  inde);  indu  locis  Lucil.  (30,  7  ed,  L.  Müller  = 
907  ed.  Lachmann);  indu  foro  ders.  (fr.  ine.  17  =  1020^  3)  bei 
Lact.  Inst.  5,  9,  20  (im  Bonn,  indu  forum) ;  indu  manu  Lucr.  2, 
1096;  indu  manus  ders.  5,  102;  indu  te  mit  der  Erklärung  erga 
te  vel  ante  te  Placid.  Gloss.  59,  8  ed.  Deuerling,  vergl.  Hildebr. 
zu  Gloss.  Paris,  p.  172  No.  158. 

In  der  Komposition  steht  endoplorato  in  den  Zwölftafelge- 
setzen (VIII  12  ed.  Scholl)  bei  Cic.  pro  Tüll.  50,  Paul.  Festi 
S.  54,  9,  in  dem  Glossar  bei  Majo  class.  auct.  7  S.  560  und  den 
gloss.  Labb.;  endoriguum  Gloss.  bei  Majo  a.  a.  0.;  endoitium  initium 
hat  Paul.  Festi  S.  53,  36;  indotuetur  oder  endotuetur  Enn.  (Ann. 
59  ed.  L.  Müller)  bei  Non.  S.  378,  18;  induvolans  derselbe  (Ann. 
446  L.  M.)  bei  Macrob.  Sat.  6,  1,  53;  endoperator  oder  indupe- 
rator  Enn.  (Ann.  81  L.  M.)  bei  Cic.  Divin.  1,  48,  107;  (Ann.  378) 
bei  Gell.  18,  9,  3  und  (Ann.  367  L.  M.)  bei  Diom.  1  S.  378  (382, 
25);  Lucr.  4,  967;  5,  1227  und  luven.  4,  29;  10,  138;  induperantum 
Enn.  (Ann.  470  L.  M.)  bei  Fest,  unter  navus  S.  172,  3  ed.  Thew. 
nacb  Scaligers  Vermutung  (in  der  Hdschr.  insuperantum);  indu- 
perabit  Dichter  bei  Hygin.  Fab.  221;  induperavi  Anth.  Lat.  ed. 
Riese  485  (Baehrens  III  272)  v.  66;  indugredi  Lucr.  1,  82;  4,  342; 
4,  367:  indupedire  derselbe  1,  240;  2,  102;  2,  459:  4,  70:  5,  876; 
6,453;  6,  1010.  Indaudire  wird  seit  Bothe  wegen  der  notwendi- 
gen Länge  der  ersten  Sylbe  statt  des  überlieferten  inaudire  bei 
Plaut.  Most.  3,  1,  11  (542),  vergl.  die  Note  von  Lorenz;  Mil.  Glor. 
2,  2,  56  (211);  2,  5,  32  (442);  Pacuv.  (35),  Afran.  (68)  und  Nov. 
(56)  bei  Non.  S.  126,  33  geschrieben;  indaudivit  ist  Plaut.  Capt. 
Prol.  30  im  cod.  Lang,  (sonst  inde  audivit):  indaudisse  Merc.  5, 
2,  103  (944)  im  Vat.  erhalten;  inde  audiverit  und  inde  audiverim 
ist  in  den  Hdschr.  Merc.  5,  2,  100  (941)  und  Stich.  1,  2,  19  (77). 
Noch  sind  die  gewöhnlichen  Wortformen  indigeo,  indipiscor,  indi- 
gena  zu  bemerken,  und  die  von  Merula  zu  Enn.  S.  192  und  von 


-     909     - 

Gothofr.  zu  Fest,  unter  endoitium  S.  409  Lindem,  angeführten 
Glossen  endocoepta  endocise  endoclusus  endofestabat. 

17.  Für  suh,  Griech.  ozn,  Sansc.  upa,  wird  in  der  Kom- 
position vor  p  gewöhnlich  sup  geschrieben.  Mit  dem  von 
Vel.  Long.  S.  2226  (64,  11)  und  Prise.  1,  8,  44  S.  559  (I  .S4,  10) 
bemerkten  suppono  sind  suppar,  suppedito,  suppeto,  suppleo,  sup- 
plex,  supplico,  supplicium,  supplodo,  supporto,  supprimo,  suppuro, 
suppaenitet,  suppudet  zusammenzustellen.  Auch  sup  pellibus  hat 
Tac.  Ann.  14,  38  im  Med.;  sup  pectore  Nemesian.  Gynegetic.  109 
in  A.  Dagegen  ist  subpedito  Cic.  Verr.  3,  74,  172  im  Vat,  Pa- 
limps.  und  pro  Balb.  17,  40  im  Par.  und  Gembl.;  Tac.  Ann.  15, 
11  und  Hist.  4,  40  im  Med.;  subpetias  Plaut.  Men.  5,  7,  14  (1005) 
im  Vat.  und  Mil.  Glor.  4,  2,  62  (1053)  im  decurt.;  subpeto  Caes. 
bell.  Gall.  1,  16,  2  im  Bong.  1,  Par.  2  und  Wien.  1;  Liv.  4,  22, 
1  und  8,  19,  6  im  Par.  und  Med.;  subplico  subplitium  Plaut. 
Bacch.  2,  2,  47  (225);  4,  8,  63  (904)  und  4,  9,  101  (1024)  im 
Vat.;  Mil.  Glor.  2,  6,  22  (502)  in  demselben  m.  pr.;  subpono 
Cic.  Verr.  5,  28,  72  im  Vat.  Palimps.;  de  prov.  cons.  6,  14  im 
Par.,  und  Verg.  Aen.  11,  119  im  Med.,  Gud.  und  Bern,  bc;  sub- 
porto  Caes.  bell.  Gall.  1,  48,  2  im  Bong.  1,  Par.  1,  Bresl.  1, 
Wien.  1  und  Egm.;  3,  3,  2  im  Par.  1,  Voss.  1  und  W^ien.  1;  8, 
35,  1  im  Par.  1;  bell.  civ.  2,  15,  3;  3,  15,  3;  3,  43,  2;  3,  44,  1; 
3,  47,  4;  3,  58,  4;  3,  100,  3  und  3,  112,  6  im  Par.  2;  subprimo 
Cic.  pro  Sulla  10,  30  im  Vat.  und  Caes.  bell.  civ.  1,  45,  1  im 
Par.  2;  subpalparier  Plaut.  Mil.  Glor.  2,  1,  28  (106)  im  vet.  und 
decurt;  subparasitatur  Mil.  Glor.  2,  3,  77  (348)  im  vet.,  decurt. 
und  Vat.  Besonders  in  der  Komposition  der  Nomina  bleibt  sub 
vor  p  unverändert :  subpromo  Plaut.  Mil.  Glor,  3,  2,  24  (837)  im 
vet.  und  decurt.  und  im  Vat.  m.  corr.  (in  diesem  m.  pr.  supromo); 
subpromis  3,  2,  32  (886)  im  vet.  (im  decurt.  supromis,  im  Vat. 
suppromis;  3,  2,  12  (825)  suppromus  in  allen  diesen  Büchern); 
subpraefectus  Seuec.  Nat.   quaest.  5,  16,  2;    subpraefect.    CLL. 

5,  328;  subpraef.  C.LC.  3,  6575;  5,  8659;  5,  8660;  6, 1226;  6,  1643; 

6,  3545;  I.  Neap.  2646  Z.  5;  7;  Orell.  3601;  3888;  Grut.  359,  3; 
Ephem.  Epigr.  4  S.  343  No.  926;  sub  prae.  CLL.  6,  1646;  sub 
pr.  6,  414*^;  subprocurator  CLL.  3,  6065  und  Henz.  6349;  sub- 
proc.  CLL.  2,  487;  2,  1085;  subprinceps  CLL.  6,  354;  Henz. 
6747;  subprinc.  CLL.  6,  3329;  subpedagogus  Orell.  2940. 

Vor  s  und  i  bleibt  meistens  sub  unverändert,  doch  ist 
supsignare  CLL.  1,  200  Z.  28;  73;  74;  84;  supstiti  2,  3304  Z.  9; 
supstitutus  und  supstituta  CLL.  6,  1527  e  Z.  35;  6,  3640;  sup- 


—     910    — 

temen  CLL.  4,  1507  Z.  5  (vergl.  die  Corrig.  S.  208);  suptimeo 
Cic.  Phil.  2,  14,  36  im  Vat.;  supterraneus  Tac.  Germ.  16  im  Pe- 
riz. ;  suptilis  und  suptiliter  Cic.  Flacc.  17,  41  im  Vat.;  Prov.  cons. 

6,  14;  de  domo  56,  142;  pro  Sest.  6,  14;  pro  Cael.  11,  25;  pro 
ßalb.  22,  50  im  Par.;  Acad.  2,  10,  30  im  Leid.  B  und  Wien. 
Auch  sup  templo  CLL.  6,  10  251";  sup  stipulatu  Bruns  Font.  iur. 
Rom.  S.  216. 

Vor  sp  fällt  das  b  von  sub  aus;  suspicio,  suspecto,  suspi- 
cor,  suspiro.  Statt  des  gewöhnlichen  subscripsi  und  subscriptio 
ist  suscripsi  und  suscriptio  Hieronyra.  de  viris  illustr.  97  im  Par. 
und  Vat.;  L  Neap.  2558  Z.  28  und  Orell.  3238  Z.  8  (nach  Henz. 
S.  309);  Spartian.  Did.  lul.  9,  2;  Vopisc.  Tacit.  6,  5;  Carin.  16, 
8;  CLL.  6,  9035;  6,  9035^  9,  5420;  suscripta  Cic.  Invent.  2, 
19,  58  im  Würzb.  und  St.  Gall.;  suscribo  Val.  Max.  4,  7,  4;  8, 
13  ext.  6;  ungenau  ist  susscribam  Plaut.  Poen.  3,  6,  5  (800)  im 
decurt.  Sussilite  für  subsilite  wird  Plaut.  Cure.  1,  2,  64  (151) 
gelesen;  sussilit  Apul.  Met.  8,  16  S.  552  im  Flor.  3  und  in  an- 
deren Büchern;  sussilire  und  sussiliunt  Non.  S.  7  und  308;  sus- 
sultas   und   sussultabat  Plaut.    Capt.  3,  4,  104  (637)   und  Cas.  2, 

7,  10,  in  der  letzteren  Stelle  wird  aus  den  Pal.  subsultabat,  aus 
dem  vet.  susultabat  bemerkt.  Susciri  oder  sussciri  Plaut.  Man. 
2,  3,  78  (431)  ist  offenbar  verderbt,  vgl.  Brix  z.  d.  St. 

Nach  sub  ist  ein  s  eingeschaltet  in  subscus  subscudis, 
welches  vollständig  erhalten  ist  in  den  Versen  des  Plaut,  bei 
Fest,  unter  subscudes  S.  462,  3  und  des  Pacuv.  (250)  daselbst 
und  bei  Paul.  S.  441,  11  ed  Thew.;  doch  ist  in  dem  Verse  des 
letzteren  bei  Paul,  im  Berl.  suscus,  im  Leipz.  und  Guelf  2  succus, 
auch  in  dem  Lemma  des  Paul,  im  Leipz.  succudes,  dagegen  in 
der  Anführung  des  nämlichen  Verses  bei  Fest,  unter  serilla  S.  510, 
3  subcus.  Subscudes  und  subscudibus  haben  ferner  Cato  R.  R. 
18,  9  (im  cod.  sec.  Polit.  subsudes);  Vitruv.  4,  7,  4;  10,  2  (6), 
11;  Arnob.  6,  16;  subsudibus  Vitruv.  10,  15  (21),  2;  suscudiues 
Augustin.  Cic.  Üei  15,  27  (II  118,   12). 

In  sustineo,  sustento,  sustollo,  sustuli,  suspendo,  suscenseo, 
suscipio,  suscito  ist,  wie  in  dem  eben  bemerkten  suscus  und  su- 
scudiues sub  in  sus  übergegangen.  Vergl.  Coruut.  und  Papi- 
rian.  bei  Cassiod.  de  orthogr.  S.  2285  (151,  20);  2293  (163,  5), 
und  Prise.  1,  8,  44  S.  559  (I  34,  12).  Ungenau  aber  ist  substineo 
geschrieben  Cic.  de  orat.  2,  24,  102  in  mehreren  Lag.;  Liv.  21, 
40,  8  im  Pal.  3  und  in  einigen  anderen  Büchern,  und  23,  9,  10; 
23,  18,  4  und  23,  45,  3  im  Berl.;    substentatus  Cic.    de   orat.   1; 


—     911     — 

56,  239  im  Guelf.  1  ind  in  einigen  Lag.;  substulisti  Terent.  Heaut. 
4,  1,  15  (628)  im  decurt.;  substuli  substuleram  substulissem  Cic. 
de  orat.  3,  24,  93  im  Guelt.  1  und  in  mehreren  Lag.,  pro  Cluent. 
8,  25  und  11,  32  im  Salzb.;  Liv.  7,  7,  3  im  Pal.  1  und  3  und 
in  anderen  Büchern.  Suscenseo ,  nicht  succenseo,  haben  Plaut. 
Asin.  2,  2,  87  (354);    2,  2,  105  (372);   2,   4,  53  (459);  ßacch.  3, 

4,  27  (522);  3,  6,  8  (533);  4,  4,  39  (690);  Most.  5,  2,  41  (1163); 
Men.  5,  7,  58  (1048);  Mil.  Glor.  3,  1,  102  (694);  Merc.  2,  2,  46 
(317);    5,  3,  4  (960);    5,  4,  52  (1012);    Pseud.  1,  5,  56  (471);    1, 

5,  57  (472);  Persa  3,  3,  26;  Stich.  4,  2,  20  (600);  Irin.  5,  2,  40 
(1164);  5,  2,  42  (1166);  5,  2,  60  (1184);  Terent.  Ändr.  2,  3,  2 
(370);  2,  6,  17  (418);  4,  1,  30  (654);  Heaut.  5,  1,  42  (915);  5, 
2,  23  (976);  Phorm.  2,  1,  29  (259);  2,  1,  30  (260);  2,  1,  33  (263); 
2,  3,  14  (361);  3,  3,  13  (546);  4,  5,  8  (720);  Cic.  pro  Qu.  Rose. 
16,  46  nach  einer  Randbemerk,  bei  Lamb.;  Verr.  5,  8,  19  im 
Reg.;  pro  Sulla  17,  48;  17,  49  im  Teg. ;  pro  Cael.  14,  33  im  Par., 
Gembl.  und  Erf.;  pro  Plane,  7,  17  im  Teg.  und  Erf. ;  pro  Deiot. 
13,  35;  13,  38  im  Erf.,  Gembl.  und  Gud.;  Phil.  3,  12,  30  im 
Bamb.  und  Teg.;  Ep.  Att.  2,  1,  9;  3,  24,  1  und  10,  15,  3  im 
Med.;  Acad.  2,  39,  123;  2,  47,  146;  Tusc.  1,  41,  99;  5,  9,  25  im 
Reg.;  Liv.  7,  13,  9  im  Med.  m.  pr.  und  Par.;  25,  6,  4  zweimal 
im  Put.,  Med.  und  Pet.;  Tac.  Ann.  3,  12.  Bei  Cic.  Verr.  2,  24, 
58  hat  C.  ¥.  W.  Müller  succensuit  nach  der  besten  Hdschr.  ge- 
setzt; bei  Caes.  bell.  civ.  1,  84,  3  wird  succensendum  geschrieben 
ohne  eine  Bemerkung  über  eine  Var.  —  Mebeu  dem  gewöhnlichen 
susci'pio    begegnet    succipio  CLL.  2,  136    zweimal    und    3,  6423; 

6,  1527  Z.  26;  6,  3828;  Cic.  Verr.  5,  70,  180  im  Reg.;  in  Vatin. 
6,  14  im  Par.;  Lucr.  4,  1250  und  5,  402  im  oblong.;  Catull.  64, 
101;  Verg.  Aen.  1,  175  im  Med.,  Rom.  und  Bern,  c;  4,  391  im 
Pal;  6,  249  und  11,  806  im  Bern,  b  m.  sec;  Colum.  1,  8,  15 
im  cod.  PoHt. ;  Fest,  unter  sacer  S.  468,  12;  vielleicht  auch  Ephem. 
Epigr.  2  S.  244  No.  322,  wo  vot  suci  erhalten  ist.  Succeptor 
CLL.  5,  1863.  Nach  Vel.  Long.  S.  2226  (64,  17)  sind  succipio 
und  suscipio  von  verschiedener  Bedeutung:  aliud  est  enim  amicum 
suscipere,  aliud  aquam  succipere;  nach  Serv.  zu  Verg.  Aen.  1,  144 
und  6,  249  ist  succipio  die  alte  Form. 

Im  Allgemeinen  wird  das  b  von  sub  einem  nachfol- 
genden c  gewöhnlich  assimiliert:  succedo,  succeudo,  suc- 
centurio  (als  Verbum),  succido,  succingo,  succino,  succlamo, 
succresco,  succumbo,  succurro,  succutio.  Doch  subceuturia 
Plaut,    und    Caecil.     bei    Fest,     unter    succenturiare   S.   442,   28 


—     912     - 

ed.  Thew.  (in  dem  Verse  des  Caecil.  (229)  ist  bei  Paul.  S.  443, 
8  ed.  Thew.  succenturia);  subcenturiatus  Terent.  Phorm.  1,  4,  52 
(230)  im  decurt.  und  in  der  Anführung  bei  Non.  S.  11;  subcla- 
matum  Liv.  10,  15,  7  im  Par.  und  21,  18,  13;  subcrevisse  10, 
13,  7;  subeenant  Quintil.  6,  3,  90;  subcubonea  Titin.  (92)  bei  Non. 

5.  224,  aber  succuba  Apul.  Met.  5,  28  S.  373  und  10,  24  S.  724, 
und  in  einem  Teil  der  Hdschr.  Ovid.  Her.  6,  153  (sonst  subnuba). 
Regelmäfsig  gebildet  sind  als  Komposita  von  Nomina  subcingulum 
Plaut.  Men.  1,  3,  17  (201);  subcustos  Mil.  Glor.  3,  2,  54  (868); 
subcenturio  Liv.  8,  8,  18;  subcornicularius  CLL.  6,  3596;  subcu- 
rator  6,  3862 ;  und  so  subcandidus,  subcavus,  subcontumeliose,  sub- 
crassulus,subcrispus,  subcrudus,subcruentus,subcuneatus,  subcurvus. 

Ebenso  ist  vor  g  die  Assimilation  herrschend.  Cor- 
nut.  bei  Cassiod.  de  orthogr.  S.  2285  (151,  18)  und  Prise.  14,  6, 
51  S.  1000  (II  54,  23)  führen  dafür  suggero  an.  Suggero  und 
suggestio  haben  Plaut.  Men.  1,  3,  29  (213);  Terent.  Ad.  1,  1,37 
(62);  Cic.  de  orat.  2,  26,  110  (in  mehreren  Lag.  subg.)  und  2, 
27,  117;  2,  81,  331;  Phil.  2,  27,  67;  Ep.  Att.  12,  14,  2;  Nat. 
Deor.  3,  29,  73;  Verg.  Aen.  7,  463;  10,  333;  Prop.  5  (4),  4,  8; 
Liv.  2,  8,  5;  3,  11,  10;  4,  20,  9;  9,  44,  3;  Val.  Flacc.  3,  7;  Quin- 
til. 1,  10,  7;  5,  7,  8;  9,  2,  15;  Tac.  Hist.  3,  36;  Plin.  Epist.  2, 
8,  1;  suggestus  und  suggestum  Cato  R.  R.  154;  Varro  R.  R.  3,  5, 
16;  Cic.  Tusc.  5,  20,  59  und  Divin.   1,  54,  124;   Caes.  bell.  Gall. 

6,  3,  6;  Liv.  8,  14,  12;  Colum.  9,  7,  1;  Plin.  N.  H.  34,  5,  11 
(20);  Stat.  Silv.  1,  2,  114;  Tac.  Ann.  1,  44  und  Hist.  1,  36;  1, 
55;  Plin.  Paneg.  51,  4;  Suet.  Caes.  76;  suggredior  Tac.  Ann.  2, 
12;  4,  47;  13,  57;  14,  37;  15,  11.  Suggrunda  edict.  praet.  bei 
Ulpian.  Dig.  9,  3,  5  §  6;  9,  3,  5  §  8;  lavol.  Dig.  50,  16,  242  §  1; 
Ueberschr.  zu  Dig.  39,  2,  dafür  sugrunda  Varro  R.  R.  3,  3,  5  im 
cod.  Polit.,  und  Plin.  N.  H.  25,  13,  102  (160)  im  Rice,  und  Voss, 
(sonst  subgr.);  suggrundatio  Vitruv.  4,  2,  1;  suggrundarium  Ful- 
gent.  Expos,  serm.  autiq.  S.  560,  aber  subjjirunda  und  suhgrundium 
Vitruv.  2,  9,  16;  10,  15  (21),  1.  Notwendig  als  zusammenge- 
setztes Adject.  ist  subgrandis  Cic.  ad  Q,  fr.  3,   1,   1,  2. 

Vor  /  wird  das  b  von  suh  gewöhnlich  assimiliert.  Mar. 
Victor.  1  S.  2464  (19,  3)  giebt  sutiert,  sulficit,  suffundit,  non  sub- 
fert,  subhcit,  Vel.  Long.  S.  2226  (64,  13)  sufficit,  suffodit,  Papi- 
rian.  bei  Cassiod.  de  orthogr.  S.  2293  (163,  2)  sufficit,  suffigit. 
Suffarcinare  und  sufl'arciuatus  haben  Plaut.  Cure.  2,  3,  10  (289); 
Terent.  Andr.  4,  4,  31  (770);  Apul.  Met.  9,  8  S.  605;  9,  29 
S.  649;  10,  16  S.  707;  subfarcinatum  Caecil.  (225)  bei  Non.  S,  183 


—    913    — 

nach  wahrscheinlicher  Vermutung  in  den  Hdschr.  subfraginatain 
sufierre  Plaut.  Amph.  3,  4,  19  (1002);  Asin.  3,  2,  11  (557);  Cure 

3,  6  (376);  Cist.  1,  3,  54;  Merc.  1,  2,  14  (124)  und  5,  2,  20  (861) 
Poen.  4,  2,  33  (855),  von  Nonius  S,  397,  3  citiert;  Terent.  Andr 
5,  3,  17  (888)  und  Heaut.  2,  4,  20  (400);  3,  1,  44  (453);  Plaut 
Gas.  5,  3,  10;  Afran.  (273)  und  zweimal  Att.  (17  u.  486)  bei 
Non.  S.  396  und  397;  Varro  R.R.  2,  4,  19;  2,  8,  5;  Cic.  pro 
Font.  17,  39  (21,  49);  pro  Caec.  33,  98  und  Catil.  2,  13,  28 
Serv.  Sulpic.   bei  Cic.  Ep.    Fam.  4,  5,  3;    Lucr.  3,  999;   5,  1272 

5,  1304;  Verg.  Aen.  2,  492:  Prep.  4  (3),  21,  21;  Colum.  1  praef, 
12;  3,  2,  15;  Gaius  Inst.  4  §  75;  4  §  89;  subferre  Att.  (72)  bei 
Non.  S.  469;  sufficere  und  suffectus  Cic.  pro  Mur.  38,  82;  39,  85 
Liv.  2,  8,  4;  3,  61,  12;  5,  31,  6;  5,  31,  7;  6,  38,  10;  9,  7,  14 
9,  44,  15;  10,  47,  1:  10,  47,  6;  Tac.  Ann.  3,  58;  4,  16,  und  an 
vielen  anderen  Stellen;  subfectus  Tac.  Hist.  3,  37  im  Med.;  suf- 
figere Plaut.  Mil.  Glor.  2,  2,  54  (209)  im  Ambr.  (in  den  übrigen 
Büchern  suffulsit);  Cic.  in  Pison.  18,  42;  Catull.  67,  39;  99,  4; 
Horat.  Serm.  1,  3,  82;  sufflare  und  sufflatus  Plaut.  Cas.  3,3,  19 
und  Bacch.  4,  2,  21  (603);  Cato  R.R.  157,  7;  Varro  (Sat.  Me- 
nipp.  6)  bei  Non.  S.  46  und  395;  Cornific.  4,  10,  15;  Horat.  Serm. 
2,  3,  317;  suffocare ,  suffocatio  Cic.  pro  Muren.  29,  61  und  Ep. 
Att.  9,  7,  4;  Lucr.  3,  891;   Senec.  Epist.  54,  2  und  Nat.  quaest. 

6,  2,  4;  Plin.  N.  H.  17,  23,  35  (209);  20,  5,  15  (30);  26,  15,  90 
(160);  Quint.  11,  3,  51;  sufibdere,  suffossus,  suffossio  Cic.  Har. 
resp.  15,  32;  Vitruv.  1,  5,  5;  Tac.  Ann.  1,  65;  2,  11;  subfodere, 
subfossus,  sobfossio  Caes.  bell.  Gall.  4,  12,  2  im  Par.  1,  Voss.  1 
und  Egm.;  Sen.  Epist.  49,  8;  Tac.  Hist,  2,  21  im  Med.;  gewöhn- 
lich sufiragium  und  suffragari,  aber  subfragium  CLL.  1,  1492; 
Cic.  Brut.  62,  222  in  den  Lag.  8.  51;  Liv.  8,  14,  10  im  Med., 
und  subfragari  Caes.  bell.  civ.  1 ,  61 ,  3  im  Par.  2;  suffringere 
Plaut.  Rud.  4,  4,  15  (1059);  Truc.  2,  8,  8  (638)  im  vet.,  decurt. 
und  Vat;  Cic.  pro  Rose.  Am.  20,  56;  20,  57;  suffuerat  Fest. 
S.  524,  6  ed.  Thew.;  suffugere  und  suffugium  Lucr.  4,  360;  5,  150; 
Liv.  24,  46,  4;  Senec.  de  ira  1,  11,  2;  QuintiL  9,  2,  78;  Sil.  5, 
508;  Tac.  Ann.  3,  74;  4,  47;  4,  66  und  Germ.  16;  46,  Plin.  Epist. 
9,  39,  2;   Suet.  Tib.  27:   suffuicire  Plaut.  Epidic.  1,  1,  77;  Lucr. 

4,  427;  4,  867;  4,  950;  6,  683;  Senec.  Tro.  106;  Mart.  9,  2  (3), 
11;  Apul.  Met.  10,  20  S.  716;  sufi'undere  und  suflfusus  Plaut.  Cure. 
1,  3,  3  (160);  Cist.  1,  1,  37  und  Rud.  2,  7,  30  (588);  Cic.  Tusc. 
1,  9,  19;  Nat.  Deor.  2,  21,  54  und  Ep.  Fam.  1,  9,  22;  Lucr.  3, 
39;  3,  304;  6,  479;  6,  1146;  Verg.  Ge.  1,  430  und  Aen.  1,  228; 

Neue -Wagener,  Lat.   Formenlehre.     II.     3.  Aufl.  58 


—     914     — 

Tac.  Ann.  12,  47;  subfundo,  subfusus,  subfusio  Sen.  de  ira  2,  2, 
2  und  Epist.  11,  1;  94,  19;  subiuror  Plaut.  Trac.  2,  7,  15  (566) 
(im  decurt.  und  Vat.  suffurror).  Herrschend  aber  ist  sub  vor  f 
in  Adjektiva  und  Adverbia:  subflavus  Suet,  Aug.  79  und  Nero  51  ; 
subfrigide  und  subfrigidus  Gell.  2,  9,  4  und  Amm.  Marc.  17,  11, 
4;  subfusculus  Amm.  Marc.  22,  16,  25,  wiewohl  suffuscus  Tac. 
Agric.  12  und  suffusculus  Apul.  Met.  2,  13  S.  119  gelesen  wird. 
In  der  Nebenstellung  zu  einem  Nomen  ist  einigemale  snf:  suf  furca 
Plaut.  Men.  5,  5,  40  (94.3)  im  vet.  m.  pr.  (im  decurt.  und  im 
Vat.  m.  pr.  sufurca);  suf  fasce  Verg.  Ge.  4,  204  im  Pal. 

Vor  7// wechselt  in  der  Zusammensetzung  suh  m'ii  snm. 
Cic.  Orat.  47,  158  bemerkt  summovit;  er  selbst  wendet  Orat.  27, 
93  summutantur  an.  Summovit  und  sumministrat  gibt  Papirian. 
bei  Cassiod.  de  orthogr.  S.  2293  (163,  2);  summitto  Prise.  1,  8, 
S.  559  (I  34,  9).  Summersus  hat  Verg.  Aen.  1,  69;  1,  585  im 
Rom.  und  5,  125  in  demselben,  den  Bern,  bc  und  den  sched. 
Vat.;  submergo  und  submersus  ohne  Var.  Cic.  Nat.  Deor.  2,  39, 
100  und  Divin.  1,  33,  73;  Caes.  bell.  civ.  3,  39,  2;  Lucr.  6,  541; 
Verg.  Aen.  1,  40;  Tac.  Ann.  14,  5;  sumministro  Cic.  pro  Cael. 
9,  20  im  Par.  und  pro  Deiot.  9,  25  im  Erf.;   Caes.  bell.  Gall.  1, 

40,  1 1  und  4,  20,  1  im  Par.  1 ;  subministro  und  subministrator  Cic. 
Ep.  ad  Q.  fr.  2,  13,  4;  Caes.  bell.  Gall.  3,  25,  1;  Bell.  Alex.  35, 
6;  Senec.  Epist.  104,  10;  115,  23;  Quintil.  5,  7,  8;  12,  3,  4;  Tac. 
de  orat.  37.  Summitto,  summissus,  summisse,  summissio  Cato 
R.R.  8,  1;  Lucil.  (28,  11  ed.  L.  Müller  submittes,  aber  710  Lach- 
mann summittes)  bei  Non.  390;  Laber.  Prol.  9  (106)  bei  Macrob. 
Sat.  2,  7,  3;  Cic.  de  orat.  3,  26,  102;  Orat.  8,  26;  Verr.  Acc.  1, 

41,  105;  3,  28,  69;  pro  Flacc.  28,  QQ;  pro  Plane.  5,  12  und  10, 
24  im  Teg  und  Erf.;  Tusc.  4,  30,  64;  Off.  1,  34,  124;  1,  41,  H6; 
Caes.  bell.  Gall.  2,  25,  1;  5,  58,  5;  7,  31,  1;  7,  70,  2;  7,  81,  6; 
7,  85,  1  und  8,  31,  2  im  Par.  l;.bell.  civ.  2,  41,  7;  3,  19,  5;  3, 
28,  2;  3,  40,  2;  3,  62,  4  im  Par.  2,  und  1,  45,  8  in  demselben 
m.  pr.  (dafür  summis  1,  43,  5  im  Par.  2  und  Leid.  1);  Prop.  1, 
2,  9;  Quintil.  2,  3,  7;  2,  12,  10;  3,  8,  48;  6,  2,  16;  7,  4,  27; 
9,  4,  137;  9,  4,  138;  11,  1,  3;  11,  1,  9;  11,  1,  16;  11,  1,  30; 
11,  1,  45;  11,  ],  64;  11,  3,  42;  11,  3,  43;  11,  3,  45;  11,  3,  48; 
11,  3,  97;  11,  3,  115;  11,  3,  139;  11,  3,  153,  12,  10,  67;  Phn. 
Epist,  7,  27,  14  und  Paneg.  3,  2;  71,  4;  85,  5;  Fest.  S.  516,  17; 
submitto  ist  Caes.  bell.  Gall.  2,  6,  4;  4,  26,  4;  bell.  civ.  l,  45,  4; 
1,  45,  7;  2,  40,  1;  3,  64,  1  und  im  Par.  2  m.  sec.  1,  45,  8;  sub- 
mittere  und  submittuntur  Lucr.  2,  674  und  4,  953  im  oblong.,  in 


—     915     — 

den  übrigea  Büchern  summ.,  und  diese  letztere  Schreibung  ist 
herrschend  1,  8;  1,  92;  2,  674;  4,  161;  5,  1072;  6,  818;  einmal, 
1,  193,  hat  Lachmann  submittere  geschrieben;  bei  Verg.  ist  sub- 
mitto  Eclog.  1 ,  45  im  Rom.  und  Gud.;  Georg.  3,  73  im  Rom. 
und  Bern,  c  und  3,  159  im  Med.;  Aen.  4,  414  im  Bern,  b;  10, 
611  und    12,  832   im  Bern,  c;    summitto    in    allen   Büchern  Aen. 

3,  93  und  i2,  807;  bei  Horat.  submitto  Carm.  4,  4,  63  in  den 
Par.  A>^,  im  Bern,  und  Turic. ;  Serm.  2,  4,  43  in  den  Par.  ^^M 
(summ,  in  dieser  Stelle  im  Strafsb  ,  Emmer.,  Par.  y  und  in  an- 
deren Büchern);  über  Liv.  bemerkt  Älschefski  zu  6,  6,  4,  dafs 
im  Par.  und  Med.  2,  7,  7  summissis  fascibus  und  submissa  imperii 
insignia,  und  6,  6,  4  iuventutem  summisisse  und  6,  6,  7  Camillo 
submittere  imperium,  und  dafs  im  Put.  und  Colb.  22,  37,  9  ad 
auxilia  Haiinibali  summittenda,  und  24,  34,  3  submissa  (für  hu- 
milia)  sei,  und  derselbe  Schriftsteller  hat  2,  61,  5  aliquid  leniret 
atque  submitteret ,  und  3,  70,  1  facilitate  summittentis  se;  bei 
Quintil.  submitto  7,  1,  54;  summittenda  1,  8,  1  im  Ambr.,  Bern, 
und  Bamb.  (im  Bern,  corrig.  aus  subm.);  summittere  3,  7,  18  in 
denselben  (im  Ambr.  das  erste  m  in  einer  Rasur);  summittendum 

4,  2,  62  im  Ambr.,  Bern.,  Bamb.  und  Goth.;  submissa  11,  3,  63 
im  Bamb.  (sonst  summissa):  bei  Tac.  fortunae  suramitteret  ani- 
mum  Ann.  2,  72;  sümisisse  (für  sun^misse)  Hist.  3,  9  im  Med.; 
veterem  dignationem  subitae  felicitati  submittere  Ann.  13,  42  in 
demselben;  crinem  barbamque  submittere  Germ.  31;  summitte 
Nemesian.  Cyneget.  114.  Summonuit  Terent.  Euu.  3,  5,  22  (570). 
Summoveo  Acta  fratr.  Arv.  a.  183  II  Z.  25;  Inschr.  Orell.  750 
Z.  20;  ;n29;  3166  Z.  4;  Cic.  pro  Rose.  Am.  25,  70;  pro  Flacc. 
7,  15;  Leg.  1,  13,  39  in  den  Leid.  AB;  Caes.  bell  GalL  1,  25,  7 
im  Bong.  1,  Par.  1  und  Wien.  1;  4,  25,  1  im  Bong  1,  Par.  1, 
Voss.  1,  Bresl.  1  und  Egm.;  6,  40,  8;  7,  25,  4;  7,  50,  5  und  8, 
10,  2  im  Par.  1,  und  bell.  civ.  1,  79,  4  im  Par.  2;  Verg.  Eclog. 
6,  38  und  Aen.  6,  316;  7,  226;  8,  193;  Horat.  Carm.  2,  10,  17 
(im  Bern,  subm.);  2,  16,  10  (im  Par.  ?.  und  in  anderen  Büchern 
subm.);  2,  18,  21  (im  Par.  u  m.  pr.  subm.);  Epod.  11,  18;  Serm. 
1,  9,  48  (in  den  Par.  tfip).  und  im  Leid,  subm.);  Liv.  22,  60,  17 
im  Put.  und  Colb.;  Quintil.  4,  1,  63  im  Bern,  und  Bamb.  (im 
Ambr.  subm.);  5  Prooem.  2;  11,  1,  85  (im  Strafsb.  subm.)  und 
12,  2,  15;  Tac.  Ann.  1,  42  und  Agric.  23;  Plin.  Epist.  3,  11,  2 
und  Paneg.  76,  8;    81,  2,   Gaius  Inst.  2   §  77;   2   §  78;   2   §  84; 

2  §  122;  2  §  144;  2  §  164;  2  §  176;  2  §  177;  3  §  66;  3  §  71; 

3  §  179;  3  §  181 ;    4  §  117;   4  §  122;   submoveo  CLL.  5,  2781 

58* 


—    916    — 

Z.  25;  6,  2086  Z.  36;  6,  2095;  Liv.  2,  56,  12;  2,  59,  3;  2,  60,  5; 
3,  48,  3;  3,  67,  11;  4,  17,  11;   Senec.  Epist.  94,  60  und  Provid. 

3,  8:  Quintil.  1,  4,  3;  7,  7,  5;  12,  7,  6.  Summussus  Naev.  (63) 
bei  Paul.  Fest  S.  424,  27  ed.  Thew.  Submanans  Vitruv.  8,  1,  2; 
subminia  Plaut.  Epid.  2,  2,  48  (232).  In  Adjectiva  und  Adverbia 
bleibt  sub  auch  vor  m  unverändert:  submerus  Plaut.  Stich.  1,  3, 
116  (272);  submorosus  Cic.  de  orat.  2,  69,  279  (im  Guelf.  1  sum- 
morosa);  submoleste  und  submolestus  Cic.  Ep.  Att.  5,  21,  1;    16, 

4,  4;  submaestus  Amm.  Marc.  30,  1,2.  In  der  Nebenstellung  zu 
einem  Nomen  ist  sum  in  sum  manus  Plaut.  Persa  4,  1,  2  im  vet., 
decurt.  und  Vat.,  und  in  sum  mag.  (durch  sub  magisterio  erklärt) 
CLL.  6,  734. 

Vor  r  bleibt  meistens  sub  unverändert.  Papirian.  bei 
Cassiod.  de  orthogr.  S.  2293  (163,  3)  führt  subrado,  subremigo, 
subrideo  an.  Dazu  kommen  subrepo,  subrigo,  subrogo,  subruo, 
und  subraucus,  subrufus,  subrumus,  subrusticus.  Ueberall  sub- 
rogo, wie  CLL.  1,  206  Z.  99;  2,  1964  Col.  1  Z.  35;  fasti  cos. 
Capit.  a.  578;  Cic.  Rep.  2,  36,  61;  2,  37,  62;  Liv.  2,  7,  6;  2,  8, 
3;  3,  19,  1;  3,  19,  2;  3,  38,  1;  9,  34,  17;  9,  34,  20;  10,  11,  3; 
23,  24,  1;  Val.  Max.  6,  3,  2;  Tac.  Ann.  2,  51.  Subrepo  Plaut. 
Mil.  Glor.  2,  3,  62  (333),  im  decurt.  und  Vat.  surrepsit;  Cic.  pro 
Sest.  59,  126;  Catull.  77,  3;  Tibull.  1,  1,  71;  4,  3,  21;  Ovid. 
Fast.  3,  19;  Senec.  Epist.  7,  2;  90,  5;  Plin.  N.  H.  21,  3,  9  (12); 
bei  Catull.  76,  21  giebt  Lachmann  surrepens,  welches  aus  dem 
St.  Germ,  bemerkt  wird;  bei  Quintil.  4,  1,  42;  4,  1,  60;  4,  5,  20 
schreibt  Spalding  surrepat,  surrepit,  surrepetur;  Halm  subrepat, 
subrepit,  subrepetur,  beides  ohne  Nachweis  über  die  Autoritäten, 
aufser  dafs  subrepetur  aus  dem  Ambr.  2  bemerkt  wird.  Subrigo 
subrexi  subrectus  als  transit.  Verbum  haben  Verg.  Aen.  4,  183; 
Liv.  7,  10,  10;  Senec.  Epist.  86,  3;  de  ira  1,  1,  4;  2,  2,  2;  Be- 
nef.  5,  15,  5;  Nat.  quaest.  1  Prol.  8  (im  Berl.  surrectis)  und  6, 
4,  2;  Senec.  Herc.  für.  396  und  Phoen.  36  (398);  Colum.  7,  3,  3 
im  Goes.  und  Leipz.  und  de  arb.  4,  1;  Plin.  N.  H.  9,  29,  47  (88); 
10,  29,  44  (86);  10,  38,  54  (113);  11,  37,  50  (137);  17,  23,  22 
(202);  18,  35,  89  (365);  36,  9,  14  (66),  hier  im  Rice,  und  in  den 
Par.  dh;  Sil.  7,  650;  10,  253;  Stat.  Theb.  2,  27;  subrectitavit 
Cato  (Frag.  ed.  Jordan  p.  64,  7)  bei  Gell.  10,  13,  2  im  Reg., 
Bern,  und  Magliab.,  in  anderen  Büchern  surrectitavit  und  surrec- 
tavit;  auch  surrectae  molis  ad  astra  Sil.  2,  599  und  scribit  Flac- 
cus  surrexisse  se  deos  Arnob.  5,  18,  und  von  dem  intransit.  surgo 
wird   immer   surrexi   gebildet.     Als  Beispiel   des  Uebergangs   von 


J 


—     917     — 

b  in  r  bemerkt  Prise.  1,  8,  44  S.  559  (I  34,  10)  surripio,  und 
derselbe  bei  Cassiod.  de  orthogr.  S.  2319  (208,  18)  sagt:  Scien- 
dum  surripio  per  r  geminam,  non  per  br  scribendum,  wie  auch 
Scaur.  S.  2260  (26,  2)  surripio  fordert.  Surripio  oder  surrupio 
haben  Plaut.  Aulul.  3,  4,  5  (464)  in  BD;  4,  4,  7  (634);  4,  10,  29 
(759);  4,  10,  31  (761);  4,  10,  42  (772);  Bacch.  3,  4,  8  (507); 
Men.  Prol.  38;  58:  1,  2,  21  (134);  1,  3,  17  (201);  2,  3,  42  (393); 
2,  3,  43  (394);  3,  2,  16  (480);  3,  2,  26  (490);  3,  2,  42  (506);  3, 

2,  45  (409);  3,  3,  9  (531);  4,  1,  6  (563);  4,  2,  82  (645);  4,  2, 
83  (646);  4,  2,  84  (647);  4,  2,  86  (649);  4,  2,  101  (664);  5,  1, 
29  (740):  5,  1,  32  (738),  von  Brix  umgestellt:  5,  2,  63  (815);  5, 
5,  38  (941);  5,  9,  78  (1138);  Mil.  Glor.  3,  1,  8  (602);    Pseud.  1, 

3,  54  (288);   2,  3,  9  (675);   3,  2,  86  (876);   Poen.  Prol.  66;  72; 

4,  2,  80  (902);  4,  2,  81  (903);  5,  2,  89  (1058);  5,  2,  141  (1101); 

5,  2,  145  (1105);  5,  4,  77  (1247);  5,  6,  9  (1346);  Persa  1,  3,  70; 
3,  1,  52;  Irin.  1,  2,  46  (83);  4,  3,  16  (1023),  in  den  meisten 
dieser  Stellen  ist  im  Leipz.  und  in  mehreren  in  der  ed.  pr.  subr.; 
Cato  R.R.  67:  Cic.  Invent.  2,  18,  55;  Brut.  19,  76  (im  Lag.  56 
und  in  einigen  anderen  Büchern  subr.);  pro  Font.  2,  3  im  Vat. 
Palimps.;  leg.  agr.  2,  17,  46  (im  Salzb.  subr.);  Phil.  14,  4,  9 
(im  Vat.  V  subr.);  Ep.  Fam.  13,  77,  3;  Ep.  Att.  5,  16,  1;  10,4, 
9;  Catull.  99,  1;  99,  16;  Horat.  Serm.  2,  3,  127  (im  Avign.  m. 
pr.  und  Bern,  ß  subr.)  und  Epist.  1,  16,  55  im  Emmer.  und  Par. 
Y  (in  den  Par.  kf(pX  und  im  Avign.  und  Einsiedl.  subr.);  Ovid. 
Epist.  ex  Pont.  4,  2,  40  und  Her.  11,  m:  Quintil.  5,  10,  m;  7, 
3,  21  und  zweimal  §  22  im  Ambr. ;  7,  6,  2  im  Ambr.  und  Bamb.; 
11,  3,  39;  Gaius  Inst.  3  §  202;  Argum.  Plaut.  Men.  3:  surrup- 
ticius  Plaut.  Men.  Prol.  60;  68  (im  Leipz.  und  in  der  ed.  pr. 
subr.)  und  Poen.  5,  2,  2  (963);  surupuerit  CLL.  1,  603  Z.  14; 
doch  auch  subripio  oder  subrupio  L  Neap.  4045;  Plaut.  Aulul. 
Prol.  39;   2,  5,  23  (349);    5,  1,  14  (821);   Men.  Prol.  41;   Pseud. 

1,  3,  56  (290)  im  vet.  und  Leipz.;  Poen.  5,  1,  21  (954)  im  de- 
curt.  surr.;  Cic.  de  orat.   2,  59,  242   in  mehreren  Lag.,    darunter 

2  und  13;  Verr.  4,  60,  134  im  Reg.;  de  domo  25,  66  im  Par.; 
Parad.  6,  3,  51;  Catull.  86,  6  im  cod.  Dati;  Senec.  Epist.  1,  1; 
Senec.  Agam.  299;  Quintil.  4,  1,  78  im  Ambr.;  7,  3,  22  das  erste 
mal  im  Bamb.,  Münchn.  und  Strafsb.  und  das  zweitemal  in  den- 
selben und  im  Ambr.;  7,  3,  10;  lex  Atin.  bei  Gell.  17,  7,  1  und 
Paul.  Dig.  41,  3,  4   §  6;  Gaius   Inst.  2  §  78;   2  §  79;  3  §  198; 

3  §  199;  3  §  200:  3  §  204;  3  §  207:  surptus  ist  Plaut.  Poen.  4, 

2,  80  (902)   geschrieben,    vgl.   Götz   und  Löwe   z.  d.  St.     Falsch 


—    918    — 

ist  die  Schreibung  supruptui  Plaut.  Men.  1,  3,  17  (201)  im  Vat.; 
supripis  Horat.  Serm.  2,  3,  127  im  Franek.  (supr  von  jüngerer 
Hand),  supreptus  Gaius  Inst.  3  §  184. 

Vor  ^,  c?,  l  und  n  erleidet  suh  keine  Veränderung: 
subbibo,  subblandior;  subdo,  subdubito,  subdueo,  subdolus;  sub- 
labor,  sublatus,  sublego,  sublevo,  subligo,  sublino,  subluceo,  sub- 
luo;  subnascor,  subnecto,  subnixus,  subniger,  subnubilus.  Nicht 
zu  rechtfertigen  ist  sullectus  luschr.  Orell.  800;  suUevandis  Cic. 
Divin.  in  Caec.  2,  5  im  Lag.  29;  sullimius  Tac.  de  orat.  21  im 
Periz.  s 

Wie  vor  den  Vokalen  und  vor  //,  so  bleibt  suh  auch 
vor  den  Halbvokalen  /  und  v  unverändert:  subiaceo,  sub- 
iectus,  subiecto,  subiungo;  subveho,  subvenio,  subvereor,  subverto, 
subvolo.  Mar.  Victor.  1  S.  2465  giebt  suvolvit  suvertit,  wie  su- 
vecta  Tac.  Ann.  15,  39  im  Med.;  da  er  jedoch  vorschreibt,  dafs 
das  b  von  sub  vor  f,  m,  p  und  v  in  den  folgenden  Buchstaben 
verwandelt  werden  solle,  und  dafür  suffert,  sufficit,  suflFundit  und 
supparat,  suppressus  anführt,  so  hat  Keil  (19,  4)  suvvolvit  suv- 
vertit  geschrieben.  Ein  doppeltes  v  wird  jedoch  nirgends  zuge- 
lassen, wie  oben  bei  ob  bemerkt  ist. 

18.  Für  suhter  verlangt  Curt.  Valer.  bei  Cassiod.  de  orthogr. 
S.  2290  (158,  4)  die  Schreibung  supter.  Dieselbe  haben  Plaut. 
Asin.  2,  2,  12  (278)  im  vet.  und  Vat.;  Bacch.  4,  6,  2  (771)  im 
vet.;  Acc.  (401)  bei  Prise,  de  metr.  Terent.  2,  15  S.  1325  (H  424, 
11)  im  Voss.;  Cic.  de  orat.  3,  5,  20  im  Lag.  24  m.  corr. ;  Phil.  7, 
8,  23  im  Vat.;  Lucr.  6,  914  im  Poor.;  Verg.  Eclog.  10,  4  im 
Med.;  Georg.  2,  157  im  Bern,  a  m.  pr.  und  Pal.;  Georg.  3,  298 
im  Pal.  und  Rom.;  Aen.  3,  695  in  denselben  und  in  den  sched. 
Veron.  rescr. ;  4,  182  im  Rom.  und  in  den  sched.  Veron.;  8,  418 
im  Pal.,  Rom.  und  Gud.;  8,  366;  9,  514  und  12,  532  im  Rom. 

Noch  werden  die  untrennbaren  Präpositionen  am,  dis 
oder  di,  re,  von  Charis.  2,  15  S.  211  (236,  24),  Diom.  1  S.  405 
(409,  26)  und  Prise    14,  6,  53  S.   1002  (H  56,  11)  aufgestellt. 

1,  Für  am  wird  amplector,  amputo,  ambio  angeführt.  Charis. 
2,  15  S.  204  (230,  13)  und  206  (231,  11)  giebt  noch  am  segetes 
und  am  fines.  Serv.  zu  Verg.  Aen.  7,  565  erklärt  amsancti  durch 
omni  parti  sancti  (bei  Verg.  a.  a.  0.  ist  im  Gud.  ampsancti,  im 
Med.  ampsacti);  Amsanctus  oder  Ampsanctus  ist  Name  eines  Sees 
bei  Cic.  Divin.  1,  36,  79;  Plin.  N.  IL  2,  93,  95  (208);  Claudian. 
Rapt.  Pros.  2,  349  und  Vib.  Sequester  S.  23  (109).  Macrob.  Sat. 
1,  14,  5:  Ateius  Capito  annum  a  circuitu  temporis  putat  dictum. 


—     919     — 

quia  veteres  an  pro  circum  ponere  solebant,  ut  Cato  in  Origini- 
bus:  Oratorum  an  (im  Par.  m.  pr.  am)  terminura,  id  est  circum 
terminum;  et  ambire  dicitur  pro  circumire.  Paul.  Festi  S.  4,  3 
ed.  Thew.  sagt:  Am  praepositio  loquelaris  significat  circum,  unde 
supra  strvus  ambactus  id  est  circumactus  dicitur;  S.  13,  9  erklärt 
er  amptermini,  qui  circa  terminos  provinciae  manent,  unde  ami- 
ciri  amburbium  ambarvalia  amplexus  dicta  sunt;  und  S.  16,  1 
amsegetes,  quorum  ager  viam  tangit.  S.  4  giebt  er  noch  ambest, 
ambideus,  ambarvales  und  amburbiales  hostiae,  ambustus,  ambi- 
tus,  S.  15,  10  ancaesa,  wofür  Lucr.  3,  660  ancisa  bat.  Anceps  an- 
cisus  aiifractus  anquiro  hat  Prise.  1,  7,  38  S.  555  (I  29,  20).  Für 
anlractus  wird  Cic.  Rep.  6,  12,  12  im  Freising.,  Legg.  2,  8,  19 
im  Heins.,  Caes.  bell.  Gall.  7,  46,  1  im  Bong.  1,  Par.  1,  Voss. 
1  und  Leid.  1  amfractus  gelesen;  amfractibus  Avien.  Arat.  803. 
Dazu  kommen  amptruo  und  redamptruo  oder  redantruo,  ambedo, 
ambigo  und  ambiguum;  das  letztere  erklärt  Paul.  S.  12,  34  durch 
quod  in  ambas  agi  partes  animo  potest,  zugleich  aber  vergleicht 
er  es  mit  d/j.(fißo/.ou.  Ueberhaupt  entspricht  die  volle  Form  nmb 
dem  Griech.  d/i^i.     Varro  L.  L.  7,  3,  30.  43  stellt  amhe  auf. 

2»  Dis  steht  vor  c,  p-,  q-,  t,  s;  di  vor  b,  d,  </,  /,  m^  n,  r 
und  dem  Halbvokal  v;  vor  f  tritt  dif  ein:  disceäo^  discepto, 
discerno,  discerpo,  discludo,  discors,  discrimen,  discrucio,  discumbo, 
discutio;  disp&v^  dispendium,  disperdo,  dispereo,  dispergo,  displi- 
ceo  ,  dispono,  dispuugo,  disputo;  cZ/squiro;  c/Zstendo,  distermino, 
distineo,  distorqueo,  distraho,  distribuo,  disturbo;  disseco,  dissen- 
tio,  dissero,  dissideo,  dissimilis,  dissocio,  dissolvo,  dissonus,  dissua- 
deo  —  diba\o;  dido,  diduco;  (%ero,  digladior,  dignosco,  digredior; 
dila.hor,  dilacero,  dilanio,  dilatus,  diligo,  diluo;  dimetior,  diminuo, 
dimitto,  dimoveo;  diriumero;  dirigo,  diripio,  dirumpo;  diveWo,  di- 
vendo,  diversus,  divulgo;  dif amo^  differo,  difficilis,  diffido,  diffindo, 
diffiteor,  diffluo,  dififugio,  diffundo. 

Vor  dem  Halbvokal  i  ist  bald  di,  wie  in  diiudico,  und  ge- 
wöhnhch  in  diiungo  und  diiunctio,  wie  Cic.  Verr.  Aoc.  1,  59,  154 
im  Lag.  29  und  5,  71,  182  in  demselben  und  im  Reg,;  pro  Sest. 
21,  47;  67,  141  und  in  Vatin.  17,  41  im  Par.  (an  der  ersten  Stelle 
m.  pr.);  Phil.  2,  9,  23;  2,  10,  23  und  2,  13,  32  im  Vat.;  Ep. 
Fam.  1,  7,  1;  1,  9,  1;  Ep.  ad  Q.  fr.  1,  1,  11,  32;  Ep.  Att.  7,  1, 
9;  13,  11,  1;  16,  3,  4;  Acad.  2,  20,  66;  2,  28,  91  im  Leid.  A 
m.  pr.;  Fin.  4,  15,  40;  Nat.  Deor.  1,  7,  16  in  den  Leid.  AG; 
Divin.  2,  36.  77  (im  Wien,  disiungere);  Fat.  4,  8;  If^,  37;  Har. 
resp.  12,  26  und  25,  53  im  Par.    (an   der   zweiten  Stelle  m.   pr. 


—     920     — 

deiunctae),  bald  dis,  wie  in  disieci  disiectus,  und  öfters  disiungo 
und  disiunctio,  wie  Cic.  de  imp.  Cn.  Pomp.  4,  9;  Prov.  cons.  17, 
40;  pro  Cael.  22,  53;  in  Pison.  1,  3;  37,  91;  pro  Marceil.  2,  5; 
Phil.  2,  8,  18;  Ep.  Att.  1,  17,  8;  1,  18,  3;  1,  19,  6;  Acad.  2, 
30,  97;  Fin.  2,  14,  45;  Lael.  12,  41  (im  Salzb.  m.  pr.  disiunc- 
tum);  Val.  Flacc.  2,  562. 

Dis  vor  d,  f,  g,  1,  r  ist  selten.  Disdonat  Not,  Tir.  p.  69; 
Isid.  Gloss.;  disfatigabilis  und  disfatigat  Not.  Tir.  p.  118;  disfutat 
Gloss.  ed.  Goetz  et  Gundermann  IV  332,  13;  disglutinamus  Hie- 
ronym.  Epist.  66,  12;  disgreditur  und  disgrediendo  Boeth.  Aristot. 
Analyt.  post.  2,  11  p.  551;  disgregationem  Boeth.  de  divis.  p.  643; 
disgregativa  Boeth.  in  Porphyr.  3  p.  96  und  disgregativum  ders. 
Aristot.  Topic.  7,  2  p.  721 ;  disgregatae  Boeth.  Music.  5,  5  und 
disgregatis  ders.  de  syllog.  hypothet.  p.  607;  disgregare  Cresc. 
bei  Augustin.  c.  Cresc.  Donat.  3  §  38;  4  §  52;  Mart.  Capell.  3, 
289;  9,  913:  Boeth.  Music.  4,  17;  5,  5;  5,  6;  disgregus  Mart.  Ca- 
pell. 9,  892;  disgrex  Gloss.  Isid.;  disliquida  nach  Mai,  Class, 
Auet.  3  p.  452:  disliquida,  disperspicua;  id  est,  quae  liqueat  esse, 
ut  est  sol  et  luna,  Deuerling  schreibt  Placid.  Gloss.  32,  8  dis 
liquidis,  diis  perspicuis,  id  est  quos  liqueat  esse,  ut  est  Sol  et 
Luna;  dislocata  Acta  S.  Arcadii  M.  3;  disrapere  findet  sich  Apul. 
de  deo  Socrat.  23  S.  168  in  einigen  Hdschr.,  vergl.  Hildebrand 
z.  d.  St.;  dirripio  Cic.  de  imp.  Cn.  Pomp.  19,  57  im  Teg. ;  disrarare 
und  dirarare  Colum.  4,  32,  4;  5,  6,  36:  Cael.  Aur.  Acut.  1,  11,  84; 
1,  15,  133;  1,  15,  152;  disrumpere  Plaut.  Bacch.  3,  3,  37  (441);  4,  2, 
21  (603);  Casin.  2,  5,  18;  4,  3,  10;  4,  3,  11;  Curcul.  2,  1,  7  (222); 
Terent.  Adelph.  3,  3,  15  (369);  Cic.  Divin.  2,  19,  44;  OE  3,  5,  21; 
Lael.  22,  85;  Ep.  Att.  4,  16,  8  (14)  im  Med.  (so  ist  auch  zu 
schreiben,  nicht  wie  Wesenberg  dirumpere);  Vitr.  2,  8,  20  (53, 
28  und  54,  4);  6,  8  (11),  5  (153,  8);  Vopisc.  Flavian.  17  (4),  4; 
Apul,  Met.  8,  23  S.  570  (im  Florent,  3  dirrumpere);  dirumpere 
Plaut.  Poenul.  Prolog.  117;  Cic.  de  domo  37,  99;  in  Vatin.  7,  16; 
Phil.  13,  12,  26;  Ep.  Fam.  7,  1,  4;  12,  2,  2;  Tacit.  Hist.  1,  55: 
Apul.  Met.  3,  2  S.  175;  dirrumpo  Papinian.  bei  Cassiodor  de  or- 
thogr.  S.  2294  (163,  14);  disrectum  Gloss.  ed,  Goetz  et  Gunder- 
mann IV  332,  28;   disruo  daselbst  29;   disminuo  Plaut,  Most.  1, 

3,  109  (266)  und  Menaech.  2,  2,  30  (305)  im  vet.;  Terent.  Adelph. 

4,  2,  32  (571)  im  Basil.  m.  corr.,  im  Vict.,  Rice,  Ambr.  und  Par. 

Dis  in  der  Komposition  mit  iacio  giebt  disicio,  indem  das 
erste  i  von  iacio  wie  in  abicit,  adicit,  obicit  wegfällt.  Neben  der 
Form  disicio   kommt,    aber   nur  in    den  vom  Präsens    gebildeten 


—     921     - 

Formen,  auch  dissicio  vor.  Diese  Form  als  einen  handschrift- 
lichen Fehler  ansehen  zu  wollen,  ist  falsch,  da  Prise.  14,  6,  53 
S.  1002  (I  56,  18)  sagt:  Sciendum,  quod  tunc  »dis«  praeponitur, 
quando  sequitur  c  vel  f  vel  p  vel  s  vel  t  vel  i  loco  consonantis, 
ut  »discumbo,  discutio,  difJero,  diftido,  diffundo«  ,  in  quibus  s  in 
f  convertitur  euphoniae  causa;  »displiceo,  disputo,  dispendo, 
dissicio^  dissero;  distraho,  disturbo,  distorqueo;  disiectus,  dis- 
iungo« ,  vergl.  auch  die  Glossen:  dissicere  dissecare  bei  Mai, 
Class.  Auct.  VIII  178;  dissice  disperge  effuge  discute  und  dissi- 
cae  (d.  h.  dissice)  separa  divide  bei  Goetz  und  Gundermann  IV 
p.  55,  19  und  p.  332,  34.  Aus  Priscian  geht  deutlich  hervor, 
dafs  er  dissicio  nicht  als  ein  Kompositum  von  dis  und  iacio  an- 
sieht, indem  er  als  Beispiel  von  dis  vor  konsonantischem  i  dis- 
iectus und  disiungo  anführt,  wohl  aber  dafs  er  es  für  ein  Kom- 
positum von  dis  und  einem  Worte,  welches  mit  s  anfängt,  hält. 
Am  nächsten  liegt  secere  für  secare ,  wie  sonere,  tonere,  lavere 
für  sonare,  tonare,  lavare,  vergl.  K.  L.  Schneider,  Lat.  Gramm.  I 
p.  549.  Es  ist  schwer  die  beiden  Verba  disicio  und  dissicio  von 
einander  zu  unterscheiden,  da  den  Abschreibern  der  Ursprung 
derselben  nicht  mehr  bekannt  war  und  in  Folge  dessen  bald  die 
eine  bald  die  andere  Form  für  einander  gesetzt  wurde.  Ribbeck 
sucht  zwar  im  Corollarim  p.  13—15  (im  zweiten  Bande  seiner 
scaenicae  Romanorum  poesis  fragmenta)  einen  Unterschied  in  der 
Bedeutung  festzustellen,  dafs  nämlich,  wenn  der  Begriff  des  se- 
care oder  des  dividere  in  binas  partes  vorherrschend  ist,  dissi- 
cere zu  schreiben  sei,  sonst  disicere,  allein  diese  Scheidung  ist 
nicht  überall  durchführbar.  Bald  dissicere  bald  disicere  ist  an 
folgenden  Stellen  geschrieben:  Saxa  silvas  lapides  montes  dissicis, 
dispuleras  Naev.  (com.  57)  bei  Nonius  S.  95,  27,  Ribbeck  und 
L.  Müller  schreiben  dissicis,  doch  sucht  ersterer  im  Corollarium 
nachzuweisen,  dafs  disicis  zu  setzen  sei;  clupeatus  elephantum  ubi 
machaera  dissicit  Plaut.  Curcul.  3,  54  (424);  discidia  amautem  scin- 
dere  turbat  vulgum,  evitat  (vitam  regi)  moeros  disicit  Acc.  (trag. 
348)  bei  Nonius  S.  230,  22 :  dide  ac  dissice  Caecil.  (239)  bei  Cic. 
pro  Cael.  16,  37,  Ribbeck  will  (vergl.  Corollarium  p.  15)  disice, 
was  auch  C.  F.  W.  Müller  geschrieben  hat;  et  discisa  simul  cum 
corpore  dissicietur  Lucr.  3,  639,  Lachmann  sagt  zu  2,  951:  ut 
longam  syllabam  indicarent,  scripserunt  dissicietur,  quod  habent 
membranae  in  hbro  III  639;  postuIat,  uti  munitiones  disicerentur 
Bell.  Alex.  63,  4,  so  Landgraf,  Bericht  des  Asin.  Pollio  über  die 
spanischen  Unruhen  des  Jahres  48  v.  Chr.  p.  31;  age  diversos  et 


—     922     — 

disice  corpora  ponto  Verg.  Aen.  1,  70,  Ribbeck  schreibt  in  der 
Textausgabe  dissice,  verlangt  aber  im  Corollarium  p,  15  disice, 
quamvis  » dissice  j  optimorum  librorum  auctoritate  defendatur, 
Weidner  (Commentar  zu  Virgils  Aeneis  Band  I  uud  II)  sagt  zu 
dieser  Stelle,  dafs  dissice  zu  schreiben  sei,  dafs  die  Verdopplung 
des  s  nur  die  Verlängerung  der  ersten  Silbe  andeute;  dissice  com- 
positam  pacem,  sere  crimina  belli  Verg.  Aen.  7,  339,  die  Heraus- 
geber bald  dissice,  bald  disice;  ebenso  ille  securi  adversi  frontem  me- 
diam  mentumque  reducta  dissicit  et  sparo  Aen.  12,  308;  conciliis 
disicere  (oder  dissicere)  rem  possent  Liv.  2,  35,  4;  Ribbeck  (Coroll. 
p.  15)  will  auch  cuneo  quidem  hoc  laxum  atque  solutum  agmen, 
ut  si  nihil  obstet,  dissicias  Liv.  22,  50,  9  schreiben,  Luchs  hat 
disicias  gesetzt;  disicit  hos  ipsos  colloque  infusa  mariti  Ovid.  Met. 
11,  386,  Ribbeck  a.  a.  0.  p.  15  will  dissicit  schreiben;  dolenter 
enim  homines  ferebaut  pecuniam ,  quae  Fabiae  gentis  splendori 
servire  debebant ,  flagitiis  dissici  Val.  Maxim.  3,  5,  2  und  ut 
opere  pulcherrimo  consumpto  nomen  eius  per  totum  terrarum 
orbem  dissiceretur  8,  14  ext.  5,  an  beiden  Stellen  Halm  und 
Kempf  die  Formen  mit  ss,  aber  Ribbeck  a.  a.  0.  p.  15  will  nur 
s  hier  haben;  ad  disiciendum  raurum  Vitruv.  10,  21,  7  (279,  18), 
die  Hdschr,  dissiciendum;  iam  disicietur  iste  comitatus  Senec. 
cons.  ad  Marc.  10,  4;  disice  et  conculca  ista,  quae  extrinsecus 
splendent  Epist.  23,  6;  cupit  fluentes  undique  et  caecos  sinus 
disicere  (Ribbeck  a.  a.  0.  dissicere)  Senec.  Agam.  954  und  dissi- 
cite  passim  moenia,  in  planum  date  Oedip.  Fragm.  343;  socia 
sed  ditsicit  agmina  clava  Val.  Flacc.  3,  162  ed.  Schenkl;  disice 
telo  flagranti  —  nil  oramus  —  Carthaginis  arces  Sil.  9,  538  ed. 
Bauer  und  quaecumque  ante  animae  tendant  potare  cruorem, 
dissice,  dum  castae  procedat  imago  Sibyllae  13,  444  ed.  Weber; 
viridi  nam  caespite  terrae  proiectum  temere  et  patulo  caelum  ore 
trahentem  dira  canum  rabies,  morsu  depasta  cruento  dissicit  Stat. 
Theb.  1,  590;  tumulumque  rebellem  dissice  10,  69  und  eat  atque 
ultro  ferus  hospita  sacra  dissiciat  turbae  securus  Achill.  1,  311; 
illi  sanguine  suo  et  lubrico  paludum  lapsantes  excussis  rectoribus 
disicere  (Ribbeck  dissicere)  obvios,  proterere  iaceutes  Tacit.  Ann. 
1,  65;  sepulchra  dissicerent  Suet.  Caes.  81  und  vicina  urbi  ora- 
cula  etiam  dissicere  conatus  est  Tib.  63 ;  cape  igitur  hanc,  inquit, 
cotem  eamque  novacula  dissice  Lact.  Inst.  2,  7,  8,  vergl.  Büne- 
mann  z.  d.  St.;  ut  nulla  ferri  acie  dissici  valeant  das.  Inst.  3, 
17,  26;  et  cum  dicto  rapit  omnesque,  qui  forte  sese  veluti  ad 
compreheiidum  inruerant,  disicit  (in  den  Hdschr.  A  und  P  dissi- 


-     923     - 

cit)  lul.  Valer.  1,  13  (24,  17  ed.  Kubier)  und  quo  viso  illa  mox 
horridula  prae  metu  disicit  (Korrektur  von  Kubier,  Hdsclir.  T 
discit)  1,  4  (6,  2);  fortique  lacerto  disicit  ancipiti  mi3eral)ile  sin- 
ciput  ense  Sidon.  Apoll.  Carm.  5,  418  (cod.  M.  dissicit);  tu  Christe 
somuum  disice,  tu  rumpe  noctis  vincula  Prudent.  Cathem.  1,  97 
und  cum  membra  morbus  disicit  Peristeph.  2,  209;  ingenti  quam 
flumine  dissicit  üxus  Avieu.  Deser.  orb.  terr.  925:  cyanei  qui  dissicit 
aequora  Ponti  964  und  sie  Elidis  incola  pontum  dissicit  Alpheus 
1175:  ferventius  obvians  re  provisa  plerosque  Alexander  dissicit 
Itiner.  Alex.  Magni  62.  Fast  an  allen  der  angeführten  Stellen 
finden  sich  in  den  Hdschr.  Formen  bald  mit  einem  s  bald  mit 
SS,  die  Herausgeber  haben  die  Schreibweise  nicht  genau  beachtet. 
3.  Neben  re  war  eine  alte  Form  red  (vergl.  redivivusj  üb- 
lich, welche  überall  vor  einem  Vokal  und  vor  li  ange- 
wandt wird:  redamo,  redambulo,  redamptruo,  redarguo;  redeo: 
redigo,  redimo.  redintegro.  redipiscor:  redoleo,  redordior;  redul- 
cero.  redundo:  redhibeo,  redhostiu.  Longus  S.  2227  (66,  3)  sagt: 
interdum  haec  d  littera  geminatur,  quotiens  ab  eadem  littera 
sequens  vox  incipit:  nee  tamen  semper,  siquidem  reddere  dicimus 
geminata  d,  reducert  autem  simplici  utimur.  Unde  adnotanda 
imperitia  eorum  qui  sie  redducere  geminata  d  littera  volunt  enun- 
tiare,  quasi  reddere^  tamquam  necesse  sit  totietä  eam  duplicem 
esse,  quotiens  sequens  vox  ab  eadem  littera  incipit.  Trotzdem 
aber  findet  sich  in  alten  Hdschr.  redducere.  was  auch  von  den 
Herausgebern  gesetzt  ist,  so  redducere  Terent.  Hecyr.  3,  5,  51 
;^501):  redduc  Hecyr.  2,  4,  29  (605):  redducam  Hecyr.  4,  3,  11 
(617):  4,  4.  12  (634):  4,  4,  38  (660j:  redduce  Hecyr.  4,  4,  32 
(654j:  4.  4.  76  (698)  und  redductam  Hecyr.  4,  4,  43  (665)  im 
Bemb. :  redduxit  Andr.  5,  4,  45  (948)  und  redducere  Hecyr.  4, 
3,  9  (615)  in  demselben  m.  pr.  mit  Punkten  über  und  unter  dem 
einen  d:  redducas  Adelph.  5,  3.  44  (830)  im  Vict. ;  redducere 
Phorm.  1.  2,  36  (86j  in  demselben  m.  sec.  und  bei  Prise.  2,  1, 
6  S.  568  (I  47,  14):  redducam  Hecyr.  4,  4,  38  i660>  im  Vict. 
m.  pr..  und  so  war  des  Versmalses  wegen  auch  Becyr.  3,  3,  31 
(391)  und  3.  3.  43  (403)  redducenda  zu  schreiben.  Bemays 
schreibt  im  Lucr.  1,  i-'28  redducit  Venus,  ant  redductum  daedala 
tellus:  4.  990  redducunt  und  5,  1335  redducere:  redduxere  Verg. 
Aen.  5.  428  in  der  Anführung  bei  Mar.  Victor.  1  S.  2480  (28, 
31j,  Piibbeck  schreibt  hier  abduxere:  redducat  eine  sehr  ver- 
stümmelte, wahrscheinlich  versificierte  Inschr.  CLL.  10,  5631: 
redducunt  schreibt  Keil  im  Varr.  F».  R.  3,  16.7  nach  c^d.  Polit; 


—    924    — 

redducam  Cic.  Verr.  5,  59,  155  im  Reg.  und  redducere  Phil.  2, 
4,  9  im  Vat.;  an  beiden  Stelleu  die  Herausgeber  reducam  und 
reducere;  redduxit  Liv.  4,  34,  5  im  Med.  und  redduceret  4,  39, 
9  im  Par.,  die  Herausgeber  mit  einem  d;  redducitur  schreibt 
Huschke  im  Gaius  Instit.  3  §  100;  redducite  CLL.  6,  97.  Des 
Versmafses  wegen  schrieb  Ritschi  auch  redduxit  Plaut.  Pseud.  2, 

3,  2  (668);  redduxi  Merc.  5,  4,  19  (980);  redduco  Pers.  4,  4,  107; 
Cist.  2,  3,  86,  die  neuern  Herausgeber  aber  reduxit,  reduxi,  reduco, 
wo  re-  lang  ist,  die  Form  reducere  wird  erst  seit  Catull  üblich, 
vergl.  Bouterwek,  Lucr.  quaest.  p.  23.  Die  kurze  Silbe  re-  ist 
die  regelmäfsige  vor  konsonantischem  Anlaut  des  Wortes,  mit  dem 
sie  zusammengesetzt  ist,  vergl.  Corssen,  Aussprache  II  p.  466,  467. 

C.  In  der  Konstruktion  der  Präpositionen  wird  vielfach  von 
der  herrschenden  Regel  abgewichen. 

a)    So  werden  z.  B.  als  Adverbia  gebraucht: 

1.  Praeter^  wobei  der  Kasus  von  dem  vorausgehenden  oder 
nachfolgenden  Verbum  regiert  wird,  so  volucrium  praeter  palu- 
strium  ac  nantium  Varro  R.  R.  1,  38,  1;  praeter  rerum  capita- 
lium  condemnatis  Sallust.  Catil.  36,  2,  von  Prob.  Inst.  art.  S.  373 
(149,  9),  Cledon.  S.  1933  (76,  14)  und  Prise.  17,  21,  161  S.  1101 
(II  188,  14)  citiert;  nil  praeter  salices  cassaque  canna  fuit  Ovid. 
Fast.  6,  406;  ne  quis  praeter  armatus  violaretur  Liv.- 4,  59,  7  im 
Par.,  Med.,  Harl.  1  und  Leid.  1 ,  die  Herausgeber  nach  der  ed. 
vet.  armatos;  praeter  caedis  damnati  lustin.  13,  5,  2  und  praeter  in- 
cendii  spectaculo  13,  6,  3;  praeter  ille  unus  Papirius  Gell.  1,  23,  13 ; 
nemo  alius  praeter  unus  deus  et  unus  dominus  praedicabatur  Tertull. 
adv.  Prax.  13;  praeter  ventosa  Echo  Calpurn.  4,  28;  familiarita- 
tes  praeter  hominum  perpaucorum  Cic.  Ep.  ad  Q.  fr.  1,  1,  5,  16; 
vina  praeter  imputatae  vitis  fulmine  tactae  Plin.  N.  H.  14,  19,  23 
(119);  nullo  praeter  auguralis  sacerdotii  honore  Suet.  Claud.  4 
und  religionum  contemptor  praeter  unius  deae  Syriae  Nero  56; 
aurum  nulla  norat  praeter  unico  digito  Tretull.  Apol.  6;  omnibus 
praeter  sacerdotibus  clauso  ad  nat.  1,11;  nullius  praeter  dei  sup- 
plicem  ad  Gnostic.  8;  praeter  oneribus  consparsionum  adv.  Marc. 

4,  24;  praeter  ex  causa  adulterii  adv.  Marc.  4,  34;  omnium  prae- 
ter haereticorum  patrem  adv.  Valent.  18  und  nee  uUi  praeter 
patri  notum  Resurr.  22.  Auch  wird  praeter  mit  andern  Partikeln 
verbunden,  so:  praeter  si  aliter  nequeas  Varro  R. R.  1,  41,  5, 
vergl.  Keil,  Comment.  in  Varr.  p.  102;  Maenalus,  Artemisius, 
Parthenius,  Lampeus,  Nonacris  praeterque  ignobilis  ecto  Plin.  N. 
H.  4,  6,  10  (21);   equo  lere  qui  homini  morbi,  praeterque  vesicae 


—     925    — 

conversio,  sicut  omnibus  in  genere  veterino  8,  42,  67  (166);  cantus 
Omnibus  similis  atque  idem  trino  conficitur  versu,  praeterque  in 
clausula  gemitu  10,  35,  52  (106);  habent  autem  oculos,  praeter- 
que e  sensibus  tactum  atque  gustatum  11,  4,  3  (10);  Chamaeleo- 
Dum  stelliones  hi  quodammodo  naturam  habent,  rore  tantum 
viventes  praeterque  araneis  11,  26,  31  (91);  maxillas  crocodilus 
tantum  superiores  movet,  terrestres  quadrupedes  eodem  quo  ce- 
tera more  praeterque  in  oblicum  11,  37,  60  (159);  super  eas  ta- 
rnen addi  alia  vela  praeterque  in  proris  et  alia  in  puppibus 
pandi  19  Prooem.  1,  5;  praeter  quae  mihi  binae  simul  redditae 
sunt  Cic.  Ep.  Att.  5,  3,  2;  praeter  quod  erat  Flor.  2,  6,  24  (bei 
Caes.  bell.  Gall.  1,  5,  3  ist  im  Bong.  1  und  ßresl.  1  praeterquam 
quod  secum  portaturi  erant,  im  Par.  1,  Voss.  1  und  in  anderen 
Büchern  praeter  quod)  und  praeter  quod  (als  Konjunktion)  Apul. 
Met.  2,  18  S.  134;  4,  27  S.  297;  Tertull.  Virg.  vel.  2  (im  Wien, 
und  Leid,  praeterea  ohne  quod)  und  Lactant.  Instit.  3,  8,  13, 
vergl.  Hand,  Tursell.  4  S.  543. 

2*  Ad  steht  adverbial  wie  circiter  und  fere,  so:  ad  binum 
milium  numero  sauciis  utrimque  factis  Sisenna  (Frag.  36  ed.  H. 
Peter  p.  283,  1)  bei  Nonius  S.  80;  ad  duorum  milium  numero 
cecidisse  Caes.  bell.  civ.  3,  53,  1  (vergl.  Mensel ,  Lexic.  Caes.  I 
p.  141);  occisis  ad  hominum  milibus  quattuor  bell.  Gall.  2,  33,  5, 
vergl.  Richter,  Beitrag  zum  Gebrauch  des  Zahlwortes  bei  Livius 
p.  5.  Oefter  bei  Livius:  ad  viginti  patronis  accitis  8,  18,  8;  ad 
mille  trecenti  23,  37,  6;  ad  mille  quingenti  35,  22,  4;  ad  mille 
octingenti  21,  22,  3;  ad  mille  fere  armati  25,  23,  16;  ad  quattuor 
milia  trecenti  quadraginta  quattuor  27,  8,  13;  ad  mille  et  ducenti 
28,  34,  2;  29,  36,  5;  ad  mille  et  quingenti  41,  18,  2;  ad  mille 
et  septingenti  22,  41,  2;  ad  duo  milia  et  trecenti  10,  17,  8;  ad 
duo  miha  hominum  et  quingenti  3,  15,  5;  ad  duo  milia  et  quin- 
genti vivi  4,  59,  7;  ad  duo  milia  et  septingenti  27,  12,  16;  ad 
quattuor  milia  et  quingenti  22,  54,  1 ;  ad  undecim  miha  hominum 
et  quadringenti  10,  43,  8;  ad  quattuor  milia  hominum  et  ducenti 
equites  22,  52,  4;  an  folgenden  drei  Stellen  ist  der  adverbiale 
Ausdruck  Subjekt:  periere  ad  septingentos  triginta  Liv.  10,  33,  6; 
ad  octingentos  homines  caesi  inter  murum  litusque  et  ad  duo 
milia  armorum  inventa  28,  36,  13;  victores  ad  mille  et  quingen- 
tos  cecidere  30,  35,  3,  die  Hdschr.  bieten  an  allen  diesen  Stellen 
neben  septingentos,  octingentos,  quingentos  auch  septingenti,  oc- 
tingenti, quingenti,  vergl.  Richter  a.  a.  0.  p.  4  und  5.  Bei  Suet. 
Caes.  20  steht  divisit  extra  sortem  ad  viginti  milibus  civium  nach 


—     926    — 

Casaub.  Vermutung,  in  den  Hdschr.  ac  viginti  milibus,  vergl.  Hand, 
Tursellinus  1  S.  102,  Weinhold,  Bemerkungen  zu  Curtius  p.  26 
und  besonders  die  reiche  Sammlung  bei  Fügner,  Lexic.  Livian. 
p.  492. 

3.  Supra  ?eptingenti  Liv.  27,  42,  9  steht  im  Put.,  Colb.  und 
Bamb.,  Luchs  hat  septingentos  geschrieben,  aber  30,  6,  9  hat  er 
supra  duo  milia  septingenti.  vergl.  Richter  a.  a.  0.  p.  13. 

4.  Prae,  sonst  nicht  als  Adverbium  gebräuchHch,  erscheint 
doch  als  solches  in:  i  prae  Plaut.  Cistell.  4,  2,  107;  Curcul.  4, 
2,  1  (487);  Pseud.  1,  2,  37  (170);  1,  3,  12  (241);  Terent.  Andr. 
1,  1,  144  (171);  Eunuch.  5,  2,  69  (908);  abi  prae  Plaut.  Amphitr. 
1,  3,  45  (543);  Terent.  Eunuch.  3,  2,  46  (499);  Phorm.  5,  2,  12 
(777);  Adelph.  2,  1,  13  (167)  —  moneo  praeque  denuntio  Clau- 
dian.  Mamert.  de  statu  anim.  2,  9  (137,  9);  Sidon.  ApolHn.  Epist. 
1,  9,  7  (15,  14)  —  Satin  parva  res  est  voluptatum  in  vita  atque 
in  aetate  agunda  prae  quam  (im  Vergleich  damit,  dafs,  gegen 
das  wie)  quod  molestumst  Plaut.  Amphitr.  2,  2,  1  (633);  sed  hoc 
etiam  pulcrumst  praequam  ubi  sumptus  petunt  Aulul.  3,  5,  33 
(507);  nihil  hoc  quidemst,  triglnta  minae,  prae  quam  alios  dapsi- 
lis  sumptus  facit  Mostell  4,  2,  66  (982);  iam  miuoris  omnia  alia 
facio,  prae  quam  quibus  mödis  ludificatust  me  5,  2,  25  (1146); 
nee  pol  profecto  quisquaro  sine  grandi  malo,  prae  quam  res  pa- 
titur,  studuit  elegantiae  Mercat.  prol.  23;  immo  res  omnis  relictas 
habeo  prae  quod  tu  velis  Stich.  2,  2,  38  (362);  quae  etsi  laxio- 
ribus  paulo  longioribusque  verbis  comprehensa  est  praequam  illud 
Graecum,  quod  diximus  etc.  Gell.  16,  1,  3  —  Parum  etiam, 
praeut,  (im  Vergleich  damit  wie)  faturumst;  praedicas  Plaut.  Am- 
phitr. 1.  I,  2)8  (374);  nihil  hercle  hoc  quidemst,  praeut  alia  di- 
cam  Mil.  Glor.  1,  1,  20;  nempe  id  eis  termento  l'uit  praeut  ego 
erum  expugnabo  meum  Bacch.  4.  9,  5  (929);  folia  nunc  cadunt, 
prae  ut  si  tridnom  hoc  hie  erimus  Menaech.  2,  3,  24  (376);  immo 
melior  nunc  quidemst  de  verbis,  prae  ut  dudum  fuit  5,  5,  33 
(935);  nugas  maxumas  fuisse  credo,  prae  ut  quo  pacto  ego  divor- 
SI18  distrahor  Mercat.  2,  4.  2  (470);  hie  verost,  qui  si  occeperit, 
ludum  iocumque  dicet  fuisse  illum  alterum,  praeut  huius  rabies 
quae  dabit  Terent.  Eunuch.  2,  3,  10  (301),  vergl.  Hand,  Tur- 
sellius  4  S.  527. 

5.  Pro  in  der  Verbindung  mit  quam  wohl  nur  bei  Lucr.  2, 
1137  nee  satis  est,  pro  quam  largos  aostuat  aestus,  unde  queat 
tantum  ac  subpeditare  und  3,  199  igitur  parvissima  corpora  pro 
quam  et  levissima  sunt,  ita  mobilitate  fruuntur;    öfters  prout  bei 


-     927     - 

Cicero,  Cäsar,  Seneca,  Celsus,  den  beiden  Plinius,  Quintilian,  Ta- 
citus,  Sueton,  vergl.  Hand,  Tursellinus  4  S.  626. 

6.  Propfrr  bei  Claud.  Mamert.  de  statu  aniraae  2,  4  (113,  1): 
proinde  mundi  moles  universa,  quoniam  ex  tinitis  est  conpacta 
corporibus,  quippe  cum  alterum  corpus  alteri  finem  faciat,  procul 
dubio  ipsa  tinalis  et  propterque  et  mensurabilis,  vergl.  Hand, 
Tursellinus  4  S.  609. 

7.  Trans  als  Adverb,  behandelt  Thielmann  im  Archiv  4  S.  248 
eingehend,  wo  auch  Vitruv.  9,  1  (4),  4  (p.  220,  1):  tantundem 
eins  (sigui)  contrarii  versationis  necessitate  supergressum  rotatione 
circumacta  trans  (auf  der  andern  Seite)  locis  patentibus  ex  ob- 
scuris  egreditur  ad  lucera  richtig  verbessert  wird,  indem  er  locis 
latentibus  et  obscuris  vorschlägt.  Andere  Beispiele  führt  Thiel- 
raann  aus  dem  Kirchenlatein  an,  so  Num.  2],  13  bei  Aug.  cabtra 
collocaverunt  in  Achalgai  trans  in  eremo;  Matth,  8,  28  Cant.  ve- 
niente  eo  trans  {scq  to  ~ipa\')  in  terram;  Matth.  14,  22  Caot. 
praecedere  trans;  Matth.  16,  5  Corb.  i  in  regionem  quae  trans 
erat,  ib.  Cant.  veniente  trans;  Ambr.  112  de  42  mans.  (39)  erat 
citra  ad  Hebraeorum  viam,  trans  vero  ad  terrae  sanctae  situm. 

b)  Ungenaue  und  von  der  Regel  abweichende  Konstruktionen 
der  Präpositionen  lassen  sich  vielfach  zurückführen  bei  Hand- 
schriften auf  die  Unwissenheit  der  Abschreiber  und  bei  Inschriften 
auf  die  Steinmetzen,  welche  infolge  schlechter  Aussprache  der 
auslautenden  Buchstaben  z.  B.  des  m  die  Kasus  verwechselten 
(Seidel,  Obs.  epigr.  cap.  duo  p.  41),  oder  auf  das  Bestreben, 
welches  im  Volkslatein  herrscht,  den  Accusativ  und  Ablativ  zu 
der  Funktion  eines  einzigen  Kasus  auszugleichen  (vergl.  Suchier 
im  Archiv  3  S.  165),  oder  auf  das  Verlangen,  bei  den  üeber- 
setzungen  aus  der  Septuaginta  das  Latein  möglichst  genau  dem 
Urtext  anzupassen,  sowie  auch  auf  die  im  Lateinischen  und  Deut- 
schen verschiedene  Auffassung  der  im  Verbuni  ausgedrückten 
Handlung.  Hiernach  lassen  sich  die  folgenden  Unebenheiten  und 
Abweichungen  vom  klassischen  Sprachgebrauch  leicht  erklären. 

1.  fl  oder  ah  mit  dem  Accusativ,  vergl.  Rönsch,  Itala  und 
Vulgata  p.  409  und  dessen  Collectanea  p.  172,  wo  Beispiele  aus 
der  Itala,  den  Inschriften  und  den  Gromat.  angeführt  werden,  fer- 
ner auch  praedictum  fuerat  illis  ab  Esaiam  prophetam  Coramo- 
dian.  Apolog.  245  und  rex  ab  orientem  cum  quattuor  gentibus 
inde  etc.  885;  ab  originem  Inscr.  de  l'Alger.  108;  ab  heredes  meos 
CLL.  6,  9258;  ab  eos  6,  1537,  ab  omnes  6,  11005;  ab  hostem 
Ephem.   epigr.  4  S.  537  Z.  7;  5  No.  490;  ab  conservas  pepisequas 


—     928     — 

CLL.  6,  4355;  a  Nuceriam  L  Neap.  6280;  a  pontifices  CLL. 
6,  2493:   a  tempestatem  6,  13  099. 

a  oder  ab  mit  dem  Genitiv,  vergl.  Rönsch  Itala  p.  442  und 
dessen  Collect,  p.  132. 

2.  absque  mit  dem  Accusativ:  non  absque  numen  illud  esse 
curam  sui  lul.  Valer.  1,  23,  Kubier  (p.  32,  13)  schreibt  dafür 
non  absque  cura  sui  esse  numen  illud. 

3.  ad  mit  dem  Dativ,  vergl.  Rönsch,  Itala  p.  442  ; 

ad  mit  dem  Ablativ,  vergl.  Rönsch,  Collect,   p.  133,  172; 
ferner  annis  ad  LXXX  CLL.  8,  284. 

4.  apud  mit  dem  Dativ,  vergl.  Rönsch,  Itala  p.  442. 

5.  coram  mit  dem  Accusativ,  vergl.  Rönsch,  Itala  p.  409; 
coram  mit  dem  Genitiv,  vergl.  Rönsch  a.  a.  0.  p.  442. 

6.  cum  mit  dem  Accusativ,  vergl.  Rönsch,  Itala  p.  409  und 
dessen  Collect,  p.  133,  ferner  auch  pergit  ad  Romam  cum  multa 
milia  gentes  Commodian.  Apolog.  806  und  implebitque  mare  na- 
vibus  cum  milia  multa  888 ;  cum  adiacentem  aedilicium  C I.  L. 
6,  13  143;  cum  Albinium  Fehcionem  coniugem  8,  8007;  cum  Ser- 
dicam  coniugem  6,  776;  cum  coiugem  et  filios  6,  667;  cum  con- 
iugem suam  6,  9226;  6,  9766;  cum  nepotes  9,  1938;  cum  sodales 
4,  221;  cum  collegas  I.  Neap.  6313  und  cum  conparera  6733;  cum 
(oder  con)  quem  (oder  quen)  CLL.  5,  1647;  5,  1705;  6,  10504 
6,  10676;  6,  12739;  6,  12994;  6,  13044;  6,  13292;  6,  13331 
6,  13  713  u.  a.;  L  Neap.  1372;  1821;  3214;  4796;  6420;  6605 
6940;  Orell.  4869;  cum  quam  CLL.  6,  13108;  cum  quom  CLL. 
6,  3604;  cum  discentes  4,  698;  cum  omnes  sacratos  6,  730;  cum 
partem  I.  Neap.  79  Z.  11  (Z.  26  cum  parte)  und  cum  picturam 
4342;  cum  porticum  CLL.  6,  2273;  cum  publicos  6,  2104  a 
Z.  28;  cum  sodales  4,  221;  4,  275. 

7.  de  mit  dem  Accusativ,  vergl.  Rönsch,  Itala  p.  410  und 
und  dessen  Collect,  p.  190;  ferner  de  Antonianas  C  I.  A.  6,  9232; 
de  annos  septe  6,  12  607. 

8.  e  und  ex  mit  dem  Accusativ,  rergl.  Rönsch,  Itala  p.  410; 
ferner  ex  Saturnalia  prima  CLL.  6,  2086  Z.  39;  ex  Kalendas 
Julias  6,  3062;  ex  decretum  6,  1031;  ex  reditum  Ephem.  epigr. 
5  No.  328; 

e  und  ex  mit  dem  Genitiv,  vergl.  Rönsch,  Itala  p.  442. 

9.  extra  mit  dem  Ablativ:  extra  pariete  C  I.  L.  10,  1781,  1  Z.  16. 
10.  i/ifra  mit  dem  Ablativ:  infra  vinea  memoriae  sunt  Grom. 

Lat.  ed.  Lachmann  I  p.  316,  9. 


—    929    — 

11.  inter  mit  dem  Ablativ:  inter  quibus  CLL.  8,  6700;  inter 
eis  Ephem.  epigr.  5  No.  498. 

12.  ob  mit  dem  Ablativ:  ob  tanto  amore  CLL.  10,  5336; 
ob  .  .  amore  9,  4206;  ob  uimio  amore  Orell.  4360  Z.  12  (ob  me- 
ritum  amorem  et  religionem  Z.  2);  ob  perpetuo  et  simplicissimo 
amore  L  Neap.  5786;  ob  eadem  contemplatione  Orell.  4360  Z.  9; 
ob  dedicatione  CLL,  6,  85;  ob  innocente  actu  8,  240;  ob  labo- 
ribus  10,  5200;  ob  luminibus  restitutis  6,  68;  ob  meritis  2,  497; 
8,  4380;  8,  9084:  8,  9100;  8,  9426;  8,  10917;  10,  683;  10,  1750; 
L  Neap.  2118;  2648;  2891;  Inscr.  de  l'Alger.  1769;  3593;  3947; 
OrelL  3300;  Ephem.  epigr.  5  No.  365;  995;  998;  1017;  1305. 

13.  per  mit  dem  Ablativ:  per  fratribus  CLL.  8,  3455;  per 
lulio  Floro  8,  4483;  per  patronis  6,  3743;  per  Proculo  3,  1590*; 
per  suis  3,  1743;  per  quo  Orell  3300  und  I.  Neap.  2648;  per 
Fl.  Alexandro  CLL.  6,  735. 

14.  prae  mit  dem  Accusativ,  vergl.  Rönsch,  Itala  p.  412. 

15.  praeter  mit  dem  Ablativ,  vergl.  Rönsch,  Collectanea  p.  172. 

16.  pro  mit  dem  Accusativ,  vergl.  Rönsch,  Itala  p.  412  und 
Collectanea  p.  265;    ferner  pro  nos  CLL.  8,  5926;   pro  salutem 

3,  875;  3,  1038;  6,  224;  6,  479;  Ephem.  epigr.  5  No.  278;  295; 
1053;  1222;  pro  salutem  suam  CLL.  6,  2843;  Ephem.  epigr.  2 
S.  319  No.  343;  pro  se  et  suos  CLL.  3,  1600;  3,  3474;  3,  5565; 
pro  sanguine  et  corium  C  L  L.  6,  820. 

pro  mit  dem  Genitiv,  vergl.  Rönsch,  Itala  p.  442. 

17.  propter  mit  dem  Ablativ:  propter  incursione  I.  Neap. 
2509;  2510. 

18.  sine  mit  dem  Accusativ,  vergl  Rönsch,  Itala  p.  412  und 
Collectanea  p.  172,  ferner  sine  laesionem  CLL.  6,  9663;  sine 
fraudem  6,  9485. 

19.  super  in  örtlicher  Bedeutung  nimmt  gewöhnlich  den  Ac- 
cusativ zu  sich,  so  super  terrae  tumulum  noluit  statui  nisi  colu- 
mellam  Cic.  Legg.  2,  26,  ^^\  sedens  super  arma  Verg.  Aen.  1, 
295;  ossa  super  recubans  Aen.  8,  297;  super  ossa  ferebant  Aen. 
10,  841;  super  telum  stantem  Liv.  8,  9,  5;  10,  7,  3;  domos  super 
se  ipsos  concremaverunt  21,   14,  4;   ab  tergo  ac  super  caput  22, 

4,  4;  cum  castra  metari  Poenus  in  tumulo  super  fluminis  ripam 
vellet  27,  48,  2;  super  amnis  Mincii  ripam  consederunt  32,  30,  4 
und  castris  super  ripam  Tiberis  positis  35,  33,  10;  super  Aethio- 
pum  duorum  umeros  Fun.  N.  H,  10,  43,  60  (122).  —  Dichter 
aber  gebrauchen  öfters  den  Ablativ :  Fronde  super  viridi  Verg. 
Eclog.  1,  80  und  strato  super  ostro  Aen.  1,  700;  Cbalcidica  super 

Neue- Wagener,  Lat.  Formenlehre.    II.    8.  Aufl.  59 


—     930    — 

arce  Aen.  6,  17  und  gemina  super  arbore  Aen.  6,  203;  super 
tenero  gramine  Culex  69  und  inflexis  super  carinis  346;  ligna 
super  foco  reponeus  Horat.  Carm.  1,  9,  5;  super  Pindo  Carm.  1, 
12,  6;  ensis  super  impia  cervice  pendet  Carm.  3,  1,  17;  campis 
atque  Neptuno  super  Epod.  7,  3  und  hortus  ubi  et  tecto  vicinus 
iugis  aquae  fons  et  paulum  silvae  super  bis  foret  Serm.  2,  6,  2. 
Bei  Caes.  bell.  civ.  2,  10,  4  ist  in  den  Hdschr,  nicbt  super  musculo, 
sondern  super  musculos  (im  Leid.  2  super  musculum)  und  3,  39,  2 
nicbt  super  qua,  sondern  super  quas.  Super  hanc  (cenam)  Plin.  Epist. 
3,  5,  11;  super  cenam  Epist.  4,  22,  6;  Suet.  Vesp.  22;  super  mensam 
Curt.  7,  4,  7  und  super  vinum  et  epulas  8,  4,  30,  aber  nocte  super 
media  Verg.  Aen.  9,  61  und  rixa  super  mero  debellata  Hör.  C.  1, 18,  8. 

Der  Accusativ  ist  ferner  erforderlich,  wo  super  darüber  hin- 
aus bedeutet.  Super  Numidiam  Gaetulos  accepimus  agitare  Sal- 
lust.  lug.  19,  5;  supra  et  Garamantas  et  Indos  proferet  impe- 
rium  Verg.  Aen.  6,  794;  supra  castra  bostium  evasit  Liv.  8,  7, 
1;  super  Sunium  navigans  28,  8,  1 1 ;  sita  est  urbs  super  Peneum 
amnem  32,  15,  8;  ad  Antiocbiam  super  Maeandrum  amnem  po- 
suit  castra  38,  13,  4;  parvo  intervallo  super  laevum  cornu  locati 
42,  58,  14  und  sita  est  super  Ambracium  sinum  43,  21,  6;  super 
omnia  31,  18,  3;  cunctis  super  vota  fluentibus  Tacit.  Histor. 
3,  48;  super  sexagiuta  milia  Germ.  33  und  super  triginta  milia 
Agricol.  29.  —  Daher  auch  da,  wo  super  gleichbedeutend  mit 
praeter  ist:  super  haec  Liv.  2,  27,  10;  30,  1,  6;  super  solitos 
honores  2,  31,  3;  super  bellum  annona  premente  2,  51,  2;  super 
cetera  21,  46,  1;  22,  6,  11;  40,  23,  5;  super  immunitatem  38, 
39,  9;  super  inpunitatem  40,  56,  2;  super  insitam  violentiam  Ta- 
cit. Ann.  1,  59;  super  eas  civitates  Ann.  3,  63;  super  tot  sena- 
tores  adversos  Ann.  3,  67.  Bei  Ammianus  Marcellinus  ist  jedoch 
8up»r  his  für  praeter ea:  15,  7,  8;  16,  5,  7;  17,  13,  4;  18,  7,  3; 
21,  16,  17;  22,  3,  12;  22,  16,  17;  23,  1,  7;  23,  6,  79;  25,  3,  13; 
31,  1,  3;  31,  13,  11;  31,  14,  3. 

Wo  aber  super,  wie  sonst  de,  den  Gegenstand  der  Verhand- 
lung oder  der  Betrachtung  einführt,  wird  es  notwendig  mit  dem 
Ablativ  konstruiert.  Sed  hac  super  re  nimis,  ne  meam  ipse  aou- 
ndäciav  iam  evocem  Cic.  Ep.  Att.  10,  8,  10;  quid  agendum  nobis 
sit  super  legatione  votiva  Ep,  Att.  14,  22,  2;  hoc  super  re  scri- 
bam  ad  te  Regio  Ep.  Att.  16,  6,  1,  und  so  auch  qui  super  tali 
causa  eodem  missi  erant  Corn.  Nep.  Pausan.  4,  1 ;  ne  super  tali 
scelere  suspectum  sese  haberet  Sallust.  lug.  71,  5;  haec  super 
arvorum   cultu  pecorumque   canebam    et    super    arboribus   Verg. 


—    931     - 

Georg,  4,  559;  multa  supei  Priamo  cogitans,  super  Hectore  multa 
Aen.  1,  750;  multa  super  Lauso  regitat  Aen.  10,  839;  mitte  ci- 
vilis super  urbe  curas  Horat.  Carm.  3,  8,  17;  decreta  super 
iugandis  feminis  Carm.  saec.  18;  fuit  intactis  quoque  cura  con- 
dicione  super  communi  Epist.  2,  1,  15'2;  quereris  super  hoc  Epist. 
2,  2,  24;  pallescet  super  bis  Ars  poet.  429;  expromere ,  super 
qua  re  Romam  veuisset  Liv.  42,  24,  1 ;  habuit  et  ipse  super  ea 
re  contionem  Suet.  Caes.  5;  nee  quoquam  reperto,  qui  super  tali 
consteriiatione  referre  aut  censere  aliquid  auderet  Caes.  20;  nihil 
super  ea  re  statuere  Tiber.  13;  super  eo  negotio  diversas  senten- 
tias  noscere  Tacit.  Ann.  2,  35 ;  consulanti  super  absolutione  Asia- 
tici  flens  Ann.  11,  3;  rettulit  deinde  ad  senatum  super  collegio 
haruspicum  Ann.  11,  15;  raultus  ea  super  re  variusque  rumor 
Ann.  11,  23;  multa  et  maguifica  super  captivitate  Carataci  disse- 
ruere  Ann.  12,  38;  multa  super  antiquitate  eorum  memoravit 
Ann.  12,  61;  missurum  ad  imperatorem  Romanum  legatos  super 
petenda  Armenia  et  firmauda  pace  Ann.  15,  5;  super  ea  profec- 
tione  adiit  Capitolium  Ann.  15,  36;  numquidnam  super  Arione 
Lesbio  comperisset  Fronton.  p.  238,  4  ed.  Naber;  sermo  nobis  super 
te  Epist.  p.  28,  1  und  super  eadem  re  ait  Epist.  p.  33,  16;  bei 
Gellius  sehr  häufig,  wie  Gorges,  De  quibusdam  sermonis  Gelliani 
proprietatibus  observat.  p.  32  angiebt.  Vergl.  Charis.  2,  15  S.  208 
(233,  10)  und  4,  1  S.  241  (269,  17);  Diomed.  1  S.  407  (413,  13); 
S.  408  (413,  30);  Donat.  2,  16,  5  S.  1765  (390,  23);  Serv.  Comm. 
in  Donat.  S.  1798  (419,28);  [Serg  ]  Explanat.  in  Donat.  S.  518, 
13;  Cledon.  S.  1880  (25,  20);  S.  1934  (77,  17);  Pompei.  Comment. 
S.  401  (275,  18);  S.  404  (277,  25);  Augustin.  Regul.  S.  2016  (523, 
11);  Prise.  14,  6,  51  S.  1001  (II  54,  25). 

20.  supra  mit  dem  Ablativ:  supra  matre  sua  I,  Neap.  3258. 

21.  subter  hat  gewöhnlich  den  Accusativ  neben  sich:  subter 
sugrundas  Varro  RR.  3,  3,  5;  cupiditatem  subter  praecordia  lo- 
cavit  Cic.  Tuscul.  1,  10,  20;  caeli  supter  labentia  signa  Lucr.  1, 
2  und  eas  subter  iacuit  6,  785;  Alpheum  huc  occultas  egisse  vias 
subter  mare  Verg.  Aen.  3,  694;  subter  fastigia  tecti  Aenean  du- 
cit  Aen.  8,  366;  quam  subter  specus  et  antra  Aetnaea  tonant 
Aen.  8,  418;  hunc  lora  et  iuga  subter  provolvere  rotae  Aen.  12, 
532;  canis  umbrosi  subter  pineta  Galaesis  Thyrsin  Prop.  3  (2), 
34,  67;  subter  imas  ablata  cavernas  Ovid.  Met.  5,  502  und  sub- 
ter sidera  lapso  Fast.  3,  453;  manu  subter  togam  exserta  Liv. 
8,  9,  5  und  subter  murum  hostium  advehitur  34,  20,  8;  ilia  sub- 
ter caecum  vulnus  habes  Pers.  4,  43;   subter  costas  atque  ardua 

59* 


-     932     — 

terga  German.  Phaen.  70;  subter  utrumque  pedem  248  und  sub- 
ter  candentes  Chelas  716;  cum  pars  aequa  mundi  super  subter- 
que  terras  omnibus  tiat  momentis  Plin.  N.  H.  2,  19,  17  (81);  la- 
titudo  Italiae  subter  radices  earum  3,  19,  23  (132);  subter  medias 
(portas)  amne  diri  odoris  fluente  6,  11,  12  (30);  aquae  subter 
cutem  fusae  7,  18,  18  (78);  aqua  subter  cutem  fusa  7,  45,  46 
(148);  capite  subter  alam  condito  10,  23,  30  (59);  venae  supter 
totam  cutem  dispersae  11,  39,  89  (220);  hunc  subter  exit  fons 
Pliu.  Epist.  8,  8,  2;  ultrix  tibi  torva  Megaera  ieiunum  Phlegyan 
subter  cava  saxa  iacentem  aeterno  premit  accubitu  Stat.  Theb. 
1,  713  und  qui  subter  moenia  nudos  adversat  manes  12,  711. 

Der  Ablativ  ist  von  Dichtern  einigemale  angewandt:  subter 
tam  crasso  corpore  Lucr.  6,  857  nach  Marullus  Verbesserung,  in 
den  Handschriften  super;  Rhoeteo  subter  litore  Catuli.  65,  7  und 
subter  densa  testudine  Verg.  Aen.  9,  514.  Vergl.  Donat. ,  Serv., 
Cledon.,  Priscian.  und  Augustin.  an  den  unter  super  angeführten 
Stellen. 

22.  tenns,  worüber  Wölfflin  im  Archiv  1  p.  415 — 426  ausführ- 
lich handelt,  hat  gewöhnlich  den  Ablativ,  und  zwar  den  des 
Singulars,  bei  sich;  vom  Plural  wurde  oft  der  Genitiv  ge- 
setzt, vergl.  Audac.  Excerpt.  p.  354,  15  tenus  praepositionem  Ver- 
gilius  metri  necessitate  genetivo  casui  numeri  pluralis  praeposuit, 
ut:  crurum  tenus  a  mento  palearia  pendent  (Verg.  Georg.  3, 
53);  lumborum  tenus  Cic.  Arat.  83;  Cumarum  tenus  Cael.  bei 
Cic.  Ep.  Fam.  8,  1,  2:  labrorum  tenus  Lucr.  1,  940;  4,  15;  nu- 
tricum  tenus  Catuli.  64,  18;  crurum  tenus  Verg.  Georg.  3,  53  und 
laterum  tenus  Aen.  10,  210;  corporum  tenus  Plin.  N.  H.  34,  8, 
19  (58);  aurium  tenus  Quintil.  12,  2,  17;  crurum  tenus  Nazar. 
Panegyr.  Constantino  Aug.  22,  4  (p.  230,  7  ed.  Baehrens)  und 
Solin.  5,  4;  ossium  tenus  Apul.  Met.  9,  13  S.  618;  talorum  tenus 
Met.  11,  24  S.  804;  nubium  tenus  Flor.  2  S.  7  und  umerorum 
tenus  de  dogm.  Plat,  1,  15  S.  212;  inguinum  tenus  Fest,  breviar. 
28,  2  (p.  15,  14  ed.  C.  Wagener);  clunum  tenus  Soran.  p.  143, 
16  ed.  Rose;  inguinum  tenus  Soran.  p.  145,  23  und  Marc.  Empir. 
p.  194;  crurum  tenus  lohann.  episc.  Neap.  54  (Scr.  rer.  Lango- 
bard.);  umerum  tenus  Firm.  Mat.  math.  1,  3,  213,  wo  umerum 
Gen.  Plur.  ist  oder  es  ist  nach  cod.  Mon.  umeris  zu  schreiben.  — 
Einen  Genitiv  Singul.  haben  Liv.  26,  24,  11  Corcyrae  tenus 
und  Apul.  de  dogm.  Plat.  2,  15  S.  241  tyrannidis  tenus  ange- 
wandt, die  Stelle  tenus  dedecoris  Apul.  de  dogm.  Plat.  2,  23 
S.  223  ist  verdorben. 


—     933     — 

Selten  ist  bei  tenus  der  Accusativ,  wie:  regio  quae  Tanain 
tenus  descendit  Val,  Flacc.  1,  537;  tenus  Europam  fama  cre- 
scente  Auson.  Parent.  3,  15  (ed.  Peiper  p.  31);  terrestre  iter  Hy- 
dreum  tenus  Solin.  54,  7 ;  caput  tenus  imum  Collum  Mart.  Capell. 
7  §  739;  labrum  tenus  Claud.  Mamert.  de  statu  animae  1,  21 
(73,  6);  aurum  tenus  1,  26  (95,  1)  und  huccine  tenus  3,  11  (173, 
20);  tenus  Mantuam  urbem  accedens  Aeth.  Ister  103  (p.  78,  5); 
mare  tenus  Cael.  Aurel.  Chron.  1,  53;  3,  10;  cum  sol  occasum 
tenus  occumberet  Vita  S.  Praeiecti  1 1   (Act.  Sanct.  lan.  II). 

23.  trans  mit  dem  Ablativ  (vergl.  Thielmann  im  Archiv  4 
S.  249):  trans  Curione  CLL.  1,  200,  21  und  trans  via  6,  10346; 
trans  ripa  Gromat.  p.  17,  8  und  trans  ordine  p.  411,  12;  trans 
Ligere  Lex  Sal.;  trans  Persida  Commodian.  Apol.  936.  Ueber 
Boi  Transalpihus  profecti  Plin.  N.  H,  3,  13,  21  (124)  und  pe- 
torritum  est  non  ex  Graecia  dimidiatum,  sed  totum  Transalpibu» 
Gell.  15,  30,  6  spricht  Thielmann  a.  a.  0.  p.  252. 

24.  Bei  in  bezeichnet  der  Accusativ  gewöhnlich  das  Ziel 
einer  Bewegung,  der  Ablativ  das  Verweilen.  Eine  Menge 
von  Beispielen,  welche  dieser  allgemeinen  Regel  widersprechen, 
führen  V.  Rose  zu  Cass.  Felix  p.  241,  zu  Plin.  Secundus  p.  123 
und  zu  Gargilius  p.  216,  Bursian  zu  den  Gromatikern  II  p.  497, 
Ludwig  zu  Commodian  I  p.  67,  II  p.  38,  Rönsch  in  der  Itala 
und  Vulgata  p.  410  und  in  den  Collectanea  philolog.  p.  172,  190, 
Reisigs  Vorlesungen  §  403,  Anm.  570''  und  Hand  im  Tursellinus  3 
p.  346  an,  doch  bedürfen  dieselben  einer  genauen  Prüfung  und 
Sichtung.  In  guten,  kritischen  Ausgaben  lesen  wir:  in  mentem 
fuit  Plaut.  Amphitr.  1,  1,  25  (180),  von  Gell.  1,  7,  17  angeführt: 
qui  istuc  in  mentemst  tibi  ex  me,  mi  vir,  percontarier?  Amphitr. 
2,  2,  78  (710)  und  ecquid  in  mentemst  tibi  patrem  tibi  esse 
Bacch.  1,  2,  53  (161);  quod  mi  in  mentemst  Terent.  Heaut.  5, 
2,  33  (986)  und  nilne  in  mentemst  Adelph.  4,  1,  12  (528)  — 
in  medium  relinquemus  Claud.  Quadrig.  (Fragm.  25  ed.  Peter 
p.  217,  8)  bei  Gell.  17,  2,  11  —  ut  nomine  iudiciorum  omnium 
bona  atque  fortunae  in  istius  unius  essent  potestatem  Cic.  Verr. 
2,  27,  67;  in  eorum  potestatem  portum  futurum  intellegebant 
Verr.  5,  38,  98;  eos  portus  .  .  in  praedonum  fuisse  potestatem  de 
imp.  Cn.  Pomp.  12,  33  wird  von  Geil.  1,  7,  16  besprochen,  daher 
hat  auch  Nohl  mit  Recht  in  potestatem  geschrieben,  C.  F.  W. 
Müller  aber  weniger  gut  in  potestate,  was  die  Hdschr.  des  Cicero 
an  dieser  Stelle  haben;  res  esse  in  vadimonium  coepit  pro  Quinet. 
5,  22;    ab   exteris  nationibus,   quae   in   amicitiam   populi  Romani 


—    934     — 

dicionemque  essent  Divinat.  in  Caecil.  20,  66;  si  HS  miliens  in 
iudicium  haherent  pro  Qu.  Rose  17,  50  —  qui  praetores  fuerunt 
neque  in  provinciam  cum  imperio  fuerunt  Cael.  bei  Cic.  Ep.  Farn. 
8,  8,  8  —  non  in  gratiam  hahituros  Sali.  lug.  111,  1;  cum  talem 
virum  in  potestatem  hahuisset  lug.  1 12,  3,  so  Eufsner  und  Wirz,  an- 
dere in  potestate  —  quod  ferar  in  partes  ipse  fuisse  tuas  Prop. 
4  (3),  9,  60  —  quae  ne  in  potestatem.  quidem  populi  Romani 
esset  Liv.  2,  14,  4  und  et  principium  et  finem  in  potestatem  ip- 
sorum  esse  32,  8,  14,  an  beiden  Stellen  M.  Müller  in  potestatem, 
andere  Herausgeber  in  potestate  —  in  controversiam  ease  Petron. 
15,  3  und  fuit  hodie  in  funus  42,  2,  vergl.  Friedländer,  Petro- 
nius  p.  233   —  zweifelhaft   ist  in   custodiam    habitos  Tacit.  Hist. 

1,  87  und  in  medium  reliquam  Germ.  46,  an  beiden  Stellen  setzt 
Halm  den  Ablativ  —  für  in  potestatem  esse  führt  Vogel  (Kurze 
Uebersicht  des  Sprachgebrauchs  des  Q.  Curtius  §  47  Anm.) 
Curt.  8,  2,  30  und  10,  7,  9  an,  an  beiden  Stellen  schreibt  He- 
dicke  in  potestate  —  in  medium  relinquo  Gell.  7  (6),  14,  19,  vergl. 
Gorges,  De  quibusdam  sermonis  Gelliani  proprietatibus  observ. 
p.  36  —  ut  in  medium  sit  Colum.  de  arb.  17,  2  —  in  custodiam 
retinent  Paul.   Dig.  11,  4,  4:  esse  in  possessionem  Ulpian.   Dig.  12, 

2,  3  §  3;  Marcian.  Dig.  30,  121  —  quei  eorum  («V?)  ameicitiam 
populi  Romanei  manserunt  CLL.  1,  200  Z.  75;  in  potestatem 
esse  2,  1963  Col.  1  Z.  2;  esse  in  possessionem  5,  5050  Z.  27;  L 
Neap.  2646  Z.  20;  in  curam  fuerunt  L  Neap.  6828  Z.  13;  is 
pontif.  augurq.  in  c.  lul.  in  conlegium  pontifex  augurq.  esto  lex 
Colon.  Genet.  (Ephem.  epigr.  3,  2)  11,  14  und  Nundinis  in  forum 
iusiurandum  adigito  H,  18;  in  curiam  esse  Wilmanns  Ex  Inscr. 
2083,  18. 

Neben  povo^  loco,  statuo  und  deren  Kompositis  hat  in  ge- 
wöhnlich den  Ablativ.  Auch  in  deorum  numero  refert  Cic.  Nat. 
Deor.  1,  12,  29  und  (in  deorum)  numero  reJaius  dar.  vir.  elog. 
20  (CLL.  1  S.  283).     Doch  finden  sich  Ausnahmen  wie: 

pono:  Gell.  17,  2,  11  sagt  von  Claud.  Quadrigarius:  nos,  in- 
quit,  in  medium  relinquemus.  Vulgus  »in  medio«i:  dicit:  nam  Vi- 
tium esse  istuc  putat  et,  si  dicas  "i//  medium  poneret^  id  quoque 
esse  soloecon  putant;  sed  probabilius  significantiusque  sie  diei  vi- 
debitur,  si  quis  ea  verba  nou  ineuriose  introspiciat;  Graeca  quo- 
que nHshoL  etQ  piaovd  vitium  id  non  est;  quae  pequnia  in  aera- 
rium  posita  erit  CLL.  1,  198  Z.  66;  verum  hoc  ego  vereor,  ne 
istaec  poUicitatio  te  in  crimen  populo  ponat  atque  infamiam 
Plaut.  Trinum.  3,  3,   11   (739);    cortinam   in   lacum   ponito    Cato 


—     935     — 

R.R.  6&  (p.  58,  5  ed.  Keil);  unsicher  ist  in  solcm  ponito  biduum 
R.  R.  7,  Schneider  schreibt  ohne  eine  Bemerkung  in  solem,  Keil 
(p.  21,  6)  dagegen,  ebenfalls  ohne  eine  kritische  Note,  in  sole, 
so  dafs  man  nicht  weifs,  wie  hier  die  Stelle  handschriftlich  über- 
liefert ist  (sonst  schreibt  Cato  noch:  c.  57  in  sole  ponito;  c.  49, 
2  und  52,  2  in  scrobe  ponito) ;  ut  multos  dies  in  oppidum  ponat 
Cic.  Ep.  Att.  11,  22,  2  ist  nach  Wesenberg  lückenhaft  und  Cy- 
zici  [in]  Prytaneum  vasa  aurea  mensae  unius  posuit  Liv.  41,  20, 
7  unsicher,  vergl.  Schmalz  in  Krebs  Antibarbarus  11  p.  292;  quem 
(stipitem)  .  .  m  flamviam  triplices  posuere  sorores  Ovid.  Met.  8, 
452  und  omnia  pone  feroa  (pones  invitus)  in  ignes  Remed.  719; 
in  ignem  posuit  Senec.  de  ira  3,  23,  6;  coronis  suis  in  caput  pa- 
tris  positis  Gell.  3,  15,  3;  in  muros  posuisse  volentia  saxa  Sil. 
11,  443. 

appono:  et  dominum  lavit  maerens  captiva  cruentum  apposi- 
tum  flavis  i7i  Simoenta  vadis  Prop.  2,  9,   12. 

depono:  coronam   Romae   in   aram  Apollinis    deposuisse   Liv. 

23,  11,  6;  deputatum  et  in  terram  depositum  Colum.  3,  10,  19; 
exercitum  in  terram  deponunt  lustin.  4,  5,  8. 

expono:  filium  exponere  in  terram  Caes.  bell.  civ.  1,  31,  3 
und  sagittariis  in  terram  expositis  3,  23,  2;  cum  in  terram  remi- 
ges  exposuisset  bell.  Alex.  10,  2  und  in  terram  exposuerat  19,  3; 
expositis  in  terram  militibus  Liv.  24,  40,  9  und  ibi  copiae  omnes 
in  terram  expositae  34,  8,  7;  legiones  expositae  in  terram  Vell. 
Paterc.  2,  79,  4;  aegre  mancipia  in  insulam  Aesculapii  exponere 
Suet.  Claud.  25;  armatis  in  litora  expositis  Liv.  37,  28,  8,  da- 
neben auch  der  Ablativ:  ut  me  in  aliquo  litore  exponeret  Senec. 
Epist.  53,  2;  expositus  in  litore  Suet.  Caes.  4;  exposito  in  Africae 
litore  exercitu  lustin.  22,  5,  2;  exercitum  in  portu  Tarentino  ex- 
posuit  lustin.  18,  1,  3;  dum  expono  exercitum  in  Africa  Liv.  28, 
44,  10;  in  Africa  .  .  se  expositos  videbant  bell.  Afric.  10,  3;  le- 
gionem  primam  Panhormi  exposuere  Liv.  24,  36,  4;  Apollouiae 
exposito  exercitu  37,  6,  1  und  exposuisse  copias  Elaeae  37,  18, 
10;   triginta  armatorum  milia   exposuit  Brundisii  Vell.  Paterc.  2, 

24,  3;  ibi  Themistoclem  exposuit  Corn.  Nep.  Themist.  8,  7;  ex- 
positis ibi  navibus  Liv.  26,  17,  2. 

impono:  ubique  inponat  in  manum  alius  mihi  pro  cestu  can- 
tharum  Plaut.  Bacch.  1,  1,35  (69);  scies  inposisse  in  undam  Mo- 
stell.  2,  2,  4  (434);  huc  in  collum,  nisi  piget,  inpone  Persa  4,  6, 
9  (691);  quidquid  domi  fuit  in  navem  inposivit  Rud.  2,  3,  27  (357) 
und  pedem  voluisti   in   navem   mecum   hercle   una   inponere  Rud. 


—    936    — 

2,  6,  6  (490);  in  ignem  inpositast  Terent.  Andr.  1,  1,  102  (129); 
in  plaustrum  inponit  Cat.  Orig.  (2,  11  ed.  Jordan  p.  11,  4)  bei 
Varro  R.  R.  2,  4,  11;  siccum  bene  in  morfarmm  inponito  R.R. 
76,  2;  operculum  in  doUum  inponito  R.R.  104,  2  und  inponito 
in  carbones  R.R.  108,  1;  quasi  in  currum  universitatis  inposuit 
Cic.  Tim.  12,  43;  in  eculeum  inpositus  Tuscul.  5,  5,  13;  cum  in 
alteram  lancem  animi  bona  imponit,  in  nlteram  corporis  et  ex- 
terna Tuscul.  5,  17,  51;  in  librom  ponderibus  impositis  Acad.  2, 
12,  38;  nepotes  neptes  in  rogum  inposuerunt  Tuscul.  1,  35,  85 
und  una  cum  viro  in  rogum  inponitur  Tuscul.  5,  27,  78;  quo  im- 
ponito  Ep.  Att.  1,  8,  2;  1,  10,  3;  me  paullatim  in  hanc  perdi- 
tam  causam  imposuit  Cael.  bei  Cic.  Ep.  Farn.  8,  17,  1;  in  quas 
(naves)  exercitus  eins  imponi  posset  Lentul.  ebendas.  12,  14,  1; 
eo  legionarios  milites  imponere  Caes.  bell.  Gall.  1,  42,  5;  eo  mu- 
lieres  imposuerunt  bell.  Gall.  1,  51,  3;  eo  milites  delectos  impo- 
suit bell.  civ.  3,  24,  1 ;  equitibus  in  naves  impositis  bell.  civ.  3, 
14,  1 ;  aggerem  omnem  in  scaphas  et  naves  actuarias  imponit  bell. 
civ.  3,  62,  2;    aeris  magno    pondere   in  naves   imponito   bell.    civ. 

3,  103,  1;  legio  imposita  in  naves  bell.  Alex.  9,  3;  in  navigia 
minora  scaphasque  imponit  bell.  Alex.  17,  3;  in  naves  longas  im- 
ponebatur  bell.  Afric.  2,  1;  in  vavis  aerarias  imponit  legiones 
bell.  Afric.  34,  4;  in  naves  imponi  bell.  Afric.  47,  3;  iumenta  in 
naves  imposuisti  bell.  Afric.  54,  4  und  servos  iji  navem  imponendos 
curavit  bell.  Afric.  54,  6;  /mc  consul  praesidium  imponit  Sali, 
lug.  47,  2;  quo  praesidium  imposuerat  lug.  66^  2;  103,  1;  eo  im- 
ponit vasa  lug.  75,  4  und  omnia  sacrata  corpora  in  rates  impo- 
suisse  Hist.  1,  65  ed.  Dietsch:  imponere  bat  Livius,  sagt  M.  Müller 
im  Anhange  zu  Liv.  II  64,  9  p.  160,  ungefähr  46  mal  im  eigent- 
lichen Sinne  mit  in  und  Accus.;  37 mal  mit  Dativ;  übertragen 
40  mal  mit  Dativ.  Mit  in  und  Ählat.  steht  es  2  mal  (coloniam  in 
Samnitium  agro  imposuerint  Liv.  8,  23,  6  und  se  in  praesidio 
impositum  esse  24,  37,  8);  in  navem  imposuerunt  Vell.  Paterc. 
2,  19,  4;  impositus  est  in  navem  Senec.  Controv.  7,  1  (16),  10; 
in  id  (plaustrum)  virgines  et  sacra  imposita  Val.  Maxim.  1,  1,  10; 
uxor  in  rogum  imposita  4,  6,  3;  corpus  ?n  suam  sedem  imposuit 
5,  1  ext.  1  und  in  eculeum  ab  Atheniensibus  impositus  est  5,  3 
ext.  3,  ebenda  auch  Paris  in  seiner  Epitome;  in  navem  imposuit 
Hygin.  Fab.  15  (p.  50,  9  ed.  Schmidt);  quam  in  apicem  suum  flamen 
imponit  Fronto  p.  67,  5  cd.  Naber;  imponuntur  in  murum  Veget. 
de  re  milit.  4,  21  (p.  121,  10  ed.  Lang)  —  eine  eigentümhche 
Konstruktion    ist   nave   impositos  Suet.  Caes.  Q^    [vergl.  Schmalz, 


—     937     — 

Asinius  Pollio  p.  20]  und  impositos  navihus  milites  Fest,  breviar. 
28,  2  (p.  15,  1  ed.  C.  Wagener)  —  selten  steht  bei  in  der  Abla- 
tiv: ut  in  vivi  etiam  et  spirantis  capife  bustum  suis  manibus  im- 
poneret  Cic.  de  domo  52,  134  und  imposuistis  in  civibus  nostris 
sempiternum  dominum  Nat.  Deor.  1,  20,  54;  ut  numquam  «n  eis 
custodem  imposuerit  Com.  Nep.  Cimon.  4,  1 ;  in  iis  urbihus  prae- 
sidia  imponit  Sali.  lug.  61,  1;  in  eadem  pyra  inposuerunt  Hygin. 
Fab.  72  (p.  76,  3)  —  in  te  ego  hoc  onus  omne  impono  Plaut. 
Bacch.  3,  3,  95  (499). 

repono:  reponere  in  deos  Cic.  Nat.  Deor.  1,  15,  38;  in  nume- 
rum  reponi  Invent.  1,  51,  97  und  in  jiumerum  non  repono  Optim. 
gen.  6,  17;  ut  iam  in  fabularum  numerum  reponantur  Invent.  1, 
26,  39  und  multas  beluas  in  deorum  numerum  reponemus  Nat. 
Deor.  3,  19,  47;  sie  nos  in  sceptra  reponis  Verg.  Äen.  1,  253 
und  in  medium  quaesita  reponent  Georg.  4,  157;  languidus  in 
cubitum  iam  se  conviva  reponet  Horat.  Serm.  2,  4,  39;  pecuniam 
in  thensauros  reponi  Liv.  29,  19,  7  und  pecunia  in  thensauros 
reposita  31,  13,  1:  animum  in  sedem  suam  reposuit  Senec.  Con- 
sol.  ad  Marc.  2,  2  und  qui  nos  in  lucem  reponat  dies  Epist.  36, 
10;    in   tahulatum   reponere  Colum.  2,    10,  3;    2,   12,  2;    2,   12,  3; 

2,  15,  4  und  in  horreum  siccissimum  reponi  12,  15,  2;  in  aera- 
rium  reposuerunt  Val.  Maxim.  4,  3,  9  und  in  locellum  repositos 
7,  8,  9:  in  sedem  suam  reponere  Geis.  8,  5  (338,  27  ed.  Darem- 
berg);  8,  10,  7  (p.  349,  28)  und  in  suas  sedes  8,  10,  1  (p.  346, 
22);  interrogatione  velut  in  gradum  reponantur  Quintil.  5,  7,  1 1 
und  nam  etiam  excidentes  unius  admonitione  verbi  in  memoriam 
reponuntur  11,  2,  19;  etiamsi  repositum  in  pristinum  decorem 
puerum  gaudebam  Petron.  110;  repositus  vespere  in  cunas  Suet. 
August.  94;  in  regna  reponat  Valer.  Flacc.  5,  687;  in  aerarium 
reponebat  Lamprid.  Alex.  Sever.  46,  4  —  sehr  oft  auch  in  mit 
dem  Ablativ:  uti  contraria  rerum  bonarum  in  rebus  vitandis 
reponentur  Cic.  Invent.  2,  54,  165;  censemus  in  numero  eloquen- 
tium  reponendos  de  orat.  1,  13,  58;  meam  defensiouem  in  aliquo 
artis  loco  reponetis  de  orat.  2,  48,  1 98 ;  in  eo  me  loco  reposuisti 
pro  Quinct.  7,  17;  ut  in  illo  antiquissimorum  clarissimorumque  ho- 
minum  numero  reponantur  Verr.  3,  90,  210;  sacra  quaedam  more 
Atheniensium  virginum  reposita  in  capitibus   sustinebant  Verr.  4, 

3,  5;  in  suis  antiquis  sedibus  reponitur  Verr.  4,  34,  74;  qui  in 
Salute  rei  publicae  salutem  suam  repositam  esse  arbitrabantur 
pro  Rabir.  7,  21;  in  vestra  mansuetudine  atgue  humanitate  cau- 
sam   totam   repono  pro   Sulla  32,  92;   quos   equidem   in   deorum 


—    938    — 

immortalium  coetu  ac  numero  repono  pro  Sest,  68,  143;  spem  in 
virtute  reponere  Phil.  5,  15,  41;  in  animi  notione  tamquam  in 
vestigio  volumus  reponere  Nat.  Deor,  1,  14,  37;  in  deorum  nu- 
mero reponere  Nat,  Deor.  2,  21,  54;  3,  9,  23;  3,  20,  51;  in  tergo 
praevolantium  colla  et  capita  reponunt  Nat.  Deor.  2,  49,  125; 
acclinataque  colla  inollilis  in  plumis,  tamquam  sensura,  reponit 
Ovid.  Met.  10,  269  und  quolihet  in  numero  me,  Messaline,  repono 
Epist.  ex  Pont.  1,  7,  67;  reposita  pecunia  in  thensauris  Liv.  29, 
18,  15  und  in  thensnuHs  reposuerunt  29,  21,  4;  nee  in  eodem  ve- 
stigio reponito  Colum.  12,  16,  2;  in  prisfinis  sedihus  reponenda 
curarent  Val.  Maxim.  5,  1,  6;  in  aedium  sacrarum  maxima  re- 
poneretur  Suet.  August.  100;  plus  in  deo  quam  in  viribus  repo- 
nentes  lustiu.  24,  8,  2;  ceZsoque  reponit  in  ostro  Val.  Flacc.  3, 
339  —  in  se  ipse  omnem  spem  reponit  sui  Cic.  Tuscul.  5,  12,  36. 

sepono:  adulescentulum  in  civitatem  Massiliensem  seponit  Ta- 
cit.  Ann.  4,  44. 

suppono:  cum  volgo  loquerentur  suppositum  in  eins  locum 
Cic.  Verr.  5,  30,  78;  in  quorum  locum  matronali  habitu  exornatos 
iuvenes  subponit  lustin.  7,  3,  6. 

franspono:  onera  transponere  in  flumen  Plin.  Epist.  10,  61 
(69),  2;  victorem  exercitum  transponere  in  Italiam  lustin.  23,  3, 
8;  illam  statuam  suaserunt  in  inferiorem  locum  perperam  trans- 
poni  Gell.  4,  5,  3  und  arborem  laetam  et  nitentem  in  locum  alium 
transpositam  12,  1,  16. 

loco:  ubi  erit  locata  virgo  in  matrimonium  Plaut.  Trinum.  3, 
3,  52  (782). 

colloco:  in  sedes  collocat  se  regias  Liv.  Andromic.  (10)  bei 
Nonius  S.  127,  30;  multoque  prius  me  coUocavi  in  arborem  Plaut. 
Aulul.  4,  8,  6  (706);  in  otlum  te  conloces  Mercat.  3,  2,  9  (552); 
ut  eam  in  se  dignam  condicionem  conlocem  Trinum.  1,  2,  122 
(159);  in  opus  collocare  Vidul.  fr.  II  20;  eam  in  lectum  colloca- 
verunt  Terent.  Eun.  3,  5,  45  (593),  die  Ueberlieferung  dieser  Stelle 
ist  nicht  ganz  sicher,  vergl.  Spengel  zu  Terent.  Andr.  129;  cum 
Teilet  sororis  suae  filiam  in  matrimonium  conlocare  Cic.  Divinat. 
1,  46,  104;  nuptum  in  alias  civitates  conlocasse  Caes.  bell.  Gall. 
1,  18,  7,  vergl.  Schmalz  in  Krebs  Antibarbarus  I  p.  269;  ceterum 
exercitum  in  proviveinm  collocat  Sallust.  lug.  61,  2,  so  Eufsner, 
andere  Herausgeber  lesen  in  provincia:  ubi  maxilla  in  suam  sedem 
collocata  est  Geis.  8,  7  (340,  18). 

statuo:  statui  in  medium,  tabernnculum  issuit  Curt.  9,  6,   1. 

constituo:  rege  in  locum  fratris  constituo  lustin.  39,  4,  1. 


—     939     — 

25.  siil  um,  von  der  nahen  Zeit  gebraucht,  wird  ohne  Unter- 
schied mit  dem  Accusativ  oder  Ablativ  konstruiert.  Vergl.  Peri- 
zonius  zu  Sanct.  Minerv.  4,  6,  6  und  Drakenb.  zu  Liv.  2,  55,  1, 
so  z.  B. :  Sub  ipsum  Arcturum  Verg.  Georg.  1,  67;  extremae  sub 
casum  hiemis  Georg.  1 ,  340  im  Med.  und  Gud.  (im  Rom.  sub 
casu);  sub  hicem  Georg.  3,  402;  sub  noctem  Aen.  1,  662;  sub 
adventum  praetoris  Romani  Liv.  23,  15,  1  und  sub  ipsa  profec- 
tione  Caes.  bell.  civ.  1,  27,  3;  iam  morte  sub  aogra  Verg.  Georg. 
3,  512;  extremo  iam  sub  fine  laborum  Georg.  4,  116;  luce  sub 
ipsa  Georg.  4,  490;  sub  luce  Liv.  25,  24,  7;  sub  adventu  Roma 
Dorum  Liv.  45,  10,  14;  nocte  sub  hiberna  Val.  Flacc.  4,  105; 
nocte  sub  extrema  Val.  Flacc.  5,  140;  sub  ipso  conceptu  Plin.  N. 
H.  7,   12,  10  (52);  sub  partu  Plin.  N.  H.  9,  50,  74  (157). 

desuh  (vergl.  C.  Hamp  a.  a.  0.  p.  361)  wird  an  der  Stelle, 
wo  es  zuerst  vorkommt,  verändert:  Senec,  Contr.  1,  3,  11,  wo 
H.  J,  Müller  (p.  46,  \&)  für  virgo  desub  saxo  jetzt  virgo  desul- 
trix  schreibt.  Später  ist  desub  viel  gebraucht,  und  zwar,  mit 
einer  einzigen  Ausnahme  desub  rivum  Gromat.  p.  329,  25,  immer 
mit  dem  Ablativ. 

D.  Die  Präpositionen  stehen  in  der  klassischen  Spra- 
che gewöhnlich  vor  Nominibus,  in  der  Volkssprache  aber 
und  bei  späteren  Schriftstellern  auch  vor  Adverbien,  oder 
sie  werden  mit  andern  Präpositionen  verbunden  und  bil- 
den sehr  oft  ein  Wort.  Oft  ist  es  schwer  zu  bestimmen,  ob 
das  Wort  getrennt  zu  schreiben  ist  oder  nicht. 

a)  Ueber  Präpositionen  vor  Adverbien  spricht  Rönsch,  Itala 
und  Vulgata  p.  231 ,  er  führt  hier  besonders  Beispiele  aus  der 
Itala  oder  aus  dem  Kirchenlatein  an. 

aforis  kommt  als  Präposition  nur  in  der  heiligen  Schrift  vor 
und  wird  nach  dem  griechischen  Vorbilde  {e^wt^ev  roo)  mit  dem 
Genitiv  gesetzt,  so  Lucr.  11,  39  (Itala)  quod  est  aforis  calicis, 
vergl.  Hamp  a.  a.  0.  p.  345.  Mit  adverbieller  Bedeutung  findet 
sich  das  älteste  Beispiel  bei  Plin.  N.  H.  17,  37,  24  (227),  ferner 
TertuU.  cult.  fem.  2,  13;  Veget.  mul.  2.  45,  vergl.  Hamp  a  a.  0. 
p.  344;  Rönsch  p.  231.  —  ofo/as  nur  als  Adverb  gebräuchlich, 
z.  B.  aforas  ponuntur  Gromat.  p.  12,  33= 

ab  invicem  (abinvicem),  vergl.  Rönsch  a.  a.  0.  p.  231,  ferner 
lordan.  Getic.  5,  35  (p.  63,  4  ed.  Mommsen). 

a  longe  (alonge),  vergl.  Rönsch  a.  a.  0.  p.  231,  ferner  lordan. 
Getic.  4,  27  (p.  60,  21);  Cassian.  Conl.  2,  6,  2. 

amane  vergl.  645,  646;  Corssen,  Aussprache  II  p.  873. 


—     940    — 

amodo  {dn  äpzi)^  vergl.  Rönsch  a.  a.  0.  p.  232,  Hand,  Tur- 
sellinus  1  p.  287,  ferner  Historia  de  preliis  p.  2,  5  ed.   Landgraf. 

a  nunc  {dm  to~j  i/'3i/),  vergl.  Rönsch  a.  a.  0.  p.  232. 

ab  olim  et  usque  nunc  lordan.  Get.  praef.  (p.  53,  7). 

a  peregre  Vitr.  5,  6,  8. 

a  retro  Orell.  4512,  vergl.  Hamp  a.  a.  0.  p.  342. 

a  sursum^  a  susum  (dno  avcüt^ev)^  vergl.  Rönsch  a.  a.  0.  p.  232. 

adforas^  vergl.  Hamp  a.  a.  0.  p.  345. 

ad  tnvicem,  vergl.  Rönsch  a.  a.  0.  p.  232,  als  Präposition  mit 
dem  Genitiv,  z.  B.  hordeaceam  aquae  frigidae  adinvicem  amuli 
permixtam  Veget.  Veter.  3,  7,  3,  als  Adverb  bei  lordan.  Getic. 
55,  281   (p.  i30,  23). 

ad  ubi^  vergl.  Geyer  im  Archiv  4  S.  613,  614. 

de  deorsum  (ix  zwv  xäroj),  vergl.  Rönsch  a.  a.  0.  p.  232. 

deforis  {e^ajdev)  als  Präposition  mit  dem  Genitiv  gesetzt: 
quod  deforis  est  calicis  Ital.  Matth.  23,  25;  auch  si  quis  deforis 
casa  furaverit  Lex  Sal.  p.  38,  40;  als  Adverb  kommt  es  öfters 
vor,  vergL  Rönsch  a.  a.  0,  p.  332;  Hamp  a.  a.  0.  p.  343,  344  — 
deforas  nur  Präposition  mit  dem  Genitiv:  posuit  mensam  deforas 
tegimenti  tabernaculi  Ital.  Exod.  40,  20  (ed.  Lugd.  und  Wirceb.) ; 
ad  aram  gentis  luliae  deforas  podio  sinisteriore  Grut.  573,  1, 
vergl.  Hamp  a.  a.  0.  p.  345. 

de  insuper,  vergl.  Rönsch  a.  a.  0.  p.  232. 

de  intro^  vergl.  Rönsch,  Semasiologische  Beiträge  II  p.  64,  da- 
raus ital.,  span.  und  portug.  dentro,  vergl.  Körting,  Lat. -roman. 
Wörterbuch  p.  248. 

de  longe^  vergl.  Rönsch,  Itala  u.  Vulgata  p.  232  und  Quiche- 
rat,  Addenda  lex.  Latin,  p.  70. 

de  magis  (vergl,  0.  Ribbeck,  Lateinische  Partikel  p.  4)  Lu- 
cil.  Sat.  (16,  7  ed.  L.  Müller  =  451  ed.  Lachmann)  bei  Nonius 
S.  98,  19,  vergl.  Fischer,  De  voc.  Lucil.  p.  68;  Gloss.  corp.  H 
p.  42,  29  ed.  Goetze  et  Gundermann  (a^udpa»;);  span.  demas. 

demane  Augustin.  Conf.  11,  23,  30;  frz.  demain,  vergL  Kör- 
ting a.  a.  0.  p.  249. 

deperegre  Expos,  totius  mundi  55. 

derepente  Plaut.  Menaech.  5,  2,  121  (874);  Mosteil.  2,  2,  57 
(488);  Terent.  Hecyr.  4,  1  ,  3  (518)  und  4,  1 ,  39  (554);  Enn. 
(Fab.  19  ed.  L.  Müller)  bei  Cic.  Divinat.  1,  31,  m\  (Fab.  142) 
bei  Nonius  S.  518,  18;  (Fab.  381)  bei  Nonius  S.  518,  5;  Acc. 
(tr.  184)  bei  Nonius  S.  518,  11;  Turpil.  (com.  3)  bei  Nonius  518, 
3;    Inc.  poet.  (24  ed.  0.  Ribbeck)    bei   Nonius   S.  518,  8;   Afran. 


—     941     — 

(com.  199  und  223)  bei  Nonius  S.  518,  6;  Pompon.  (com.  132) 
bei  Nonius  S.  518,  16;  Nov.  (com.  44)  bei  Nonius  S.  518,  14; 
Cato  Orig.  (5,  3  ed.  Jordan  p.  23,  17);  Varr.  (Sat.  Menipp.  466) 
bei  Nonius  S.  518,  30.  Gran.  Licin.  ed.  Teubn.  p.  20,  18;  Tacit. 
Bist.  1,  63;  Suet.  Tib.  23;  Vesp.  23;  Gell.  10,  12,  3;  Apul.  74 
S.  549. 

de  retro^  vergl.  Rönsch  Itala  und  Vulgata  p.  232;  Hamp  a. 
a.  0.  p.  342;  Körting  a.  a.  0.  p.  252. 

de  semel^  vergl.  Rönsch  a.  a.  0.  p.  232  und  Semasiologische 
Beiträge  II  p.  64. 

de  subito  Plaut.  Bacch.  1,  1,  46;  Captiv.  prol.  62;  Mosteil. 
2,  1,  63  (411);  Stich.  5,  4,  39  (719);  Lucr.  2,  265;  Naev.  (tr.  8) 
bei  Nonius  S.  306,  7;  Acc.  (tr.  367)  bei  Nonius  S.  517,  26;  Enn. 
(Fab.  386  ed.  L.  Müller)  bei  Nonius  S.  517,  15;  Caecil.  (com.  10) 
bei  Nonius  S.  517,  13;  Titin.  (com.  80)  bei  Nonius  S.  517,  14; 
Afran.  (com.  101)  bei  Nonius  S.  517,  17;  Pompon.  (com.  102)  bei 
Nonius  S.  517,  28;  (com.  124)  bei  Nonius  S.  517,  29;  Nov.  (com. 
89)  bei  Nonius  S.  517,  24;  Cic.  Rep.  6,  2. 

de  sursum^  de  susum,  vergl.  Rönsch,  Itala  und  Vulgata  p.  233; 
Quicherat  a.  a.  0.  p.  73. 

ex  nunc  {utto  too  vuu)^  vergl.  Rönsch  a.  a.  0.  p.  233. 

ex  tunc^  vergl.  Rönsch  a.  a.  0.  p.  233,  ferner  lordan.  Roman, 
c.  39  (5,  33). 

in  antea,  vergl.  Forcellini,  Lexic.  Latin,  ed.  De-Vit  VI  p.  630*; 
Körting  a.  a.  0.  p.  403. 

in  comminus^  vergl.  Rönsch  a.  a.  0.  p.  233. 

in  invicem,  vergl.  Rönsch  a.  a.  0.  p.  233,  Quicherat.  a.  a.  0. 
p.  140,  ferner  lordan.  Getic.  49,  261   (125,  18). 

VI  ohviam,  vergl.  Rönsch  a.  a.  0.  p.  233. 

in  palam^  vergl.  Rönsch  a.  a.  0.  p.  233. 

in  peregre  {h  dXXorpioiQ),  vergl.  p.  647  und  Rönsch  a.  a.  0. 
p.  234. 

in  retro  Orell.  4558,  vergl.  Hamp  a.  a.  0.  p.  342,  343. 

in  semel,  vergl.  Rönsch  a.  a.  0.  p.  234  und  Semasiologische 
Beiträge  II  p.  64. 

interiöi  Plaut.  Asinar.  5,  2,  42  (891);  Captiv.  5,  1,  31  (951); 
5,1,  33  (953);  Persa  1,  3,  85;  Poenul.  3,  3,  3  (617);  Rud.  4,  6, 
20  (1224);  Afran.  (com.  138)  bei  Nonius  S.  535,  30;  Apul.  Apol. 
73  S.  547. 

per  invicem,  vergl.  Rönsch,  Itala  und  Vulgata  p.  234. 

per  semel  belegt  Rönsch  a.  a.  0.  p.  234  mit  Scribon.  25,  aber 


-     942     - 

Helmreich  (p.  15,  10)  schreibt  facit  bene  et  per  se  mel  Atticum 
pyxide  Cyprii  aeris  conditum. 

per  ter  {e~l  rrnq)  Vulg.  Act.  apost.   10,  16;  11,   10. 

pro  invicem  Vulg.   1  Corinth.   12,  25;  lacob.  5,   16. 

8uh  invicem  Isid.  Orig.   16,  4,  12;  Eugipp.  Thesaur.  283. 

b)Ueber  die  zusammengesetzten  Präpositioneo  handelt, 
wie  schon  oft  erwähnt  ist,  C.  Hamp  (Archiv  5  p.  821 — 368)  auf 
das  ausführlichste,  da  ihm  die  Redaktion  des  Archivs  zum  gröfs- 
ten  Teil  das  Material  überlassen  hatte.  Auf  eine  Reihe  von  zu- 
sammengesetzten Präpositionen  ist  bereits  Rücksicht  genommen, 
es  mögen  noch  folgende  angeführt  werden;  abextra  Hamp  a.  a.  0. 
p.  345  —  abinfra,  adinfra,  deinfra  p.  360  —  abintra,  adintra, 
deintra  p.  347  —  abintus  p.  347;  Rönsch,  Itala  und  Vulgata 
p.  231;  deintus  p.  346;  Rönsch  p.  232  —  abultra,  deultra  p.  353, 
inultra  Rönsch  p.  234  —  adin,  perin  p.  366  —  adsuper,  asuper, 
exsuper,  asupra,  desupra  p.  359,  deinsuper  p  354;  Rönsch  p.  232 
—  adtrans  p.  352,  detrans  p.  352,  etrans  p.  353  —  circumcirca 
p.  324,  332,  decirca  p.  334,  incirca  p.  335,  incircum  p.  334, 
Corssen,  Aussprache  II  p.  869  —  deab  p.  365  —  decontra  p.  349, 
Rönsch,  Semasiologische  Beiträge  II  p.  64;  econtra  p.  349,  Rönsch, 
Itala  und  Vulgata  p.  233;  incontra  p.  351;  transcontra  p.  349  — 
deex  p.  366  —  deinter  p.  348  —  deiuxta  p.  363  —  desubter, 
insubter  p.  361  —  ede  p.  366  —  inpro  p.  367  —  praeterpropter 
p.  324,  331;  Act.  Erlang,  semin.  1  p.  389. 

E.  Präpositionen  stehen  in  der  Regel  vor  den  mit 
ihnen  konstruierten  Nomina  oder  Pronomina. 

a)  Geht  dem  Nomen  ein  Adjektivum  oder  ein  adjektivisches 
Pronomen  vorher,  so  wird  die  einsilbige  Präposition  oft  zwischen 
dieses  und  das  Nomen  gesetzt,  z.  B.  hanc  oh  causam,  quam  oh 
rem,  ea  in  re,  qua  in  re,  nulla  in  re,  magno  vwn  metu,  ebenso 
auch  medios  intcr  hostes. 

Jedoch  cum  steht  immer  hinter  den  Pronomina  per- 
sonalia,  mecum,  tecum,  secum,  nobiscum,  vobiscum,  vergl.  Cic. 
Orat.  45,  154,  und  oft  hinter  den  Pronomina  relativa,  quo- 
cum,  quacum,  quicum,  quibuscum,  wiewohl  cum  quo,  cum  qua, 
cum  quibus  nicht  weniger  üblich  ist,  vergl.  p.  461.  Utrincum  hat 
Plaut.  Truc.   1,  2,  51   (152). 

Von  den  übrigen  einsilliigen  Präpositionen  (vergl.  Thiel- 
mann, De  sermonis  proprietatibus  apud  Corniticium  et  inprimis 
Ciceronis  libris  p.  79,  80)  steht  de  öfters  nach  quo  oder  qua  bei 
agitur,  dictum  est,  iudicatum  est,  controversia   est.      So  Cic.  In- 


—    943     — 

vent.  1,  19,  27  (im  Angelom.  und  Tross.  de  quo);  1,  28,  41;  1, 
43,  81;  1  ,  44,  82  zweimal;  1,  49,  92;  1,  54,  104  (daselbst  de 
quo  quaestio  est  im  Par,,  Angelom.,  Tross.  und  Turic);  2,  11,  37; 
2,  23,  70  (daselbst  de  quo   agimus  und   de  qua  post  loquemur); 

2,  30,  94;  2,  45,  131;  2,  50,  150;  de  orat.  1,  48,  209  (in  allen 
Lag.,  im  Vict.  und  Guelf.  1  de  quo  agitur,  und  vorher  in  allen 
Büchern  de  quo  disputetur);  Verr.  2,  12,  31  in  einem  Richter- 
spruch; pro  Caec.  19,  55  im  Erf.  (im  Teg.  quod  ea  agitur);  de 
imp.  Cn.  Pomp.  16,  47  (im  Vat.  und  Erf.  de  quo);  Cornific.  1, 
5,  8  im  Bamb.  A,  Freis.  und  Tross.  (im  Par.,  Bamb.  B  und  Tu- 
ric. de  qua);  2,  12,  18;  2,  29,  46;  4,  12,  17;  Lucr.  6,  940;  Senec. 
Const.  16,  2  im  Meil.  1;  Aussprüche  des  Prätors  bei  Ulpian.  Dig, 
43,  18,  1  im  Eingang;  43,  19,  1  im  Eingang;  43,  20,  1  im  Ein- 
gang und  §  29;  43,  22  im  Eingang  und  §  6;  43,  23,  1  im  Ein- 
gang; Julian,  Dig.  19,  1,  25;  Gaius  Instit.  4  §  54;  4  §  93  in  ge- 
richtlichen Formeln  und  Dig.  10,  2,  1;  Ulpian.  Dig.  42,  8,  10; 
Paul.  21,  2,  11;  CLL.  2,  1964  Col.  5  Z.  41;  Solin.  38,  1;  Ma- 
crob.  Somn.  Scip.  1,  3,  1  (im  Par.  de  quo);  quibus  de  scriptum 
est  Cic.  Invent.  2,  48,  141;  quibus  de  agitur  Aussprüche  des  Prä- 
tors bei  Ulpian.  Dig.  42,  8,  10  im  Eingang  und  43,  17,  1  im  Ein- 
gang; Ulpian.  42,  8,  10  §  9;  viderint  qui  hoc  de  aliter  exopinissent 
Petron.  62,  14  in  den  Hdschr.,  Friedländer  schreibt:  viderint  alii 
quid  de  hoc  exopinissent. 

Quem  ad  Plaut.  Bacch.  2,  1,  7  (176);  quam  ad  Terent.  Phorm. 

3,  2,  39  (524);  quos  ad  Cic.  Nat.  Deor.  2,  4,  10. 

Quam  per  Plaut.  Poen.  Prol.  13;  quem  per  Cic.  leg.  agr.  2, 
30,  81  im  Erf.;  haec  loca  per  Lucr.  4,  597  und  viam  per  6,  1264. 

Quo  ab  Plaut.  Asin.  1,  1,   106. 

Qui  pro  Asin.  2,  3,  17  (397). 

Qua  ex  Plaut.  Epid.  2,  1,  4  (170);  quibus  e  Lucr.  3,  375; 
3,  839;  3,  865;  5,  949  (für  quibus  e  fiant  causis  6,  761  hat  Lach- 
mann quibus  effiant  c.  geschrieben);  ignibus  ex  Lucr.  1,  841;  va- 
riis  ex  2,  791  nach  Wakef.  Vermutung  (in  den  Hdschr.  variis  ea) 
und  terris  ex  6,  788. 

Queis  in  Lucil.  (lib.  ine.  1,  2  ed.  L.  Müller  =  1020%  2  ed. 
Laehmann)  bei  Lact.  Inst.  6,  5,  2;  qua  in  Sen.  Benef.  5,  12,  6 
im  Rottend,  (im  Nazar.  und  Pal.  3  quam). 

Huuc  post  Cic.  Tusc.  2,  6,  15. 

b)  Die  unregelmäfsige  Wortstellung  wird,  vornehmlich  bei  den 
Dichtern,  dadurch  gemildert,  dafs  der  Präposition  ein  Adjektivum 
oder  adjektivisches  Pronomen,  oder  der  Genet.  eines  Substant. 
oder  Pronom.,  oder  auch  ein  zweites  in  gleichem  Kasus  mit  dem 


—     944    — 

vorhergehenden  stehendes  Substant.  nachfolgt.  Als  ein  Beispiel 
der  perversio  wird  Cornific.  4,  32,  44  pietate  pro  vestra  aufge- 
stellt. So  re  in  summa  Acc.  (tr.  207)  bei  Cic.  Nat.  Deor.  3,  27, 
68;  tempore  in  omni  Luer.  1,  26;  tempore  in  ipso  1,  98;  rebus 
ab  ipsis  1,  459;  tempore  ab  omni  1,  769;  lumine  in  ipso  2,  117; 
aera  per  tenerum  2,  146;  corpore  in  ipso  2,  4;:i8;  genere  in  quo- 
vis  2,  567;  cibis  ex  omnibus  2,  711;  stercore  de  taetro  7,  872; 
limine  ab  ipso  2,  960;  locis  ex  omnibus  2,  1112;  sedibus  in  me- 
diis  CatuU.  64,  48;  pectore  ah  imo  64,  198;  parte  ex  alia  64, 
251;  sole  sub  ardenti  64,  354;  templo  in  fulgente  64,  387;  solem 
ad  rapidum  Verg.  Georg.  1,  424;  campos  per  omnes  Georg.  1, 
482;  stirpibus  exit  ah  imis  Georg.  2,  53;  frondes  elapsus  in  altas 
Georg.  2,  305;  aera  per  vacuum  Georg.  3,  109;  saltibus  in  vacuis 
Georg.  3,  143;  stabulis  in  mollibus  Georg.  3,  295;  morte  sub 
aegra  Georg.  3,  512;  opere  in  medio  Georg.  3,  519;  montis  per 
altos  Georg.  3,  535;  litore  in  extremo  Georg.  3,  542;  aethere  in 
alto  Georg.  4,  78;  pulvere  ab  alto  Georg.  4,  96;  rupe  sub  aeria 
Georg.  4,  508;  aequor  in  altum  Georg.  4,  528;  lucis  agitabat  in 
altis  Georg.  4,  533;  morem  in  Salium  Horat.  Carm.  1,  36,  12; 
tempus  in  ultimum  Carm.  2,  7,  1 ;   puellis    de   popularibus  Carm. 

2,  13,  25;  aggere  in  aprico  Serm.  1,  8,  15;  fluctibus  in  mediis 
Epist.  2,  2,  85,  auch  amnis  ostia  sub  Tusci  Serm.  2,  2,  33.  Ferner 
quanam  ab  illarum  Plaut.  Mil.  Glor.  4,  2,  56  (i047);  ponto  ab 
Helles  Dichter  bei  Cic.  Orat.  49,  163;  obitu  a  solis  Cic,  Divin. 
1,  47,  106  in  Versen  und  parte  ex  Aquilonis  Arat.  201;  tripodi 
(oder  tripode)  a  Phoebi  Lucr.  1,  739;  principiis  tarnen  in  rerum 
1,  740;   conspectu  ex  hominum  3,  49;    media  regione   in  pectoris 

3,  140;  conubia  ad  Veneris  3,  776;  tempore  de  mortis  3,  1086; 
oculis  in  eorum  4,  306;  convallibus  ex  Heliconis  4,  545;  cava  per 
calamorum  5,  1382;  vertice  de  montis  6,  467;  finibus  in  Cecro- 
pis  6,  1139;  silanos  ad  aquarum  6,  1265;  valle  sub  alarum  Ca- 
tull.  69,  6;  usum  in  castrorum  Verg.  Georg.  3,  313;  thalamo  sub 
fluminis  alti  Georg.  4,  333;  exesi  latere  in  montis  Georg.  4,  419; 
litus  harenosum  ad  Libyae  Aen.  4,  257;  culmina  per(\\xe  hominum 
;)erque  deorum  Aen.  4,  671;  corpus  in  Aeacidae  Aen.  6,  58;  lata 
per  Aeneae  Aen.  7,  234;  gente  sub  Assaraci  Aen.  9,  643;  metas 
dati  pervenit  ad  aevi  Aen.  10,  472,  limen  ad  iratae  Tibull.  2,  1, 
74;  pectus  in  amborum  Ovid.  Met.  4,  506;  gremio  in  lasonis  Met. 
7,  66;  nomine  de  Nymphae  Met.  14,  434;  sanguine  cum  soceri 
Met.  15,  546;  numine  sub  dominae  Epist.  ex  Pont.  1,  2,  80;  terga 
per  amnis,   nomen  in  Eumolpi    Epist.   ex  Pont.  2,  9,  2;    noctem 


—     945     — 

per  saepe  diemque  Lucr.  6,  1160;  saxa  per  et  scopulos  Verg. 
Georg.  3,  276  und  transtra  jper  et  remos  Aen.  5,  663;  mare  ad 
Oceanum  Catull.  115,  6;  rege  sub  Eurystheo  Verg.  Aen.  8,  292 
und  love  sub  domino  Tibull.  1,  3,  49;  virginis  aequor  ad  Helles 
Valer.  Flacc.  1,  537;  arva  super  populosque  meat  Stat.  Theb.  2, 
59;  serta  inter  vacuosque  Theb.  2,  76;  saxa  per  et  plenis  obstan- 
tia  fluDoina  ripis  Theb.  4,  313;  transtra  per  et  remos  Theb.  5, 
404;  pectore  ah  alto  Theb.  11,  13;  Polynicis  iter  portisque  sub 
ipsis  Theb.  11,  137;  rebus  m  artis  Theb.  11,  156;  parte  ex  alia 
Theb.  11,  354;  monstra  ad  gentilia  Theb.  11,  420;  rupe  sub  alta 
Theb.  11,  741. 

Dem  Vorgange  der  Dichter  folgen  einige  Prosaisten.  Metu 
in  magno  Liv.  9,  37,  11;  aciem  per  mediam  9,  43,  15;  de  hello 
reque  de  publica  22,  11,  1  im  Put.,  Pal.  1  und  in  anderen  Bü- 
chern (im  Colb.  de  hello  reque  publica,  im  Harl.,  in  den  Pal.  2 
und  3  und  in  anderen  Büchern  de  hello  deque  republica);  parte 
in  alia  24,  46,  2;  provinciis  de  controversis  41,  23,  13  (Gronov 
hält  provinciis  für  eingeschoben);  suctum  propter  lactis  Plin.  N. 
H.  10,  40,  56  (115);  levitatem  propter  aestivam  11,  23,  27  (78); 
arbore  ex  ipsa  13,  4,  7  (29);  magnitudinem  propter  difficultatem- 
que  moliendi  34,  7,  18  (40);  parte  in  hac  Quintil.  2,  17,  1  im 
Bern,  und  Bamb.  (im  Ambr.  1  in  parte  hac)  und  parte  in  una 
4,  2,  32;  iudice  ab  uno  Tacit.  Ann.  3.,  10;  ornatum  ad  urbis  Ann. 
3,  72,  vergl.  die  Note  von  Nipperdey  z.  d.  St. ;  ripam  ad  Euphra- 
tis  Ann.  6,  37;  ripam  ad  Araxis  Ann.  12,  11;  lacu  in  ipso  Ann. 
12,  51;  urbe  ex  ipsa  Ann.  12,  56;  uxore  ab  Octavia  Ann.  13,  12; 
cornu  in  sinistro  Ann.  13,  40;  urbe  in  ipsa  Ann.  14.,  53;  portu 
in  ipso  Ann.  15,  18;  adipe  e  recenti  lex  metalli  Vipasc.  (Ephem. 
epigr.  Vol.  3  fasc.  3)  p.  ant.  Z.  26  und  p.  post.  2,  17;  parte  in 
hac  Arnob.  2,  37;  3,  1;  3,  4;  5,  12;  6,  17;  parte  in  aliqua  1,  2; 
historias  per  vestras  1,  3;  tranquillitate  in  mollissima  1,  6;  mole 
sub  hac  l,  9;  nationibus  in  cunctis  1,  16;  ratione  in  aliqua  1,  22; 
caecitate  huius  in  corporis  1,  29;  veritate  in  liquida  1,  37;  locis 
in  superioribus  1,  42;  radice  ab  infima  1,  53;  gentibus  in  ignotis 

1,  56;  forma  in  hominis  1,  60;  deo  a  principe  1,  65;  rebus  de 
obscurissimis  2,  11;    tellure   in    effossa  2,  20;    nutrice   ab    eadem 

2,  21;  solitudine  in  operta  2,  22;  viris  ab  sapientibus  2,  29;  li- 
bertate  ex  ipsa  2,  30;  credulitate  in  ista  2,  34;  vinctione  in  per- 
petua  2,  36;  animalibus  a  mutis  2,  40;  discrimine  cum  capitis  2, 
40;  labem  in  mutuam  2,  43;  deo  a  superiore  2,  47;  sede  ab  su- 
pera  2,  51 ;  deo  a  maximo  2,  52;  deum  ad  principem  2,  53;  tem- 

Neue -Wagener,  Lat.  Formenlehre.     II.     3.  Aufl.  60 


-     94ß     - 

pore  in  aliquo  2,  58;  rebus  ex  omnibus  2,  60;  libris  in  Acheron- 
ticis  2,  62;  fortunam  ad  virginalem  2,  67;  rege  sub  TuUio  2,  68; 
caligine  in  altissima  2,  72;  causa  in  huiusmodi  2,  73;  personas 
per  singulas  3,  2;  qualitate  pro  temporis  3,  21;  more  de  solito 
5,  1;  fluenta  per  fontium  5,  2;  fluore  de  sanguinis  5,  7;  5,  12; 
gente  ab  Attica  5,  24;  humani  speciem  in  penis  5,  24;  locum  ad 
funeris  5,  28;  raptione  in  Proserpinae  5,  37;  parte  ex  historiae 
5,  38;  versuras  in  huiusmodi  5,  44;  cruore  de  pecorum  7,  13; 
resina  ex  arboris  7,  27;  gaudia  ad  vitae  7,  40;  puncto  in  tem- 
poris 7,  42;  venis  in  eius  7,  47,  Aber  bei  Cicero  Invent.  1,  25, 
36  ist  in  alten  Büchern,  namentlich  im  Par.,  nicht  genere  in  eo- 
dem,  sondern  in  eodem  genere. 

c)  Viel  häufiger  werden  zwei-  und  dreisilbige  Präpositionen 
den  Nomina  und  Pronomina  nachgesetzt,  bei  Cicero  jedoch  aus- 
schliefslich  den  Pronomina. 

Adversus  und  adversum  Plaut.  Amph.  2,  2,  118  (750)  und 
Bacch.  4,  4,  47  (698);  Terent.  Phorm.  2,  3,  80  (427);  Corn.  Nep. 
Con.  2,  2  und  Timoth.  4,  3;  Sallust.  lug.  101,  8;  fr.  2,  48;  Bo- 
rat. Epist  1,  1,  75;  Dictys  2,  3,  12;  3,  5;  4,  3. 

Ante  Cic.  Ep.  Att.  6,  1,  Iß;  Corn.  Nep.  Chabr.  3,  1;  Verg. 
Aen.  6,  273;  TibuU.  2,  5,  66;  Vell.  Paterc.  2,  91,  2;  Plin.  N.  H. 
35,  10;  36  (77). 

Apud  Lucr.  6,  747;  Tac.  Ann.  4,  5;  4,  43;  6,  31. 

Circa  und  circum  Varro  L.  L.  7,  3,  31;  Cic.  Verr.  4,  48,  107 
und  Nat.  Deor.  2,  41,  105;  Lucr.  1,  973;  4,  220;  6,  427;  Verg. 
Ecl.  8,  12;  8,  74;  9,  40;  Georg.  1,  235;  2,  382;  3,  146;  3,  537 

4,  30;   4,  188;   4,  334  und  Aen.  1,  32;    1,  466;   2,  515;   2,  564 
3,  75;  4,  145;  4,  435;   6,  166;   6,  329;   6,  517;   6,  706;   7,  379 
8,  285;  8,  310;  8,  631;  9,  440;  9,  679;  9,  808;  Tibull.  1,  1,  23 
1,  5,  51;   Prop.  5  (4),  6,  6;    Ovid.  Ars  Am.  2,  577   und   Met.  3, 
668;  Stat.  Theb.  3,  395;  10,  883. 

Circiter  Plaut,  Cist.  4,  2,  8. 

Citra  Horat.  Serm,  1,  1,  107;  1,  10,  31;  Stat.  Theb.  7,  741, 

Contra  Cic,  Orat,  10,  34;  pro  Quint.  28,  87;  Verr.   1,  9,  24 

5,  58,  153;  pro  Mur.  4,  9;  in  Vatin.  7,  18;  Phil.  2,  8,  18;  Ep 
Att.  10,  8,  8;  Acad.  2,  15,  47;  Cato  mai.  23,  84  und  Lael.  24 
90;  Lucr.  1,  82;  3,  353;  4,  471;  4,  484;  5,  708;  6,  715;  6,  725 
Verg.  Aen.  1,  13;  5,  414;  6,  398;  10,  567;  11,  282;  11,  504;  12 
279;  Ovid.  Ep.  ex  Pont.  1,  1,  26;  2,  1,  51;  German.  Phaen.  395 
Senec.  Epist.  82,  6;  Tac.  Ann.  3,  1;  Stat.  Theb.  11,  344;  Plin 
Epist.  1,  23,  3;    Amm.  Marceil.  16,  12,  36;   Lact.  Inst.  6,  17,  4 


—     947     — 

Coravi  Com.  Nep.  Epam.  4,  2;  Tac.  Ann.  1,  19;  1,  75;  3, 
14;  3,  24;  3,  49;  4,  8;  11,  2;  13,  32;  13,  38;  15,  24;  15,  6i; 
Suet.  Aug.  69;  Nero  33;  Otho  1  und  Tit.  10;  Lactant.  Inst.  5» 
9,  88. 

Erga  Plaut.  Asin.  1 ,  1 ,  5 ;  Capt.  2 ,  1 ,  48  (245) ;  2,  3,  56 
(416);  Epid.  3,  3,  9  (391)  und  Trin.  5,  2,  2  (1126);  5,  2,  4  (1128); 
Pacuv.  (248)  bei  Non.  S.  375;  Terent.  Heaut.   1,  2,   15  (189);   2, 

3,  24  (265),  hier  im  Bemb.  und  Rice. 

Extra  Tac.  Ann.  13,  47. 

Inter  CLL.  1,  205  Taf.  1  Z.  48;  Cic.  Verr.  3,  20,  50;  Nat. 
Deor.  2,  42,  106  in  Versen  und  LaeL  22,  83;  Caes.  bell.  Gall. 
6,  36,  2;  7,  33,  2  und  bell.  civ.  3,  6,  3;  Sallust.  Hist.  bei  Charis. 
2,  15  S.  211  (236,  21);  Lucr.  4,  415;  5,  956;  5,  1280;  6,  110;  6, 
524  ;  Catull.  7,  5;  Verg.  EcL  9,  12;  10,  45;  Georg.  1,  33;  1,  237;  2, 
344   und  Aen.    1,  191;   1,  218;    1,  348;   2,  632;  2,  681;    2,  781; 

4,  70;  4,  158;  4,  256;  5,  152;  6,  183;  7,  30;  7,  441;  7,  453;  7, 
679;  8,  671;  9,  202;  9,  730;  10,  237;  10,  778;  11,692;  11,816; 
Horat.  Carm.  3,  23,  10;  Epod.  2,  38;  12,  23;  Serm.  1,  1,  47;  1, 
1,  116;  1,  3,  60;  2,  2,  32;  2,  6,  59  und  Epist.  1,  4,  12;  2,  1, 
43;  Tibull.  4,  1,   165;  Prop.  3  (2),  28,  29  im  Daventr.  und  Vat.; 

3  (2),  34,  94;  Ovid.  Amor.  1,  11,  2;  2,  6,  57;  Trist.  1,  6,  33 
und  Epist.  ex  Pont.  1,  8,  61;  4,  10,  57;  Liv.  22,  3,  3;  28,  14,  5; 
32,  38,  7;  Lucan.  3,  689;  8,  475;  9,  6;  10,  328;  Val.  Fl.  2,  629; 
SiL  3,  117;  12,  439;  Stat.  Theb.  11,  509;  Tac.  Ann.  1,  60;  4, 
16;  4,  50;  4,  55;  4,  59;  4,  69;  6,  33;  6,  41;  11,  10;  12,32;  14, 
4;  Hist.  2,  78;  5,  19  und  Agric.  31;  Flor.  3,  6,  3;  3,  10,  2;  Amm. 
Mareen.  23,  4,  4;  25,  7,  4;  27,  9,  8;  28,  2,   10. 

Intra  Caes.  bell.  civ.  1,  65,  4;  Tac.  Ann.  3,  75;  4,  84. 

luxta  Corn.  Nep.  Paus.  4,  4;  Verg.  Aen.  3,  506;  4,  255;  4, 
480;  4,  517;  6,  430;  Plin.  N.  H.  14,  19,  23  (119);  Tac.  Ann.  2,  41; 
4,  5;  5,  9;  6,  39;  12,  13;  12,  21;  13,  15;  14,  6;  15,  47;  Amm.  Mar- 
cell.  18,  6,  22. 

Penes  (vergl.  Hirt  im  Archiv  4  p.  399)  Plaut.  Amph.  2,  2, 
21  (653);  Poen.  5,  4,  15  (1188);  Trin.  4,  1,  3  (822);  5,  2,  22 
(1146)  und  Truc.  1,  1,  4;  Cic.  Ep.  Fam.  9,  16,  3  und  Rep.  2, 
28,  50;  Lucr.  2,  1010;  Verg.  Aen.  12,  59;  Horat.  A.P.  72;  Prop. 

4  (3),  7,  57;  Ovid.  Fast  1,  119;  Stat.  Theb.  10,  184;  11,  189; 
Tac.  Ann.  11,  28;  15,  1  und  Hist.  5,  8. 

Praeter  Horat.  Carm.  3,  27,  31  und  Tibull.  4,  13,  3. 
Propter   Plaut.    Bacch.  4,  9,  109  (1032)    und   Trin.  5,  2,  40 
(1164);  Cic.  pro  TuU.  43;  in  Pison.  7,  15  und  Ep.  Att.  10,  4,  1; 

60» 


—    948     — 

Verg.  Aen.  4,  320;  4,  321;  12,  177;  Horat.  Serm.  1,  3,  100;  Ti- 
bull.  1,  6,  65;  1,  7,  25;  2,  6,  35;  Prop.  5  (4),  7,  25;  Lucan.  1, 
584;  Plin.  N.  H.  3,  3,  4  (21);  11,  29,  35  (103);  14,  2,  4  (21); 
34,  7,  18  (40);  Stat.  Achill.  1,  269;  1,  654;  Val.  Flacc.  4,  560; 
8,  64;  id  ipsum  propter  bei  Dares  40  ist  Konjektur  und  mufs 
nach  dem  Sprachgebrauche  desselben  wohl  ob  id  ipsum  heifsen, 
vergl.  Wölfflin,  Archiv  1  p.  167,  und  gleichbedeutend  mit  prope 
Plaut.  Amph.  4,  1,  8  (1016);  Cic.  Nat.  Deor.  2,  43,  111  in  Ver- 
sen; Lucr.  1,  90;  1,  316;  4,  1024;  4,  1026;  5,  31;  5,  623;  5, 
738;  6,  549;  6,  926;  6,  929;  Verg.  Aen.  9,  680;  Stat.  Theb.  11, 
175;  Tac.  Ann.  4,  48;  14,  9;  15,  47. 

Secundum  Plaut.  Mil.  Glor.  4,  8,  39  (1349). 

Sine  Cic.  Invent.  2,  12,  40  im  Par.,  Angelom.  und  Turic. ; 
Lucr.  1,  155;  4,  1173;  6,  1210;  Verg.  Ecl.  10,48;  Georg.  1,  161; 
3,  42  und  Aen.  12,  883;   Horat.  Serm.  1,  5,  99;  2,  3,  68;    Prop. 

2,  8,  24;  Ovid.  Ars  Am.  2,  454;  Manil.  4,  133;  5,  281;  Val.  Fl. 
1,  765;  5,  44;  7,  475;  8,  433;  Sil.  2,  485;  Stat.  Silv.  5,  3,  5; 
5,  3,  238;  Theb.  4,  202  und  Achill.  1,  129;  Calpurn.  3,  51;  9, 
44  (Nemes.  Ecl.  2,  44);  Claudian.  in  Ruf.  2,  268. 

Subter  Lucr.  6,  785;  Verg.  Aen.  8,  418;  12,  532;  Pers.  4, 
43;  Vitruv.  10,  13  (8),  2;  Plin.  Epist.  8,  8,  2. 

Super  Lucr.  6,  1256;  6,  1258;  Verg.  Ecl.  1,  80;  Georg.  3, 
260  und  Aen.  1,  29;  6,  239;  6,  602;  7,  803;  8,  297;  9,  61;  11,  526; 
Horat.  Epod.  7,  3  und  Epist.  2,  1,  152;  Prop.  5  (4),  6,  29;  Ovid. 
Ars  Am.  2,  577;   Sil.  2,  271;   Tac.  Ann.  16,  35  und  Hist.  3,  19; 

3,  26;  Lucan.  2,  675;  Calpurn.  10,  5  (Nemes.  Ecl.  3,  5). 

Supra  Verg.  Georg.  4,  236  und  Aen.  4,  240;  11,  509;  Plin. 
N.  H.  4,  20,  34  (112),  im  Rice,  super. 

Ultra  Cic.  Tusc.  4,  17,  38;  Verg.  Aen.  6,  114;  Horat.  Serm. 
1,  1,  107;  Prop.  5  (4),  7,  29;  German.  Phaen.  241:  Tac.  Ann. 
1,  65;  15,  17;  Flor.  Prooem.  1. 

Ueber  tenus  sagt  Prise.  14,  2,  14  S.  982  (II  32,  17):  raro 
praeponitur  und  14,  6,  49  S.  999  (H  53,  5):  paene  semper  post- 
posita  invenitur.  Serv.  Comm.  in  Donat.  S.  1797  (418,  37):  Non- 
numquam  praeponitur  et  postponitur,  dicimus  enim  et  pube  tenus 
et  tenus  pube;  Serv.  (Serg.)  S.  1855  (442,  2):  Pro  arbitrio  nostro 
ponitur,  dicimus  enim  et  pube  tenus  et  tenus  pube;  Pompei.  Com- 
ment.  S,  388  (269,  32):  Una  est  (praepositio)  quae  arbitrio  tuo 
vel  praeponitur  vel  postponitur,  tenus,  potes  dicere  et  pube  tenus 
et  tenus  pube,  ecce  habes  quae  arbitrio  tuo  vel  praeponitur  vel 
postponitur;  S.  400  (275,  12):    Tenus  hanc  habet  rationem,  quod 


—     949     — 

huic  contingit,  ut  modo  praeponatur  modo  postponatur  [sine  alia 
vero  praepositione  ut  praeponatur];  possum  ergo  dicere  et  tenus 
pube  et  pube  tenus,  quaqua  parte,  vel  illa  vel  illa  posueris, 
stabit  elocutio;  und  S.  405  (278,  8):  Debemus  dicere  cruribus 
tenus,  quemadmodum  pube  tenus  et  tenus  pube;  hoc  enim  signi 
ficationis  habet  illa  praepositio,  ut  vel  praeponi  possit  vel  post- 
poni,  potes  dicere  tenus  pube,  potes  dicere  pube  tenus;  Cledon. 
S.  1934  (77,  12):  Tenus  pube,  propter  bonum  sonum,  propter 
gratiam  vocis,  facit  pube  tenus;  tenus  adverbium  est,  quia  pube 
tenus  dicitur;  tenus  et  subiungitur  et  anteponitur,  et  tenus  pube 
dicimus  et  pube  tenus ,  ceterum  pube  tenus  quando  dicimus,  hy- 
sterologia  est.  Aber  Charis.,  welcher  2,  15  S.  205  (230,  27)  als 
Beispiel  der  Konstruktion  mit  dem  Ablat.  tenus  pube  giebt  (im 
Neap.  t.  rupe,  im  Par.  t.  bupe)  ,  sagt  S.  207  (233,  2),  nachdem 
er  einerseits  mecum  tecum  nobiscum  vobiscum,  andererseits  cum 
illo  und  cum  illis  aufgestellt  hat:  Item  tenus  subsequitur,  pube 
tenus,  facie  tenus,  paulo  tenus;  und  Donat.  2,  16,  4  S.  1765  (319, 
15)  berichtigt  das  zuerst  gegebene  tenus  pube  sofort  durch  die 
Bemerkung:  sed  haec  praepositio  propter  euphoniam  subicitur,  et 
facit  pube  tenus ;  wie  er  (S.  365,  26  Keil)  schreibt:  tenus  pube, 
quod  nos  dicimus  pube  tenus.  Wir  lesen  tenus  beinahe  überall 
nach  dem  Nomen  oder  Pronomen,  wie  in  eatenus  hactenus  qua 
tenus  illatenus  illactenus  istactenus  aliquatenus  quadantenus,  vergl 
S.  681,  so:  capulo  tenus  Verg.  Aen.  2,  553  und  pube  tenus  3,  427 
pectoribus  tenus  Ovid.  Met.  15,  512  und  673;  tectis  tenus  Tac 
Ann.  13,  41  und  solo  tenus  15,  40;  tenus  c.  Genet.  vergl.  S.  932; 
daneben  ist  summo  tenus  attigit  ore  Verg.  Aen.  1,  737;  curvo 
tenus  abdidit  hämo  Ovid.  Met.  4,  719;  summa  tenus  extitit  alvo 
5,  413;  media  tenus  extitit  alvo  13,  892;  media  tenus  descende- 
rat  alvo  14,  59  und  media  tenus  eminet  alvo  Fast.  2,  145;  uno 
tenus  verbo  Fronto  p.  153,  3  Naber.  Doch  tenus  Europam  fama 
crescente  Auson.  parent.  3,  15  (ed.  Peiper  p.  31);  tenus  imum 
Collum  Mart.  Capell.  7  §  739:  tenus  Mantuam  urbem  Aeth.  Ist. 
103  (p.  78,  5)  und  tenus  sono  et  strepitu  linguae  Augustin.  Conf. 
3,  6,  10;  at  tenus  alvo  erigitur  media  Avian.  Arat.  486. 

Versus  oder  versum  wird  seinem  Nomen  beinahe  überall 
nachgesetzt;  ein  entgegenstehendes  Beispiel  illic  unde  Tagus  et 
nobile  flumen  Hiberus  vorsum  ortus  vorsum  occasus  fluit  alter  et 
alter  steht  auf  einer  versificierten  Inschr.  Grut.  690,  5  (Burmanns 
Anth.  Lat.  4,  230,  Meyer  1336). 

d)  Dichter  trennen  öfters  eine  Präposition  von  ihrem  Nomen, 
möge  sie  demselben  vorausgehen   oder  nachfolgen,  durch  ein  an- 


—     950     — 

deres  Nomen  oder  ein  Pronomen  oder   ein  Verbum  oder  ein  Ad- 
verbium, oder  auch  durch  einige  Worte.    Neque  tui  ine  quicquam 
invenisti   penes  Plaut.   Aul.  4,  4,  27  (654);   quo   in   quemque    ho- 
minem    facile   inveniatis   loco   Cure.  4,  1,  6  (467);  contra  causaris 
patrem  Afran.  (91)    bei  Non.  S.  89;    extra   processit   longe  ßam- 
mantfa  rnoenia  mundi  Lucr.  1,  72;   ne    forte  haec   alhis   ex   alba 
rearis  principiis  esse  2,  731;  tuis  ex  inclute  chartis  3,  10;  (mens) 
extra  prodita  corpus  3,  603;  solem  succedere  praeter  4,  139;  cum 
mare  versamur  propter  4,  223;    quos   tum   supra  sol  montis   esse 
videtur  4,  406;  qui  capite  ipse  sua  in  statuit  vestigia  sese  4,  472 
nach  Lachmanns  Vermutung  (in  den  Hdschr.  suo);  validis  ex  apta 
lacertis  4,  829;  quanto  quaeque  magis  sint  terram  sidera  propter 
5,    623;    vis    eadem    supra   quae   terras   pertulit   orbem    5,  655; 
dum    loca   luminibus    propriis   inimica  per    exit  5,  770;    is   rigat 
Aegyptum    medium  per   saepe    calorem  6,  714;  multa   sunt   ignis 
prope  semina  corpus  aquai  6,  863;  inter  qui  lapidem  ferrumqne 
est  cumque  locatus  6,  1004;  multus  capitis  cum  saepe  dolore  cor- 
ruptus   sanguis   expletis   naribus    ibat   6,  1202;    saevum    cupiens 
contra  contendere  monstrum  CatuU.  64,  101 ;  iniciunt  ipsis  ex  vin- 
cula  sertis  Verg.  Ecl.  6,  19;  7iovas  circum  felix  eat  hostia  fruges 
Georg.   1,  345;   altam  supra  volät  ardea   nuhem  1,  364;   thymum 
pinosque  tecta  serat    late  circum  4,  112;    eum   vasti   circum   gens 
umida  ponti  exultans  4,  430;  volnera  quae  circum  plurima  muros 
accepit  patrios  Aen.  2,  278;  super  exuvias  ensemque  relictum  effi- 
giemque  toro  locat  4,  507;  chlamydem  quam  plurima  circum  pur- 
pura  cucurrit  5,  250;  solus  qui  Paridem  solitus  contendere  contra 
5,  370;  Venus  aetherios  inter  dea  Candida  nimbos  aderat  8,  608; 
est  omnia  quando   iste  animus  supra  11,  509;    dum   longus    inter 
saeviat  Ilion  Romamque  pontus  Horat.  Carm.  3,  3,  37 ;  inter  lu- 
dere virgines  3,  15,  5;    utinam  i7iter  errem  nuda  leones  3,  27,  51; 
vitiia  nemo  sine  nascitur  Serm.   1,  3,  68;  contra  quis  ferat  arma 
deos  Tibull.  1,  6,  30;  proles  quae  circa  stet  veneranda  senem   1, 
7,  56;  hie  dominam  exemplo  ponat  in  ante  meam  Prop.  2,  3,  42; 
quae  limina  ponam,  quae  nunquam  supra  pes  inimicus  eat  2,  6,  38; 
suhter  captos  arma  sedere  duces  4  (3),  4,  18;  Argolica  quod  in  ante 
Phoronide  fecit  Ovid.   Met.  2,  524;   in  securus  patria  consenuisse 
mea  Trist.  4,  8,  11;   rapidae /a^^mi«   urar   partienter  in    Aetnae 
5,  2,  75;  venit  cultos  ad  sibi  quisque  deos  Ep.  ex  Pont.  1,  2,  148 
(150);  in  tamen  humano  contigit  esse  loco  1,  3,  48;  patriae  sedes 
remeamus  in  urbis  Lucan.  1,  690  und  quam  procul  tectis  captae 
sedeamus  ab  urbis  5,  19.    Nee  super  ipse  aua  molitur  (und  super 


—     951     — 

ipse  tua  moliris)  laude  laborem  Verg.  Aen.  4,  233  und  273;  vidi 
oculos  ante  ipse  meos  me  voce  vocantem  12,  638;  valui  poenani 
fortis  171  ipse  meani  Ovid.  Amor.  1,  7,  26;  indicio  prodor  ab  ipse 
meo  Ars  Am.  3,  668;  ad  ipse  suos  descendit  honores  Fast.  5,  551; 
discipulo  perii  solus  ah  ipse  meo  Epist.  ex  Pont.  3,  3,  46;  urhe 
Coronides  vidit  ah  ipse  sua  und  laesus  lingua  Battus  ah  ipse  sua 
Ibis  404  und  584  (408  und  588);  damnis  dives  ah  ipsa  suis  He- 
roid.  9,  96;  ut  caderet  cultu  cultor  ab  ipse  suo  12,  18  und  lae- 
titia  solvar  ah  ipsa  mea  13,  114  (116). 

Auch  in  einem  Gesetz  ist  wiederholt  quam  in  quisque  decu- 
riam  viator  lectus  erit  und  quam  in  quisque  decuriam  praeco  lec- 
tus  erit,  darauf  qua  in  quisque  decuria  est  C.  I.  L.  1 ,  202  Col.  1 
Z.  33.  36.  41  und  Col.  2  Z.  5.  27.  Aber  bei  Dichtern  und  in 
Prosa  ist,  wie  TipÖQ  ae  d^eiov,  TipÖQ  at  Aiöc,^  r.poq  ae  youdrojv,  Tzpog 
ae  Trarpog,  so  per  te  ere  obsecro  deos  immortales  Plaut.  Bacch. 
4,  8,  64  (905)  und  per  ego  vobis  deos  atque  homines  dico  ut  im- 
perium  meum  sapienter  habeatis  curae  Men.  5,  7,  1  (990);  per 
te  deos  oro  et  nostram  amicitiam  Terent.  Andr.  3,  3,  6  (538)  und 
per  ego  te  deos  oro  5,  1,  15  (834);  per  te  furtivi  foedera  lecti, 
per  Venerem  quaeso  compositumque  caput  Tibull.  1,5,7  und 
per  te  dulcissima  furta  perque  tuos  oculos  per  geniumque  rogo 
4,  5,  7;  per  vos  .  .  .  oro  Castahamque  umbram  Pieriosque  lacus 
dessen  Nachahmer  3,  1,  15;  per  tibi  ego  hunc  iuro  fortem  ca- 
stumque  cruorem  perque  tuos  manes  Ovid.  Fast.  2,  841  und  per 
ego  ipsa  pericula  iuro  Heroid.  10,  73;  per  te  patrium[que]  nomen 
.  .  ,  precor  Liv.  40,  9,  7;  per  te  meorum  facinorum  laudem  pre- 
cor  Senec.  Herc.  für.  1190:  per  ergo  auspicatos  regii  thalami  to- 
ros,  per  spes  futuras  perque  regnorum  status  precor  Medea  285 
und  per  te  parentis  memoriam  obtestor  mei  Agam.  987;  Iliacas 
per  te  flammas  Tarpeiaque  saxa,  per  patrios  muros  .  .  .  cedas 
oramus  superis  Sil.  5,  82  und  per  vos  Tyrrhena  faventum  stagna 
deum,  per  ego  et  Trebiam  cineresque  Sagunti  obtestor  12,  79;  per 
te  maternos,  mitis  Dictynna ,  labores,  fraternumque  decus,  iustis 
hunc  fige  sagittis  infelicem  uterum  Stat.  Theb.  9,  632;  modera- 
tius  oro,  ducite,  fulminei  per  vos  cunabula  Bacchi  Theb.  10,  424 
und  per  ego  oro  tuosque,  nate,  meosque  annos,  miseraeque  per 
ubera  matris  Theb.  10,  694;  per  ego  vos  decora  maiorum  .  .  . 
per  illos  viros  quibus  Stipendium  Macedonia  quondam  tulit  .  .  . 
oro  et  obtestor  Curt.  5,  8,  16  und  per  vos  gloriam[que]  vestram  .  .  . 
perque  et  mea  in  vos  et  in  me  vestra  merita  .  .  .  oro  quaesoque 
9,  2,  28;   per  ego  te  maternae   caritatis  foedera   deprecor  Apul. 


-     952     — 

Met.  4,  31  S.  305  und  per  ego  et  frugiferam  tuam  dexteram  istam 
deprecor  6,  2  S.  384;  und  mit  Umschreibung  des  zu  per  gehöri- 
gen Nomen:    unum  hoc  per   si  qua   est  victis  venia  hostibus   oro 
Verg.  Aen.  10,  903   und   per  has   ego  te   lacrimas,  per  si  quis 
Amatae  tangit  bonos  animum  .  .  .  unum  oro  12,  56 ;  per  ego  te, 
fili,  quaecumque  iura  liberos   iungunt  parentibus,  precor  quaeso- 
que  Liv.  23,  9,  2  und  iurantes  per  quidquid  deorum  est  23,  9,  3; 
per  tibi  si  quis  morituri  protinus  horror,  haec  precor  Val.  Fl.  7, 
266;  auch  mit  Auslassung  des  Verbum:  nolite,  per  vos  per  fortunas, 
per  hberos  vestros,  inimicis  meis   dare   laetitiam  Cic.    pro  Plane. 
42,  103;  per  vos  per  liberos  atque  parentes  vestros,  per  maiesta- 
tem   populi  Romani,   subvenite   misero   mihi   Sallust.  lug.  14,  25 
(in   einigen  Hdschr.    per   vos   liberos)   und   per  vos  Quirites   [et] 
gloriam  maiorum,  tolerate  advorsa  et  consulite  rei  publicae  Hist. 
Rede  des    Cotta  13;   per  ego  has   lacrimas   dextramque   tuam   te 
.  .  .  per  conubia  nostra,  per  inceptos  hymenaeos,  miserere  domus 
labentis  Verg.    Aen.  4,  314;   per  vos   et  fortia   facta,   per   ducis 
Euandri   nomen   devictaque   bella    spemque   meam    Aen.    10,  369 
(Peerlkamp  vermutet  per  vos   ego    f.  f.);   per   te  per  qui  te  talem 
genuere  parentes,   sine  hanc   animam   et  miserere   precantis  Aen. 
10,  597;    per   vos  fidem[que]   vestram    Liv.  29,  18,  9;   per  socer 
felicitatem  Senec.  Contr.  2,  10,  11,  Gronov  vermutet  fer  s.  f.,  was 
H.  J.  Müller  (p.  135,  13)  aufgenommen  hat;  per  te,  quod  fecimus 
una  perdidimusque  nefas,  ades  Lucan.  10,  370;  per  vos  culta  diu 
Rutulae  primordia  gentis  .  .  .  conservate  pios  Sil,  1,  658;  per  ego 
haec  primordia  belli  Stat.  Theb.  6,  171  und  Argolicos  per  te  pe- 
nates,  per  si  quid  in  illa  dulce  domo,   submitte  animos  11,  367; 
per  ego  hoc  decus  et  Ventura  iuventae  gaudia  .  .  .  cape  tuta  pa- 
rumper  tegmina  Achill.  1,  267;  per  ego  vos  deos  patrios  .  .  .  vin- 
dicate  ab  ultimo   dedecore   nomen   gentemque   Persarum  Curt.  4, 
14,  24;  per  ego  si  fas  est  quicquid  feci,  per  hanc  ipsam  mei  ca- 
ritatem,  qua  me  nondum  timere  coepisti,  miserere  Quintil.  Decl.  4, 
22;  per  ego  te,  iuvenis,  illos  meos  de  quibus  nunc  quereris  annos, 
per  expertos  tibi  notosque  humanorum  accidentium  casus,  per  in- 
felicis  illius  manes,  cui  nee  hoc  saltem  contigit,  ut  te  reverso,  te 
praesente  moreretur,   pasce  nunc,  quod  te   redimere  volui  5,  23; 
per  hanc  mihi  lucem  ultimam,  per  notissimam  amoris  nostri  fidem, 
non  sinas  mendicare  parentem  meum  9,  9. 

Vergl.  über  die  Präpositionen  im  Allgemeinen  Charis.  2,  15 
S.  204  —  212  (230  —  238);  Diom.  1  S.  404  —  409  (408  —  415)  und 
Prise.  14  S.  973-1002  (II  24—57). 


KOIfJOKTIONElf. 

!♦  Die  coordinierenden  Konjunktionen  sind  konjunk- 
tive  oder  adjunktive:  et,  que,  atque  oder  ac,  quoque,  etiam, 
neque  oder  nee  (bei  Caesar  nie  vor  Vokalen);  ne-quidem,  —  dis- 
junktive: aut,  vel,  ve,  sive  oder  seu  —  adversative:  at  oder 
ast  (vergl.  Leo  in  der  Praef.  zu  Senec.  I  p.  114  und  Wotke, 
Über  die  alten  Formen  bei  Vergil  p.  142),  sed  oder  set,  autem, 
sed  autem,  ast  autem,  et  autem,  neque  autem  (zwischen  sed,  et, 
neque  und  autem  können  auch  ein  oder  mehrere  Worte  einge- 
schaltet werden ,  vergl.  Hand  Tursell.  1  S.  583  —  586) ,  atqui 
oder  atquin,  tamen,  attamen,  verumtamen,  at  enim,  sed  enim,  und 
die  adjektivischen  ceterum  und  cetero,  verum  (ro  d'  dÄyjl^iQ  oder 
To  de,  vergl.  Stallbaum  zu  Plato  Apol.  S.  23  A)  und  vero  mit  et 
vero,  neque  vero,  at  vero,  sed  vero,  enimvero  —  das  limitie- 
rende: quidem  nebst  equidem  —  das  korrigierende:  immo 
—  causale:  enim,  etenim,  nam,  namque,  qiiippe,  nempe,  nemut 
(aus  Fest,  und  Paul.  S.  162  und  163  bekannt)  —  konklusive: 
ergo,  itaque,  igitur.  In  selbständigen  Sätzen  stehen  ferner  die 
Optativen:  utinam,  quodutinam,  o  si,  ne  oder  utinam  ne  (zu- 
weilen utinam  non);  und  sowohl  in  selbständigen  wie  in  abhän- 
gigen die  interrogativen:  ne,  nonne,  necne,  num,  numne,  utrum, 
utrumne,  utrumnam,  an,  anne,  cur,  quianam,  quidni,  quippini, 
und  die  fragenden  Adverbia  des  Ortes  und  der  Zeit.  Vergl.  H. 
Klammer,  Animadversiones  Annaeanae  grammaticae;  Seege- 
bade,  Quaestiones  grammaticae  et  criticae  in  Petronium;  M.  War- 
ren, Onthe  enclitic  ne  in  early  Latin;  Schrader,  De  particularum 
-7)€,  anne^  nonne  apud  Plautum  prosodia;  Seiler,  De  particulis  co- 
pulativis  quaestiones  grammaticae  et  metricae;  P.  Hinze,  De 
an  particulae  apud  priscos  scriptores  Latinos  vi  et  usu. 

Für  et  ist  ed  geschrieben  L  Neap.  7140;  7188;  Inscr.  de  1' Al- 
ger. 2928  und  Orell.  4233,  und  e  Orell.  5043;  Rossi  Inscr.  Chr. 
48;  Torremuzza  Inscr.  Sic.  17,  16,  vergl.  Schuchardt  Vokal.  1  S.  120. 

Für  atque  steht  adque  Cenotaph.  Pis.  Taf.  1  Z.  24  und  Mo- 
num.  Ancyr.  Taf.  4  Z.  30;  Acta  fratr.  Arv.  a.  101  L   Z.  28.  29; 


-  954  — 

lex  col.  Genet.  6  Z.  41  (ephem.  epigr.  vol.  2  fasc.  2);  edict 
Diocl.  de  pret.  rer.  ven.  exempl.  Aegypt.  Z.  4;  6;  9  und  exempl 
Stratonic.  Z.  2;  CLL.  2,  1972;  2,  2205;  2,  2314;  2,  3304;  2 
4107;  2,  4108;  3,  167;  3,  445;  3,  764;  3,  2969;  3,  3228;  3,  4335 
3,  5209;  5,  532  Z.  26;  28;  32;  63;  70;  5,  875  im  decr.  decur 
Z.  13;  5,  3100;  6,  1155;  6,  1158;  6,  1195;  6,  1341:  n,  1682;  6 
1727;  6,  1730;  6,  1731;  6,  1771;  6,  1774;  6,  1783  Z.  9;  6,  1793 
8,  828;  8,  1027;  8,  1179;  8,  1651;  8,  2530;  8,  2767;  8,  3109;  8 
4046;  8,  4469;  8,  5335;  Inscr.  de  l'Alger.  104;  606;  1674;  2308 
2542;  2733;  3664;  4405;  I.  Neap.  423;  1428;  1529;  2450;  2509 
2510;  2623;  2648;  3498;  6034  Z.  8  und  6318;  Orell.  920;  930 
1052;  1070;  1077;  1103;  1133;  1134;  1155;  2235;  2591  Z.  8 
15;  3161  Z.  8  (nach  Henz.  S.  291);  3329;  4360;  5045;  5049 
Henz.  5312;  5580  Z.  25;  5593  Z.  9;  5594  Z.  1;  8;  6086  Col.  1 
Z.  15;  6417;  6418;  6509;  7361;  Plaut.  Bacch.  3,  5,  2  (527)  und 
Truc.  1,  2,  82  (185);  2,  1,  10  (220);  2,  2,  58  (313)  im  Ambr.; 
Bacch.  2,  3,  45  (279);  Mil.  Glor.  4,  1,  23  (970);  4,  3,  33  (1126) 
und  Pseud.  1,  2,  61  (195)  im  vet.;  Pseud.  1,  5,  153  (566);  Stich. 
1,  1,  42;  1,  2,  38  (95);  1,  2,  86  (143);  1,  3,  30  (184);  1,  3,  40 
(194);  2,  1,  37  (309);  2,  2,  51  (374);  3,  1,  13  (414);  3,  1,  37 
(446);  3,  1,  38  (447);  3,  2,  11  (463);  4,  1,  14  (519);  4,  2,  19 
(599);  4,  2,  54  (637);  5,  1,  1  (641);  5,  2,  5  (653);  5,  4,  15  (701); 
5,  7,  7  (775)  und  Trin.  1,  2,  9  (47);  1,  2,  10  (48);  1,  2,  28  (66); 

1,  2,  49  (86);  1,  2,  55  (92);  1,  2,  88  (125);  1,  2,  116  (152);  2, 

2,  55  (336);  2,  2,  100  (381);  2,  3,  3  (394)  im  decurt.;  Most.  2, 
2,  29  (465)  und  Stich.  5,  4,  56  (726)  im  decurt.  und  Vat.,  Stich. 

1,  2,  54  (111)  im  decurt.  und  im  Vat.  m.  pr.;  Pseud.  1,  5,  7 
(421)  im  Vat.;  Bacch.  5,  2,  56  (1175)  und  Men.  5,  6,  18  (984) 
in  demselben  m.  pr.;   Cic.    pro  Tüll.  34   im  Tur.  Palimps.;  Verr. 

2,  1,  2  im  Vat.  Palimps.  und  4,  60,  134  im  Reg.  m.  pr. ;  Tusc. 
2,  21,  50  im  Gud.  m.  pr.;  Verg.  Ecl.  2,  29;  3,  91;  4,  36;  4,  56; 
5,  90;  6,  63;  8,  12;  8,  95;  10,  35;  10,  45  und  Georg.  1,  40; 
1,  55;  1,  88;  1,  99;  1,  182;  1,  265;  1,  282;  1,  312;  1,  351;  1, 
364;  1,  383;  1,  .504;  2,  350:  2,  351;  2,  402:  2,  491;  2,  518;  3, 
65;  3,  116;  3,  182;  3,  185;  3,  265;  3,  316;  3,523  und  in  ande- 
ren Stellen,  vornehmlich  im  Rom.,  öfters  auch  im  Pal.  (vergl. 
Wagner  orthogr.  Verg.  S.  427  und  Ribbeck  proleg.  Verg.  S.  397), 
Liv.  ;:i0,  13,  13;  30,  17,  12  und  30,  25,  12  im  Put.;  Gaius  lust. 
1  §  111;  1  §  136;  3  §  167;  aber  in  den  ältesten  Inschr. 
durchaus  at.que,  CLL.  1,  33;  1,  196  Z.  19;  25;  27;  1,  200 
Z.  72;   1,  205  Col.  1  Z.  17  und  Col.  2  Z.  10;  40;  1,  542;   1,  1008 


—     955     - 

Col.  1  Z.  7  und  Col.  2  Z.  2;  5;  1,  1480;  adque  arduom  1,  1166 
Z.  10  ist  für  et  ad  arduom.  Unrichtig  sagt  Apul.  (d.  h  Caelius 
Rhodiginus,  vergl.  Crusius  im  Philologus  I  p.  434—448)  de  orthogr. 
§  13  S.  132:  Quod  olim  scribebatur  per  d,  adque  coniunctio,  nunc 
atque. 

Die  Form  ac  wird  vor  einem  Vokal  und  vor  /?,  c  und 
q  vermieden.  Sie  ist  zwar  vor  diesen  Buchstaben  nicht  selten 
in  einzelnen  Hdschr.,  aber  gewöhnlich  nur  in  geringeren.  So  ist 
in  den  vorzüglicheren  Büchern  vielmehr  atque  ornamenta  Cic.  de 
orat.  1,  35,  161  (doch  ac  o.  unter  anderen  im  Lag.  2);  atque  in- 
temperantissimae  in  Pison.  29,  72;  atque  instrumentum  pro  Mi- 
Ion.  12,  33;  atque  in  Phil.  11,  3,  8;  atque  honoribus  Matius  bei 
Cic,  Ep.  Farn.  11,  28,  6:  atque  irarum  Liv.  2,  29,  4;  atque  in- 
minentes  3,  7,  2;  atque  arcem  3,  15,  5;  atque  auxilium  3,  58,  5; 
atque  exinanitis  5,  20,  8;  atque  opinione  5,  21,  14;  atque  in  ar- 
cem 5,  40,  1;  atque  in  capta  urbe  5,  42,  2;  atque  indignitatis 
7,  7,  2;  atque  inguiua  7,  7,  10;  atque  oboedienter  8,  19,  2;  at- 
que humilium  8,  19,  14:  atque  alacres  10,  25,  5;  atque  inpedito 
10,  36,   17;  atque   etiam  Plin.    Epist    5,  6,  4;    et   cum  Cic.  Verr. 

2,  11,  29;  et  criminum  Verr.  3,  5,  10;  et  incendia  Liv.  2,  64,  3; 
et  a  hello  7,  1,  7;  et  alio  35,  27,  5;  at  Apollodorus  Cic.  Nat. 
Deor.  3,  33,  82;  at  imperitae  Liv.  2,  45,  5;  at  etiam  5,  52,  10; 
at  enim  6,  15,  11.  Bei  Cic.  pro  Flacc.  3,  8  ist  nur  in  einigen 
alten  Ausgaben  ac  amantissimum,  im  Salzb.  und  Bern,  atque  a., 
Baiter  aber  hat  nach  dem  cod.  Torrent.  die  Partikel  gestrichen, 
C.  F.  W.  Müller  aber  atque  eingeklammert;  in  huius  odii  tanti 
ac  universi  in  Pison.  27,  65  ist  nach  dem  Vat.  ac  tam  universi 
geschrieben;  für  ac  amicior  nach  quis  unus  fortior  Phil.  3,  3,  6 
ist  aus  den  besten  Hdschr.  quis  amicior  aufgenommen;  für  ac  eo, 
wie  Ep.  Att.  13,  28,  2  im  Med.  m.  sec.  gelesen  wird,  hat  Boot 
adeo  vermutet ;  schwach  beglaubigt  ist  ac  vor  illius  promissa  iac- 
tabant  Liv.  2,  27,  2;  ac  mergentibus,  nicht  ac  emergentibus,  steht 

3,  1 6,  4  im  Par.,  Med.,  Harl.  1  und  Leid.  1 ;  orant  ac  monent, 
nicht  monent  ac  orant,  haben  alle  guten  Bücher  3,  52,  11:  ac  alii 
ist  in  wenigen  Hdschr.  nach  alii  eingeschaltet  3,  64,  8;  desglei- 
chen in  alten  Ausg.  in  zwischen  ac  und  sanguine  7,  4,  3;  ac  exer- 
citum  deducere  ist  in  einigen  Hdschr.  für  ac  deducere  exercitum 
10,  12,  2.  Nicht  splendet  ac  horret,  sondern  splendet  et  horret 
hat  Enn.  (Sat.  14  ed.  L.  Müller)  bei  Macrob.  Sat.  6,  4,  6.  Bei 
Vell.  2,  105,  2  ist  zwar  splendidum  ac  hilarem  und  2,  125,  5 
ac  Hispanias  in  der   ed.    pr. ,    bei  Amerb.    aber  Athilam   und   at 


—     956     — 

Hispanias,  und  das  letztere  hat  Kritz  aufgenommen,  an  der  er- 
steren  Stelle  aber  mit  Ruhnk.  splend.  aut  hil. ,  wie  luxuriosum 
aut  desidem  darauf  folgt,  Halm  hat  nach  Orell.  splendidum  at- 
que  hilarem.  Bei  Plin.  Epist.  5,  6,  19  ist  im  Flor.  S.  Marci  ac 
adiacentis,  richtiger  aber  im  Med.  und  Dresd.  hac  a.  Ac  ita  ist 
ohne  hdschr.  Autorität  in  dem  Briefe  des  Pompej.  bei  Cic.  Ep. 
Att.  8,  12  A,  4;  desgleichen  simulac  ille  Cic.  ad  Q.  fr.  2,  5  (6), 
3;  ac  accensum  Att.  4,  16,  12  (4,  18,  4);  ac  oratorem  macerat 
Quintil.  12,  10,  77.  Unsicher  sind  noch  folgende  Stellen:  ac  im- 
mortales  Varro  L.L.  5,  10,  59,  wo  Spengel  et  immortales,  und  ac 
alia  omnia  (omnia  alia)  Varro  R.  R.  2,  8,  2,  wo  Keil  nach  Lach- 
mann zu  Lucr.  p.  352  ad  alimonio  geschrieben  hat,  vergl.  dessen 
Kommentar  zu  Varr.  R.  R.  p.  195;  suspectos  alios  ac  invisos  Liv. 
41,  24,  18  und  precanti  ac  oranti  42,  12,  3,  an  der  ersteren  Stelle 
haben  die  Herausgeber  nach  Weifsenborn  alios  invisosque  und  an 
zweiter  Stelle  atque  oranti  gesetzt;  ferner  ist  für  ac  etiam  bei  Colum. 
9,  12,  4  jetzt  atque  etiam  geschrieben;  und  im  Gell.  1,  13,  9  ac 
incluti  und  16,  8,  16  ac  inutiles  hat  Hertz,  der  auf  Klotz  Qu. 
Gell.  p.  14  verweist,  in  zweiter  Auflage  atque  inc)uti  und  atque 
inutiles  geschrieben.  Im  Gurt.  6,  1,  11  hat  Hedicke  ac  urgente, 
Vogel  aber  sagt  im  Anhange  p.  243,  dafs  Curtius  die  Form  ac 
nur  vor  Konsonanten  habe,  ^c  vor  Vokalen  lesen  wir  noch: 
ac  Aquilo  I.  Neap.  4765;  ac  aquas  Orell.  199;  aliter  ac  inde 
Varro  L.  L.  9,  1,  6  ed.  Spengel;  ac  in  alio  genere  PHn.  N.  H. 
16,  43,  83  (226)  ed.  Detlefsen  und  psallentio  ac  orationi  de- 
ditum  Fredegar.  Chron.  c.  36.  Vor  konsonantischem  i  steht  ac 
öfters:  ac  iudicem  Cic.  pro  Rose.  Am.  30,  85;  ac  iudicarit  Verr. 
3,  62,  143;  ac  iocum  leg.  agr.  2,  35,  96;  ac  iustissimi  in  Pison. 
15,  35  und  ac  iudicii  41,  99;  ac  iuventus  pro  Rab.  perd.  7,  21; 
ac  iuventutis  Phil.  2,  15,  37;  ac  iam  Caes.  bell.  Gall.  3,  3,  2;  3, 
9,  6;  3,  15,  3;  bell.  civ.  3,  87,  7;  ac  iumenta  bell.  Afr.  69,  5; 
ac  iam  Dictys  2,  50. 

Ac  vor  c  hat  Cicero  im  Allgemeinen  vermieden  (vergl.  C.  F. 
W.  Müller,  Adnot.  critic.  in  Cic.  II  1  p.  CII),  er  hat  ac  nur 
vor  con  .  .  zugelassen,  so  lesen  wir:  ac  consulere  Verr.  a.  pr.  15, 
45;  ac  contudit  pro  Caecin.  7,  18;  ac  contineret  Fin.  4,  7,  17; 
simulac  constituero  Ep.  Att.  12,  40,  5  und  simulac  constituo  13, 
21,  2.  Caesar  hat  ac  und  atque  vor  c  gesetzt:  ac  civitates  bell, 
civ.  1,  48,  5;  ac  commeatu  bell.  civ.  3,  78,  3;  bell.  Gall.  7,  14, 
2  (an  letzterer  Stelle  Konjektur  von  Schneider);  ac  contra  bell. 
Gall.  1,  44,  3,  aber  atque  Caesaris  bell.  civ.  3,  19,  1;  atque  con- 


—     957     — 

texerant  bell.  civ.  2,  4,  2;  atque  cratibus  bell.  civ.  1,  40,  4 
(vergl.  C.  Wagener,  Programm  Bremen  1878  S.  16);  Livius 
gebraucht  sehr  oft  ac  vor  c,  vergl.  Fügner,  Lexic.  Livian.  I 
p.  168:  vor  caedes  l,  13,  3;  1,  48,  7;  9,  13,  5;  10,  35,  2;  cap- 
tus  9,  4,  3;  Caput  3,  55,  14;  certior  2,  6,  7;  cicatrix  4,  58,  13; 
circum venire  8,  39,  9;  9,  31,  6;  clamor  6,  29,  3;  cogitare  2,  55, 
2;  cognatio  2,  6,  4;  coUoquium  7,  40,  2;  comiter  5,  13,  7;  com- 
plecti  7,  42,  6;  concitare  5,  3,  4;  confertus  22,  47,  3;  coniunx 
1,  9,  9;  3,  47,  2;  4,  40,  3;  5,  2,  12;  8,  25,  6;  21,  30,  8;  con- 
quiescere  31,  24,  8;  conservator  22,  30,  4;  consilium  8,  37,  8; 
9,  2,  11;  consuescere  6,  7,  6;  consul  7,  32,  16;  consularis  9,  11, 
12;  consulte  22,  38,  11;  contagio  3,  6,  3;  contemptim  9,  41,  9; 
convehere  10,  11,  9;  cornu  9,  41,  17;  crudelis  2,  56,  7;  crude- 
litas  6,  14,  3;  cruor  10,  28,  16;  cupido  1,  17,  1;  cura  3,  6,  9; 
custodia  5,  15,  4;  5,  44,  6.  Aufserdem  steht  noch  ac  vor  c:  ac 
contra  Varro  L. L.  9,  18,  25  und  ac  citro  R.  R.  3,  5,  16;  simulac 
conspexit  Corn.  Nep.  Pelop.  5,  3  ;  ac  contra  Lepidus  bei  Cic.  Ep. 
Fam.  10,  34,  1;  ac  cogitationem  Sulpicius  daselbst  4,  5,  5;  ac 
ceteri  Vatinius  daselbst  5,  10*,  3;  ac  circa  Tibull.  1,  3,  87;  ac 
consiliorum  Quintil.  10,  1,  47 ;  ac  Cicerone  Ascon,  ad  Cic.  erat. 
Milon.  p.  33,  7  ed.  Kiefsling  et  Schoell  und  ac  coram  daselbst 
p.  34,  24;  ac  contra  Manilius  2,  283;  ac  cohortibus  Tacit.  Ann. 
1,  8;  ac  compede  Ann.  12,  47;  ac  caeco  Histor.  1,  81;  ac  caelo 
Agricol.  10;  ac  contumelias  Agric.  31;  ac  compositum  est  Agricol. 
40;  ac  cognamento  Aurel.  Vict.  Caes.  20,  10;  ac  cum  Lucifer, 
De  non  conveniendo  cum  haereticis  4  (10,  6)  und  ac  conaris  De 
sancto  Anastasio  47  (77,   11)  u.  a. 

Ac  vor  qu  ist  selten:  ac  quam  Cic.  leg.  agr.  2,  36,  98;  ac 
Quintus  Liv.  28,  45,  12.  Über  die  Litteratur  von  ac  vor  Voka- 
len und  Konsonanten  vergl.  Reisig-Haase,  Vorlesungen  mit  Anm. 
von  Schmalz  und  Landgraf  III  Anm.  408  und  409. 

Stamm  (vergl.  Jahrb.  für  klass.  Philologie  1888  p.  171)  sucht 
noch  auf  andere  Weise  festzustellen,  wann  ac  oder  atque  vor  Kon- 
sonanten stehen  kann.  Nach  ihm  ist  vor  Konsonanten  atque  neben 
ac  zulässig,  wenn  innerhalb  ein  und  desselben  Satzes  ein  Begriff 
an  einen  anderen  vorhergehenden  angefügt  wird,  z.  B.  dies  atque 
noctes.  Dagegen  ist  atque  vor  Konsonanten  nicht  zulässig,  son- 
dern nur  ac,  wenn  ein  ganzer  Satz  (gleichviel  ob  nach  einem 
Punkt,  Kolon  oder  Komma)  oder  auch  nur  ein  mehr  ausgeführter, 
selbständiger  Satzteil  angefügt  wird  (insbesondere  eine  Epexege). 
In  diesem  Falle  folgt  auf  ac  sehr  häufig  eine  Negation  oder  Prä- 
position,   eine   Konjunktion   oder   ein   Adverbium;   es  heilst   also 


—    958    — 

stets  ac  non,  ac  ne  u.  s.  w.  Auch  kann  man  einen  Satz  nicht 
anfangen  mit  atque  quamquam,  atque  quoniam,  atque  cum;  da 
nun  aber  ac  quamquam ,  ac  quoniam ,  ac  cum  wegen  der  zusam- 
menstofsenden  Gaumiaute  nicht  gebräuchlich  war,  so  bleiben  die 
als  Satzanfänge  beliebten  Formen  et  quamquam,  et  quoniam,  et 
cum  übrig.  Nach  den  Ausdrücken  der  Gleichheit  und  Ungleich- 
heit, Ähnlichkeit  und  ünähnlichkeit  ist  atque  wie  ac  vor  Konso- 
nanten zulässig,  sowie  auch  simul  atque  und  simul  ac.  Folgt 
aber  die  Konjunktion  si,  so  tritt  nach  dem  eben  gesagten  stets 
ac  ein,  also  immer  proinde  ac  si. 

Dafs  weder  als  Präpos.  at  noch  als  Konjunkt.  ad  geschrie- 
ben werden  dürfe,  lehren  die  auf  S.  783  angeführten  Grammati- 
ker. Doch  sagt  Quintil.  1,  7,  5  nur:  lUa  servata  est  a  multis 
differentia,  ut  ad,  cum  esset  praepositio,  d  litteram,  cum  autem 
coniunctio,  t  acciperet.  Charis.  2,  HS.  203  (229,  9):  Ad  pro  autem 
Licinius  Calvus  in  P.  Vatinium  ambitus  (reum):  Ad  ita  mihi  lovem 
deosque  immortales  velim  bene  fecisse,  iudices,  ut  ego  pro  certo 
habeo,  si  parvuli  pueri  de  ambitu  iudicarent;  cum  certum  sit  at 
coniunctionem  esse,  ad  vero  praepositionem;  zlxpoivözBpov  tamen 
est  ut  hie  per  d  scribatur,  ne  subsequens  t  littera  duriorem  sui- 
que  similem  sonum  litterae  amplexa  dictum  faciat  immitius.  So 
ist  ad  tu  I.  Neap.  2507;  adtamen  6794;  ad  hie  7125;  ad  tu  Plaut. 
Men.  3,  3,  23  (546)  im  decurt.;  ad  pol  5,  1,  46  (746)  im  vet 
m.  pr.,  decurt.  und  Vat.;  ad  enim  5,  2,  29  (791)  im  vet.  m.  pr.; 
ad  te  Pseud.  3,  2,  47  (836)  im  vet.  und  ad  virum  Stich.  2,  2,  18 
(342)  im  decurt.,  Vat.  und  Leipz. ;  ad  diligenter  Terent.  Eunuch. 

2,  1,  1  (208);  ad  nihil  Eun.  2,  3,  70  (361);  ad  te  Eun.  3,  1,  41 
(431);  ad  tu  Eun.  3,  3,  28  (543);  ad  ille  Eun.  4,  4,  26  (693); 
ad  dum  Eun.  4,  5,  2  (728);  ad  enim  Eun.  4,  6,  13  (751);  ad 
nunc  Eun.  5,  2,  33  (872);  ad  ne  Eun.  5,  4,  39  (961);  ad  etiam 
Eun.  5,  6,  10  (1011);  ad  ego  Eun.  5,  8,  56  (1086);  ad  te  Heaut. 

3,  2,  35  (546);  ad  mihi  Heaut.  3,  3,  10  (571);  ad  certe  Heaut. 
3,  3,  11  (572);  ad  ut  Heaut.  4,  1,  4  (617);  ad  iam  Heaut.  4,  3, 
16  (694);  ad  si  Heaut.  5,  3,  6  (1008);  ad  te  Heaut.  5,  4,  19  (1042); 
ad  id  Heaut.  5,  5,  7  (1051);  ad  me  Heaut.  5,  5,  12  (1056);  ad 
humauum  Adelph.  4,  5,  53  (687),  so  überall  im  Bern  bin. ;  ad  ser- 
vus  und  ad  casa  Cic.  pro  Tüll.  24,  54  im  Turin.  Palimps. ;  ad 
erat  Cic.  Verr.  1,  55,  143;  at  ut  Verr.  1,  56,  146;  ad  socii  Verr. 
2,  69,  166;  ad  idem  Verr.  3,  92,  214;  ad  nunc  Verr.  5,  47,  125, 
so  im  Vat.  Palimps.;  ad  quorum  Verr.  2,  71,  174  und  ad  homi- 
nem  2,  78,  192   im   Lag.  42;   ad   haec  Verr.  2,  78,  192   in   den 


—     959     — 

Lag.;  ad  hoc  Verr.  4,  39,  84;  ad  est  Verr.  5,  1,4;  ad  videte 
Verr.  5,  4,  9;  ad  custodiri  Verr.  5,  27,  69;  ad  remiges  Verr.  5, 
42,  110;  ad  quam  Verr.  5,  54,  141,  so  im  Reg.;  ad  eadem  pro 
Caec.  2,  7  im  Genf.,  im  Tur.  Palimps.  adde  eadem  mit  Punkten 
über  de;  ad  eam  de  imper.  Cn.  Pomp,  21,  61  im  Erf.  und  Pal.;  ad 
si  Verg.  Georg.  1,  58;  ad  si  Georg.  1,  67;  ad  illum  Georg.  1, 
242;  ad  nebulae  Georg.  1,  401;  ad  rabidae  Georg.  2,  151;  ad 
sapor  Georg.  2,  246;  ad  sceleratum  Georg.  2,  256;  ad  si  Georg. 
2,  265;  ad  myrtus  Georg.  2,  447;  ad  secura  Georg.  2,  467;  ad 
latis  Georg.  2,  468;  ad  fulvae  Georg.  3,  110;  ad  vero  Georg.  3, 
322;  ad  mediis  Georg.  3,  331;  ad  cui  Georg.  3,  394;  ad  ima 
Georg.  3,  522;  ad  liquidi  Georg.  4,  18;  ad  fessae  Georg.  4,  180; 
ad  illum  Georg.  4,  360;  ad  illi  Georg.  4,  416;  ad  chorus  Georg. 
4,  460;  ad  uon  Georg.  4,  530,  am  häufigsten  im  Pal.  und  Rom. 
As  de  me  Verg.  Aen.  10,  743  im  Pal.  m.  pr.  (sonst  ast);  damit 
vergleicht  Ribbeck,  Jahrb.  für  Philol.  und  Pädag.  1858,  77  S.  188 
astu  Acta  fratr.  Arv.  a.  38  Z.  1;  a.  91  1  Z.  8;  1 1 ;  15;  19;  a.  50 
—54  C  Z.  13;  20;  27;  dasselbe  ist  Acta  a.  101  I  Z.  39;  46;  50; 
53;  57;  60;  63;  69,  aber  an  anderen  Stellen  derselben  Acta  ist 
as  tu  wie  a.  38  a  Z.  4;  8:  11;  a.  80  und  81  Z.  50;  a.  86  Z.  12; 
18;  21;  46;  a.  87  I  Z.  36;  a.  90  Z.  22;  24;  26;  41. 

Über  sed  oder  set  sagt  Mar.  Victor.  1  S.  2458  (10,  13);  An- 
tiqui  pro  sed  scribebant  sedum;  nostra  aetas  partem  litterarum 
in  60  reservavit,  partem  brevitatis  gratia  ex  eo  detraxit,  nullam 
immutavit,  et  (ideo)  nos  per  (d)  sed  quam  per  (t)  set  scribimus. 
Damit  stimmen  Cornut.  bei  Cassiod.  de  orthogr.  S.  2283  (148,  19); 
Vel.  Long.  S.  2231  (70,  8);  Albin.  Orthogr.  S.  2347  (310,  27); 
Scaur.  S.  2251  (12,  8);  Charis.  1,  15  S.  87  (112,  5)  und  Isid. 
Orig.  1,  26,  24  überein.  Wir  lesen  set  per,  set  et,  set  sie,  set 
lutus,  set  V.,  set  intra,  set  vivis,  set  sanctus  C.  L  C.  2,  4332;  3, 
709;  .3,  847;  3,  3980;  4,  1516;  4,  2277;  4,  2400;  5,  3653;  5, 
5049;  set  iam,  set  cum,  set  nusquam,  set  tarnen,  set  qui,  set 
mecum,  set  et  I.  Neap.  1137  Z.  19;  2646  Z.  19;  2868;  3090; 
3137;  6106;  6828  Z.  19  (Z.  20  sed  tanquam);  set  te,  set  numina, 
set  etiam ,  set  et,  set  vix,  set  si,  set  absentia,  set  vitam  Orell. 
132  V.  9;  855  V.  4;  3115  Z.  5;  4370  Z.  9;  4778;  4781;  4800; 
4816;  set .  .,  set  iteras  Henz.  5279;  7294;  set  metuo  Plaut.  Persa 
4,  3,  67  und  set  quis  Irin.  4,  1,  21  (840)  im  Ambr.;  set  hoc 
Most.  1,  4,  15  (428)  im  vet.,  decurt.  und  Vat;  set  mi  Men.  5, 
9,  70  (1130)  und  set  te  Pseud.  1,  5,  146  (559)  im  vet;  set  quo 
Pseud.  1,  2,  89  (226)  und  set  istinc  2,  4,  8  (699)  im  decurt.  und 


—     960     — 

Vat.;  set  idem  Mil.  Glor.  3,  1,  163  (758);  set  ecquae  3,  1,  199 
(794);  set  inquit  4,  8,  34  (1343);  set  optume  Merc.  2,  2,  57  (330) 
im  decurt. ;  sed  qui  mit  übergeschriebenem  t  Mil.  Glor.  3,  1,  195 
(790)  in  demselben;  set  illum  Mil.  Glor.  3,  2,  4  (816)  und  set  in 
3,  2,  38  (853)  im  Vat. ;  set  meam  Mil.  Glor.  2,  6,  68  (549)  und  set 
Peripl.  3,  2,  56  (870);  set  quid  Merc.  2,  3,  78  (413)  in  demsel- 
ben m.  pr. ;  set  tarnen  Terent.  Andr.  Prol.  11  im  decurt:  setis 
(für  set  eis)  Eun.  2,  2,  19  (250)  im  Bemb.;  set  eccam  Terent. 
Eunuch.  1,  1,  34  (79);    set  ita  Eun.  1,  2,  17  (96);   set  sine  Eun. 

1,  2,  44  (124);  set  ego  Eun.  1,  2,  62  (142);  set  heus  Eun.  2,  1, 
11  (217);    set  ego  Eun.  2,  2,  34  (265);   set  Parmenonem  Eun.  2, 

2,  36  (267);  set  quid  Eun.  2,  2,  42  (273);  set  istam  Eun.  2,  3, 
68  (359);  set  narra  Eun.  3,  1,  31  (421);  set  heus  Eun.  3,  1,  44 
(434);  set  Thais  Eun.  3,  2,  46  (499);  set  tanto  Eun.  3,  5,  61 
(609);  set  nil  Eun.  4,  3,  24  (666);  set  nunc  Eun.  4,  4,  52  (720); 
set  tu  Eun.  4,  6,  23  (761);  set  estne  Eun.  5,  2,  9  (848);  set  amo- 
ris  Eun.  5,  2,  39  (878);  set  nil  Eun.  5,  3,  4  (913);  set  estne 
Eun.  5,  5,  4  (974);  set  istuc  Eun.  5,  5,  20  (990);  set  ubi  Eun. 
5,  6,  5  (1006);  5,  8,  20  (1050);  sed  vi  Heaut.  1,  1,  49  (101); 
set  ut  Heaut.  1,  1,  116  (168);  sed  illud  Heaut.  4,  5,  42  (790); 
set  sein  Heaut.  4,  6,  16  (820);  set  quis  Phorm.  1,  4,  37  (215); 
set  satin  Phorm.  2,  1,  26  (256):  set  opus  Phorm.  3,  3,  27  (560): 
set  ostium  Phorm.  5,  5,  12  (840);  set  isne  Phorm.  5,  6,  12  (852); 
set  ubist  Phorm.  5,  9,  65  (1054);  set  ut  Hecyr.  1,  2,  32  (107);  1,  2, 
83  (168);  set  quom  Hecyr.  3,  3,  25  (385);  set  nunc  Hecyr.  4,  1,  21 
(536);  set  estne  Adelph.  4,  2,  30  (569),  ohne  Angabe  einer  Var. 
aufser  der  öfteren  Abbreviatur  f  im  Bemb.  und  decurt.;  set  sin- 
gilatim,  set  P.  Anni  Cic.  pro  Tüll.  34  im  Tur.  Palimps. ;  set  causa 
Verr.  1,  43,  110;  set  fortuna  1,  58,  172;  set  publicam  3,  72,  169; 
set  ex  3,  88,  205  im  Vat.  Palimps.;  set  ut  2,  58,  143  im  Lag. 
42;  set  tamquam  5,  31,  82  im  Reg.;  set  etiam  Cic.  pro  Sest.  31, 
67;  set  post  pro  Sest.  34,  74;  set  si  pro  Sest.  54,  115:  set  mihi 
pro  Sest.  56,  119;  set  equi  pro  Sest.  59,  126;  set  etiam  pro  Cael. 
19,  44  und  set  enim  pro  Cael.  24,  60  im  Par.;  set  bolumniam 
Phil.  2,  24,  58  im  Vat.;  set  ne  Phil.  11,  8,  18  im  Vat.  m. 
pr.;  set  eos  Lael.  15,  54  im  Benedictb.,  Halm  sagt  ut  saepe:  set 
audisse  Cic.  Rep.  1,  10,  16;  set  agendum  Rep.  1,  13,  19;  set 
sapientium  Rep.  1,  17,  27;  set  quaero  Rep.  1,  19,  31;  set  neque 
Rep.  1,  22,  36;  set  ita  Rep.  1,  25,  39:  set  et  Rep.  1,  27,  43; 
set  suum  Rep.  1,  28,  44;  set  tarnen  Rep.  1,  30,  46;  set  in  Rep. 
1,  31,  47;   set  suis   Rep.  1,  33,  50;   set   ut  Rep.   1,  34,  51;    set 


-     961     - 

suam  Rep.  1,  34,  52;  set  si  Rep.  1,  35,  54;  1,  37,  58;  set  apud 
Rep.  1,  38,  59;  set  patriae  Rep.  1,  41,  64;  set  tarnen  Rep.  2, 
4,  9;  set  quamquam  Rep.  2,  8,  14;  set  adultum  Rep.  2,  11,  21; 
set  etiam  Rep.  2,  15,  28;  set  ita  Rep.  2,  23,  43;  set  aliquot 
Rep.  2,  36,  61;  set  tarnen  Rep.  2,  40,  67;  set  hoc  Rep.  2,  44, 
70;  set  servis  Liv.  1,  40,  3  im  Par.  und  Med.  m.  pr. ;  set  solo 
Liv.  21,  53,  4  im  Put.;  set  per  Liv.  23,  2,  7  im  Put.  und  Colb.; 
set  ante  Liv,  23,  3,  4;  set  afluenti  Liv.  23,  4,  4;  set  poenae  (für 
set  paene)  Liv.  23,  5,  7 :  set  etiam  Liv.  23,  5,  8  und  set  ut  Liv. 
23,  8,  6  im  Put.;  set  sit  Liv.  23,  9,  5  im  Put.  und  Colb.;  set 
hie  Liv.  23,  9,  8;  set  qui  Liv.  23,  15,  12;  set  etiam  Liv.  23,  26, 
8;  23,  34,  17;  set  explorare  Liv.  23,  38,  9;  set  prius  Liv.  23, 
39,  4;  set  praesente  Liv.  23,  42,  5  und  set  in  Liv.  23,  43,  3  im 
Put.;  set  donec  Liv.  30,  18,  12  im  Bamb.  und  Leipz. ;  set  haben 
ferner  Tac.  Ann.  1,  4;  1,  32;  1,  41;  1,  75;  2,  42;  2,  44;  3,  46; 
3,  63;  4,  34;  6,  1 ;  6,  7  und  Hist.  5,  21;  Gaius  Inst.  1  §  3;  1 
§  6;  1  §  8;  1  §  20;  1  §  39;  1  §  49;  1  §  53;  1  §  56;  1  §  60; 
1  §  67;  1  §  71;  1  §  79.  Bei  Virgil  ist  set  am  häufigsten  im 
Med.,  etwa  in  der  Hälfte  sämmtlicher  Stellen,  im  Pal.  ungefähr 
fünfundzwanzigmal,  im  Rom.  nur  fünfmal,  Georg.  3,  404  und 
Aen.  1,  139;  4,  110;  8,  672;  11,  345,  und  nicht  viel  öfter  im 
Gud.  und  in  den  Bern,  b  und  c.  Besonders  vor  einem  Vokal 
oder  vor  h  ist  entweder  sed  in  allen  Büchern,  wie  Georg.  1,  225; 

2,  365;  4,  274;  4,  351  und  Aen.  1,  19;  2,  164;  11,  175;  11, 
309;  11,  816,   oder  set  im  Med.    allein,   wie  Ecl.  9,  36;   Georg. 

3,  224;  3,  482  und  Aen.  5,  5;  5,  395;  5,  734;  6,  28;  7,  731;  9, 
312,  und  sehr  selten,  nämlich  allein  Georg.  3,  404,  Aen.  1,  353  und 
3,  571,  tritt  in  diesem  Falle  für  set  neben  dem  Med.  noch  eines  oder 
das  andere  der  übrigen  Bücher  ein.  Häufig  ist,  und  zwar  nicht 
allein  im  Med.,  set  vor  t,  Ecl.  9,  55:  Georg.  1,  305;  2,  63;  3, 
178;  3,  472  und  Aen.  3,  .337;  3,  541;  6,  84;  6,  315;  6,  531;  7, 
440,  dagegen  in  gleicher  Stellung  in  allem  Hdschr.  sed  Georg.  1, 
79;  2,  335;  4,  448  und  Aen.  5,  431;  8,  475;  8,  530;  9,  283;  12, 
765.  Set  debita  ist  Aen.  11,  63  im  Med.;  set  dicere  11,  345  im 
Pal.,  Rom.  und  Bern,  c;  sed  dubius  Georg.  2,  283  und  sed  duris 
Aen.  4,  366  in  allen  Büchern;  set  iacet  Georg.  3,  354  im  Med.; 
sed  iura  Aen.  2,  541  und  sed  iaculis  10,  713  in  allen  Büchern; 
set  laetum  Aen.  5,  531  im  Med.  und  in  anderen  Büchern;  sed 
vor  1  Georg.  2,  48  und  Aen.  10,  698;  10,  856;  11,  874;  11,  881 
in  allen.     So  ist  auch  vor  den  übrigen  Konsonanten  bald  in  ein- 

Neue -Wagener,  Lat.  Formenlehre.     11-     3.  Aufl.  Ol 


—    962    — 

zelnen  Hdschr.  set,  bald  in  allen  sed.  Vergl.  Wagner  orthogr. 
Verg.  S.  424. 

Adqui  (vergl.  Reisigs  Vorlesungen  mit  Anm.  von  Schmalz 
und  Landgraf  III  p.  258  Anm.  423 1))  ist  geschrieben  Terent.  Eun. 

5,  1,  9  (824);   5,  4,  31  (953);   Cic.   Rep.   1,  9,  14;    1,  37,  58;   2, 

16,  30  im  cod.  Vat. ,  aber  C.  F.  W.  Müller  atqui;  Verg.  Georg. 
8,  526  im  Rom.  —  Atquin^  nicht  atqui,  giebt  Diom.  1  S.  410 
(416,  10);  Caper  de  orthogr.  S.  2241  (96,  3)  sagt:  Atqui  careat 
n,  similiter  alioqui.  Atquin  ist  Cic.  de  domo  5.  12  im  Par., 
Gembl.  und  Vat.;  Phil.  10,  8,  17  im  Vat.;  Tuscul.  2,  18,  43  im 
Reg.  m.  pr.  und  im  Gud.  und  Gembl.;  Suet.  Vespas.  23  im  Memm.; 
Flor.  3,  12,  11;  3,  12,  13;  4,  2,  53;  sicherer  steht  es  Stat.  Theb. 

6,  161  vor  einem  Vokal;  dann  Tert.  Spect.  1;  2;  24;  Idol.  12; 
Apol.  2;  8;  11;  23;  25;  41;  ad  nat.  1,  6;  1,  7;  1,  15;  2,  9;  de 
fuga  in  persec.  6;  de  pat.  3  und  de  pall.  4;  adv.  Marc.  5,  7; 
Arnob.  3,  24;  7,  22;   Lact.  Epit.  54,  1 ;  55,  6    und  Mort.  persec. 

23,  8;  Prud.  Cathem.  praef.  34  und  Perist.  6,  79  (an  der  letz- 
teren Stelle  vor  einem  Vokal);  Dig.  12,  2,  42  §  1;  14,  6,  9  §  4; 
15,  3,  15;    15,  3,  19;   17,  1,  22   §  iO;  20,  1,  3;   23,  3,  61   §  1; 

24,  3,  53;  28,  5,  69  (68);  32,  78  §  6;  34,  3,  5  im  Eingang;  34, 
3,  27;  35,  2,  11  §  6;  36,  1,  61;  36,  1,  66;  36,  1,  67  (59;  64;  65) 
in  den  Eingängen;  40,  5,  4  §  19;  40,  5,  56;  40,  7,  3  §  15;  41, 
3,  31  §  2;  41,  7,  3;  46,  3,  93  im  Eingang;  47,  8,  2  §  23;  47, 
10,  7  §  1;  47,  10,  '2&\  48,  5,  16  (15)  im  Eingang;  48,  10,  14 
§  2.  Bei  Plaut.  Rud.  2,  4,  55  (760)  wird  richtig  at  quin  ge- 
schrieben. —  Ätquei  schreibt  Osann  an  den  unter  adqui  aus  Cic. 
Rep.   angeführten  Stellen,    ferner  L.  Müller  im  Lucil.  16,  4  und 

17,  6,  an  der  ersteren  Stelle  (458)  hat  Lachmann  quid  und  an 
der  zweiten  (474)  atque  gesetzt. 

Equidem  ist,  wie  Prise.  16,  2,  14  S.  1033  (II  103,  5)  sagt, 
nicht  aus  ego  und  quidem  zusammengesetzt;  da  es  aber  vielmehr 
aus  dem  Ausruf  e  und  quidem  besteht,  so  kann  es  sowohl  mit 
ego  verbunden  werden  als  für  sich  allein  stehend  die  zweite  oder 
dritte  Person  im  Singular  oder  Plural  zu  sich  nehmen.  Die  ge- 
bildete Sprache  der  klassischen  Zeit  gebrauchte  equidem  gewöhn- 
lich im  Gespräch  oder  in  der  Rede  und  zwar  hauptsächlich  mit 
der  ersten  Person,  so  Cicero,  bei  dem  in  den  heutigen  Tex- 
ten keine  einzige  Stelle  dieser  Regel  widersprechend  aufgeführt 
werden  kann.  Dem  Cicero  haben  sich  die  besten  Schriftsteller 
angeschlossen.  Bei  Virgil  steht,  wie  Serv.  zu  Aen.  1,  576  sagt, 
equidem  überall   für  ego  quidem.     Derselbe   bemerkt  zu   1,  335: 


-     963     - 

equidem  nunc  ego  quidem  significat,  alias  expletiva  particula  est. 
Bei  Horaz  ist  equidem  nur  als  erste  Person:  Serm.  2,  1,  79;  2, 
5,  23:  2,  6,  53  und  Epist.  2,  1,  69.  Auch  Caesar,  Velleius  Pater- 
culus  (vergl.  Fritsch,  Über  den  Sprachgebrauch  des  Vell.  Pat.  I 
p.  23),  Quintilian,  der  ältere  und  jüngere  Plinius,  Fronto  u.  a. 
(vergl.  H.  Jordan,  Beiträge  zur  lateinischen  Sprache  p.  324,  325) 
haben  equidem  in  ciceronianischer  Weise  gebraucht.  Wenn  aber 
Bentley  (in  den  Anm.  zu  Terent.  Heaut.  4,  1,  19  und  zu  Adelph. 
5,  7,  1)  behauptet,  dafs  equidem  vor  der  Zeit  des  Nero  oder 
wenigstens  über  die  des  Augustus  hinaus  ausschliefslich  mit  der 
ersten  Person  des  Verbums  verbunden  worden  sei,  so  ist  dies 
nicht  haltbar.  So  lesen  wir  atque  equidem  ipsus  ulto  venit  Philto 
oratum  filio  Plaut.  Trinum.  3,  1,  10  (611),  Niemeyer  bemerkt  in 
seiner  Bearbeitung  der  ausgewählten  Komödien  des  Plautus  von 
Brix  zu  dieser  Stelle:  »nur  atque  equidem  (nicht  atque  quidem) 
kennen  Plautus  und  Terenz;  so  auch  quando  equidem,  nicht  quando 
quidem,  da  die  zwei  thetischen  Silben  des  für  einen  Trochäus 
stehenden  Daktylus  nicht  so  verteilt  werden ,  dafs  die  eine  ein 
Wort  schliefst,  die  andere  ein  Wort  anfängt.  Nur  Trinum.  941 
steht  am  Versschlufs  atque  e  medio  quidem« :  quadringentos  filios 
habet  atque  equidem  omnis  lectos  sine  probro  Plaut.  Bacch.  4, 
9,  50  (974);  o  lepidissimum  senem  .  .  atque  equidem  pol  plane 
eductum  in  nutricatu  Venerio  Mil.  Glor.  3,  1,  65  (656);  atque 
equidem  miseret  tamen  Persa  4,  4,  87  (639);  atque  equidem  in- 
genuas  leiberas  summoque  e  genere  gnatas  Poenul.  5,  4,  70  (1240); 
quando  equidem  nee  tibi  bene  esse  pote  pati  neque  alteri  Tri- 
num. 2,  7,  72  (352),  wo  Ritschi  in  der  zweiten  Auflage  bemerkt; 
illud  (i.  e.  equidem)  etsi  olim  damnavi  Proleg.  p.  LXXVIsqq., 
tamen  nunc  cessi  Ribbeckii  argumentationi  de  partic.  lat.  p.  41; 
salvos  quando  equidem  advenis  Trinum.  4,  2,  149  (991);  ferner 
adulescentem  equidem  dicebant  emisse  Epidic.  4,  2,  3  (603); 
nam  med  equidem  harum  miserebat  Stich.  2,  2,  3  (329):  decet 
te  equidem  vera  proloqui  Aulul.  2,  1,  18  (138);  dum  equidem 
hercle  quod  edant  addas  Stich.  4,  1,  48  (554);  nisi  quia  specie 
haec  equidem  edepol  hberalist  Persa  4,  3,  75  (545)  und  pol 
equidem  hau  mentire:  nam  tu  es  lapide  silice  stultior  Poenul.  1, 
2,  78  (291).  Bei  Terenz  weichen  die  Herausgeber  in  der  Schrei- 
bung von  equidem  und  quidem  von  einander  ab,  je  nachdem  sie 
die  oben  erwähnte  Behauptung  Bentleys  als  wahr  anerkennen  oder 
nicht ;  so  schreibt  Spengel  actumst  si  equidem  haec  vera  praedi- 
cat  Andr.  3,  1,  7  (465),    Dziatzko   aber   siquidem;    Spengel   sagt 

61* 


—     964     — 

in  der  Anm.  z.  d.  St.:  »Spätere  Dichter  gebrauchen  im  dakty- 
lischen Versmafs  siquidem.  Für  die  Zeit  des  Plautus  und  Te- 
rentius  aber  ist  mit  grofser  Wahrscheinlichkeit  nicht  siquidem  und 
siquidem  nebeneinander  anzunehmen,  sondern  siquidem  und  si 
equidem,  da  equidem,  eine  gleichbedeutende  Nebenform  zu  qui- 
dem,  in  Verbinduugen  wie  quando  equidem,  atque  equidem,  ego 
equidem  u.  a.  sicher  nachweisbar  und  mehrfach  überliefert  ist;« 
ferner  deos  quaeso  ut  sit  superstes,  quando  equidem  ipsust  in- 
genio  bono  Andr.  3,  2,  7  (487),  so  Spengel,  andere  Herausgeber 
quando  quidem;  atque  equidem  orante  ut  ne  id  faceret,  Thaide 
Eun.  5,  4,  34  (95G),  so  die  Hdschr.  und  auch  Spengel,  vergl. 
dessen  Note  zu  Andr.  268,  andere  Herausgeber  et  quidem;  an  fol- 
genden zwei  Stellen  schreibt  Dziatzko  quidem,  aber  Spengel  equi- 
dem: occidunt  me  equidem,  dum  nimis  sanctus  nuptias  student 
facere  Adelph.  5,  7,  1  (899)  und  nil  equidem  Eun.  2,  2,  42  (273); 
quando  equidem  amorem  intercapedine  ipse  lenivit  dies  Turp. 
(com.  158)  bei  Nonius  S.  522,  4,  wo  L.  Müller  auch  equidem 
schreibt;  equidem  innumerabiles  mihi  videntur,  inquit  Agrius, 
cum  lego  libros  Theophrasti  conplures  Varro  R.  R.  1,  5,  1;  inter- 
ficere  vis!  occides  equidem,  sed  victus  non  peribo  Cornific.  4,  52, 
65,  so  Kayser  und  Friedrich,  Jordan  a.  a.  0.  p.  322  aber  möchte 
occidar  quidem  schreiben  wie  die  Ausgaben  vor  Kayser  haben; 
certa  equidem  finis  vitae  mortalibus  adstat  Lucr.  3,  1078,  so  im 
Quadratus,  aber  seit  Lambin  schreibt  man  certa  quidem;  Sallust 
verbindet  equidem  mit  jeder  Person  des  Verbums,  so  possum 
equidem  dicere  Cat.  51,  20;  equidem  a  principio  .  .  maturandum 
putabam  Hist.  1,  48,  6  ed.  Dietsch;  equidem  fateor  Hist.  2,  96, 
4;  equidem  cum  .  .  intellegerem,  .  .  rursus  bellum  cepi  Hist.  4,  61, 
13  und  scio  equidem  Hist.  4,  61,  16;  in  Verbindung  mit  ego: 
equidem  ego  sie  existumo  Catil.  51,  15;  equidem  ego  vobis  re- 
gnum  trado  lug.  10,  6,  und  equidem  ego  non  ignoro  lug.  85,  26; 
im  Plural  und  mit  anderen  Personen:  iam  pridem  equidem  nos  .  . 
amisimus  Catil.  52,  11;  scitis  equidem  Catil.  58,  4  und  qua  re 
vanum  equidem  hoc  consilium  est  Cat.  52,  16;  iam  equidem 
Phoebo  Visus  mihi  pulchrior  ipso  marmoreus  Propert.  3  (2),  31,  5; 
non  ego  te  talem  venerarer  munero  tali,  non  equidem  Ciris  19^ 
vergl.  Ribbeck,  Lat.  Partikeln  p.  38;  equidem,  si  nobis  cum  urbe 
simul  positae  traditaeque  per  manus  religiones  nullae  essent,  ta- 
men  tam  evidens  numen  hac  tempestate  rebus  adfuit  Romanis, 
ut  Liv.  5,  51,  4;  per  me  equidem  sint  omnia  protinus  alba  Per- 
sius  1,  110  und  non  equidem  hoc  dubites  5,  45;    haud    equidem 


—     965     — 

mirum  factu,  quod  cernimus  extra,  si  leniter  opus,  crepitat  Aetna 
458;  haud  equidein  possis  alio  contingere  signo  German.  Arat.  440; 
haud  equidem  immerito  Cumanae  carmine  vatis  cautum  Lucan. 
8,  824;  caligo  .  .  universam  equidem  rei  faciem  non  abstulit,  ce- 
terum  Gurt.  4,  12,  20;  non  equidem  vinctura  regem  sed  in  peri- 
culo  esse  aut  mortis  aut  vinculorum  affirmabat  5,  13,  S  und  equi- 
dem moderationis  meae  certissimum  indicium  est  8,  8,  10,  Vogel 
sagt  in  der  Übersicht  über  den  Sprachgeb.  des  Q.  Gurtius  §  61: 
»equidem  mit  3.  Person  steht  bei  Gurtius  ebenso  wenig  fest  als 
bei  Gicero.  Die  beiden  Stellen  (4,  12,  20;  5,  13,  3)  müssen  als 
kritisch  unsicher  bezeichnet  werden,  dagegen  findet  es  sich  an 
elf  Stellen  mit  erster  Person ,  wie  bei  den  Klassikern  wegen  irr- 
tümlicher Herleitung  von  ego  quidem  fast  immer.  Beseitigt  ist 
equidem  am  Satzanfange  8,  8,  10« ;  im  lustin.  ist  an  den  beiden 
einzigen  Stellen,  wo  equidem  vorkommt,  quidem  gesetzt,  so  38, 
5,  3  nam  bellum  quidem  iam  tunc  secum  ab  illis  geri  coeptum 
und  39,  3,  8  quippe  ipsius  .  .  sororem  et  quidem  germanam  esse; 
libertatem  equidem  directam  competere  tibi  God.  lustinian.  6, 
21,  7;  haec  equidem  vocis  immutatio  .  .  respondit  Apul.  Met.  1,  1 
S.  10;  olim  equidem  exoptatus  advenis  Met.  2,  13  S.  121;  quod 
accurate  corollis  equidem  recentibus  fuerat  ornatum  Met.  3,  27 
S.  226,  Hildebrand  et  quidem;  quos  equidem  fragantes  .  .  rosas 
laureas  appellant  Met.  4,  2  S.  239;  ut  equidem  illud  recte  videa- 
tur  Met.  5,  1  S.  321;  quorum  poterit  unus  magnis  equidem  ta- 
lentis,  ut  arbitror,  puellam  illam  praestinare  Met.  7,  9  S.  463; 
illud  equidem  certe  concedas  Met.  8,  10  S.  536;  nuUo  equidem 
contra  dicente  deductum  abducit  Met.  10,  1  S.  677  und  nam 
equidem  nullo  umquam  periculo  compellat,  quae  reticenda  accepi, 
haec  ad  profanos  enuntiare  Apolog.  56  S.  520,  letzte  Stelle  ist 
von  Jordan  a.  a.  0.  p.  325  mit  Unrecht  für  den  ciceronianischen 
Gebrauch  angeführt;  quod  equidem  munus  in  pestem  orbis  Ro- 
mani  vertit  posteriorum  avaritia  insolentiaque  Aurel.  Vict.  Gaes. 
13,  6;  quod  equidem  denuntiatum  illo  tempore  prodigiis  porten- 
tisque  Caes.  28,  3;  quod  equidem  confestim  evenit  Gaes.  32,  5; 
quod  equidem  vix  diuturnum  .  .  felix  fore  .  .  Gaes.  41,  6;  patria 
non  equidem  certans  cum  maiestate  duarum  Auson.  Profess.  1,  5 
(ed.  Peiper  p.  48);  nuptias  quondam  eiusmodi  ludo  descripserat, 
aptis  equidem  versibus  et  compositione  festiva  Edyll.  XIII  (p.  206, 
15);  quanto  me  adfecit  beneficio  non  delata  equidem  sed  suscepta 
mea  quaerimonia  Epist.  21,  1,  1  (p.  269);  non  aetate  equidem, 
sed  vilitate  consenuit  Grat.  act.  7,  31   (p.  361);  equidem  agnoscas 


—    966    — 

Claud.  Mamert.  de  situ  anim.  1,  24  (p.  86,  8  ed.  Engelbrecht);  sie 
equidem  cerne  2,  5  (p.  116,  4);  illud  equidem  nequivisti  3,  14 
(p.  182,  13);  coepi  talis  equidem  paginae  stilum  oppido  ferre 
suspectum  1,  2  (p.  24,  18);  sie  equidem  lumen  tenebris  delectat 
2,  1  (p.  100,  9);  eatenus  equidem  ratio  ponderis  non  interit  2,  4 
(p.  113,  9);  qui  tantis  equidem  saeculis  .  .  quaesivit  2,  7  (p,  122, 
12);  animadvertens  equidem  vir  excellentis  ingenii  fore  nonnuUa 
2,  7  (p.  124,  1);  non  indiscussis  equidem  longe  maximi  inter  phi- 
losophos  viri  disputationibus  2,  7  (p.  127,  8);  hinc  equidem  fac- 
tum est,  ut  3,  2  (p.  156,  13);  sie  nunc  equidem  obliviosum  te 
pariter  et  ignarum  defensorem  fallacia  .  .  facessivit  3,  14  (p.  181, 
4);  sie  equidem  natura  est  3,  15  (p.  184,  7);  quod  equidem  bo- 
num  eo  admirabilius  est  Epist.  posterior  (p.  204,  20);  hunc  equi- 
dem conpunctionis  affectum  ex  parte  aliqua  mea  quoque  exigui- 
tas  non  ignorat  Cassian.  Conl.  9,  28,  1 ;  equidem  novimus  multa 
esse  in  hoc  mundo  bona  Conl.  23,  15,  5  und  vides  ergo  profecto, 
Signum  tibi  de  caelo  datum,  equidem  non  unum  sed  multa  et 
singularia  in  Nestor.  3,  16,  7;  cum  foetorem  insanabilis  vulneris 
Graeci  ferre  non  possent,  diu  equidem  pro  oraculi  necessitate, 
duetum  tandem  apud  Lemnum  sublatis  reliquerunt  sagittis  My- 
thogr.  Vatic.  1,  59  (p.  21,  26  ed.  Bode);  omne  equidem  furtum 
Anthol.  Latin,  ed.  Riese  21  (ed.  Baehrens  IV  211)  v.  123.  Vergl. 
Hand,  Tursell.  2  S.  628  folg.;  Madvig  Opusc.  acad.  1  S.  497;  0. 
Ribbeck,  Beiträge  zur  Lehre  von  den  lateinischen  Partikeln  S.  36 
folg.  und  Jordan,  Beiträge  zur  Geschichte  der  lateinischen  Sprache 
S.  314  folg. 

Utrum,  eigentlich  welches  von  beiden,  wird  auch  in  dem 
ersten  von  drei  Gliedern  gebraucht,  wie  Cic.  Verr.  1,  41,  105; 
2,  47,  115  und  Ep.  Att.  16,  8,  2,  und  wiederum  so  dafs  kein 
zweites  Glied  folgt,  wie  Plaut.  Persa  2,  2,  23;  Cic.  Top.  4,  25; 
Verr.  2,  69,  167;  pro  Flacc.  19,  45;  Phil.  8,  2,  7;  Ep.  Att.  10, 
15,  2;  12,  28,  3;  Cornific.  2,  10,  15;  2,  11,  16;  Liv.  37,  17,  10; 
45,  39,  10;  Sen.  benef.  6,  35,  2,  vergl.  Zumpt  zu  Verr.  4,  16,  35. 

Für  cur  war  alte  Schreibung  quor  nach  Vel.  Long.  S.  2236 
(77,  9),  welcher  S.  2231  (71,  2)  sagt:  cur,  quod  nos  content!  su- 
mu8  per  c  scribere.  Bei  Cassiodor  de  orthogr.  S.  2288  (156,  12) 
heifst  es:  cur  alii  per  c  scribendum  putaverunt  dicentes  non  posse 
q  litteram  poni,  ubi  u  esset  sine  alia  vocali,  secundum  regulam 
supra  dictam:  alii  per  q,  eo  quod  originem  trahat  ab  interrogativis 
adverbiis,  quae  sunt  quando,  quorsus.  Usus  autem  obtinuit  ut 
cur  per  c  seribatur.     Quor  ist  Plaut.  Mil.  Glor.  4,  6,  45  (1260); 


—     967     — 

Pseud.  1,  5,  75  (490)  und  Stich.  1,  1,  51  im  vet.;  Bacch.  2,  3, 
99  (333)  und  Most.  1,  3,  142  (300);  2,  2,  24  (455)  im  Leipz.; 
im  Varro  L.  I..  schreibt  0.  Müller  nicht  allein  da,  wo  in  den 
iidschr.  quur  steht  quor  (5,  2;  7,  2;  7,  3;  7,  109;  8,  2;  8,  9; 
8,  21;  8,  64;  8,  68;  8,  71;  9,  7),  sondern  auch  an  den  übrigen 
Stellen  (7,  39;  7,  45;  8,  8;  9,  73;  9,  81;  9,  83;  9,  103;  10,  1; 
10,  20;  10,  28);  Spengel  hat  überall  cur  aufgenommen;  cor  Lucr. 
3,  476,  und  Mart.  11,  47,  8  im  Voss.  A;  quur  Cic.  Tusc.  2,  17, 
39  im  Gud.;  Nat.  Deor.  3,  14,  37  in  den  Leid.  AC;  Divinat.  2, 
51,  106  im  Leid.  B. 

Quianam,  für  quare  oder  cur  gebraucht,  belegt  Fest.  S.  257 
mit  Naev.  (bell.  Punic.  v.  18  ed.  L.  Müller)  und  Enn.  (Ann.  270 
ed.  L.  Müller),  Serv.  zu  Verg.  Aen.  10,  6  mit  einer  zweiten  Stelle 
des  Enn.  (Ann.  130),  Prise.  16,  1,4  S.  1027  (II  95,  10)  mit  Verg. 
Aen.  5,  13;  es  ist  auch  Plaut.  Truc.  1,  2,  34  (136)  im  Vat.  (im 
Ambr.  qui,  im  vet.  quinam);  Acc.  (583)  bei  Prise,  metr.  Terent. 
2,  15  S.  1325  (II  424,  22);  Verg.  Aen.  10,  6  bei  Serv.  und  dem 
Veron.  Schol.,  und  nach  Lachmanns  Vermutung  Lucr.  1,  599  (in 
den  Hdschr.  quoniam). 

2*  Unter  denjenigen  Konjunktionen,  durch  welche  ein  Satz 
einem  andern  subordiniert  wird,  kehren  die  relativen  Adverbia 
wieder.  Es  sind  komparative:  uti  oder  ut,  sicut,  velut,  prout, 
praeut,  quasi,  eeu,  quam,  tamquam,  proquam,  praequam;  tem- 
porale: quom  oder  cum,  quando,  dum,  donec,  priusquam,  ante- 
quam,  anteaquam,  postquam,  posteaquam,  simulatque  oder  simu- 
lac,  dafür  häufig  simul,  auch  ut,  simul  ut,  ubi,  quodubi;  kau- 
sale: quom  (vergl.  p.  663)  oder  cum  (mit  dem  Konjunktiv,  wie 
auch  das  Pronom.  relat.  in  kausaler  Anwendung  diesen  Modus 
fordert),  quoniam  (d.  i.  quom  iam,  s-sidrj),  quod,  quia,  quia  enim, 
quippe,  utpote;  konditionale:  si,  nisi  oder  ni,  sin,  sive  oder 
seu,  quodsi,  quodnisi  oder  quodni,  dummodo  oder  modo;  kon- 
cessive:  etsi,  etiamsi,  tametsi,  quamquam,  quamvis,  quantumvis, 
quamlibet,  licet;  finale:  uti  oder  ut  (das  relative  Adverb,  erhält 
durch  die  Verbindung  mit  dem  Konjunkt.  die  finale  Beziehung, 
gleich  dem  Pronom.  relat.),  quo,  quonimus,  dafür  minus  quo  Te- 
rent. Hecyr.  4,  4,  8  (630),  quin  (d.  i.  quine,  wo  nicht,  wie  nicht, 
vergl.  Lorenz  im  Jahresbericht  über  Plaut.  1878  p.  6  Anm.),  ne, 
neve  oder  neu,  nedum. 

Für  uti  (vergl.  p.  657)  ist  in  den  ältesten  Inschr.  öfters  utei, 
wie  CLL.  1,  196  Z.  4;  5;  21;  22;  23;  25;  28;  29;  30;  1,  198 
Z.  4;  8;  12;  16;  21;  24;  26;  30;  35;  37;  65;  67;  73;  80  (daselbst 
Z.  40  ut.eius  für  utei  is);  1,  199  Z.  33;  1,  200  Z.  8;  13;  16;  18; 


—    968    — 

23;  27;  29;  32;  40;  44;  52;  56;  83;  84:  91;  93   und   an   vielen 

anderen  Stellen,    auch  1.  Neap.  5366;   uteique  1,  200    Z.  71;  72; 

1,  206  Z.  14;  72,  und  dasselbe  für  et  utei  1,  196   Z.  27;  1,  203 
Z.  9;  1,  571  Z.  6. 

Für  st  ist  sei  CLL.  1,  33;  1,  196  Z.  3;  24;  28;  1,  197  Z. 
9;  10;  11;  12;  1,  198  Z.  5;  9;  11;  19;  34;  37;  39;  41;  72;  73; 
76;  78;  83;  1,  199  Z.  25;  40;  43;  44;  1,  200  Z.  25;  30;  38;  52 
und  an  vielen  anderen  Stellen;  4,  67;  4,  1196;  4,2430;  L  Neap. 
3329;  Henz.  5952;  Plaut.  Menaech.  2,  1,  13  (239);   2,  1,  14  (240); 

2,  1,  16  (242);   Merc.  3,  1,  28  (526);   3,  1,  33  (531)  und  Poen. 

3,  3,  46  (659);  4,  2,  88  (910)  im  Ambr.;  Pseud.  5,  2,  25  (1327) 
im  vet.,  decurt.  und  Vat. ;   Cic.  pro  Font.  1,  2  und  2,  3  im  Vat. 
Palimps.,  und  Phil.  1,  6,  13  im  Vat.;  CatuU.  39,  2  im  Laur.,  und 
se   Cic.   Rep.   1,  34,  51;  Verg.  Aen.  11,  705  im  Pal  m.  pr.;   Liv. 
42,  25,  11  und  44,  39,  3  im  Wien.;  Fronto  ad  M.  Caes.  1,  8  S.  23 
Nab.  m.  pr.    (2,  4,   14);    für  sive  auch   seive  CLL.  1,  197    Z.  8 
1,  198  Z.  25;  1,  200  Z.  31;  1,  203  Z.  3;  1,  205  Col  1  Z.  2;  29 
38  und  Col  2  Z.  7;  1,  206   Z.  4;  30;  31;  153;    1,  571    Z.  2;  6 
1,  627;  1,  820,  und  seve  Ulpian.  Dig.  47,  8,  2  §  3  im  Flor. 

Für  nist  ist  nisei  CLL.  1,  196  Z.  8;  16;  21;  1,  198  Z.  37; 
56;  71;  1,  200  Z.  34;  1,  204  Col.  2  Z.  11;  16;  1,  205  Col.  1 
Z.  50  und  Col  2  Z.  50;  1,  206  Z.  90;  1,  1027  Z.  7;  Fronto  ad 
M.  Caes.  5,  29  (44);  nisissei  CLL.  4,  1261;  nise  CLL.  1,  205 
Col  1  Z.  47;  5,  154;  5,  4113;  Varro  R.R.  1,  31,  5  im  cod.  Po- 
lit. ;  nesi  Inschr.  bei  Mommsen  im  Hermes  4,  2  S.  284;  Plaut. 
MiL  Clor.  2,  3,  24  (295);  2,  3,  29  (300)  im  vet.  m.  pr.  und  Truc. 

4,  3,  8  (782)  im  vet,  decurt.  und  Vat.;  Cic.  de  domo  42,  HO 
im  Par.  m.  pr.;  nesei  lex  Spolet.  bei  Bruns  fönt.  iur.  Rom.  vierte 
Ausgabe  S.  45. 

Für  ni  steht  nei  Plaut.  Poen.  4,  2,  43  (865)  im  decurt.,  und 
80  hat  Lachmann  bei  CatuU.  6,  2;  6,  14  und  14,  1  geschrieben, 
da  er  in  seinen  Hdschr.  in  der  ersten  dieser  Stellen  ne,  in  der 
zweiten  nee,  in  der  dritten  ne  und  me  fand. 

Für  quasi  ist  quosei  CLL.  1,  197  Z.  12;  1,  198  Z.  41;  1, 
202  Col  1  Z.  39  und  CoL  2  Z.  3;  1,  603  Z.  14;  quansei  1,  200 
Z.  27;  tatn  qua  sei  sei  1,  571  Z.  8;  quase  Plaut.  Stich.  5,  1,  8 
(648)  (quase  nix,  in  den  Hdschr.  quasenex  oder  qua  senex). 
Quintil.  1,  7,  24:  Sibe  et  quase  scriptum  in  multorum  libris  est. 
Sed  an  hoc  voluerint  auctores  nescio;  T.  Livium  ita  his  usum  ex 
Pediano  comperi.  qui  et  ipse  eum  sequebatur.  Haec  nos  i  littera 
finimus.    Vergl.  Lachmann  zu  Lucr.  2,  291,  welcher  auch  bei  Varro 


—     9fi9     — 

L.  L.  7,  4,  76  quase  (in  den  Hdschr.  quae)  in  8ummo  empfiehlt, 
und  mit  der  Schreibung  nisei  und  quasei  die  Verlängerung  der 
letzten  Silbe  in  nisi  und  quasi  bei  Plaut.  Gas.  3,  5,  56  und  Poen. 
1,  2,  32  (242);    1,  2,   112  (325)  zusammengestellt. 

Für  quin  (vergl.  Kienitz,  De  quin  particula)  ist  quein  ge- 
schrieben Plaut.  Marc.  4,  4,  33  (773);  4,  4,  35  (775)  im  Ambr. 

Für  ne  gestattet  die  alte  Sprache  m,  wie  Donat.  zu  Terent. 
Eun.  2,  3,  36  und  Serv.  zu  Verg.  Aen.  3,  686  unter  Anführung 
von  Plaut.  Men.  1,  2,  1  (110)  bemerken.  Vergl.  Ritschi,  Rhein. 
Mus.  1852,  8  S.  481  folg.  (Opusc.  2  S.  624  folg.).  So  steht  m 
CLL.  1,  197  Z.  20;  1,  199  Z.  30;  34;  40;  1,  202  CoL  2  Z.  14; 
1,  206  Z.  36;  1,  577  Col.  2  Z.  2  und  Col.  3  Z.  9;  1,  1241;  6, 
579;  L  Neap.  1942;  5468;  Orell.  4783;  Plaut.  Most.  2,  1,  67  (415) 
im  vet.  m.  pr.  und  Vat.  und  3,  3,  21  (924);  Men.  2,  3,  66  (419) 
im  vet.  und  Vat.  m.  pr.  und  im  decurt  und  5,  3,  5  (881);  Pa- 
cuv.  (125)  bei  Nonius  S.  184,  4;  Varro  R.R.  1,  37,  2;  Lucr.  3, 
286;  CatulL  Q\,  153;  Verg.  Aen.  12,  801  im  Pal.  m.  pr.,  und  nei 
CLL.  1,  196  Z.  3;  1,  197  Z.  5;  19;  1,  198  Z.  10;  30;  38;  50; 
56;  63;  69;  70;  75;  82;  84;  1,  199  Z.  6;  32;  36;  1,  200  Z.  6; 
11;  26;  42;  71;  82;  92;  1,  204  Col.  2  Z.  6;  34;  1,  206  Z.  17; 
70;  85;  89;  108;  127;  1,  208  Z.  9;  1,  1306  Z.  4;  für  neve  ist 
nive  CLL.  1,  199  Z.  32;  34  und  zweimal  40;  1,  206  Z.  131;  1, 
577  Col.  2  Z.  20;  22;  6,  3823  Z.  4;  5;  Cenot.  Pis.  Taf.  1  Z.  23 
und  Taf.  2  Z.  29  zweimal  und  31 ;  lex  colon.  Genet.  (Ephem. 
epigr.  3,  2)  10;  20;  23;  Plaut.  Poen.  Prol.  18  im  vet.  und  de- 
curt. (das  Versmafs  verlangt  hier  das  einsilbige  neu);  Lucr.  2,  734 
im  oblong.,  und  neive  CLL.  1,  197  Z.  3;  4;  19;  20;  1,  198  Z. 
11;  23;  28;  30;  61;  70;  71;  1,  199  Z.  34;  1,  200  Z.  9;  10;  15 
19;  20;  25;  26;  34;  35;  41;  42;  47;  57;  59;  60;  71;  72;  82;  86 
88;  90;  92;  93;  1,  204  Col.  2  Z.  9;  13;  15;  1,  205  Col.  1  Z.  46 
50;  51;  1,  206  Z.   129;  133;  139;  1,  208  Z.  9;  6,  3823  Z.  3. 

Über  die  Worterklärung  von  donicum,  donec^  doneque^  doni- 
que  sind  die  Ansichten  der  Gelehrten  noch  verschieden;  es  han- 
deln über  die  eben  genannten  Wörter  Hand,  Tursellinus  2  p.  291, 
298;  Ritschi,  Opusc.  II  p.  241,  242:  Corssen,  Aussprache  I  p.  309; 
2  p.  594,  848,  856;  dessen  kritische  Beiträge  p.  86,  501,  504; 
dessen  kritische  Nachträge  p.  155;  H.  Weber,  Zeitschrift  für  Gym- 
nasialwesen XIX  p.  37;  0.  Ribbeck,  Beiträge  zur  Lehre  von  den 
latein.  Partikeln  p.  48 ;  Reisigs  Vorlesungen ,  herausgegeben  von 
Schmalz  und  Landgraf  III  p.  281  Anm.  431;  Rönsch  im  Rhein. 
Mus.  1879,  34   p.  634    (=  Collect,   philolog.,   herausgegeben    von 


—     970     — 

C.  Wagener  p.  27);  Wendelin  Foerster  in  Vollmöllers  Romanischen 
Forschungen  1882  1  p.  332;  Gröber  in  Wölfflins  Archiv  1885  2 
p.   103;   Zimmermann    ebendaselbst   1888  5  p.  567;    Schmalz    bei 

1.  V.  Müller  Hdb.  des  klass.  Altert.2  2  p.  514;  Körting,  Lat.-rom. 
Wörterbuch  p.  267  No.  2680.  Nach  der  neuesten  Erklärung  von 
Zimmermann  ist  von  einer  schon  früh  verschwundenen  Präposi- 
tion done  die  auch  nicht  mehr  zu  belegende  Form  donecnm  ge- 
bildet, wofür  einigemale  donec  cum  geschrieben  wurde,  wie:  do- 
nec  cum  prophetae  alterius  nomen  in  superscriptione  ponetur 
Hilar.  Prolog,  psalm.  2  Migne  p.  234,  4  nach  den  zwei  beachtens- 
wertesten Codices  (vergl.  Zingerle  in  Wölfflins  Archiv  2  p,  604); 
in  der  edit.  princeps  des  Scribon.  Larg.  c.  47  steht  donec  cum, 
die  edit.  Rhodiana  hat  donicum,  was  Helmreich  (p.  23,  12)  nicht 
hätte  aufnehmen  sollen;  auch  zu  Plaut.  Capt.  2,  2,  89  (339)  ha- 
ben nach  dem  Zeugnis  von  Hertz  zu  Prise.  15,  2,  17  S.  623  (H 
p.  74,  14),  wo  die  Stelle  citiert  wird,  Handschriften  donec  cum, 
wofür  Priscian  donicum  verlangt,  was  auch  die  Herausgeber  des 
Plautus  aufgenommen  haben.  —  Aus  donecum  wurde  donicum^ 
wie  undique  aus  undeque;  so  belegt  Charisius  H  S.  178  (197,  15) 
donicum  mit  Liv.  Andron.  (Odyss.  fr.  20  ed.  Baehrens  p.  39),  mit 
einer  Stelle  aus  Plautus  und  mit  Cato  (Orat.  fr.  10,  5  ed.  Jordan 
p.  43,  4);    ferner   steht  es  bei   Plaut.  Aulul.  1,  1,  19;    Mostell.  1, 

2,  35  (116);  Pseud.  4,  7,  72  (1168);  aus  der  Vidularia  wird  es 
von  Prise.  6,  6,  32  S.  692  (I  224,  5)  und  13,  3,  11  S.  959  (II 
7,  27)  citiert;  Cato  R.R.  146,  2  (p.  92,  18  ed.  Keil);  149,  2 
(p.  94,  8)  und  161,  3  (p.  108,  4);  Corn.  Nep.  Hamilc.  1,  4  im 
Gif.,  Gud.  und  Parc;  lul.  Valer.  1,  14  (p.  25,  1  ed.  Kühler);  2, 
16  (p.  78,  14);  2,  31  (p.  103,  26);  Itiner.  Alex.  Magni  c.  21  (p. 
12,  4  ed.  Volkmann);  c.  44  (p.  24,  7);  Symmach.  Epist.  1,  11 
(5)  ed.  Seeck  p.  8,  12;  Gloss.  Placid.  p.  32,  4  ed.  Deuerling  und 
Gloss.  Philox.  p.  80,  31  Vulc.  Ebenso  wollte  Saracenus  Plaut. 
Trucul.  1,  1,  18  (39)  und  Ritschi.  Plaut.  Bacch.  4,  4,  16  (758) 
und  Mercat.  1,  2,  82  (194)  donicum  schreiben,  aber  die  neuesten 
Herausgeber  lesen  an  erster  Stelle  das  handschriftliche  dolium, 
an  den  beiden  letzten  donec.  —  Aus  donicum  ging,  wie  Zimmer- 
mann a.  a,  0.  p.  571  annimmt,  doncum,  donc  und  dann  dune  her- 
vor, eine  Form,  die  sich  in  Inschriften  der  Kaiserzeit  noch  findet, 
so  CLL.  3,  1903;  6,  11252;  6,  18086;  6,  19683;  9,  4810;  12, 
629.  —  In  donec  cum  fiel  cum  weg,  wie  in  his  dajs  das  dafs\ 
die  Form  donec  wurde  dann  am  meisten  gebraucht.  Aus  dieser 
Form  entwickelte  sich  doneque^   vergl.  nee  und  neque ,  und  dann 


—     971     — 

donique.  Die  Form  doncque  kommt  sohr  selten  vor,  so  im  Evan- 
gelieukodex  Palatinus  Luc.  "il,  24;  21,  82;  22,  16,  öfter  donique^ 
so  CLL.  6,  2120  Z.  18;  Orell.  4370;  Lucr.  2,  1116  (Lachmann 
p.  139;  donique  et  hie  et  alibi  membraneae,  non  donicum^  ut  hie 
scripsit  Antonius  Marii  et  Lambinus  saepe).  Denique  Nonius 
p.  160,  12,  item  corrector  quadrati,  olim  impressi,  MaruUus);  5, 
708  (Lachmann  p.  308:  idem  in  eodem  versu  Donec,  cum  a  prima 
manu  esse  Doueque;  quadratus  hie  utr  alibi  Donique.  sie  paulo 
post  723  uterque,  ubi  utriusque  corrector  fecit  Denique);  5,  997 
(Lachmann  p.  324:  Marullus  i^onec  pn'vara//^,  Lambinus  i)o??7«im 
pricarant.  debebant  scribere  Donique).  In  der  Evangelienüber- 
setzung des  cod.  Taurin.  steht  auch  donique,  nämlich  Matth.  5, 
26  und  Marc.  8,  39,  an  anderen  Stellen  ist  denique  statt  donique 
verschrieben,  so  Matth.  2,  9;  10,  23;  12,  20.  Ebenso  steht  in 
den  Hdschr.  GH  des  Vitruv.  denique,  woraus  Rose  nicht  done- 
que,  sondern  wie  Lachmann  wollte  donique  herstellen  mufste,   so 

3,  5,  6  (p.  79,  9);  5,  12,  3  (p.  129,  22);  10,  16  (22),  12  (p.  284, 
16);  beachtenswert  ist  Vitr.  9,  1  (4),  11  (p.  222,  6)  donique  (do- 
neque  Rose;  denique  Hdschr.  EGH)  cum,  was  mit  donec  cum 
oben  zu  vergleichen  ist.  —  Zwei  Formen  scheinen  Schreibfehler 
zu  sein,  nämlich  do)iice,  welche  Rönsch  Vulg.  p.  468  aus  1   Esdr. 

4,  21  citiert,  wo  aber  Tischendorf  donec  liest,  und  denec,  welche 
üsener  aus  cod.  Palat.  des  liber  glossarum  anführt,  vergl.  Foerster 
a.  a.  0.  p.  324  Anm.  2. 

Dafs  für  postquam  auch  posquam  geschrieben  werden  konnte, 
bezeugt  Mar.  Victor.  1  S.  2467  (22 ,  1 ! )  unter  Anführung  von 
Verg.  Aen.  3,  1.  Diese  Schreibung  haben  Plaut.  Mil.  Glor.  2,  1, 
46  (124)  im  decurt.  und  im  Vat.  m.  pr.;  ein  Dichter  bei  Cic. 
Nat.  Deor.  3,  26,  67  im  Leid.  A;  Terent.  Andr.  1,  1,  8  (35);  1, 
1,  49  (76)  im  decurt.;  Heaut.  5,  2,  36  (989)  und  Phorm.  4,  1, 
3  (569)  im  Vat;  Hec.  1,  2,  86  (161)  im  Bemb.  und  Ad.  4,  5, 
54  (688)  im  Ambr.;  CatuU.  11,  23  im  cod.  Dati;  Verg.  Aen.  1, 
723  mit  übergeschriebenem  t  im  Rom.;  3,  463  in  den  St.  Gall. 
sched.  rescr.;  6,  168  im  Bern,  c;  Ovid.  Met.  5,  39  in  der  Anfüh- 
rung bei  Prise.  6,  13,  69  (I  254,  5)  im  Par.  R  (st  ist  übergeschrie- 
ben); Liv.  22,  3,  7  im  Colb.     Vergl.  Ritschi,  Rhein.  Mus.  1850,  7 

5,  571  und  0.  Ribbeck,  Jahrb.  für  Philol.  1858,  77  S.  187  (Ritschi 
Opusc.  2  S.  548  und  772),  und  über  posterapus,  postemplum,  pos 
Idus,  pos  multum  und  ähnliches  S.  825.  Postquamde  führt  Gep- 
pert  aus  Plaut.  Epid.  2,  2,  62  (247)  im  Ambr.  an,  wo  aber  post- 
quam  id  gelesen  wird. 


—     972     — 

Antiquam  für  antequara  Cic.  Leg.  1,  1,  3  im  Leid.  B  und 
Periz.  ist  ein  Versehen. 

Für  die  Konjunktion  quod  ist,  wie  für  das  Pronomen,  vergL 
S.  447,  quot  geschrieben  CLL.  2,  813;  2,  1120;  2,  2994;  5, 
1863;  5,  3221;  L  Neap.  4943;  Inscr.  de  l'Alger.  3589;  Orell.  2532; 
3116;  4370  Z.  7;  Plaut.  Mil.  Glor.  2,  5,  58  (468)  im  vet.  m.  pr. 
und  im  decurt.  und  Vat.;  Cic.  Rep.  2,  16,  30,  für  quodsi  cot  si 
CLL.  3,  2107. 

Simul  für  simulatque  Terent.  Phorm.  5,  4,  4  (823);  Cic.  Att. 
8,  11,  7;  Acad.  2,  27,  86  und  Tusc.  4,  6,  12;  Caes.  bell.  Call. 
4,  26,  5  und  bell.  civ.  1,  30,  3;  Horat.  Carm.  1,  4,  17;  1,  9,  9; 
2,  8,  5;  2,  16,  2;  3,  4,  37;  3,  12,  9;  3,  27,  33;  4,  7,  10;  Serm. 

1,  1,  36;    2,  3,  226  und  Epist.  1,  7,  90;   1,  10,  8;   1,  19,  10;  2, 

2,  49;  Liv.  1,  59,  7;  3,  26,  10;  3,  62,  6;  4,  31,  5;  4,  32,  6;  5, 
25,  11;   5,  25,  13;  6,   1,  6;  1,  19,  7  und  in  anderen  Stellen. 

Qui'a  enim  parallel  stehend  Plaut.  Amph.  2,  2,  34  {'o^Q);  Capt. 

4,  2,  104    (884):    Curcul.  2,  79  (449);   Trucul.  2,  2,  11  (266);   4, 

2,  20  (733);  Turpil.  (41)  bei  Non.  S.  2;  Terent.  Heaut.  1,  2,  14 
(188);  4,  5,  52  (800);  Phorm.  2,  2,  18  (332)  und  Hec.  3,  1,  31 
(311);  Nov.  (2)  bei  Non.  S.  165,  25;  (62)  bei  demselben  S.  224,  28. 

Sin  entspricht  gewöhnlich   einem   vorhergegangenen 
si,  doch  nicht  überall,  z.  B.  nicht  Plaut.  Persa  2,  2,  45;  Terent 
Phorm.  3,  2,  7  (492);    Cic.    pro   Quint.  21,  66;   pro   Rose.  Amer 
47,  137;  pro  Sest.  21,  47;  Ep.  Fam.  3,   11,  5;   7,  19;   11,  18,  3 
Ep.  Att.  6,  1,  2;  6,  3,  9;  7,  1,  1;  7,  7,  4;  9,  7,  3;  Fin.  5,  30,  90 
Tusc.  5,  36,  105;  Lael.  10,  34;   17,  63;   21,  78;   Off.  1,  30,  106 
1,  31,  114  und  Rep.  2,  39,  QQ\  Tac.  Ann.  16,  25.    —    Quod  nisi 
haben  Brut,  de  iure  civ.  bei  Cic.  de  orat.  2,  55,  224;  Cic.  Ep.  Att 
13,  45,  2;  Com.  Nep.  Hannibal  1,2;   Tacit.  Agric.  26;  Suet.  Ti- 
ber. 62;   dafür  quod  ni  Terent.   Phorm.  1,  3,  3   (155);   Sallust. 
Catil.   18,   8  und  Tacit.  Agric.  37. 

Von  den  koncessiven  Partikeln  ^i^hi  quam  quam  öfters  ohne 
Nachsatz,  wie  Cic.  Catil.  1,  9,  22;  1,  9,  24;  pro  Mur.  39,  83; 
Ep.  Fam.   13,  32,  1;    15,  16,  3;   Cato  mai.  14,  47;    19,  67;    Liv. 

3,  11,  13;  zuweilen  etsi  und  tametsi,  wie  Terent.  Hec.  2,  2,  5 
(247),  hier  ist  etsi  von  Dziatzko  eingeklammert;  Cic.  Ep.  Att.  9, 
10,  2;    16,  7,  2;    16,  7,  3;    Verr.  4,  16,  35,   vergl.  Charis.  2,  14 

5.  203  (229,  3).  Ohne  Nachsatz  können  auch  nisi  forte  und  nisi 
vero  gebraucht  werden,  wie  Cic.  pro  Rose.  Amm.  29,  82;  Verr. 
'?,  7,  21  ;  2.  69,  129;  Catil.  4,  10,  21;  pro  Flacc.  2,  4;  pro  Mi- 
Ion.  7,    17;  Divinat.  2,  45,  95;  Fat.  16,  37;  Cato  mai.  6,  18;  10, 


—    973    — 

33;  Legg.  1,  1,  2;  Sallust.  lug.  3,  4;  31,  20;  Quintil.  2,  3,  6;  10, 
1,  70;  10,  2,  8;  und  Cic.  de  orat.  1,  57,  242;  Verr.  5,  9,  24;  pro 
Rabir.  perd.  6,  19;  pro  Sulla  9,  28;  pro  Milon.  3,  8;  5,  14;  7, 
19;  30,  81;  33,  91;  Nat.  Deor.  3,  11,  27,  vergl.  Charis.  a.  a.'  0.' 
und  Hand  Tursell.  4  S.  231  folg.  Desgleichen  quasi  und  quasi 
vero,  wie  Cic.  pro  Rose.  Amer.  33,  92;  Verr.  1,  13,  35;  5,  66, 
169;  Phil.   10,  7,  15;  Ep.  Fam.  9,  17,  1;  Fin.  2,  3,  7. 

Da  licet,  wo  es  die  Stelle  einer  koncessiven  Konjunktion  ver- 
tritt, doch  in  Wahrheit  Verbum  ist,  so  ist  licebit  in  entsprechen- 
der Weise  anwendbar,  wie  Horat.  Epod.  15,  19  und  Serm.  2,  2, 
59;  Lucan.  7,  855;  8,  629;  Claudian.  in  Rufin.  1,  196,  vergl.  Prise. 
16,  1,  6  S.  1028  (II  96,  16);  so  wie  quam  voltis,  quam  velit, 
quam  voles,  quam  volet,  quam  voletis,  quam  volent  neben  quamvia 
gelesen  wird. 

3»  Was  die  Stellung  der  Konjunktionen  anbetrifft,  so 
erklärt  Quintil.  1,  5,  39  die  transmutatio,  qua  ordo  turbatur,  für 
fehlerhaft,  wie  quoque  ego,  enim  hoc  voluit,  autem  non  habuit. 
Er  fährt  fort:  Ex  quo  genere  an  sit  igitur  initio  sermonis  posi- 
tum,  dubitari  potest,  quia  maximos  auctores  in  diversa  fuisse 
opinione  video,  cum  apud  alios  sit  etiam  frequens,  apud  alios 
numquam  reperiatur.  Prise.  16,  2,  16  S.  1034  (II  104,  19):  Con- 
iunctiones  pleraeque  tarn  praeponi  quam  supponi  possunt.  Sunt 
tarnen  quaedam,  quae  semper  praeponuntur,  ut  at,  ast,  aut,  ac, 
vel,  nee,  neque,  si,  quin,  quatenus,  sin,  seu,  sive,  ni;  aliae,  quae 
semper  supponuntur,  ut  que,  ne ,  ve,  quae  etiam  encliticae  sunt, 
quidem,  quoque,  autem,  quod  tarnen  antiqui  solebant  etiam  prae- 
ponere.  Aliae  paene  omnes  indifferenter  et  praeponi  et  supponi 
possunt,  ut  et,  atque,  quae  poetice  postponuntur,  alias  non;  ut 
Vergilius  in  IX  (v.  403):  Suspiciens  altam  lunam  et,  sie  voce  pre- 
catur;  Horatius  in  I  Sermonum  (Sat.  4,  107):  Cum  me  hortare- 
tur,  parce  frugaliter  atque  viverem  uti  contentus  eo,  quod  mi  ipse 
parasset;  et  equidem,  saltem,  tamen,  quamquam,  quando,  quatenus, 
nam,  enim,  itaque,  quoniam,  quapropter,  ergo,  igitur.  Derselbe 
18,  30,  297  S.  1210  (II  369,  4):  Apud  nos  et  igitur  et  ergo  tam 
praeponuntur  quam  supponuntur.  Prob.  Instit.  art.  S.  366  (144, 
22):  Ordo  coniunctionum  est,  quo  apparent  coniunctiones,  quae 
praeponi  debeant  tantum,  quae  subiungi,  quae  praeponi  et  sub- 
iungi.  Praeponuntur  coniunctiones  numero  octo  hae  tantum ,  at, 
ac,  ast,  sive,  seu,  vel,  sin,  sinautem;  subiunguntur  coniunctiones 
numero  quinque  hae  tantum,  ve,  que,  autem,  enim,  quoque.  At 
vero  praeponuntur  et  subiunguntur  iam  ceterae  coniunctiones,  ex- 


—     974    — 

ceptis  scilicet  illis  supra  scriptis,  qnae  praeponuntur  tantum  vel 
subiuDguntur.  Putant  quidam  nam  coniunctionem  praeponi  tan- 
tummodo  oportere.  Qui  si  sonos  sentiant,  intellegent  nam  con- 
iunctionem et  subiunctam  pondus  posse  soni  sustinere,  quo  sono 
et  Vergilius  eaudem  subiunxit  dicens  (Aen,  4,  421):  Solana  nam 
perfidus  ille  te  colere.  Et  ideo  hoc  monemus,  quod  nam  con- 
iunctio  non  tantum  praeponendi  sed  et  suhiungendi  habeat  pote- 
statem.  Richtiger  erkennen  Charis.  2,  14  S.  199  (225,  9)  und 
Diom.  1  S.  409  (415,  25)  in:  Ipsa  sed  in  somnis  inhumati  venit 
imago  coniugis  (Verg.  Aen.  1,  353)  die  freiere  Wortstellung  des 
Dichters.  Vergl.  noch  Donat.  2,  15,  2  S.  1763  (388,  28);  Serv. 
Comm.  in  Don.  S.  1797  (418,  26);  (Serg.)  Explan,  in  Don.  lib.  1 
S.  530  (516,  35)  und  lib.  2  fol.  69*  (S.  560,  19);  Pompei.  Com- 
ment.  S.  387  (269,  8);  Cledon.  S.  1931   (74,  10). 

Gleich  den  Anhängepartikelu  que^  ve  und  ne  stehen  quidem, 
quoque  und  autem  nie  zu  Anfang  eines  Satzes;  denn  wenn  bei 
Petron.  61,  9  autem  in  angustiis  amici  apparent  in  der  Hdschr. 
gelesen  wird,  so  ist  anerkannt,  dafs  dasselbe  auch  bei  diesem 
Schriftsteller  nicht  zu  dulden  sei.  —  Das  nämliche  gilt  von  vero^ 
wo  es  als  Konjunktion,  nicht  als  Adverb,  gebraucht  ist. 

Über  eriim^  welches  ebenfalls  gewöhnlich  subiunctiva  ist,  be- 
merkt Prise.  16,  2,  15  S.  1033  (II  104,  3),  dafs  es,  wenn  es  affir- 
mativa  sei,  als  praepositiva  stehe,  indem  er  aus  Terent.  Ad.  2, 
1,  14  (168)  enim  non  sinam  anführt.  In  dieser  Stelle  haben  frei- 
lich die  übrigen  Bücher  aufser  dem  Bemb.  vielmehr  at  enim,  und 
Prise,  selbst  18,  21,  170  S.  1169  (U  285,  14)  giebt  daraus  enim- 
vero  non  sinam;  doch  Donat.  bemerkt  zu  der  Stelle:  enim  inceptiva 
particula  apud  veteres  fuit,  und  zu  Phorm.  5,  8,  90  (983):  enim 
pro  at  posuit,  ut  turbatum  ostenderet;  sie  alibi:  enim  non  sinam. 
In  der  ersten  Stelle  ist  enim  ferner  Plaut.  Aul.  3,  5,  26  (500); 
Gas.  5,  2,  15;  Epid.  5,  2,  36  (701),  Götz  hat  jetzt  em  istaec; 
Bacch.  4,  4,  51  (702);  Most.  5,  2,  23  (1144);  Mil.  Glor.  2,  5,  19 
(429);  4,  2,  27  (1018);  Persa  2,  2,  54  (236);  2,  5,  18  (329);  4, 
4,  60  (612);  Irin.  5,  2,  10  (1134);  Terent.  Phorm.  5,  8,  90  (983); 
Hec.  2,  1,  41  (238),  und  nach  Fleckeisens  Verbesserung  Heaut. 
I,  1,  20  (72),  in  den  Hdschr.  at  enim;  Apul.  Met.  4,  8  S.  254; 
Flor.  9  S.  34;  9  S.  38  und  Apolog.  42  S.  496.  Im  lulius  Vale- 
rius  steht  enim  oft  an  der  ersten  Stelle:  1,  9  (19,  23);  1,  14  (24, 
22);  1,  19  (29,  10):  1,  31  (42,  22);  1,  33  (44,  11);  1,  39  (49,  3); 
1,  42  (52,  11);  1,  43  (58,  13);  1,  48  (59,  13);  2,  1  {m,  14);  2,  2 
(68,  7);  2,  3  (68,  24);  2,  16  (78,  16);  2,  17  (79,  21);  2,  24  (85, 


—     975     — 

3);  2,  27  (94,  25);  2,  29  (101,  16);  2,  35  (106,  14);  2,  39  (110, 
9)  u.  a.  m.  Bei  Lucr.  6,  1277  interpungiert  Lachmann  nach  pen- 
debantur  enim,  andere  nach  pendebantur.  Nicht  zu  dulden  war 
enim  zu  Anfang  des  Satzes  bei  Cic.  Ep.  Att.  4,  12;  Liv.  23,  45, 
10;  34,  32,  13;  Sen.  Benef.  7,  5,  1;  Tac.  Hist.  4,  11,  vergl.  Hand 
Tursell.  2  S.  397  folg. 

Oft  ist  igitur  an  erster  Stelle,  wie  Plaut.  Amph.  1,  1,  145 
(301);  1,  2,  11  (473);  Asin.  2,  1,  4  (252);  Aul.  5,  9(817);  Capt. 
4,  2,  91  (871);  Gas.  2,  2,  40;  Epid.  3,  3,  4  (385);  Bacch.  3,  4, 
19  (517);  Most.  1,  2,  51  (132);  Mil.  Glor,  3,  1,  170  (765);  3,  1, 
177  (772);  Merc.  2,  3,  20  (355),  Götz  schreibt  jetzt  domo  doctus 
dico;  Rud.  4,  2,  25  (930);  Afran.  (354)  bei  Nou.  S.  280;  Cic. 
Invent.  1,  15,  20;  2,  3,  11;  leg.  agr.  2,  27,  72;  Prov.  cons.  4,  9; 
pro  Milon.  18,  48;  Phil.  2,  16,  41,  von  den  Herausgebern  ist  hier 
is  igitur  geschrieben;  2,  37,  94  im  Vat.  m.  pr,;  Ep.  Farn. 
4,  9,  3;  9,  22,  4;  16,  6,  1;  Ep.  Att.  5,  4,  2;  6,  J,  7;  6,  1,  22; 
9,  9,  1;  13,  17;  16,  11,  1;  16,  16 B.  9;  Acad.  2,  25,  79;  Fin.  1, 
18,  61;  2,  27,  88;   4,  19,  55;   Tusc.  1,  2,  4;   1,  6,  11;   3,  7,  14; 

4,  18,  42;  5,  18,  53;  Nat.  Deor.  1,  29,  80;  2,  14,  39;  3,  20,  51; 
Lael.  11,  39;  Rep.  6,  23,  25  und  Legg.  1,  6,  18;  1,  16,  45;  2, 
6,  14;  Sallust.  Cat.  4,  1;  4,  3;  15,  5;  24,  1;  46,  3;  54,  1  und 
lug.  19,  7;  96,  1;  Liv.  2,  48,  1;  26,  5,  3;  26,  24,  8;  Quintil.  1, 
1,  1;  2,  14,  5;  3,  8,  24;  5,  12,  22;  5,  14,  1;  7,  1,  3;  7,  10,  3; 
8,  1,  1;  8,  3,  42;  9,  2,  44;  10,  1,  4;  10,  1,  46;  Tac.  Ann.  1,  4; 
1,  31;  1,  36;  1,  56;  1,  61;  1,  62;  1,  64;  1,  74;  1,  76;  2,  3;  2, 
12;  2,  37;  2,  43;  2,  45;  2,  53;  2,  64;  2,  76;  2,  79,  und  beinahe 
überall  bei  diesem  Schriftsteller.  Im  Allgemeinen  aber  ist  igitur 
gewöhnlich  subiunctiva.     Vergl.  Hand  Tursell.  3  S.  197. 

Ergo  ist  sehr  oft  am  Anfange  des  Satzes,  wie  Plaut.  Amph. 
1,  1,  20  (174);  1,  1,  222  (378);  Aul.  4,  10,  25  (755);  Capt.  2, 
3,  23  (383);  2,  3,  63  (423);  5,  4,  23  (1020);  Cas.  3,  4,  11;  Cist. 
1,  1,  74;  Epid.  2,  2,  74  (259);  Men.  2,  1,  17  (243);  2,  3,  76 
(429);  5,  7,  34  (1025);  Mil.  Glor.  1,  63;  3,  3,  18  (891);  4,  6,  18 
(1233);  5,  27  (1420);  Merc.  2,  3,  39  (376);  Pseud.  1,  1,  38;  4, 
6,  22  (1084);  Poen.  3,  2,  18  (595);  Rud.  2,  3,  71  (402);  Stich. 
3,  2,  36  (492);  Lucil.  (9,  11  ed.  L.  Müller  =  1080  ed.  Lach- 
mann) bei  Varro  L.  L.  5,  14,  80  und  (libr.  iuc.  71  =  1062)  bei 
Gell.  18,  5,  10;  Varro  L.  L.  9,  38,  58;  Cic.  Fin.  2,  5,  17;  2,  9, 
27;  2,  11,  34;  2,  15,  50;  2,  35,  117;  5,  8,  23;  5,  9,  24;  5,  30, 
92;  Tusc.  1,  2,  4;  Cato  mai.  14,  47  und  Lael  13,47;  Verg.  EcL 

5,  58  und  Georg.  1,  489;  2,  393;  Horat.  Carm.  1,  24,  5;  2,  7,  17; 


-     976    — 

Epod.  2,  9;  17,  27;  Seriu.  1,  4,  53;  1,  10,  7;  2,  2,  50;  2,  2,  101; 
2,  3,  192;  2,  3,  220;  2,  5,  19;  2,  5,  101;  2,  6,  16;  2,  6,  70;  2, 
6,  106;  Epist.  1,  6,  46;  1,  7,  70;  1,  18,  78  und  A.  P.  304;  Prop. 
2,  8,  13;  4  (3),  7,  1;  4  (3),  23,  1;  Ovid.  Amor.  2,  7,  1;  Liv.  2, 
40,  8;  4,  3,  13;  aber  nicht  weniger  häufig  als  subiunctiva,  wie 
Plaut.  Asin.  2,  2,  60  (326);  2,  4,  81   (488);  2,  4,  83  (490);  Cure. 

1,  2,  25  (118);  1,  3,  16  (172);  Cist.  1,  1,  120;  Epid.  3,  4,  41 
(477);  4,  2,  20  (590);   5,  2,  35  (700);    Bacch.  1,  2,  17  (125);   3, 

6,  39  (568);  Most.  2,  2,  60  (491);  Mil.  Glor.  2,  2,  100  (255);  2, 

4,  27  (380);  4,  2,  45  (1036);  Merc.  5,  2,  58  (899);  Pseud.  2,  2, 
57  (652);  Rud.  1,  2,  94  (184)  und  Stich.  1,  2,  56  (113);  5,  2, 
20  (671);  Terent.  Andr.  5,  2,  9  (850);  Lucil.  28,  51  ed.  L.  Müller 
=  833  ed.  Lachmann)  bei  Nonius  S.  492;  (incert.  libr.  29  =  989) 
bai  Cic.  Ein.  1,  3,  9;  (26,  86  und  27,  5;  an  beiden  Stellen  hat  Lach- 
mann ego)  bei  Nonius  S.  272  und  374;  Varro  L.L.  8,  24,  47;  8,  25, 
48;  8,  32,  58;  Cic.  Invent.  1,  9,  12;  Phil.  2,  12,  29;  5,  6,  16;  Acad. 

2,  1,  3;  2,  30,  96;  2,  40,  126;  Ein.  1,  21,  72;  4,  13,  34;  Nat. 
Deor.  2,  21,  56;  2,  21,  57;  Cato  mai.  13,  44  und  Lael.  15,  52; 
23,  88;  Caes.  bell.  civ.  3,  19,  7;  Lucr.  1246;  Horat.  Serm.  2,  2, 
35;  2,  3,  5;  2,  3,  89;  2,  3,  156;  Epist.  2,  1,  206  und  A.P.  353; 
Liv.  1,  27,  5;  21,  10,  11;    23,  12,  17.     Vergl.   Hand   Tursell.   2 

5.  443  folg. 

Itaque  aber  ist  nur  bei  einzelnen  Schriftstellern  als  subiunc- 
tiva mehr  oder  weniger  üblich,    wie  Horat.  Epist.  1,  1,  10;   Liv. 

3,  20,  4;  4,  54,  6;  6,  17,  8;  8,  13,  17;  22,  24,  8;  32,  15,  7;  34, 
34,  9;  Sen.  de  ira  2,  31,  2;  Plin.  N.  H.  18,  6,  8  (43);  Quintil. 
1,  1,  14;  5,  10,  57;  6,  3,  28;  8  Prooem.  3;  8  Prooem.  16;  8,  3, 
20;  8,  3,  35;  8,  4,  12;  10,  4,  3;  11,  1,  63;  11,  1,  85  (12,  10,  62  ist 
itaque  im  Bamb.  in  atque  berichtigt);  Suet.  Aug.  10  und  25;  Curt. 

7,  10,  7;   lustin.  11,  12,  9;  Apul.  Met.  1,  5   S.  26;  1,  14   S.  52; 

I,  16  S.  54;  2,  3  S.  90;  2,  6  S.  102;  3,  11  S.  192;  7,  10  S.  465; 

II,  29  S.  816  und  Ascl.  3  S.  287;  8  S.  292;  17  S.  300;  18 
S.  301.  Bei  Cic.  Orat.  partit.  7,  23  ist  für  est  itaque  im  ßehd. 
und  in  den  exe.  Gryph.  est  quidem ,  im  Wittenb.  est  ne  itane, 
das  erste  ne  mit  Punkten  bezeichnet,  und  Phil.  7,  3,  8  für  ego 
itaque  im  Vat.  ego  igitur;  bei  Plane,  an  Cic.  Ep.  Eam.  10,  15, 
2  ist  nach  Bake  zwischen  profeci  und  itaque  zu  interpungieren. 
Vergl.  Hand  Tursell.  3  S.  509. 

Namque  steht  in  klassischer  Prosa  immer  an  der  Spitze  des 
Satzes,  erst  bei  Livius  auch  an  zweiter  Stelle,  so  zuerst  2,  36,  4 
(im  Ganzen  findet  sich   namque  bei  Livius  siebenundSwanzigmal 


—     977     — 

nachgestellt,  vergl.  M.  Müller,  Anhang  zu  Liv.  2,  36,  4  p.  154); 
ferner  bei  Val.  Maxim.  1,1,  9;  Curt.  5,  1,  15;  5,  2,  8;  6,  5,  16; 
6,  6,  7;  8,  3,  1;  10,  1,  17;  Tacit.  Ann.  1,  5;  Dialog.  19;  Plin. 
N.  H.  3,  2,  3  (17);  8,  44,  69  (175);  15,  12,  11  (40);  15,  24,  29 
(101);  15,  29,  36  (120);  17,  2,  2  (21);  18,  13,  34  (126);  18,  15, 
37  (137)  u.  a.  Über  Apuleius  und  andere  vergl.  Dräger,  Histo- 
rische Syntax  2  p.  162;  bei  Cic.  steht  namque  nur  vor  Vokalen, 
sonst  auch  vor  Konsonanten,  wie  Sallust.  lug.  41,  5;  Corn.  Nep. 
Them.  6,  2;  Liv.  5,  11,  6;  Tacit.  Ann.  1,  5  u.  a. 

Die  subjunktiven  Konjunktionen  können  auch  die  dritte  oder 
eine  noch  spätere  Stelle  einnehmen,  besonders  wenn  die  vorher- 
gehenden Worte  nahe  verbunden  sind. 

So  steht  in  den  Reden  und  philosophischen  Schriften  Ciceros 
enim  immer  an  dritter  Stelle,  wenn  es  einer  Präposition  mit 
Substantiv  folgt,  wie  z.  B.:  a  Graecis  enim  Cic.  Acad.  1,  2,  8;  a 
nobis  enim  Fin.  4,  22,  61;  ab  iis  enim  Off.  3,  6,  28;  ab  hoc  enim 
pro  Muren.  17,  30;  ad  ea  enim  Phil.  3,  14,  36;  ad  quem  enim 
Phil.  6,  2,  3;  ante  lucem  enim  Legg.  2,  26,  ßQ\  apud  illum  enim 
Tuscul.  2,  21,  49;  contra  foedus  enim  pro  Balb.  4,  10;  cum  his 
enim  Lael.  5,  19;  de  iure  enim  Verr.  1,  5,  13;  de  civitatis  enim 
iure  pro  Balb.  12,  29;  ex  hac  enim  parte  Catil.  2,  11,  25;  ex 
litteris  enim  Phil.  14,  8,  22;  in  homine  enim  Phil,  2,  41,  105;  in 
hoc  enim  genere  Tuscul.  5,  22,  63;  in  illorum  enim  numero  in 
Vatin.  17,  41;  in  summam  enim  pro  Cluent.  37,  103;  inter  omnis 
enim  Tuscul.  4,  28,  61;  ob  eam  enim  ipsam  Naf.  Deor.  3,  19, 
50;  pro  hoc  enim  Lael.  9,  32;  propter  nos  enim  Fin.  5,  11,  30. 
—  Sehr  häufig  steht  enim  an  dritter  Stelle,  wenn  eine 
Form  von  esse,  besonders  est,  mit  einem  Worte  oder  einem  Satz- 
teile vorausgeht,  wie:  acta  est  enim  pro  Cluent.  37,  104;  adducta 
est  Phil.  7,  1,  1;  alia  est  enim  Tuscul.  4,  27,  59;  appellata  est 
enim  Tuscul.  2,  18,  43;  causa  est  enim  Catil.  4,  7,  14;  ea  est 
enim  Verr.  3,  45,  112;  5,  51,  133;  Nat.  Deor.  2,  27,  67;  Off.  2, 
14,  48;  Rep.  1,  38,  60;  4,  3,  3;  Legg.  1,  6,  19;  ita  est  enim 
Har.  resp.  7,  13;  pro  Flacc.  13,  30;  magna  est  enim  pro  Rose. 
Am.  22,  63;  Verr.  3,  16,  41;  3,  87,  201;  Off.  2,  14,  48;  maxima 
est  enim  Lael.  19,  68;  nulla  est  enim  Verr.  a.  pr.  16,  46;  pro 
Muren.  34,  71;  pro  Sulla  3,  9;  pro  Marceil.  3,  8;  Nat.  Deor.  2, 
62,  155;  Legg.  2,  19,  48;  Off.  3,  6,  32;  obiecta  est  enim  pro  Mu- 
ren. 5,  11;  parva  est  enim  Phil.  8,  5,  17;  Fin.  3,  6,  21;  pruden- 
tia  est  enim  Off.  3,  17,  76;  quae  est  enim  pro  Balb.  5,  13;  pro 
Scaur.  19,  44;  Phil.  4,  4,  8;  10,  1,  3;  11,  8,  20;  Fin.  1,  13,  45; 

Neue -Wagener,  Lat.  Formenlehre.     11.     3.  Aufl.  62 


—     978     — 

4,  13,  32;  Tuscul.  5,  14,  41;  Nat.  Deor.  1,  8,  20;  1,  16,  43;  3, 
20,  52;  Divinat.  2,  25,  54;  2,  67,  138;  Rep.  1,  2,  3;  Lael.  13,  47; 
Parad.  4,  1,  27;  sata  est  enim  Legg.  1,  1,  1;  tanta  est  enim  Phil. 
2,  24,  60;  temperantia  est  enim  Fin.  1,  14,  47;  una  est  enim 
Lael.  23,  86  —  difficile  est  enim  pro  Font.  2,  3;  pro  Sulla  10,  31; 
Tuscul.  2,  1,  1;  difficile  est  [enim]  Verr.  4,  7,  14;  grave  est  enim 
Leg.  agr.  2,  17,  45;  necesse  est  enim  pro  Rose.  Amer.  14,  40; 
Phil.  11,  11,  27;  Tuscul.  1,  5,  9;  1,  41,  97;  Nat.  Deor.  3,  14, 
34;  Fat.  16,  37;  18,  42;  neque  est  enim  Tuscul.  1,  20,  46;  utile 
est  enim  Tuscul.  4,  25,  55  —  qui  est  enim  Tuscul.  3,  5,  10;  si 
est  enim  Tuscul.  5,  8,  23;  etsi  est  enim  Phil.  10,  7,  15  —  dam- 
natio  est  enim  pro  Sulla  22,  63;  nemo  est  enim  pro  Rose.  Amer. 
45,  130;  pro  Cluent.  1,3;  Tuscul.  5,  31,  87;  opinio  est  enim 
Tuscul.  2,  22,  52;  ratio  est  enim  Nat.  Deor.  2,  53,  133  —  aequetm 
est  enim  Phil.  14,  11,  29;  Tim.  2,  3,  8;  dubium  est  enim  Nat. 
Deor.  1,  31,  86;  falsum  est  enim  Rep.  2,  15,  28;  inanimum  est 
enim  Tuscul.  1,  23,  54;  Rep.  6,  25,  28;  longum  est  enim  Fin. 
4,  26,  73;  magnum  est  enim  pro  Muren.  22,  45;  Off.  1,  17,  55; 
miserum  est  enim  Nat.  Deor.  3,  6,  14;  nullum  et  enim  pro  Cael. 
13,  30;  Rep.  1,  28,  44;  odiosum  est  enim  Off.  1,  39,  139;  per- 
spicuum  est  Fin.  2,  18,  59;  Nat.  Deor.  2,  48,  146;  Rep.  2,  21, 
37;  Off.  3,  32,  115;  proprium  est  enim  Tuscul.  3,  9,  19;  solum 
est  enim  Legg.  1,  7,  22;  superbum  est  enim  Verr.  4,  20,  45; 
unum  est  enim  pro  Font.  10,  22;  vitiosum  est  enim  Fin.  2,  9, 
26;  avulsum  «st  enim  pro  Flacc.  24,  57;  conclusum  est  enim 
Fin.  1,  11,  39;  desitum  est  enim  Off,  2,  8,  27;  intellectum  est 
enim  pro  Marceil.  1,  3;  scitum  est  enim  Lael.  24,  90;  scriptum 
est  enim  Leg.  agr.  1,  6,  17;  tritum  est  enim  Nat.  Deor.  2,  36, 
91;  visum  et  enim  Divinat.  2,  69,  143;  audendum  est  enim  Tim. 
4,  13;  dicendum  est  enim  de  imper.  Cn.  Pomp.  1,  3;  pro  Muren. 
9,  22;  Phil.  11,  15,  39;  Tuscul.  2,  24,  58;  Lael.  22,  85;  expla- 
nandum  est  enim  Verr.  5,  37,  96;  fatendum  est  enim  Fin.  5,  28, 
83;  moriendum  est  enim  Tuscul.  1,  5,  9;  parendum  est  enim  Phil. 
13,  3,  6;  quaerendum  est  enim  Fin.  3,  1,  2;  redeundum  est  enim 
Off.  2,  8,  29;  utendum  est  enim  Tuscul.  4,  7,  \6;  videndum  est 
enim  Off.  1,  14,  42  —  aliud  est  enim  Fin.  4,  4,  10;  Tuscul.  2, 
15,  35;  ars  est  enim  Fin.  3,  2,  4;  callidior  est  enim  Tuscul.  1, 
18,  42;  dominatus  est  enim  pro  Rabir.  Post.  14,  39;  duplex  est 
enim  Off.  1,  28,  101;  eadem  est  enim  Nat.  Deor.  2,  27,  68;  eins 
est  enim  annus  Phil.  8,  9,  27;  haec  est  enim  Tuscul.  1,  4,  8; 
Legg.  3,  5,  12;   Off'.  1,  29,  101;   hie  est  enim  de  domo  56,  143; 


—     979     — 

pro  Plane.  11,  27 ;  hoc  est  enim  Verr.  4,  20,  45 ;  id  est  enim  de 
domo  17,  43:  Phil.  6,  3,  5;  Fin.  3,  16,  52;  4,  11,  26;  5,  12,  34; 
Tuscul.  1,  8,  16;  5,  3,  9;  Legg.  3,  20,  47;  is  est  enim  Rep.  2, 
29,  51;  inventus  est  enim  Divinat.  2,  71,  146;  maius  est  enim 
Fat.  9,  17;  nihil  est  enim  Divinat.  in  Caecil.  9,  27;  pro  Cluent. 
66,  188;  pro  Sulla  10,  31;  Prov.  cons.  14,  34;  pro  Balb.  16,  35; 
pro  Plane.  21,  52;  pro  Milon.  16,  42;  pro  Mareell.  4,  11;  Acad. 
1,  6,  24;  2,  16,  50;  2,  20,  66;  Fin.  3,  11,  .38;  4,  22,  60;  5,  26, 
76;  Tuseul.  1,  11,  22;  3,  16,  34;  5,  1,  1;  5,  17,  50;  Nat.  Deor. 
1,  23,  65;  1,  44,  121;  2,  11,  30;  2,  16,  43;  3,  9,  23;  Divinat.  1, 
38,  82;  2,  49,  102;  2,  67,  139;  Rep.  6,  13,  13;  Legg.   1,  10,  29; 

3,  18,  42;  Off.  1,  14,  43;  Lael.  5,  17;  8,  28;  14,  49;  14,  50;  18, 
65;  21,  77;  non  est  enim  pro  Plane.  4,  9;  Fin.  2,  10,  30;  Tu- 
scul. 3,  16,  35;  Nat.  Deor.  2,  21,  54;  Rep.  1,  25,  39;  1,  45,  69; 
omnis  est  enim  Fio.  2,  21,  68;  popularis  est  enim  Tuseul.  2,  1, 
3;  quicquid  est  enim  pro  Mareell.  8,  26;  Off.  1,  27,  94;  quid  est 
enim  Verr.  3,  97,  226;  Catil.  1,  6,  13;  de  domo  12,  33;  27,  72; 
Phil.  2,  28,  70;  5,  17,  47;  8,  1,  3;  Aead.  1,  2,  6;  1,  4,  14;  Fin. 

1,  4,  11;  2,  17,  54;  Tuseul.  1,  24,  59;  1,  26,  65;  2,  24,  57;  4, 
36,  77;  5,  10,  31;  5,  36,  105;  Nat.  Deor.  1,  1,  1;  1,  41,  115; 
Divinat.  2,  6,  15;  Hep.  1,  32,  49;  Legg.  2,  7,  16;  Off.  3,  13,  55 
(54);  Cato  Mai.  2,  5;  Parad.  5,  1,  34;  quis  est  enim  Catil.  4,  7, 
16;  pro  Cael.  3,  8;  pro  Balb.  18,  43;  Phil.  1,  9,  21;  4,  2,  4; 
12,  3,  8;  Fin.  2,  9,  27;  3,  11,  36;  5,  11,  31;  5,  31,  93;    Tuseul. 

4,  33,  70;  Divinat.  2,  59,  121;  Off.  1,  2,  5;  2,  5,  16;  quod  est 
enim  Tuseul.  2,  5,  12;  reus  est  enim  Verr.  1,  2,  6;  sapientis  est 
enim  Tuscul.  5,  28,  81;  satis  est  enim  Tuscul.  5,  18,  53;  sie  est 
enim  Tuscul.  2,  17,  39;  societas  est  enim  Off.  3,  17,  69;  vetus 
est  enim  pro  Flacc.  2,  5  —  duae  sunt  enim  Fin.  2,  7,  20;  duo 
sunt  enim  pro  Cael.  21,  51;  Divinat.  1,  6,  11;  ea  sunt  enim  Rep. 

2,  15,  28;  haee  sunt  enim  pro  Balb.  13,  31;  Phil.  8,  8,  25;  non 
sunt  enim  Phil.  10,  9,  18;  expressa  sunt  enim  pro  Q.  Rose.  8, 
24  —  neeesse  erat  enim  Phil.  3,  8,  21;  opus  erat  enim  de  domo 
45,  117;  quid  erat  enim  pro  Q.  Rose.  10,  28;  satis  erat  enim 
Phil.  1,  15,  37;  tanta  erat  enim  Verr.  4,  49,  108  —  quod  erit 
enim  Tuscul.  5,  17,  50  —  quae  fuit  enim  pro  Cael.  23,  56  — 
cum  sit  enim  Acad.  2,  35,  112;  qui  sit  enim  Fin.  4,  2,  5.  — 
Ferner  kommen  Verbindungen  vor  wie:  ea  praedieunt  enim  Di- 
vinat. 2,  6,  17;  eins  rei  enim  Fat.  11,  25;  et  formae  enim  Nat. 
Deor.  2,  28,  70;  hoc  ipsum  enim  Tuscul.  2,  12,  28;  hoc  quoque 
enim  Acad.   1,  7,  26;  meo  iure  enim  Verr.  5,  8,  19;  nihil  dicam 

62* 


—    980    — 

enim  pro  Flacc.  41,  103;  nihilo  minus  enim  pro  Cluent.  37,  103 
non  ius  enim  Legg.  3,  7,  17;  non  lubet  enim  Cato  Mai.  23,  84 
non  modo  enim  pro  Quinct.  5,  18;  Phil.  12,  10,  26;  Off.  1,  19,  62 
qua  re  enim  Verr.  2,  18,  14  (hier  von  C.  F.  W.  Müller  quare  ge- 
schrieben, während  er  sonst  qua  re  hat,  z.  B.  Verr.  3,  16,  41); 
quae  potest  enim  Acad.  2,  7,  22;  quae  tanta  enim  post  redit.  in 
Senat.  1,  1;  quam  multi  enim  pro  Ligar.  5,  15;  quam  multa  enim 
Lael.  16,  57;  quam  multos  enim  Leg.  agr.  2,  26,  68;  qui  minus 
enim  pro  Cael.  27,  64;  quid  habet  enim  Cato  Mai.  23,  84;  quo 
modo  enim  Phil.  14,  9,  25;  Nat.  Deor.  1,  39,  94;  si  qua  enim 
pro  Q.  Rose.  6,  16;  si  quando  enim  Acad.  fr.  10  ed.  C.  F.  W. 
Müller  p.  87,  15;  si  quis  enim  Acad.  2,  11,  36;  simul  atque  enim 
Rep.  2,  26,  48;  tam  dudum  enim  Verr.  2,  65,  157;  tertiam  iam 
enim  Cato  Mai.  10,  31.  Auch  an  vierter  Stelle  findet  sich  bei 
Cicero  enim:  ab  ea  est  enim  Off.  2,  7,  2,5;  in  ea  est  enim  Tus- 
cul.  4,  38,  83;  Lael.  27,  100;  in  eo  est  enim  Off.  1,  20,  67;  in 
his  est  enim  Tuscul.  1,  32,  78;  ea  res  nunc  enim  pro  Quinct.  30, 
92;  quae  vis  est  enim  Parad.  3,  2,  23;  quam  ob  rem  enim  Verr. 
3,  79,  183;  si  ad  honestatem  enim  Fin.  2,  15,  48.  Bei  Dichtern 
steht  enim  sogar  an  fünfter  Stelle,  z.  B.  nulla  vi  foret  usus  enim 
Lucr.  1,  219  und  in  summo  sunt  vertice  enim  6,  701  ;  vergl.  Drä- 
ger,  Historische  Syntax  2  p.  162. 

Aber  auch  hie  sese  autem  liberum  Plaut.  Capt.  3,  4,  121 
(654);  secundum  ludos  reddunt  autem  nemini  Cas.  Prol.  28  und 
si  sors  autem  2,  4,  28;  ego  illic  me  autem  Epid.  3,  3,  39  (420); 
ego  ad  forum  autem  Bacch.  4,  9,  137  (1060);  pater  eius  autem 
Men.  Prol.  34;  quid  tibi  negotist  autem  Poenul.  5,  5;  27  (1306) 
und  quid  tibi  mecum  autemst  5,  6,  7  (1344);  quae  res  te  solli- 
citat  autem  Terent.  Heaut.  2,  3,  10  (251);  sed  quid  pertinui  autem 
belua  Phorm.  4,  2,  11  (601);  egon  debacchatus  sum  autem  Adelph. 
2,  1,  31  (185);  qua  de  re  agitur  autem  Cic.  Brut.  79,  275;  cui 
quaesito  autem  opus  est  Parad.  6,  2,  46;  cave  putes  autem  Rep. 
1,  42,  65;  cur  non  de  integro  autem  datum  pro  Cluent.  60,  167; 
quid  tam  divinum  autem  Divinat.  2,  57,  177;  nihil  agere  autem 
Off.  2,  1,  4  (im  Bern,  b  nihil  autem  agere);  et  quod  inane  autem 
est  Lucr.  1,  1010  und  nee  quod  inane  autem  est  1,  1079;  intima 
pars  hominum  vero  6,  1168;  hoc  beneficio  utrique  ab  utrisque 
vero  Terent.  Heaut.  2,  4,  14  (394). 

Über  die  Konjunktionen  im  Allgemeinen  vergl.  Charis.  2,  14 
S.  198  (224)  bis  204  (230),  Diom.  1  S.  386  (391)  bis  389  (395) 
und  S.  409  (415)  bis  412  (418),  Prise.  16  (H  92). 


lUTEEJEKTIOUEI. 

h    Die  gebräuchlichsten  Interjektionen  sind: 

0,  Ausdruck  jeder  lebhafteren  Empfindung,  der  Freude  wie 
des  Schmerzes,  der  Bewunderung  wie  des  Unwillens  und  Absehens, 
des  Staunens,  auch  in  der  gefühlvolleren  Anrede  üblich.  So  auch 
10.  Oh  ist  geschrieben  Plaut.  Capt.  2,  1,  6  (201);  Gas.  2,3,  19 
Epid.  1,  1,  3;  2,  1,  9  (178)  und  Most.  1,  4,  12  (325);  Terent 
Andr.  3,  5,  12  (618);  Eun.  4,  4,  2  (669);  Heaut.  5,  3,  8  (1010) 
Phorm.  1,  2,  20  (70)  im  Bas.,  Rice,  und  Ambr.;  5,  6,  17  (857) 
5,  8,  52  (945);  Ad.  3,  3,  48  (402)  im  Bemb.  o;  3,  3,  55  (409) 
3,  4,  15  (461);  5,  1,  6  (768)  im  Bemb.  (in  den  meisten  Büchern 
ohe);  und  diese  Form  giebt  Prise.  15,  3,  17  S.  1012  (II  73,  14). 
Oho  ist  in  den  ältesten  Hdschr.  bei  Plaut.  Pseud.  4,  2,  31  (988), 
im  Leipz.  eho,  wie  auch  Fleckeisen  schreibt,  Lorenz  hat  oh. 

Heu  (vergl.  Brix  zu  Plaut.  Mil.  Glor.  v.  395  und  Lorenz  zu 
Plaut.  Mil.  Glor.  v.  1056),  eheu  (vergl.  Brix  zu  Plaut.  Capt.  v. 
152),  ei  oder  hei  Ausrufe  des  Schmerzes.  Auch  in  heu  pietas, 
heu  prisca  fides,  invictaque  hello  dextera  Verg.  Aen.  6,  878  be- 
zeichnet heu  nicht  die  Bewunderung  so  grofser  Vorzüge,  sondern 
es  beklagt  den  Tod  des  durch  solche  Tugenden  geschmückten 
Jünglings,  sowie  heu  nimis  longo  satiate  ludo  Horat.  Carm.  1,  2, 
37  das  Bedauern  über  die  langen  Kriege  ausspricht.  Die  Aspi- 
ration in  hei  wie  in  heiulo  fordert  Eutych.  bei  Cassiod.  de  or- 
thogr.  S.  2312  (200,  16),  und  Prob.  Inst.  art.  S.  369  (146,  11) 
stellt  die  Interjekt.  hei  dem  Pronom.  ei  gegenüber.  Aber  ei  ei 
giebt  Charis.  2,  16  S.  213  (239,  24)  aus  Naev.  (87);  ei  Cledon. 
S.  1936  (79,  12)  und  Prise.  15,  3,  17  S.  1012  (II  74,  7)  und  15, 
7,  40  S.  1024  (II  90,  17)  aus  Verg.  Aen.  2,  274,  und  diese  Schrei- 
bung ei  ist  bei  Plaut.  Gas.  3,  3,  11;  3,  5,  30  und  4,  4,  22  im 
vet.;  Epid.  5,  2,  49  (714)  in  den  Pal.  und  im  Par.;  Bacch.  3,  3, 
7  (411);  5,  1,  28  (1116);  5,  2,  55  (1175);  Most.  1,  3,  108  (265); 
2,  1,  48  (395);  3,  2,  51  (741);  4,  2,  63  (879);  4,  3,  36  (1030); 
Men.  2,  2,  29  (304);   Merc.  5,  4,  26  (986);   Persa  4,  9,  3;   5,  2, 


—     982     — 

65:  Stich.  2,  2,  63  (388);  Caecil.  (2)  bei  Fest,  unter  numero  S.  170: 
Turpil.  (104)  bei  Non.  S.  21;  Terent.  Andr.  1,  1,  46  (73);  1,  5, 
28  (263):    2,  1,  22  (322);    3,  5,  16  (622);    Heaut.  2,  2,  5  (234); 

2,  3,  6  (247);  5,  2,  15  (968);  Phorm.  1,  3,  26  (178);  3,  2,  5  (490); 

3,  2,  16  (501);  4,  3,  2  (607);  4,  3,  66  (671);  5,  3,  14  (797);  5, 
9,  15  (1004);  Hec.  3,  3,  6  (366);  Ad.  1,  2,  44  (124);  2,  1,  19 
(173);  2,  2,  34  (242);  3,  2,  25  (323);  3,  4,  6  (452);  4,  7,  35 
(753);  5,  3,  3  (789);  Afran.  (395)  bei  Non.  S.  505;  Acc.  (351) 
bei  Non.  S.  445;  Catull.  68,  92;  68,  93  im  cod.  Dati;  Verg.  Aen. 
11,  57,  im  Med.  hei,  und  12,  620  im  Bern,  c  hei;  Ovid.  Met.  1, 
523;  6,  227;  7,  843;  8,  491;  9,  520;  Tibull.  2,  1,  70;  2,  6,  28. 

Heia  oder  eia  und  ehern  (vergl.  Brix  und  Lorenz  zu  Plaut. 
Mil.  Glor.  36)  in  der  freudigen  Überraschung  und  in  der  Ermun- 
terung. Heia  haben  Plaut.  Gas.  2,  3,  14  im  vet.;  Bacch.  1,  1, 
43  (76);  Mil.  Glor.  4,  4,  5  (1141)  und  Pseud.  1,  3,  41  (275): 
Turpil.  (107)  bei  Non.  S.  75;  Terent.  Eun.  5,  8,  35  (1065);  Heaut. 

3,  2,  10  (521);  5,  5,  19  (1063);  Phorm.  3,  2,  23  (508);  Hec.  2, 
2,  8  (250);  Ad.  5,  4,  14  (868)  im  Bemb.;  Cic.  Rep.  3,  5,  8;  Verg. 
Aen.  4,  569;  9,  38;  Horat.  Serm.  1,  1,  18  im  Emmer.  in  einer 
Rasur,  und  2,  6,  23  in  den  Par.  (p(p-.  desgleichen  der  vorgebliche 
Prob,  de  ult.  syllab.  9,  6  S.  1421  (247,  25)  und  13,  2  S.  1430 
(256,  8)  und  Prise.  17,  7,  49  S.  1060  (H  138,  14)  —  eia  ist  bei 
Plaut.  Gas.  3,  6,  4;    Epid.  2,  2,  77  (262);   Bacch.  3,  3,  4  (408); 

4,  3,  16  (630);  Poen.  3,  1,  69  (572);  Terent.  Phorm.  4,  3,  23 
(628)  und  an  anderen  Stellen.  Eia  hat  kurzes  a  Val.  Fl.  8,  110, 
und  auch  wohl  Auson.  Ephem.  parecb.  1  (ed.  Peiper  p.  6)  vergl. 
Lachmann  zu  Lucr.  3,  374. 

Hem  oder  em  Ausdruck  der  Verwunderung.  Hem  hat  Prise. 
17,  6,  49  S.  1060  (H  138,  15),  und  so  wird  an  vielen  Stellen  ge- 
lesen; em  (vergl.  Brix-Niemeyer  zu  Plaut.  Trinum.  v.  3;  0.  Rib- 
beck, Beiträge  zur  Lehre  von  den  Lat.  Partikeln  p.  29:  A.  Köhler, 
Die  Partikel  en  (em)  in  Wölfflins  Archiv  VI  p.  25)  giebt  Gharis. 
2,  16  S.  214  (240,  16)  aus  Plaut.  Poen.  3,  4,  16  (276)  und  G. 
Gracchus,  aus  einer  anderen  Rede  des  Gracchus  führt  Isid.  Orig. 
19,  32  an,  vergl.  Köhler  a.  a.  0.  p.  31;  dasselbe  ist  der  »Accu- 
sat.  des  farblosen  Demonstrativpronomens«  und  steht  gern  vor  dem 
ethischen  Dativ  (tibi),  vor  den  Pronomina  (hie,  istic,  illic,  ille,  is, 
qui) ,  vor  den  Adverbia  (sie,  tarn,  nunc),  vor  den  Imperativen 
(vide,  aspecta,  accipe,  serva)  und  sonst.  Es  findet  sich  von  der 
Plautinischen  bis  in  die  Ciceronianische  Zeit  hauptsächlich  bei 
den  Komikern,    so:    Plaut.  Amphitr.  2,  2,  146  (778);  Asin.  2,  2, 


—    983     — 

57  (323);  2,  4,  25  (431);  3,  1,  34  (538);  3,  3,  114  (704);  5,  1, 
11  (840);  5,  1,  21  (850);  5,  2,  30  (880);  Aulul.  4,  4,  22  (650); 
4,  7,  11  (692);  Bacch.  2,  2,  31  (209);  2,  3,  40  (274);  2,  3,  106 
(340);    4,  7,  11  (809);   4,  9,  100  (1023);   Captiv.  1,  2,  80  (183); 

2,  1,  20  (215);  2,  1,  52  (249);  2,  3,  13  (373);  3,  4,  8  (540);  3, 
4,  38  (570);  3,  4,  98  (631);  4,  2,  79  (859);  Casin.  2,  6,  53;  3, 
1,  11;  Curcul.  1,  2,  27  (120);   1,  2,  37  (130);    1,  3,  39  (195);  1, 

3,  57  (212);  5,  2,  26  (625);  Epidic.  2,  2,  87  (270);  3,  4,  52  (488); 

4,  1,  26  (553);  5,  2,  17  (682);  Menaech.  2,  1,  26  (251);  4,  1,  8 
(565);    4,  2,  61  (613);    5,  7,  29  (1020);   Mercat.  1,  2,  38  (149); 

1,  2,  93  (206);  2,  2,  42  (313);  3,  1,  25  (523);  3,  3,  19  (580);  3, 
4,  36  (620);  4,  3,  3  (701);  4,  3,  4  (702);  5,  2,  70  (909);  Mil. 
Glor.  2,  4,  12  (366);  3,  3,  23  (897);  4,  8,  2  (1312);  5,  1,  12 
(1405);  Mostell.  1,  1,  9;  1,  3,  138  (297);  1,  4,  2  (314);  1,  4,  20 
(332);  3,  2,  117  (804);  5,  2,  58  (1180);  Pers.  5,  2,  29  (810);  Poe- 
nul.  1,  1,  79  (207);  1,  2,  169  (382);  3,  4,  16  (726);  Pseud.  1,  2, 
21  (154);  1,  3,  16  (239);  1,  5,  28  (423  =  444);  1,  5,  103  (496 
=  518);  1,  5,  112  (504  =  526);  2,  4,  64  (733  =  754);  3,  2, 
100  (867  =  890);  3,  2,  102  (869  =  892);  4,  6,  28  (1073  = 
1091);  Rud.  2,  5,  6  (463);  3,  5,  53  (833);  4,  4,  10  (1054);  5,3, 
1  (1357);  Stich.  5,  4,  46  (726);  Trinum.  Prol.  3;  1,  2,  148  (185); 

2,  4,  11  (413);  2,  4,  130  (531);  2,  4,  135  (536);  2,  4,  140  (541); 
4,  2,  78  (923);  4,  4,  10  (1102);  Trucul.  2,  4,  22  (373);  2,  8,  4 
(634);  4,  3,  13  (788);  5,  7  (899);  5,  60  (952);  Vidul.  fr.  3,  26 
ed.  Studem.;  Terent.  Andr.  2,  2,  14  (351);  2,  5,  5  (416);  2,  6, 
27  (458);  3,  3,  24  (556);  3,  4,  25  (604);  4,  4,  46  (785);  5,  2,  1 
(842);  Heaut.  4,  8,  25  (866);  Eunuch.  2,  2,  6  (237);  3,  2,  6  (459); 

3,  2,  19  (472);  5,  1,  19  (835);  Phorm.  1,  2,  2  (52);  1,  2,  89  (139);  1, 

4,  32  (210);  1,  4,  34  (212);  1,  4,  49  (227);  4,  4,  7  (688);  5,  1,  26  (753); 

5,  6,  7  (847);  5,  6,  18  (858);  5,  9,  37  (1027);  Hecyra  1,1,6 
(63);  3,  1,  8  (298);  3,  1,  36  (316);  3,  2,  12  (347),  Dziatzko  hem; 
Adelph.  1,  2,  57  (137);  2,  1,  18  (172);  4,  1,  21  (537);  4,  2,  20 
(559);  5,  3,  4  (790);  Acc.  (trag.  302)  bei  Nonius  S.  200,  15; 
Varro  R.R.  1,  2,  5,  vergl.  Keil,  Comment.  z.  d.  St.  p.  10;  1,  56, 
vergl.  Keil  a.  a.  0.  p.  118;  Cic.  Ep.  Farn.  13,  15,  1;  pro  Sest. 
27,  59;  pro  Scaur.  7,  13;  pro  Deiot.  6,  17;  Phil.  3,  9,  22;  5,  6, 
15;  5,  12,  33,  an  den  Stellen  aus  Cicero  stand  in  den  früheren 
Ausgaben  en.  Nach  Agroec,  de  orthogr.  S.  2265  (114,  14)  ist  auch 
Cic.  Verr.  1,  37,  93  em  zu  schreiben,  wo  bisher  die  Herausgeber 
en  hatten.  Auch  inschriftlich  finden  wir  em,  vergl.  Ephem.  epigr. 
VI  p.  36  em  tibe  malum  malo. 


-     984     - 

Ohe  in  der  Mifsbilligung ,  Plaut.  Asin.  2,  3,  4  (384);   Aul.  1, 

1,  16  (55);  Poenul.  1,  2,  51  (263);  Terent.  Phorm.  2,  3,  71  (418); 

5,  9,  12  (1001);   Ad.  4,  7,  5  (723);  5,   1,  7  (769);   Horat.  Sem. 

2,  5,  96,  besonders  in  der  Formel  ohe  iam  satis  est  Plaut.  Gas. 

2,  3,  32  und  Stich.  5,  4,  52  (732);  Horat.  Serm.  1,  5,  12  und 
Mart.  4,  89,  1,  oder  ohe  desine  (oder  desiste)  Terent.  Heaut.  5, 
1,  6  (879). 

Hui  in  stärkerer  Aufregung,  Plaut.  Persa  5,  2,  25  und  Truc. 
1,  1,  8  (29);  Terent.  Andr.  3,  1,  16  (474);   Eun.  2,  1,  17  (223); 

3,  1,  17  (407);  4,  7,  35  (805);  Heaut.  1  ,  1 ,  40  (92);  3,  1,  71 
(480);  3,  3,  45  (606);  Phorm.  2,  1,  71  (301);  3,  3,  25  (558);  5, 
3,  8  (791);  Ad.  2,  2,  8  (216);  3,  3,  57  (411);  4,  2,  28  (567);  Cic. 
Ep.  Att.  5,  11,  1;  6,  6,  3;  13,  21,  5. 

Ah  oder  a  im  Verdrufs  oder  Widerwillen,  oder  auch  in  der 
Warnung.  Prise.  15,  7,  41  S.  1024  (II  91,  9)  bemerkt,  dafs  a 
sowohl  als  Interjekt.  wie  als  Präpos.  gebraucht  werde,  und  führt 
§  40  (II  90,  22)  für  diese  Schreibung  der  Interjektion  Verg.  Ecl. 
1,  15  und  10,  49  an.  In  diesen  Stellen,  wie  in  den  übrigen  Bei- 
spielen der  Interjekt.  bei  Verg.  Ecl.  2,  60;  2,  69;   6,  47;   6,  52; 

6,  77;  10,  47;  10,  48,  haben  der  Med.  und  Rom.  a  (nur  ist  2,  69 
im  Rom.  o),  und  dasselbe  finden  wir  in  den  Anführungen  von  1, 
15  bei  Non.  S.  225,  Diom.  2  S.  422  (427,  19)  und  Augustin.  Reg. 
S.  2017  (524,  15),  von  6,  47  bei  Mar.  Victor.  1  S.  2475  (31,  26), 
dem  angeblichen  Prob,  de  ult.  syllab.  1,  1  S.  1387  (220,  35)  und 
Pompei.  Comment.  S.  12  (100,  20),  von  10,  48  bei  Pompei.  Com- 
ment.  S.  38  (112,  35).     A  ist  ferner  geschrieben  bei  Terent.  Ad. 

1,  2,  47  (127);  1,  2,  52  (132)  im  Bemb.;  Cic.  de  orat.  2,  70,  285 
in  mehreren  Lag.,  darunter  2  und  36;  Horat.  Carm.  1,  27,  18 
in  den  Par.  A^-zItt,  im  Bern,  und  Turic;  Epod.  5,  71  in  den  Par. 
Att  und  im  Lemma  des  Münchn.  SchoL;   Ovid.  Ars  Am.  1,  313; 

2,  272;  3,  494  und  Her.  5,  49;  9,  79,  und  in  der  Anführung  von 
Plaut.  Trin.  4,  3,  53  (1060)  bei  Non.  S.  511.  Die  Schreibart  ah 
bezeugen  Vel.  Long.  S.  2218  (52,  22)  und  Prise.  1,  5,  25  S.  548 
(I  19,  26)  und  2,  2,  9  S.  569  (I  48,  23),  nach  dem  letzteren  ist 
ah  aus  aha  verkürzt.  Ah  haben  Plaut.  Gas.  2,  6,  14;  Bacch.  4, 
4,  56  (707);  Most.  3,  1,  50  (577);  3,  2,  123  (810);  Pseud.  5,  1, 
4  (1249);  Persa  1,  1,  49  und  Truc.  1,  2,  92  (195);  Terent.  Andr. 
1,  5,  17  (252);  2,  1,  6  (306);  3,  1,  11  (469);  3,  3,  11  (543);  4, 
1,  4  (628);  4,  1,  25  (649);  5,  2,  27  (868),  vergl.  Spengel  z.  d. 
St.;  5,  3,  1  (872);  5,  6,  8  (972):  Eun.  2,  1,  2  (208);  4,  6,  20 
(758);  5,  2,  50  (889);  Heaut.  1,  1,  39  (91);  3,  1,  30  (439);  5,  1, 


—    985    — 

61  (934);  Phorm.  2,  2,  11  (325);  3,  1,  10  (474);  3,  2,  18  (503); 
3,  3,  8  (541);  Hec.  1,  2,  34  (109);  4,  4,  99  (721);  5,  1,  17  (743); 
Ad.  1,  2,  32  (112);  2,  4,  5  (269);  3,  4,  10  (279);  3,  2,  11  (309); 
3,  2,  31  (329);  3,  2,  44  (342);  4,  3,  6  (597);  Scipio  Nasica  bei 
Cic.  de  orat.  2,  70,  285;  Catull.  15,  17,  vergl  Riese  z.  d.  St.; 
60,  5;  61,  132;  64,  71;  64,  178;  66,  85;  Tibull.  1,  9,  3  und 
dessen  Nachahmer  3,  4,  61;  3,  4,  62;  3,  4,  82;  Prop.  1,  6,  12; 
3  (2),  21,  1;  3  (2),  21,  15;  3  (2),  30,  1;  3  (2),  33,  27;  4  (3),  1, 
7;  aha  Plaut.  Bacch.  1,  1,  54  (87)  in  den  besten  und  4,  7,  11 
(810)  in  allen  Büchern;  Irin.  3,  2,  23  (649)  im  Ambr.;  Poen.  1, 
2,  122  (335)  in  der  Anführung  bei  Non.  S.  511;  Terent.  Andr.  2, 
1,  25  (325)  in  allen  Büchern;  4,  1,  4  (628);  4,  1,  25  (649)  im 
Vict.;  5,  3,  1  (872)  im  decurt.;  5,  6,  8  (972)  im  Vict.  und  im 
Wien.  Fragm.;  Eun.  4,  7,  27  (797)  im  Bemb.;  Ad.  2,  4,  10  (274) 
im  Basil.,  Vat.,  Vict.,  decurt.  und  Par.;  3,  2,  44  (342)  im  Vict. 
und  decurt.     Vergl.  über  vah  oder  va  S.  996. 

Pro  Ausdruck  der  Bewunderung  oder  des  Absehens.  Die 
Schreibung  proh  ist  wenig  beglaubigt.  Charis.  2,  15  S.  209  (235, 
7)  und  Prise.  14,  5,  46  S.  997  (II  49,  24)  und  15,  7,  42  S.  1024 
(II  91,  12)  behandeln  die  Präpos.  pro  und  die  Interjekt.  pro  als 
ein  Wort,  wiewohl  Priscia n  an  der  ersteren  Stelle  sagt,  dafs  die 
Interjekt.  circumflektiert  ist.  Proh  ist  Plaut.  Most.  1,  3,  34  (192) 
und  Mil.  Glor.  2,  6,  48  (529)  in  den  Vat.  für  pro  hineinkorri- 
giert, und  findet  sich  Trin.  1,  2,  123  (160)  nur  in  einigen  jün- 
geren Hdschr.;  Terent.  Andr.  4,  3,  17  (732)  im  Rice;  Cic.  de 
orat.  2,  55,  225  in  den  meisten  Lag.,  doch  nicht  im  2,  4  und 
13;  pro  Font.  1,  2  (5,  12)  im  Salzb. ;  pro  Cluent.  16,  48  in  dem- 
selben und  den  Lag.  1,  12;  Phil.  8,  8,  23  im  Gud.;  Lael.  15,52 
im  Gud.;  Sallust.  Cat.  20,  10  in  den  Guelf.  2,  12. 

Vae^  Griech.  odai  zuerst  bei  den  LXX,  Ausdruck  des  Be- 
dauerns und  auch  der  Drohung.  Nach  Caper  de  orthogr.  S.  2244 
(101,  6)  wird  es  mit  dem  Dativ  und  Accus,  verbunden.  Vae  vic- 
tis  Plaut.  Pseud.  5,  2,  19  (1322);  Liv.  5,  48,  9;  Fest.  S.  372  (bei 
diesem  ist  ve  v.  geschrieben);  Flor.  1,  13,  17  (im  Nazar.  süperbe 
victis,  im  Bamb.  insuper  victis,  im  Flor,  und  Magliab.  süperbe 
vae  victis,  0.  Jahn  hat  nach  Salmas.  Vermutung  insuper  vae  victis 
geschrieben);  aber  in  dem  Titel  einer  Sat.  (Menipp.  87—90)  des 
Varro  bei  Non.  S.  82;  156;  492;  500  ist  in  den  Hdschr.  nicht, 
wie  in  alten  Ausg.,  vae  victis,  sondern  devictis.  Vae  vobis  dice- 
batur  ab  antiquis  et  vae  nobis,  sagt  Paul.  Festi  S.  379.  Auch 
vae  mihi,  vae  misero  mihi,  vae  tibi,  vae  capiti  atque  aetati  tuae. 


—    986     — 

vae  tergo  meo,  vae  illis  virgis,  ferner  vae  te  Plaut.  Asin.  2,  4,  75 
(481);  vae  me  Sen.  de  morte  Claud.  4:  und  vae  ohne  abhängi- 
gen Kasus  Verg.  Ecl.  9,  28  und  Horat.  Carm.  1,  13,  3,  aber  vae 
verbero  Plaut.  Mil.  Glor.  2,  3,  51  (322)  war  eine  unbegründete 
Vermutung  von  Gruter. 

Heus  im  Zuruf,  en  und  ecce  zur  Erregung  der  Aufmerksam- 
keit. En^  worüber  Ptibbeck,  Beiträge  p.  34  und  besonders  Köhler 
in  Wölfflins  Archiv  VI  p.  25  eingehend  handeln,  gebrauchte  man 
teils  fragend  teils  demonstrativ.  En  illum  soll  in  ellum,  Plaut. 
Cure.  2,  2,  28  (278),  Götz  hat  hier  eccillum,  Bacch.  4,  9,  14  (938) 
im  vet.,  Terent.  Andr.  5,  2,  14  (855),  vergl.  Spengel  z.  d.  St.,  und 
Ad.  2,  3,  7  (260)  und  en  illam  in  ellam  Terent.  Ad.  3,  3,  35 
(389)  [in  der  letztgedachten  Stelle  bei  Donat]  verschmolzen  sein. 
Die  Bemerkung  bei  Mar.  Victor.  1  S.  2468  (23,  17)  über  ellum 
wird  für  interpoliert  gehalten.  Donat.  zu  Terent,  Ad.  2,  3,  7 
und  Prise.  12,  6,  27  S.  949  (I  593,  25),  dem  Anschein  nach  auch 
Pompei.  Comment.  S.  247  (205,  33);  S.  258  (210,  31);  Cledon. 
S.  1907  (51,  8);  S.  1909  (53,  2)  leiten  ellum  von  ecce  illum  her. 

Die  Interjektion  ecce,  über  deren  Etymologie  noch  immer  die 
widersprechendsten  Ansichten  herrschen,  vergl.  Köhler  in  Wölf- 
lins  Archiv  V  p.  16fi'.  und  Stowasser,  Eine  zweite  Reihe  »Dunkle 
Wörter«  p,  XV,  wurde  von  einigen  Historikern  gar  nicht,  von  an- 
deren nur  sehr  selten  gebraucht;  es  fehlt,  wie  Köhler  a.  a.  0» 
p.  17  bemerkt,  in  den  Fragmenten  der  römischen  Historiker,  auch 
Cäsar  und  seine  Fortsetzer,  Valerius  Maximus  und  Sueton  haben 
es  nie  angewandt,  Sallust  einmal  in  einer  Rede  (lug.  14,  11), 
Livius  in  der  ersten  Dekade  nur  dreimal  (2,  37,  7;  3,  10,  8;  7, 
35,  10),  dann,  wie  es  scheint,  nicht  mehr,  Curtius  einmal  (6,  3, 
3),  Tacitus  in  seinen  historischen  Werken  nie,  Ammian.  Marcelli- 
nus einmal  (29,  1,  44).  —  Aus  ecce  eum,  ecce  eam,  ecce  eos, 
ecce  eas,  ecce  ea  soll  nach  der  gewöhnlichen  Annahme  eccum, 
eccam,  eccos,  eccas,  ecca  entstanden  sein,  wogegen  Stowasser  be- 
merkt, dafs  die  zusammengezogenen  Formen  dann  ecc'  eum,  ecc' 
eam  u.  s.  w.  heifsen  müfsten,  dafs  vielmehr  eccum  aus  ecc'  hum 
(d.  h.  hunc)  und  eccam  aus  ecc'  harn  (d.  h.  hanc)  entstanden 
seien.  Fraglich  bleibt  die  Erklärung  von  ecca,  welche  Form  bei 
Plaut.  Rud.  4,  4,  110  (1154)  vorkommt.  Es  findet  sich  eccum 
bei  Plaut.  Amphitr.  Prolog.  120;  1,  2,  35  (497);  3,  4,  22  (1005); 
Aulul.  4,  4,  14  (473);  4,  8,  12  (712);  Bacch.  4,  2,  29  (611);  4, 
3,  25  (639);  4,  9,  54  (978);  Captiv.  1,  2,  66  (169);  5,  4,  8  (1005); 
5,  4,  18  (1015);   Curcul.  5,  2,  12  (610);   5,  2,  76  (678);    Epidic. 


—  987  — 

5,  1,  2  (608);  Mil.  Glor.  1,  25;  2,  6,  59  (540);  4,  6,  1  (1216) 
4,  6,  6e  (1281);  4,  7,  7  (1290);  Most.  1,  1,  83;  1,  3,  153  (311) 
3,  1,  33  (560);  3,  1,  83  (611);  3,  1,  156  (686);  3,  2,  108  (795) 
3,  2,  117  (804);  4,  3,  5  (997);  5,  1,  71  (1120);  5,  2,  6  (1127) 
Persa  4,  3,  73;  Poenul.  1,  2,  67  (279);  Pseud.  1,  4,  17  (410);  2 

3,  27  (693);  3,  1,  23  (789);  4,  2,  10  (965);  Rud.  3,  3,  43  (705) 

4,  6,  5  (1209):    Stich.   1,  3,  113  (270):    4,  1,  22  (527);    4,  1,  71 
(577);  Terent    Andr.  3,  2,  52  (532);  3,  3,  48  (580);   3,  4,  26  (605) 

5,  5,  1  (957);  Heaut.  2,  2,  12  (241);  4,  5,  9  (757);  4,  7,  1  (829) 
5,  2,  7  (960);  Eunuch.  2,  3,  13  (304);  3,  1,  5  (395);  3,  2,  2  (455) 
4,  7,  6  (776);  5,  3,  9  (918);  5,  6,  5  (1006);  Phorm.  2,  4,  24  (464) 
3,  1,  20  (484):  4,  2,  10  (600);  Hecyr.  2,  2,  4  (246);  3,  2,  17 
(352);  3,  4,  35  (449);  Adelph.  3,  3,  7  (361);  4,  2,  14  (553);  4, 
7,  2  (720);  5,  3,  6  (792);  5,  6,  2  (890);  5,  7,  25  (923);  Pacuv. 
(238)  bei  Festus  S.  194;  Titin.  (64)  bei  Charis.  2,  13  S.  177  (196, 
13);  Caecil.  76  (Konjektur  von  Ribbeck)  bei  Prise.  6,  2,  7  S.  679 
(I  200,  6),  wo  Keil  eine  Lücke  annimmt;  Turpil.  105  (Konjektur 
von  Ribbeck)  bei  Nonius  S.  325,  3,  wo  L.  Müller  cum  schreibt; 
Prudent.  Perist.  2.  309;  10,  1006;  CLL.  2,  4284  in  einer  poe- 
tischen Inschrift;  Varro  R.  R.  3,  17,  10,  wo  früher  in  einigen 
Ausgaben  eccum  stand,  schreibt  Keil  jetzt  et  cum;  eccam  Plaut. 
Amphitr.  2,  2,  146  (778);  Casin.  2,  1,  15;  Epidic.  4,  1,  36  (563); 
Menaech.  1,  2,  66  (180);  5,  2,  2  (774);  Mil.  Glor.  2,  3,  48  (320); 
2,  3,  59  (331);  2,  5,  60  (470);  2,  6,  64  (545);  4,  5,  16  (1215); 
Persa  2,  2,  44;  Pseud.  1,  1,  36;  Rud.  4,  4,  130  (1174);  TrucuL 
2,  7,  21  (575);  Terent.  Eunuch.  1,  1,  34  (79);  4,  5,  12  (738);  4, 
7,  18  (788);  Hecyr.  4,  1,  8  (523);  5,  4,  14  (854);  Pompon.  130 
(Konjektur  von  Ribbeck)  bei  Nonius  S.  231,  13,  wo  L.  Müller  eine 
Lücke  annimmt;  Martian.  Capell.  2,  168,  im  cod.  Bamberg,  eccum; 
eccos  Plaut.  Bacch.  3,  2,  19  (403);  Menaech.  1,  4,  1  (219);  Mil. 
Glor.  4,  7,  27  (1310);  5,  35  (1428);  Rud.  2,  2,  4  (309);  Terent. 
Heaut.  2,  3,  15  (256);  Pacuv.  (107)  bei  Nonius  S.  89,  21;  Acc. 
(69)  ebendaselbst  S.  181,  18;  Afran.  (235)  bei  Charis.  1,  17  S.  95 
(119,  19);  eccas  Plaut.  Bacch.  3,  6,  39  (568);  5,  2,  47  (1166); 
Rud.  3,  2,  49  (663);  Nov.  (85)  bei  Festus  S.  364.  —  Aus  dem 
Zusammensprechen  von  ecce  mit  den  Pronomina  ille  und  iste 
entstehen  folgende  Formen:  eccille  Apul.  Apolog.  53  S.  513,  wo 
Hildebrand  etiam  ille  schreibt,  und  eccilli  daselbst  74  S.  550, 
vergl.  Stowasser  a.  a.  0.  p.  XV^  —  eccilluvi  Plaut.  Merc.  2,  3,  89 
(435);  Persa  2,  2,  65;  3,  1,  64;  Pseud.  4,  1,  7  (911);  Trinum.  3, 
1,  21  (622);  Curcul.  2,  2,  28  (278)   schreibt  jetzt  Götz  eccillum, 


—    988    — 

frühere  Herausgeber  haben  ellum,  vergl.  986  —  eccillam  Plaut. 
Aulul.  4,  10,  51  (781);  Mil.  Glor.  3,  1,  194  (789);  Stich.  1,  3, 
105  (261);  4,  1,  30  (536)  —  ecciUud  (Fleckeisen  eccillut)  Plaut. 
Rud.  2,  7,  18  (576)  —  eccistam  Plaut.  Curcul.  5,  2,  17  (615),  da- 
neben auch  ecce  illa  Cic.  Prov.  cons.  18,  43;  Histor.  ApoUonii  regis 
Tyri  c.  39  (48,  4) ;  ecce  illius  Apul.  Met.  9,  22  S.  635 ;  ecce  illum 
Met.  10,  16  S.  708;  ecce  iste  Cornific.  4,  52,  65;  vergl.  Thiel- 
mann Cornificius  p.  81  und  Über  Sprache  und  Kritik  des  latei- 
nischen Apolloniusromanes  p.  28  —  eccere  (vergl.  Stowasser  a.  a. 
0.  p.  XVIII),  sagt  Paul.  Festi  S.  68,  iuris  iurandi  est,  ac  si  dica- 
tur  per  Cererem,  ut  ecastor,  edepol.  Alii  eccere  pro  ecce  posi- 
tum  accipiunt.  Eccere  als  Beteurungswort  haben  Plaut.  Amphitr. 
2,  1,  4  (554);  Casina  2,  6,  34;  Menaech.  2,  3,  50  (401);  Mil. 
Glor.  2,  2,  52  (207);  Persa  2,  4,  29  (300);  Trinum.  2,  2,  105 
(386);  Terent.  Phorm.  2,  2,  5  (319). 

In  der  Beteurung  wird  ferner  hercules^  hercule  und  hercle  ge- 
braucht, eigentlich  Vokat. ,  mehercules,  mehercule  und  mehercle 
aus  -dem  Nominat.  gebildet  mit  Auslassung  des  Verbum,  ecastor 
odex  mecastor,  edepol  oder  pol,  medius  fidius,  und  dafür  edius 
fidius  und  edio  fidio,  edi  medi  und  edi,  ferner  eiuno,  equirine. 
Paul.  Festi  S.  125:  Mecastor  et  mehercules  ius  iurandum  erat,  quasi 
diceretur,  ita  me  Castor,  ita  me  Hercules,  ut  subaudiatur  iuvet. 
Derselbe  S.  81:  Equirine  ius  iurandum  per  Quirinum.  Charis.  2, 
13  S.  183  (198,  17):  Edio  fidio  (so  in  den  Exe.  cod.  Paris.  7530 
und  in  den  Exe.  Bern.,  im  Neap.  medio  fidio),  per  lovem  vel  fidem 
filiumve  lovis  Herculum,  quae  iuratio  propria  virorum  est,  ut  fe- 
minarum  edepol  ecastor  eiuno.  Denique  Titinius  (111)  in  Setina, 
moUiculum  adulescentulum  effeminata  loquentem  cum  reprehendere 
magis  vellet,  An,  inquit,  quia  »pol  edepol«  fabulare?  »edi  medi« 
meministi  (so  Ribbeck  in  der  zweiten  Ausg.  der  Com.  fragm.,  im 
Neap.  edime  diemini).  Edi  Titinius  (12)  in  Barbato  (im  Neap. 
baratto);  Id  necessest?  respondetur  edi  (im  Neap.  id  necesses  R 
edi);  pro  edius  fidius.  Gell.  11,  6:  In  veteribus  scriptis  neque 
mulieres  Romanae  per  Herculem  deiurant  neque  viri  per  Casto- 
rem.  Sed  cur  illae  non  iuraverint  Herculem,  non  obscurum  est; 
nam  Herculaneo  sacrificio  abstinent.  Cur  autem  viri  Castorem 
iurantes  non  appellaveriut,  non  facile  dictu  est.  Nusquam  igitur 
scriptum  invenire  est  apud  idoneos  quidem  scriptores,  aut  meher- 
cule feminam  dicere  aut  mecastor  virum.  Edepol  autem,  quod 
ius  iurandum  per  Pollucem  est,  et  viro  et  feminae  commune  est. 
Sed  M.  Varro  adseverat,  antiquissimos  viros  neque  per  Castorem 


-     989     — 

neque  per  Pollucem  deiurare  solitos,  sed  id  ius  iurandum  fuisse 
tantum  feminarum  ex  initiis  Eleusiniis  acceptum;  paulatim  tarnen 
inscitia  antiquitatis  viros  dicere  edepol  coepisse ,  factumque  esse 
ita  dicendi  morem ,  sed  mecastor  a  viro  dici,  in  nullo  vetere 
scripto  inveniri.  Herde  ^  die  Etruskische  Form  für  HpaxX^q,  ist 
die  einzige  in  der  alten  Komödie  übliche  Form  der  Interjektion. 
So  Naev.  (com,  117)  bei  Paul.  Festi  unter  apluda  S.  10  und  (com. 
127)  bei  Varro  L.  L.  7,  3,  70  und  Paul.  Festi  unter  praeficae 
S.  223  (bei  diesem  ist  mehercle);  Enn.  (Sat.  2)  bei  Nonius  S.  472, 
22;  Plaut.  Amphitr.  2,  1,  6  (556);  2,  2,  104  (736);  Asin.  1,  1, 
14  (29);  1,  1,  25  (38);  2,  1,  1  (249);  2,  1,  13  (261);  2,  1,  15 
(263);  2,  2,  9  (275);  2,  2,  106  (373);  2,  4,  6  (412);  2,  4,  8  (414); 

2,  4,  11  (417);  2,  4,  72  (478);  3,  3,  13  (603);  3,  3,  26  (616);  3, 

3,  32  (622);  3,  3,  58  (648);  3,  3,  111  (701);  3,  3,  116  (706);  3, 
3,  117  (707);  4,  2,  8  (817);  Bacch.  2,  3,  20  (254);  Capt.  Prol. 
11;  1,  1,  7  (75);  Casin.  5,  4,  13;  Curcul.  2,  3,  31  (310);  3,  5 
(375);  Epid.  1,  2,  13  (116),  1,  2,  33  (136);  2,  2,  72  (257);  Me- 
naech.   2,  2,  39  (314);   3,  2,  39  (503);   5,  9,  33  (1092);   Mercat. 

2,  3,  77  (412);  5,  4,  58  (1018);  5,  4,  60  (1020);  5,  4,  62  (1026); 
Mil.  Glor.  2,  3,  39  (311);  2,  3,  40  (312);  2,  3,  53  (325);  2,  4, 
14  (368);  3,  1,  89  (683);  3,  2,  17  (830);  4,  2,  13  (1004);  4,  2, 
81   (1073);  Mosteil.  3,  1,  18  (549);  3,  1,  24  (552);  3,  1,  30(557); 

3,  2,  31  (720);   Poenul.  5,  2,  68  (1028);    Pseud.    1,  2,  86   (22.3); 

1,  3,  62  (296);  Rud.  3,  5,  41  (821);  Stich.  4,  2,  30  (610);  Tri- 
num.  3,  3,  23  (752);  3,  3,  53  (783);  Terent.  Andr.  2,  2,  10  (347); 
3,  2,  15  (495);  4,  4,  3  (742);  Heaut.  4,  3,  14  (692);  4,  4,  14 
(736);  Eunuch.  1,  1,  5  (50);  2,  3,  14  (305);  2,  3,  65  (356);  3, 
5,  59  (607);  5,  2,  66  (905);  Hecyr.  3,  5,  9  (459);  l'horm.  3,  3,  9 
(542);  5,  9,  4  (993);  Adelph.  2,  4,  4  (268);  5,  9,  18  (975);  Cae- 
cil.  (90)  bei  Nonius  S.  89,  16;  (224)  ebendaselbst  S.  183,  25; 
(273)  bei  Diomed.  1  S.  336  (345,  11);  Turpil.  (1)  bei  Nonius 
S.  179,  25;  (181)  ebendaselbst  S.  231,  16;  Titin.  (32)  bei  Nonius 
S.  111,  9;  (105)  ebendaselbst  S.  144,  6  und  (107)  ebendaselbst 
S.  304,  21;  Laber.  (63)  bei  Gell.  16,  7,  12;  Lucil.  (29,  35  ed. 
L.  Müller  oder  701  ed.  Lachmann)  bei  Nonius  S.  268,  32;  Cic. 
de  orat.  2,  33,  144;  Verr.  3,  62,  145;  3,  72,  169;  Leg.  agr.  2, 
35,  96;  Fragm.  or.  ß.  XIII  VI  1  ed.  Baiter  XI  p.  30  =  A  13, 
26  ed.  C.  F.  W.  Müller  III  3  p.  275;  or.  B.  XVI  I  2  ed.  Baiter 
XI  p.  32  =  A  15,  2  ed.  C.  F.  W.  Müller  III  3  p.  282;  Tuscul. 

2,  11,  26;  Nat.  Deor.  1,  29,  82;  Legg.  2,  4,  8;  2,  13,  34;  3,  1, 
1;  Ps.  Cic.  Decl.  in  Pall.  4,  11;  8,  20;  Liv.  32,  21,  10;  34,  1,  9; 


—    990    — 

34,  32,  6;  36,  28,  5;  Quint.  12,  1,  7;  12,  6,  4;  Tacit.  Dialog.  14: 
21;  26;  30;  Gell,  (vergl.  Gorges,  De  quibusdam  Gellianis  proprie- 
tatibus  p.  12)  1,  6,  7;  1,  7,  20;  1,  21,  2;  2,  29,  20;  3,  3,  6;  3, 
6,  1;  4,  1,  9:  4,  9,  1;  4,  20,  5;  5,  10,  2;  5,  21,  1;  6  (7),  2,  1; 
7  (6),  l,  13;  7  (6),  2,  11;  7  (6),  6,  5;  7  (6),  12,  4;  9,  9,  8;  9, 
14,  7;  10,  3,  8;  10,  12,  4;  10,  12,  10;  11,  15,  4;  11,  15,  8;  12, 
1,  19;  12,  6,  1;  12,  11,  1;  12,  13,  20;  13,  5,  8;  13,  22  (21),  1; 
13,  24  (23),  2;  13,  31  (30),  8;  14,  2,  21;  15,  1,  3;  15,7,3;  15, 
8,  1;  15,  29,  2;  16,  12,  1;  17,  1,  8;  17,  2,  26;  17,  3,  5;  18,  2,  3; 
18,  11,  1;  19,  9,  12;  20,  6,  12;  Apul.  Flor.  2,  16  S.  71,  Hildebrand 
hat  haud  dumhercle,  Krüger  schreibt  (p.  23,  16)  haudum  hercle; 
Apolog.  16,  14;  35,  13;  44,  14,  vergl.  Becker,  Studia  Apuleian. 
p.  14.  Mehercle  haben  Terent.  Eunuch.  1,  1,  22  (67),  im  Bemb. 
mehercule;  3,  1,  26  (416),  im  Vict.  m.  sec,  und  Basil.  mehercule; 
Cic.  Nat.  Deor.  2,  29,  74;  Verr.  3,  62,  144,  in  der  praefatio  LXVI 
führt  C.  F.  W.  Müller  diese  Stelle  als  mehercle  auf;  Senec.  Be- 
nef.  7,  15,  2.  Eine  sehr  seltene  Form  ist  mehercles  bei  Statins 
in  der  Epistula  ad  Stellam  vor  dem  ersten  Buche  der  Silvae  p.  6, 
28  ed.  Baehrens,  in  der  Ausgabe  von  Weber  steht  an  dieser 
Stelle  mehercle.  —  Neben  hercle  kommt  auch  hercule  vor;  vehe- 
mens  et  vemens  apud  antiquos  et  apud  Ciceronem  lego,  aeque 
prehendo  et  prendo,  hercule  et  hercle  sagt  Cornut.  bei  Cassiod. 
de  orthogr.  S.  2286  (153,  3),  vergl.  S.  2291  (159,  18).  Bei  Plaut. 
Rud.  1,  2,  72  (161)  ist  Hercule  oder  Herculi,  wenn  anders  der 
Vers  für  echt  gelten  darf,  eigentliche  Bezeichnung  des  Heros  und 
nicht  Interjektion.  Scholl  schreibt  qui  aerumnae  Herculeae  socius 
esse  diceris.  Hercule  ist  nachweisbar  bei  Cic.  Brut.  72,251;  73, 
254;  pro  Quinct.  3,  13;  15,  50;  pro  Rose.  Amer.  18,  50;  32,  89; 
Verr.  2,  29,  72;  4,  65,  145;  4,  67,  151;  5,  70,  180;  de  imp.  Cn. 
Pomp.  18,  54;  pro  Cluent.  35,  95;  pro  Flacc.  20,  46;  de  domo 
20,  52;  pro  Caec.  18,  52;  in  Pison.  9,  20;  20,  46;  pro  Plane.  39, 
93;  Phil.  2,  33,  83;  Fin.  2,  8,  23;  2,  22,  72;   5,  28,  83;   Tuscul. 

1,  6,  10;  4,  32,  68;  5,  5,  12;  5,  31,  88;  Fat.  3,  5;  Rep.  1,  13, 
19;  1,  23,  37;  Cat.  Mai.  3,  8;  Lael.  9,  30,  vergl.  Seyffert-C.  F. 
W.  Müller  z.  d.  St.;  11,  37;  Parad.  1,  1,  6;  3,  2,  23;  Ep.  Fam. 

2,  18,  2;  Ep.  Att.  2,  7,  3;  7,  3,  7;  16,  16 C,  10;  Ep.  ad  Q.  fr. 
2,  6,  5;  Auct.  bell.  Afric.  12,  1,  Wölfflin  und  Miodonski  lesen 
hier  hercules;  Horat.  Sat.  2,  7,  72;  Liv.  21,  38,  9;  23,  42,  5; 
Valer.  Maxim.  1,  i,  21;  5,  2,  5;  Senec.  Nat.  Quaest.  1,  16,  4, 
vergl.  Haase,  Praef.  ad  Senec.  tom.  III  p.  XIV;  Persius  1,  2;  Pe- 
tron.  10;  Tacit.  Ann.  1,  3;    1,   17;    1,  26;   3,  24;   4,  40;    12,  43; 


-     991     - 

14,  43;  Hist.  1,  84;  Dialog.  1;  5;  8;  19;  21;  26;  34;  39;  Quint 
1,  2,  4;  1,  4,  7;  2,  5,  4;  2,  16,  2;  5,  12,  16;  6,  3,  89;  10,  1,  86 

10,  2,  3;  11,  3,  9;  Plin.  Epist.  1,  13,  3;  1,  20,  4;  2,  14,  3;  3 
20,  11;  6,  19,  6;  7,  24,  7;  8,  14,  13;  9,  9,  2;  10,  56  (64),  3 
Paneg.  10,  2;  45,  3;  Curt.  3,  8,  10;  4,  1,  22;  4,  10,  23;  4,  11 
9;  4,  13,  24;  5,  8,  9;  6,  3,  14;  6,  10,  20;  7,  1,  28;  7,  1,  30;  7 

1,  36;  7,  7,  15;  8,  8,  5;  9,  2,  15;  9,  10,  27;  10,  3,  9;  10,  9,  4 
Panegyr.  Constantio  Caesari  9  (p.  138,  15  ed.  Baehrens);  Apul 
Met.  1,  3  S.  18;  4,  2  S.  238;  Flor.  1,  9  S.  38;  de  deo  Socrat 
Prol.  S.  108  (p.  3,  4  ed.  Goldb.);  Apolog.  40,  12;  72,  10;  74,  9 
78,  7;  81,  5;  98,  14  ed.  Krueger.  Mehercule  Varro  Sat.  Menipp.  82 
Cic.  de  orat.  2,  2,  7;  Brut.  5,  18;  71,  248;  85,  293;  pro  Quinct.  14 
47;  16,  53;  18,  57;  24,  77;  25,  78;  pro  Rose.  Am.  51,  148;  Divin 
in  Caec.  12,  37;  Verr.  a.  pr.  17,  50;  1,  51,  133;  3,  18,  46;  3 
25,  62;  3,  31,  74;  3,  41,  95;  4,  14,  32;  4,  14,  33;  5,  58,  151 
5,  59,  153;  5,  68,  173;  pro  TuU.  15,  35;  24,  54;  pro  Caec.  23, 
64;  Leg.  agr.  2,  9,  22;  2,  18,  48;  Cat.  1,  7,  17  (im  Teg.  t  und 
in  der  Anführung  bei  Quintil.  8,  4,  10   im  Ambr.  1  mehercules); 

2,  4,  7;  2,  7,  16;  pro  Sulla  6,  18;  pro  Scaur.  2  §  5;  pro  Sest. 
56,  120;  pro  Cael.  31,  76;  in  Pison.  7,  14;  11,  24;  30,  74;  pro 
Plane.  10,  24;  11,  27;  21,  52;  26,65;  37,90;  pro  Milon.  31,85; 
pro  Ligar.  5,  12;  Fragm.  B  V  1  ed.  Baiter  XI  p.  7  =  ed.  C. 
F.  W.  Müller  III  3  p.  235,  31;  Acad.  2,  4,  10;  Fin.  4,  1,  2;  5, 
32,  96;  Tuscul.  1,  11,  24;  1,  17,  39;  2,  7,  17;  2,  24,  57;  Nat. 
Deor.  1,  28,  78;  3,  2,  3;  3,  9,  23;  Rep.  1,  9,  14;  1,  19,  31;  1, 
38,  59;  1  fragm.  4  ed.  C.  F.  W.  Müller  p.  305;  Legg.  1,  1,  4; 
1,  4,  12;   2,  2,  5;   3,  8,  19;    3,  11,  26;    3,  15,  33;    Ep.  Fam.  2, 

11,  2  (Lachmanu  sagt  zu  Lucret.  3,  127  p.  152:  mercule  scrip- 
tum est  in  Mediceo  codice  epistularum  Ciceronis  semper,  ut  dicit 
Furia  ad  librum  5,  10,  1  itemque  prima  manu  in  codice  Fron- 
tonis p.  104  et  in  Bobiensi  commentario  Plancianae  p.  54  Mai 
(=  256,  30  Or.),  praeterea  Phaedrus  trisyllabum  facit  in  versu); 

5,  16,  4;  Ep.  Att.  5,  16,  3;  10,  3,  1;  Balb.  bei  Cic.  Ep.  Att.  9, 
7B,  1;  9,  7B,  2,  vergl.  Hellmuth,  Über  die  Sprache  der  Episto- 
lographen  Galba  und  Baibus  p.  34;  Vatinius  bei  Cic.  Ep.  Fam.  1, 
10,  1,  vergl.  J.  H.  Schmalz,  Über  die  Latinität  des  Vatinius  p,  35; 
Caesar  bei  Cic.  Ep.  Att.  9,  7C;  Auct.  bell.  Afric.  16,  1,  Wölfflin 
und  Miodonski  lesen  hier  mehercules;  Catull.  38,  2;  Sallust.  lug. 
110,  2;  Senec.  Benef.  4,  11,  6;  5,  22,  1;  7,  10,  2;  Clem.  1,  9, 
10;  2,  6,  4;   Nat.  Quaest.  2,  8;   Epist.  117,  31;   Quint.  6,  1,  43; 

6,  3,  81;  9,  2,  42;  11,  3,  59;  Plin.  Epist.  1,  4,  2;  4,  1,   1 ;  4,  7, 


—     992    — 

5;  6,  30,  1;  7,  6,  11;  Curt.  4,  14,  14;  6,  3,  17;  6,  10,  3;  6,  10, 
24;  Gell.  5,  11,  13;  11,  11,  4;  12,  13,  19;  14,  1,  4;  Fronto  ed. 
Naber  p.  69,  12  (cod.  m.  pr.  mercule)  und  p.  164,  12;  Pacat. 
Panegyr.  16  (p.  285,  24  ed.  Baehrens);  nach  Heumann  (Verein- 
zelte Beiträge  zur  Kenntnis  der  mustergültigen  Prosa  1860  p.  20) 
steht  mehercule  nie  am  Anfange  eines  Satzes.  —  Die  Form  her- 
cules  findet  sich  bei  Varro  (Sat.  Menipp.  587)  bei  Nonius  S.  59, 
18,  wo  L.  Müller  eccos.  schreibt  statt  herculis,  was  Bücheier  hat; 
Cic.  Brut.  16,  62;  pro  Rose.  Amer.  11,  31;  Phil.  12,  2,  4;  Ps. 
Cic.  Decl.  in  Sali.  5,  14;  Cael.  bei  Cic.  Ep.  Farn.  8,  4,  1;  8,  6,  3;  8, 
7,  2,  vergl.  Becher,  Über  den  Sprachgebrauch  des  Caelius  p.  12; 
Asin.  Pollio  bei  Cic.  Ep.  Fam.  10,  33,  3,  vergl.  J.  H.  Schmalz,  Über 
den  Sprachgebrauch  des  Asinius  Pollio  p.  83  (=  2.  Aufl.  p.  14);  Auct. 
bell.  Afric.  12,  1,  vergl.  hercule;  Vell.  Paterc.  2,  52,  2;  2,  110,  5; 
Petron.  114;  Fronto  ed.  Naber  p.  130,  22;  Apul.  Met.  3,  3  S.  180; 
5,  9  S.  338;  8,  17  S.  554;  9,  21  S.  634;  9,  22  S.  636;  9,  37 
S.  663;  10,  11  S.  697;  11,  12  S.  778;  Dictys  2,  26  (bis).  Meher- 
cules  vergl.  Paul.  Festi  S.  125,  4;  Cicero  sagt  Orat.  57,  157:  me- 
hercule libenter  dixerim  quam  mehercules.  Dies  gebrauchen  Cato 
orat.  40  (fr.  3  p.  58,  8  ed.  Jordan);  Cic.  pro  Rose.  Amer.  21,  58 
48,  141;  Verr.  3,  1.3,  32;  3,  18,  46;  3,  72,  169;  pro  Font.  16,  36 
in  Pison.  28,  68;   pro  Deiot.  6,  17;   Ep.  Fam.  6,  5,  3;    7,  16,  2 

7,  32,  3;  10,  19,  2;  13,  1,  4;  Caelius  bei  Cic.  Ep.  Fam.  8,  2,  1 

8,  3,  1 ;  8,  16,  1 ;  Cassius  ebendaselbst  15,  19 :,  Plane,  ebendaselbst 
10,  11,  3;  Asin.  Pollio  ebendaselbst  10,  32,  4;  Vatinius  ebenda- 
selbst 5,  9,  1;  Phaedr.  3,  5,  6;  3,  17,  8;  Petron.  (vergl.  Sege- 
bade, Observ.  gramm.  et  criticae  in  Petron.  p.  9  und  Friedländer 
zu  Petronius  c.  33  p.  211)  33;  37;  38  (bis);  43  (bis);  44;  45; 
49;  57;  61;  63;  65;  69;  76;  95;  107;  117;  Martial.  in  der  Epi- 
stula  ad  Decianum  vor  dem  zweiten  Buche  der  Epigramme  (I 
p.  238,  11  ed.  Friedländer);  Senec.  Provid.  3,  2;  Vita  beata  5, 
3;  15,  6;  20,  5;  Brev.  vitae  16,  3;  Clem.  1,  5,  1;  Ira  3,  28,  6; 
Nat.  Quaest.  7,  1,  6;  7,  32,  4;  Epist.  44,  2;  50,  5;  53,  11;  56,  3; 
66,  10;  87,  17;  90,  24;  95,  60;  99,  3;  102,  19;  110,  7;  110,  13; 
110,  15;  114,  14;  117,  8;  122,  3;  Quint.  6,  3,  74;  12,  5,  2;  Gell. 
5,  7,  1;  Fronto  ed.  Naber  p.  123,  6;  167,  11. 

Ne  in  der  nachdrücklichen  Versicherung,  vergl.  Charis.  2,  13 
S.  169  (189,  1)  und  2,  14  S.  202  (228,  8);  Diom.  1  S.  388  (394, 
12)  und  399  (404,  16).  Die  Schreibung  nae  ist  in  weniger  guten 
Büchern.  Vergl.  Plaut.  Bacch.  3,  4,  4  (503);  3,  6,  16  (545);  Men. 
2,   1,  31  (259);  Mil.  Glor.  1,  65;  Persa  1,  1,  8;  4,  7,  2;  Irin.  1, 


—     993     — 

2,  24  (62);  3,  3,  31  {160);  4,  2,  110(952);  Cic.  pro  Rose.  Amer. 
18,  50;  Catil.  2,  3,  6:  pro  Milou.  25,  68;  Phil.  2,  2,  3;  2,  30,  76; 
13,  3,  6;  Fin.  3,  3,  11,  3,  12,  40;  4,  1,  1;  Tusc.  1,  30,  74;  1, 
42,  99;  3,  4,  8;  Nat.  Deor.  1,  20,  52;  2,  1,  1;  Cato  mai.  10,  33; 
Ofi.  2,  21,  75.  Die  Schreibung  7ie  allein  wird  gebilligt  von 
Garat.  zu  Cic.  pro  Milon.  25,  68,  Spalding  zu  Quintil.  6,  3,  20, 
Kritz  zu  Sallust.  Cat.  52,  27 ,  Ritschi  Proleg.  zu  Plaut.  Trin. 
S.  97,  Fleckeisen  Philol.  2  S.  65.  Prise.  15,  5,  32  S.  1020  (II 
84,  16)  vermischt  dieses  ne  mit  der  Prohibitivpartikel. 

Eko,  Ausdruck  der  Ungeduld  oder  des  Unwillens,  wird  von 
Charis.  2,  16  S.  213  (239,  16)  aus  Naev.  (com.  11)  angeführt. 
Es  ist  in  einer  Stelle  des  Enn.  (122)  bei  Cornific.  2,  25,  39  und 
Cic.  Invent.  1,  49,  91,  und  häufig  bei  den  Komikern,  wie  Plaut. 
Asin.  2,  4,  26  (432),  Leo  hat  Hegio  ecqui;  Captiv.  3,  4,  90  (623); 
Casin.  2,  3,  2i;  Cistell.  1,  1,  70;  Epidic.  3,  4,  69  (506);  4,  1, 
40  (567);  ßacch.  2,  2,  22  (^200);  3,  3,  40  (444);  4,  7,  5  (803); 
Mercat.  2,  3,  59  (393);  Mil.  Clor.  2,  3,  30  (302);  2,  5,  5  (416); 
2,  5,  25  (436);  3,  2,  9  (821);  Mostell.  1,  3,  21  (177);  2,  2,  23 
(454),  im  vet.  m.  corr.;  3,  2,  157  (843);  5,  1,  35  (1083);  Poeoul. 
1,  2,  121  (334);  5,  3,  17  (1136);  Pseud.  1,  3,  71  (305);  1,  3,  75 
(309);  1,  3,  80  (314);  1,  3,  114  (348);  3,  2,  82  (872);  4,  2,  13 
(,969);  Rud.  2,  7,  20  (578);  Trinum.  4,  2,  89  (934);  4,  2,  100 
(942);  4,  2,  144  (986);  Trucul.  2,  5,  24  (477);  Stich.  1,  3,  91 
(245);  Terent.  Andr.  1,  1,  61  (88);  3,  2,  20  (500);  4,  1,  43  (667); 
4,  2,  27  (710);  4,  4,  9  (748);  4,  4,  27  (766);  4,  4,  42  (781);  4, 
4,  52  (791);  5,  2,  11  (852);  5,  4,  5  (908);  5,  4,  28  (931);  5,  4, 
48  (951);  Eunuch.  2,  3,  43  (334);  2,  3,  60  (351);  2,  3,  69  (360); 
4,  2,  11  (639);  4,  4,  24  (691);  4,  5,  10  (736);  5,  2,  17  (856); 
Heaut.  2,  3,  71  (312);  3,  2,  26  (537);  3,  3,  22  (583);  Phorm.  2, 
I,  29  (259);  4,  3,  28  (633);  Hecyr.  1,  2,  25  (100);  2,  2,  25  (267); 
4,  4,  49  (671);  4,  4,  97  (719);  Adelph.  3,  3,  35  (389);  4,  5,  26 
(660);  5,  7,  7  (905);  5,  9,  13  (970).  —  Ehodmn  Terent.  Andr. 
1,  2,  13  (184);  2,  1,  24  (324);  3,  5,  10  (616)  und  Eunuch.  2,  3, 
69  (360),  vergl.  Hand  Tursell.  2  S.  360. 

Age  und  agedum  in  der  Ermunterung;  agidum  ist  Plaut. 
Persa  5,  1,  11  und  Trin.  2,  2,  81  (362)  im  vet.;  Terent.  Hec.  3, 
1,  35  (515)  im  Vat.  m.  pr. 

Ä'page,  Ausdruck  des  Absehens. 

St,  um  Schweigen  zu  gebieten,  wird  von  Vel.  Long.  S.  2216 
(46,  18):  Diom.  1  S.  412  (419,  10)  und  Charis.  2,  16  S.  214 
(240,  25)  bemerkt.     Der   letztere   führt   st  tace   (so  nach  Haupts 

Neue -Wagener,  Lat.  Formenlehre.     II.     3.  Aufl.  63 


—     994     — 

Verbesserung,  im  Neap.  setale)  aus  Naev.  (46)  an.  So  auch 
Plaut.  Gas.  2,  1,  5;  Epid.  2,  2,  1  (181);  Most.  2,  2,  58  (489); 
2,  2,  75  (506),  in  den  Hdschr.  in  der  ersten  Stelle  si  tace,  in  der 
zweiten  sedet  und  secede;  Pseud.  2,  2,  5  (599);  4,  1,  42  (952); 
Caecil.  (245)  bei  Cic.  de  orat.  2,  64,  257;  Terent.  Phorm.  5,  1,  16 
(743);  Cic.  Rep.  6,  12,  12  nach  Jans  Vermutung  (in  den  Hdschr. 
et)  und  Ep.  Farn.  16,  24,  2  nach  Manut.  Verbesserung  (im 
Med.  si). 

2.  Von  beschränkterer  Anwendung  sind  folgende: 

Attat  oder  atat  Cato  orat.  (fr.  2  p.  37,  6  ed.  Jordan);  Plaut. 
Aul.  4,  8,  12  (712);  Cure.  3,  20  (390);  4,  4,  27  (583);  Gas.  2, 
7,  11;  3,  4,  29;  Cist.  4,  2,  34;  Poen.  4,  1,  5  (821);  Persa  4,  7, 
12;  Truc.  2,  7,  21  (575);  Terent.  Andr.  1,  1,  98  (125);  Eun.  2, 
1,  22  (228);  4,  5,  1  (727);  4,  6,  18  (756);  Phorm.  4,  2,  10  (600); 
5,  8,  70  (963);  Hec.  3,  4,  35  (449);  Acc.  (138)  bei  Non.  S.  357; 
attattatae  und  attattattat  attatae  Naev.  (82)  bei  Charis.  2,  16 
S.  213  (239,  25)  und  (41)  bei  Charis.  2,  16  S.  214  (240,  22); 
attate  oder  attatae  Plaut.  Gas.  2,  8,  32;  3,  1,  14;  Epid.  3,  4,  21 
(458);  Merc.  2,  3,  31  (365).  Wie  drzara't  in  der  Griech.  Tragö- 
die und  latraral.  bei  Aristophanes. 

Au  wird  von  Prise.  15,  7,  41  S.  1024  (II  91,  3)  unter  die 
sonituum  illitteratorum  imitationes  gezählt,  und  von  Charis.  2,  16 
S.  214  (241,  12)  mit  zwei  Stellen  des  Afran.  (97  und  103)  be- 
legt. Dieses  au  ist  Plaut.  Stich.  1,  3,  104  aus  den  ältesten 
Hdschr.  hergestellt  für  hau  ,  welches  Cist.  3,  1 5  (259)  die  näm- 
liche Änderung  wird  erleiden  müssen.  Au  hat  ferner  Terent. 
Andr.  4,  4,  12  (751);  Eun.  4,  3,  14  (656);  4,  4,  13  (680)  und 
5,  2,  60  (899);  Heaut.  5,  3,  13  (1015);  Phorm.  5,  1,  27  (754); 
5,  3,  20  (803);  Ad.  3,  2,  38  (336);  au  au  Petron.  67,  13.  Do- 
nat.  zu  Terent.  Eun.  5,  2,  60  vergleicht  damit  das  Griech.  lo<j. 

Babae  und  papae,  Ausdrücke  der  Verwunderung,  wie  ßaßai 
und  Ttanai  werden  von  Charis.  2,  16  S.  212  (238,  22)  und  2,  16 
S.  213  (239,  3)  und  Diom.  1  S.  412  (419,  7),  papae  auch  von 
Prise.  15,  7,  40  S.  1024  (H  90,  8)  bemerkt.  Bahae  haben  Plaut. 
Gas.  5,  2,  26;  Pseud.  1,  3,  131  (365);  Persa  5,  2,  25  und  Stich. 
5,  7,  3  (771)  und  Petron.  37,  9;  papae  Plaut.  Gas.  5,  2,  26; 
Epid.  1,  1,  52;  Bacch.  2,  2,  29  (207);  Men.  5,  5,  20  (919);  Rud. 
5,  2,  33  (1320):  Stich.  3,  1,  24  (425)  und  Truc.  2,  6,  26  (506); 
Terent.  Eun.  2,  1,  23  (229);  2,  2,  48  (279);  2,  3,  26  (317);  3, 
1,  26  (416). 


—     995     - 

Boinbax  in  spottender  Verwunderung  Plaut.  Pseud.  1,  3,  131 

(365),  wie  ßo/ißd$  und  ßo^ßu/.oßo/ißu^  Aristoph.  Thesm.  46  und  51. 
Eu^  eui/e,  eugepae^  Aufserungen  des  Beifalls  und  der  Zufrie- 
denheit, wie  £u  suye.  Eu  Plaut.  Mil.  Glor.  4,  4,  10  (1146);  Te- 
rent.  Eun.  1,  2,  74  (154)  und  Pborm.  3,  1,  14  (478);  5,  6,  29 
(869);  eiu)>'  Plaut.  Amph.  2,  2,  170  (802);  Asin.  2,  3,  9  (555),  die 
Herausgeber   haben   nach  Bücheier  fugae  für   enge   gesetzt;   Aul. 

4,  6,   11   (677);  Capt.  4,  2,  43  (823);    Gas.  2,  6,  34;   Epid.  3,  2, 

21  (356);  Most.  1,  3,  103  (260);  1,  4,  26  (339),  in  den  Hdschr. 
eu;  3,  1,  59  (586);  Mil.  Glor.  2,  2,  58  (213);   2,  2,  86  (241);  4, 

1,  20  (967);    Merc.  2,  2,  12  (283);   Pseud.  1,  3,  89   (323);   2,  4, 

22  (712);    Persa  1,  3,   10;    4,  2,   1;    Rud.  1,  2,  75  (164);    Stich. 

5,  6,  5  (766) ;  Irin.  3,  2,  79  (705)  und  Truc.  2,  6,  22  (503) ;  Te- 
rent.  Andr.  2,  2,  8  (345);  Heaut.  4,  2,  10  (677)  und  Ad.  5,  7, 
13  (94);  Mart.  2,  27,  3;  euge^xie  Plaut.  Amph.  4,  1,  10  (1018); 
Capt.  2,  2,  24  (274);  Epid.  1,  1,  7;  Merc.  3,  4,  41  (626)  nach 
Guyets  Verbesserung  (im  vet.  enge  pape,  im  decurt.  eugipe); 
Pseud.  2,  3,  26  (692)  nach  Acidal.  Vermutung  (in  den  Hdschr. 
enge  par)  und  2,  4,  53  (743);  Rud.  1,  2,  81  (171);  2,  4,  24  (442). 

Über  euax  sagt  Varro  L.  L,   7,  5,  93:    nihil   significat,   sed 
effutitium  naturaliter  est.    Er  führt  das  Wort  aus  Plaut.  Men.  1, 

2,  18  (131)  an,  Charis.  2,  16  S.  213  (240,  5)  aus  Plaut.  Bacch. 
2,  3,  13  (247).  Plaut,  hat  dasselbe  aufserdem  Cure.  1,  2,  2  (97); 
Cas.  4,  4,  13;  Bach.  4,  4,  73  (724). 

Evoe,  Ausruf  des  Bacchischen  Festjubels,  e'jöl. 

Euhoe  ist  geschrieben  Charis.  2,  16  S.  214  (241,  3)  und  Prise. 
15,  7,  41  S,  1024  (H  91,  4);  15,  7,  42  S.  1026  (H  91,  27).  Das 
Wort  ist  von  Camer.  hergestellt  Plaut.  Men.  5,  2,  82  (836),  im 
Leipz.  heuboae,  in  der  ed.  pr.  euboae;  es  ist  ferner  Catull.  64, 
61  (im  cod.  Dati  und  Dresd.  heuhe,  im  Sant.  heue)  und  255  (im 
cod.  Dati,  Sant.  und  Münchn.  euche,  im  Dresd.  euhohe);  Verg. 
Aen.  7,  389  (euhoe,  in  den  Hdschr.  des  Verg. ,  so  in  dem  Citat 
bei  Charis.  a.  a.  0.) ;  Horat.  Carm.  2,  19,  5  und  7,  euhoe,  dafür 
heu  hoe  in  der  ersten  Stelle  in  den  Par.  A>^,  in  der  zweiten  in 
den  Par.  ti  m.  sec.  und  X^  und  zweimal  in  den  Anführungen  bei 
Prise.  15,  3,  17  S.  1012  (II  73,  16);  Ovid.  Ars  Am.  1,  563  und 
Met.  4,  522,  und  luven.  7,  62  (auch  bei  diesen  wird  euhoe  ge- 
schrieben). Bei  Colum.  10,  224,  wo  gewöhnlich  Euie  Euie  Paean 
mit  der  Var.  hyie  ehyie  paen  oder  chye  echyre  paen  gelesen 
wird,  wollte  Heins,  zu  Ovid.  Ars  Am.  1,  583  Euie  Euoe  Euan 
schreiben,    eher   könnte   euoe  Euie   vertheidigt  werden.     In    den 

63* 


—     996     — 

Versen  des  Enn.  (Fab.  332  ed.  L.  Müller)  bei  Cbaris.  a.  a.  0. 
ist  euhoe  zur  Ausfüllung  des  Versmafses  von  Fabric.  eingeschaltet. 
Hoe,  welcbes  Cbaris.  2,  16  S.  213  (238,  24)  und  Prise.  15,  3,  17 
S.  1012  (II  73,  14)  als  selbständige  Interjekt.  aufführen,  ist  nichts 
anderes  als  der  zweite  Teil  von  euhoe  oder  heu  hoe. 

Fufae  (in  den  früheren  Ausg.  fafae)  wurde  nach  Cbaris.  2, 
16  S.  213  (239,  6)  angewandt,  cum  putoris  aliquid  perhorre- 
scimus. 

Hehae  giebt  Varro  L.  L.  7,  5,  93  in  einem  Verse  des  Enn. 
(Fab.  435  ed.  L.  Müller)  als  ein  verbum  effutitium  naturaliter, 
wie  euax. 

lohia  Plaut.  Merc.  4,  3,  31  (730)  ist  wahrscbeinHch  verderbt, 
Ritscbl  hat  ohe  i(am  satist)  vermutet,  was  auch  Götz  aufgenom- 
men hat. 

Oiei  wird  von  Prise.  15,  3,  17  S.  1012  (II  73,  23)  aus  Te- 
rent.  Eun.  bemerkt.  Es  ist  daselbst  4,  4,  48  (716),  zu  welcher 
Stelle  Donat.  darin  den  ayerhaaiioq  rusticus  utpote  et  servi  et 
novitii  ausgedrückt  findet,  und  aufserdem  im  Bemb.  Phorm.  4, 
3,  58  (663). 

Phy  geben  Diom.  1  S.  412  (419,  10)  und  Prise.  15,  7,  41 
S.  1024  (II  91,  4).     So  Terent.  Ad.  3,  3,  58  (412). 

Pfui  ist  Plaut.  Pseud.  5,  2,  5  (294)  im  vet..  Camer,  schrieb 
phui,  Ritscbl  fu  nach  Cbaris.  2,  16  S.  213  (239,  10),  welcher  in 
der  Erklärung  von  fufae  auf  ein  Nomen  oov  zurückgehend  fragt: 
Numquid  ergo  posterior  aetas  f  litteram  addidit,  et  pro  y  u  lo- 
quens  fu  loqui  coepit,  cum  antea  sola  y  littera  vituperatio  vi- 
deretur. 

Fu  oder  fue  ist  auch  Most.   1,  1,  37. 

Über  prox  sagt  Fest.  S.  253:  Prox  bona  vox,  velut  quidam 
praesignificare  videtur,  ut  ait  Labeo  de  iure  pontificio  libro  XI; 
und  Paul.  S.  252:  Prox  bona  vox,  ut  aestimo,  quasi  proba  vox. 
Prox  als  Interjekt.  hat  Plaut.  Pseud.  5,   1,  33  (279). 

Va  wird  als  Ausdruck  der  Lust  bemerkt  von  Diom.  1  S.  412 
(419,  6)  und  Pompei.  Comment.  S.  8  (97,  36);  nach  Prob.  Inst, 
art.  S.  370  (146,  35)  wird  es  per  suspirationem  ausgesprochen, 
oder  es  dient  als  adverbium  irascentis.  Prise.  1,  5,  25  S.  548 
(I  19,  26)  und  2.  2,  9  S.  570  (I  48,  23)  schreibt  vah,  welches 
er  aus  der  Apocope  von  vaha  erklärt.  Vergl.  über  a  ah  aha 
S.  984.  Vaha  haben  Plaut.  Gas.  4,  4,  25  (im  Ambr.  vah);  Te- 
rent. Ad.  1,  1,  13  (38)  im  Vict.,  decurt.  und  im  Wien.  Fragm.; 
2,  1,  33  (187)   im  decurt.  m.  pr.    und  Vict,   und  3,  3,  85  (439) 


—     0f)7     — 

im  decurt.  (hier  offenbar  falsch,  in  den  übrigen  Büchern  in  den 
drei  Stellen  vah,  so  auch  die  neuesten  Herausgeber);  Afran.  (89) 
hei  Charis.  2,  12  S.  184  (205,  9);  vah  Plaut.  Bacch.  4,  8,  38 
(879);  Mil.  Glor.  4.  4,  3  (1139);  Irin.  5,  '2,  13  (1137),  hier  im 
vet.,  decurt.  und  Vat.  in  vha  geschrieben:  Terent.  Andr.  3,4,  10 
(589);  4,  2,  5  (688);    Eun.  4,  5,  4  (730);    Heaut.  3,  3,  26  (587); 

3,  3,  39  (600);  4,  5,  28  (776),  hier  in  mehreren  Büchern  hui; 
Ad.  3,  2,  17  (315);  3,  3,  51  (405),  verderbt  aus  ah,  was  Dziatzko 
hat;  4,  1,  16  (532),  im  Vict.  und  decurt.  in  vha  verschrieben  und 

4,  2,  39  (578);  vo  Plaut.  Most.  3,  1,  50  (577)  im  Leipz.  (sonst 
richtig  ah);  Terent.  Heaut.  2,  3,  12  (253)  im  Bemb.,  was  Dziatzko 
schreibt 

Noch  steht  bei  Charis.  2,  16  S.  213  (238,  25)  ein  sonst  nicht 
bekanntes  pop. 

3.  Als  Naturlaute  sind  folgende  zu  bemerken: 
Aaha,  ahahe^  halip  oder  hahae^  hahahe  oder  hahahae^  Nach- 
ahmung des  Lachens,  von  Charis.  2,  16  S.  212  (238,  21),  Diom. 
1  S.  412  (419,  7)  und  Prise.  15,  7,  41  S.  1024  (I  91,  3)  erwähnt. 
So  Plaut.  Pseud.  4,  1,  36  (946);  4,  5,  1  (1052),  im  Ambr.  hahae, 
Bothe  hat  hahahe  geschrieben;  Poen.  3,  5,  23  (768)  und  Truc. 
2,  1,  1  (210),  vergl.  Scholl  z.  d.  St.;  Terent.  Andr.  4,  4,  15  (754), 
gegen  das  Versmafs   im  Basil. ,  Vat.    und  Par.  hahahae;    Eun.  3, 

1,  36  (426);  3,  2,  44  (497);  Heaut.  5,  1,  13  (886);  Phorm.  2,  3, 
64  (411)  und  Hec.  5,  4,  22  (862). 

Über  bat,  welches  Plaut.  Pseud.  1,  3,  6  (235)  hat,  sagt  Cha- 
ris. 2,  16  S.  213  (239,  21):  Bat  sonus  ex  ore  cornicinis  lituum 
eximentis,  ut  Caesellius  Vindex  libro  B  litterae  scribit.    Derselbe 

2,  16  S.  216  (242,  10):  Butuhatta\  hoc  Plautus  pro  nihilo  et  pro 
nugis  posuit,  ut  in  glossis  veterum ;  huttutti,  fluctus  quidam  (vel) 
sonus  vocis  effeminatior,  ut  esse  in  sacris  Anagninorum  vocum 
veterum  interpretes  scribunt.  Und  Paul.  Festi  S.  36;  Butuhatta 
Naevius  (fr.  ine.  XXIV)  pro  nugatoriis  posuit,  hoc  est  nullius 
dignationis 

Charis.  2,  16  S.  214  (240,  14):  Cnccuru  Afranius  (22)  in 
Cinerario:  Id  me  celabat,  cuccuru.  An  nomen  est,  ut  veru,  genu? 
Nach  Albi  "vidii  luventini  elegia  de  philomela  (Burmanns  An- 
thol.  5,  143,  Meyer  233)  V.  25  bezeichnet  cucurrire  das  Geschrei 
des  Hahns, 

Charis.  2,  16  S.  213  (240,  3):  Mu  Plautus  in  Caeco  vel 
in  Praedonibus:  Quis  tu  es,  qui  ducis  me?  mu  perii,  hercle 
Afer   est.  .  ,  .    Mu    facere   pro    muttire   Lucilius    Saturarum    libro 


—     998     — 

II  (2,  27  ed.  L.  Müller  =  1138  ed.  Lachmann):  Non  laudare 
hominem  quemquam  neque  mu  facere,  inquam.  In  den  Wor- 
ten des  Charis.  haben  die  Exe.  Cauch.  mu  facere  und  libro  II, 
im  Neap.  fehlt  facere  und  II;  in  dem  Verse  des  Lucil  ist  in- 
quam im  Neap.  m.  sec.  (m.  pr.  umquam,  in  den  Exe.  Par.  in 
quemquam,  L.  Müller  hat  in  quem  geschrieben.  In  einer  andern 
Stelle  des  Lucil.  i5,  54)  bei  Prise.  9,  6,  33  S.  861  ^I  470,  11) 
und  10,  8,  47  S.  903  (I  536,  13)  hat  L.  Müller  für  id  mihi  visus 
facere,  was  Keil  im  Priscian.  und  Lachmann  im  Lucil.  beibehalten 
haben,  vermutet  haud  mu  visus  facere.  Varro  L. L.  7,  5,  101 
giebt  das  Hemistich.  des  Enn.  (Sat.  80  ed.  L.  Müller)  neque,  ut 
aiunt,  mu  facere  audent;  aus  Enn.  (Sat.  79)  citiert  auch  Donat. 
zu  Ter.  Andr.  3,  2,  25  den  Vers  nee  dico  nee  facio  mu.  Mo 
kuXsh  hat  Hipponax  bei  Sext.  Empir.  adv.  gramm.  1,  IS,  /xu  /xu 
Aristoph.  Equit.  10  und  Thesm.  237. 

Charis.  2,  16  S.  214  (240,  28)  sagt  ferner:  Mutmut  non  fa- 
cere audet,  ut  apud  Apuleium  Platonicum  de  proverbiis  scriptum 
est  libro  II.  Spattaro  Afranius  in  Aequalibus  (II) ;  quam  vocem 
frequenter  apud  eum  positam  ait  Paulus  i$ouöe]^ttTfxou  vim  sen- 
sumque  sufferre. 

Tax  pax  Naev.  (6)  bei  Charis.  2,  16  S.  213  (239,  12);  pax 
Plaut.  Mil.  Glor.  3,  1,  213  (808);  Stich.  5,  7,  3  (771)  und  Irin. 
4,  2,  94  (889),  hier  schreibt  Niemeyer  wie  auch  v.  891  und  963 
prax,  vergl.  dessen  Bemerkung  zu  v.  889  im  kritischen  Anhange; 
Terent.  Heaut.  2,  3,  50  (291);  4,  3,  39  (717);  Auson.  Technopaegn. 
grammaticomastix  22;  dieses  pax  erwähnt  Prise.  14,  2,  11  S.  980 
(II  29,  28).  luxtaa:  Plaut.  Persa  2,  3,  12  im  Ambr.  und  Vat., 
tuxcax  im  vet.  und  decurt.,  tax  tax  im  Leipz.  und  in  der  ed.  pr. 

Tril  bemerkt  Charis.  2,  18  S.  213  (239,  19)  aus  Naevius  in 
Corollaria.  Er  lügt  hinzu:  significat  autem ,  ut  ait  Plautus  in 
quadam,  crepitum  poleutarium ,  id  est  peditum  [in  CurculioneJ. 
Bei  Plaut.  Cure.  2,  3,  16  (295)  ist  wohl  crepitum  polentarium, 
aber  nicht  trit.  Mit  diesem  vergleicht  Bondam.  rpt^et)/ ,  womit 
Odyss.  24,  7  der  Ton  der  Fledermäuse  bezeichnet  wird,  und  in 
den  früheren  Ausg.  des  Charis.  wurde  gelesen:  significat  autem 
vocem  murum. 

Malum  interiectio  est  irasceutis  sagt  Calpurnius  zu  Terent. 
Heaut.  4,  8.  38.  vergl.  auch  Donat.  zu  Eunuch.  4,  7,  10.  Wir 
finden  malum:  quid,  malum,  non  sum  ego  servos?  Plaut.  Amphitr. 
1,  1,  247  (403);  quas,  malum,  nugas?  Amphitr.  2,  1,  57  (604): 
qui,  malum,  intellegere    quisquam    potis    est?     Amphitr.  2,  1,  79 


—     999     - 

(626);  qui  tu,  malum,  curas?  Aulul.  2,  3,  15  (429);  quae  haec, 
malum,  inpudentiast?  Epidic.  5,  2,  45  (710)  und  Menaech.  5,  2, 
42  (794);  quoi,  malum,  parasito?  2,  3,  39  (390);  quid,  malum, 
aetas?  Mil.  Glor.  2,  5,  36  (447);  quid  tibi,  malum,  me  aut  quid 
ego  agam ,  curiatiost?  Mosteil.  1,  1,  34;  quid  tu,  malum,  me 
rogitas?  2,  1,  21  (368);  quid  tu,  malum,  in  os  mihi  inructas? 
Pseud.  5,  2,  6  (1295),  vergl.  Loreuz  z.  d.  St.;  qui,  malum,  tibi 
lasso  lubet  foris  cenare?  Stich.  4,  2,  17  (597);  qui,  malum,  bella 
aut  faceta's?  Trucul.  5,  38  (930),  vergl.  A.  Spengel  z.  d.  St.; 
quas,  malum,  ambages  mihi  narrare  occipit?  Terent.  Heaut.  2,  3, 
77  (318),  vergl.  W.  Wagner  z.  d.  St.;  quid,  malum,  me  aetatem 
censes?  Heaut.  4,  3,38  (716);  qui  malum,  »alii«?  Eunuch.  4,  7, 
10  (780):  qua,  malum,  stultitia  fuit  Roscius?  Cic.  pro  Q.  Rose. 
18,  56,  vergl.  Hellmuth  in  Erlang,  act.  seminar.  I  p.  173;  quae, 
malum,  est  ista  tanta  audacia?  Verr.  1,  20,  54  und  quae,  ma- 
lum, ita  fuit  amentia?  2,  17,  43;  quae,  malum,  est  ita  ratio?  pro 
Scaur.  20,  45'^;  Phil.  10,  9,  18;  quae,  malum,  est  ita  voluntaria 
servitus?  Phil.  1,  6,  15;  quae  te,  malum,  inquit,  ratio  in  istam 
spem  induxit  Off.  2,  15,  53;  tu,  malum,  inquies,  actum  ne  agas? 
Ep.  Att.  9,  18,  3  wird  von  C.  F.  W.  Müller  in  der  Anmerkung 
zu  Off.  p.  118  für  verdorben  erklärt;  quae,  malum,  ratio  est? 
Liv.  5,  54,  6,  vergl.  4,  49,  11  malum  quidem  militibus  meis,  in- 
quit, nisi  quieverint;  quae  malum,  ratio  est?  Gell.  12,  1,  17;  13, 
12,  8;  15,  31,  4,  vergl.  Gorges,  De  quibusdam  Gellian.  proprie- 
tatibus  p.  12;  quae,  malum,  Providentia  tua  tam  inique  prospicit? 
Fronto  de  Nepote  amisso  ed.  Naber  p.  233,  6,  vergl  p.  115,  4 
quod  malum!;  quid,  malum,  geret?  Apul.  Met.  4,  25  S.  292,  vergl. 
Hildebrand  z.  d.  St.;  quae,  malum,  ratio  est?  Apolog.  8  S.  395; 
quae,  malum,  ratio  est?  Ennod.  Epist.  1,  24  (p.  35,  11  ed.  Kar- 
tei); Li  bell,  pro  synodo  (p.  325,  8)  und  quae,  malum,  ratio  sua- 
debit?  Dict,  7  (p.  443,  9);  Engelbrecht  schreibt  Claud.  Mamert. 
de  stat.  auim.  3,  11  (172,  18)  quaenam  ratio  est,  im  cod.  Vin- 
.  dob.  steht  quaemalum,  was  wohl  das  Richtige  ist,  vergl.  P.  Mohr, 
Philolog.  Rundschau  1885  p.  1419.  Vergl.  noch  Const.  Martha, 
Revue  de  philologie  1879  p.  19;   1883  p.  1;   1884  p.  139. 


Berlin. 

Ui'uck  von  Martin  Oldenbourg-, 
Adler- Strasse' 5. 


Unfversity  of  Toronto 
Library 

DO  NOT 

REMOVE 

THE 

CARD 

FROM 

THIS 

POCKET 


Acme  Library  Card  Pocket 
LOWE-MARTIN  CO.  LIMITED